.នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

អង្គុត្តរនិកាយេ

ទុកនិបាត-អដ្ឋកថា

១. បឋមបណ្ណាសកំ

១. កម្មការណវគ្គោ

១. វជ្ជសុត្តវណ្ណនា

១. ទុកនិបាតស្ស បឋមេ វជ្ជានីតិ ទោសា អបរាធា. ទិដ្ឋធម្មិកន្តិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ឧប្បន្នផលំ. សម្បរាយិកន្តិ សម្បរាយេ អនាគតេ អត្តភាវេ ឧប្បន្នផលំ. អាគុចារិន្តិ បាបការិំ អបរាធការកំ. រាជានោ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា ការេន្តេតិ ចោរំ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា រាជបុរិសា ករោន្តិ, រាជានោ បន តា ការេន្តិ នាម. តំ ចោរំ ឯវំ កម្មការណា ការិយមានំ ឯស បស្សតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បស្សតិ ចោរំ អាគុចារិំ រាជានោ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា ការេន្តេ’’តិ. អទ្ធទណ្ឌកេហីតិ មុគ្គរេហិ, បហារសាធនត្ថំ វា ចតុហត្ថទណ្ឌំ ទ្វេធា ឆេត្វា គហិតទណ្ឌកេហិ. ពិលង្គថាលិកន្តិ កញ្ជិយឧក្ខលិកកម្មការណំ. តំ ករោន្តា សីសកដាហំ ឧប្បាដេត្វា តត្តំ អយោគុឡំ សណ្ឌាសេន គហេត្វា តត្ថ បក្ខិបន្តិ, តេន មត្ថលុង្គំ បក្កុថិត្វា ឧត្តរតិ. សង្ខមុណ្ឌិកន្តិ សង្ខមុណ្ឌកម្មការណំ. តំ ករោន្តា ឧត្តរោដ្ឋឧភតោកណ្ណចូឡិកគលវាដកបរិច្ឆេទេន ចម្មំ ឆិន្ទិត្វា សព្ពកេសេ ឯកតោ គណ្ឋិំ កត្វា ទណ្ឌកេន វេឋេត្វា ឧប្បាដេន្តិ, សហ កេសេហិ ចម្មំ ឧដ្ឋហតិ. តតោ សីសកដាហំ ថូលសក្ខរាហិ ឃំសិត្វា ធោវន្តា សង្ខវណ្ណំ ករោន្តិ. រាហុមុខន្តិ រាហុមុខកម្មការណំ. តំ ករោន្តា សង្កុនា មុខំ វិវរិត្វា អន្តោមុខេ ទីបំ ជាលេន្តិ, កណ្ណចូឡិកាហិ វា បដ្ឋាយ មុខំ និខាទនេន ខនន្តិ, លោហិតំ បគ្ឃរិត្វា មុខំ បូរេតិ.

ជោតិមាលិកន្តិ សកលសរីរំ តេលបិលោតិកាយ វេឋេត្វា អាលិម្បេន្តិ. ហត្ថបជ្ជោតិកន្តិ ហត្ថេ តេលបិលោតិកាយ វេឋេត្វា ទីបំ វិយ បជ្ជាលេន្តិ. ឯរកវត្តិកន្តិ ឯរកវត្តកម្មការណំ. តំ ករោន្តា ហេដ្ឋាគីវតោ បដ្ឋាយ ចម្មវដ្ដេ កន្តិត្វា គោប្ផកេ ឋបេន្តិ, អថ នំ យោត្តេហិ ពន្ធិត្វា កឌ្ឍន្តិ. សោ អត្តនោ ចម្មវដ្ដេ អក្កមិត្វា អក្កមិត្វា បតតិ. ចីរកវាសិកន្តិ ចីរកវាសិកកម្មការណំ. តំ ករោន្តា តថេវ ចម្មវដ្ដេ កន្តិត្វា កដិយំ ឋបេន្តិ, កដិតោ បដ្ឋាយ កន្តិត្វា គោប្ផកេសុ ឋបេន្តិ, ឧបរិមេហិ ហេដ្ឋិមសរីរំ ចីរកនិវាសននិវត្ថំ វិយ ហោតិ. ឯណេយ្យកន្តិ ឯណេយ្យកកម្មការណំ. តំ ករោន្តា ឧភោសុ កប្បរេសុ ច ឧភោសុ ជាណុកេសុ ច អយវលយានិ ទត្វា អយសូលានិ កោដ្ដេន្តិ. សោ ចតូហិ អយសូលេហិ ភូមិយំ បតិដ្ឋហតិ. អថ នំ បរិវារេត្វា អគ្គិំ ករោន្តិ. ‘‘ឯណេយ្យកោ ជោតិបរិគ្គហោ យថា’’តិ អាគតដ្ឋានេបិ ឥទមេវ វុត្តំ. តំ កាលេន កាលំ សូលានិ អបនេត្វា ចតូហិ អដ្ឋិកោដីហិយេវ ឋបេន្តិ. ឯវរូបា កម្មការណា នាម នត្ថិ.

ពឡិសមំសិកន្តិ ឧភតោមុខេហិ ពឡិសេហិ បហរិត្វា ចម្មមំសន្ហារូនិ ឧប្បាដេន្តិ. កហាបណិកន្តិ សកលសរីរំ តិណ្ហាហិ វាសីហិ កោដិតោ បដ្ឋាយ កហាបណមត្តំ, កហាបណមត្តំ បាតេន្តា កោដ្ដេន្តិ. ខារាបតច្ឆិកន្តិ សរីរំ តត្ថ តត្ថ អាវុធេហិ បហរិត្វា កោច្ឆេហិ ខារំ ឃំសន្តិ, ចម្មមំសន្ហារូនិ បគ្ឃរិត្វា អដ្ឋិកសង្ខលិកាវ តិដ្ឋតិ. បលិឃបរិវត្តិកន្តិ ឯកេន បស្សេន និបជ្ជាបេត្វា កណ្ណច្ឆិទ្ទេន អយសូលំ កោដ្ដេត្វា បថវិយា ឯកាពទ្ធំ ករោន្តិ. អថ នំ បាទេ គហេត្វា អាវិញ្ឆន្តិ. បលាលបីឋកន្តិ ឆេកោ ការណិកោ ឆវិចម្មំ អច្ឆិន្ទិត្វា និសទបោតេហិ អដ្ឋីនិ ភិន្ទិត្វា កេសេសុ គហេត្វា ឧក្ខិបតិ, មំសរាសិយេវ ហោតិ. អថ នំ កេសេហេវ បរិយោនន្ធិត្វា គណ្ហន្តិ, បលាលវដ្ដិំ វិយ កត្វា បុន វេឋេន្តិ. សុនខេហិបីតិ កតិបយានិ ទិវសានិ អាហារំ អទត្វា ឆាតកសុនខេហិ ខាទាបេន្តិ. តេ មុហុត្តេន អដ្ឋិកសង្ខលិកមេវ ករោន្តិ. សូលេ ឧត្តាសេន្តេតិ សូលេ អារោបេន្តេ.

ន បរេសំ បាភតំ វិលុម្បន្តោ ចរតីតិ បរេសំ សន្តកំ ភណ្ឌំ បរម្មុខំ អាភតំ អន្តមសោ អន្តរវីថិយំ បតិតំ សហស្សភណ្ឌិកម្បិ ទិស្វា ‘‘ឥមិនា ជីវិស្សាមី’’តិ វិលុម្បន្តោ ន វិចរតិ, កោ ឥមិនា អត្ថោតិ បិដ្ឋិបាទេន វា បវដ្ដេត្វា គច្ឆតិ.

បាបកោតិ លាមកោ. ទុក្ខោតិ អនិដ្ឋោ. កិញ្ច តន្តិ កិំ នាម តំ ការណំ ភវេយ្យ. យាហន្តិ យេន អហំ. កាយទុច្ចរិតន្តិ បាណាតិបាតាទិ តិវិធំ អកុសលំ កាយកម្មំ. កាយសុចរិតន្តិ តស្ស បដិបក្ខភូតំ តិវិធំ កុសលកម្មំ. វចីទុច្ចរិតន្តិ មុសាវាទាទិ ចតុព្ពិធំ អកុសលំ វចីកម្មំ. វចីសុចរិតន្តិ តស្ស បដិបក្ខភូតំ ចតុព្ពិធំ កុសលកម្មំ. មនោទុច្ចរិតន្តិ អភិជ្ឈាទិ តិវិធំ អកុសលកម្មំ. មនោសុចរិតន្តិ តស្ស បដិបក្ខភូតំ តិវិធំ កុសលកម្មំ. សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតីតិ ឯត្ថ ទុវិធា សុទ្ធិ – បរិយាយតោ ច និប្បរិយាយតោ ច. សរណគមនេន ហិ បរិយាយេន សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ នាម. តថា បញ្ចហិ សីលេហិ, ទសហិ សីលេហិ – ចតុបារិសុទ្ធិសីលេន, បឋមជ្ឈានេន…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេន, សោតាបត្តិមគ្គេន, សោតាបត្តិផលេន…បេ… អរហត្តមគ្គេន បរិយាយេន សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ នាម. អរហត្តផលេ បតិដ្ឋិតោ បន ខីណាសវោ ឆិន្នមូលកេ បញ្ចក្ខន្ធេ ន្ហាបេន្តោបិ ខាទាបេន្តោបិ ភុញ្ជាបេន្តោបិ និសីទាបេន្តោបិ និបជ្ជាបេន្តោបិ និប្បរិយាយេនេវ សុទ្ធំ និម្មលំ អត្តានំ បរិហរតិ បដិជគ្គតីតិ វេទិតព្ពោ.

តស្មាតិ យស្មា ឥមានិ ទ្វេ វជ្ជានេវ, នោ ន វជ្ជានិ, តស្មា. វជ្ជភីរុនោតិ វជ្ជភីរុកា. វជ្ជភយទស្សាវិនោតិ វជ្ជានិ ភយតោ ទស្សនសីលា. ឯតំ បាដិកង្ខន្តិ ឯតំ ឥច្ឆិតព្ពំ, ឯតំ អវស្សំភាវីតិ អត្ថោ. យន្តិ និបាតមត្តំ, ការណវចនំ វា យេន ការណេន បរិមុច្ចិស្សតិ សព្ពវជ្ជេហិ. កេន បន ការណេន បរិមុច្ចិស្សតីតិ? ចតុត្ថមគ្គេន ចេវ ចតុត្ថផលេន ច. មគ្គេន ហិ បរិមុច្ចតិ នាម, ផលំ បត្តោ បរិមុត្តោ នាម ហោតីតិ. កិំ បន ខីណាសវស្ស អកុសលំ ន វិបច្ចតីតិ? វិបច្ចតិ, តំ បន ខីណាសវភាវតោ បុព្ពេ កតំ. តញ្ច ខោ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ, សម្បរាយេ បនស្ស កម្មផលំ នាម នត្ថីតិ. បឋមំ.

២. បធានសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ បធានានីតិ វីរិយានិ. វីរិយញ្ហិ បទហិតព្ពតោ បធានភាវករណតោ វា បធានន្តិ វុច្ចតិ. ទុរភិសម្ភវានីតិ ទុស្សហានិ ទុប្បូរិយានិ, ទុក្ករានីតិ អត្ថោ. អគារំ អជ្ឈាវសតន្តិ អគារេ វសន្តានំ. ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានុប្បទានត្ថំ បធានន្តិ ឯតេសំ ចីវរាទីនំ ចតុន្នំ បច្ចយានំ អនុប្បទានត្ថាយ បធានំ នាម ទុរភិសម្ភវន្តិ ទស្សេតិ. ចតុរតនិកម្បិ ហិ បិលោតិកំ, បសតតណ្ឌុលមត្តំ វា ភត្តំ, ចតុរតនិកំ វា បណ្ណសាលំ, តេលសប្បិនវនីតាទីសុ វា អប្បមត្តកម្បិ ភេសជ្ជំ បរេសំ ទេថាតិ វត្តុម្បិ នីហរិត្វា ទាតុម្បិ ទុក្ករំ ឧភតោព្យូឡ្ហសង្គាមប្បវេសនសទិសំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘ទានញ្ច យុទ្ធញ្ច សមានមាហុ,

អប្បាបិ សន្តា ពហុកេ ជិនន្តិ;

អប្បម្បិ ចេ សទ្ទហានោ ទទាតិ,

តេនេវ សោ ហោតិ សុខី បរត្ថា’’តិ. (ជា. ១.៨.៧២; សំ. និ. ១.៣៣);

អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតានន្តិ គេហតោ និក្ខមិត្វា អគារស្ស ឃរាវាសស្ស ហិតាវហេហិ កសិគោរក្ខាទីហិ វិរហិតំ អនគារិយំ បព្ពជ្ជំ ឧបគតានំ. សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គត្ថាយ បធានន្តិ សព្ពេសំ ខន្ធូបធិកិលេសូបធិអភិសង្ខារូបធិសង្ខាតានំ ឧបធីនំ បដិនិស្សគ្គសង្ខាតស្ស និព្ពានស្ស អត្ថាយ វិបស្សនាយ ចេវ មគ្គេន ច សហជាតវីរិយំ. តស្មាតិ យស្មា ឥមានិ ទ្វេ បធានានិ ទុរភិសម្ភវានិ, តស្មា. ទុតិយំ.

៣. តបនីយសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយេ តបនីយាតិ ឥធ ចេវ សម្បរាយេ ច តបន្តីតិ តបនីយា. តប្បតីតិ ចិត្តសន្តាបេន តប្បតិ អនុសោចតិ កាយទុច្ចរិតំ កត្វា នន្ទយក្ខោ វិយ នន្ទមាណវោ វិយ នន្ទគោឃាតកោ វិយ ទេវទត្តោ វិយ ទ្វេភាតិកា វិយ ច. តេ កិរ គាវំ វធិត្វា មំសំ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អកំសុ. តតោ កនិដ្ឋោ ជេដ្ឋកំ អាហ – ‘‘មយ្ហំ ទារកា ពហូ, ឥមានិ មេ អន្តានិ ទេហី’’តិ. អថ នំ សោ ‘‘សព្ពំ មំសំ ទ្វេធា វិភត្តំ, បុន កិំ មគ្គសី’’តិ បហរិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. និវត្តិត្វា ច នំ ឱលោកេន្តោ មតំ ទិស្វា ‘‘ភារិយំ មេ កម្មំ កត’’ន្តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. អថស្ស ពលវសោកោ ឧប្បជ្ជិ. សោ ឋិតដ្ឋានេបិ និសិន្នដ្ឋានេបិ តទេវ កម្មំ អាវជ្ជេតិ, ចិត្តស្សាទំ ន លភតិ. អសិតបីតខាយិតសាយិតម្បិស្ស សរីរេ ឱជំ ន ផរតិ, អដ្ឋិចម្មមត្តមេវ អហោសិ. អថ នំ ឯកោ ថេរោ ទិស្វា – ‘‘ឧបាសក, ត្វំ បហូតអន្នបានោ, អដ្ឋិចម្មមត្តមេវ តេ អវសិដ្ឋំ, អត្ថិ នុ ខោ តេ កិញ្ចិ តបនីយកម្ម’’ន្តិ? សោ ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ សព្ពំ អារោចេសិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘ភារិយំ តេ ឧបាសក កម្មំ កតំ, អនបរាធដ្ឋានេ អបរទ្ធ’’ន្តិ អាហ. សោ តេនេវ កម្មេន កាលំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តោ. វចីទុច្ចរិតេន សុប្បពុទ្ធសក្កកោកាលិកចិញ្ចមាណវិកាទយោ វិយ តប្បតិ. សេសមេត្ថ ចតុត្ថេ ច ឧត្តានត្ថមេវ. តតិយំ.

៥. ឧបញ្ញាតសុត្តវណ្ណនា

៥. បញ្ចមេ ទ្វិន្នាហន្តិ ទ្វិន្នំ អហំ. ឧបញ្ញាសិន្តិ ឧបគន្ត្វា គុណំ អញ្ញាសិំ, ជានិំ បដិវិជ្ឈិន្តិ អត្ថោ. ឥទានិ តេ ធម្មេ ទស្សេន្តោ យា ច អសន្តុដ្ឋិតាតិអាទិមាហ. ឥមញ្ហិ ធម្មទ្វយំ និស្សាយ សត្ថា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, តស្មា តស្សានុភាវំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. តត្ថ អសន្តុដ្ឋិតា កុសលេសុ ធម្មេសូតិ ឥមិនា ឥមំ ទីបេតិ – ‘‘អហំ ឈានមត្តកេន វា ឱភាសនិមិត្តមត្តកេន វា អសន្តុដ្ឋោ ហុត្វា អរហត្តមគ្គមេវ ឧប្បាទេសិំ. យាវ សោ ន ឧប្បជ្ជិ, ន តាវាហំ សន្តុដ្ឋោ អហោសិំ. បធានស្មិំ ច អនុក្កណ្ឋិតោ ហុត្វា អនោសក្កនាយ ឋត្វាយេវ បធានកិរិយំ អកាសិ’’ន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ យា ច អប្បដិវានិតាតិអាទិមាហ. តត្ថ អប្បដិវានិតាតិ អប្បដិក្កមនា អនោសក្កនា. អប្បដិវានី សុទាហំ, ភិក្ខវេ, បទហាមីតិ ឯត្ថ សុទន្តិ និបាតមត្តំ. អហំ, ភិក្ខវេ, អនោសក្កនាយំ ឋិតោ ពោធិសត្តកាលេ សព្ពញ្ញុតំ បត្ថេន្តោ បធានមកាសិន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

ឥទានិ យថា តេន តំ បធានំ កតំ, តំ ទស្សេន្តោ កាមំ តចោ ចាតិអាទិមាហ. តត្ថ បត្តព្ពន្តិ ឥមិនា បត្តព្ពំ គុណជាតំ ទស្សេតិ. បុរិសថាមេនាតិអាទិនា បុរិសស្ស ញាណថាមោ ញាណវីរិយំ ញាណបរក្កមោ ច កថិតោ. សណ្ឋានន្តិ ឋបនា អប្បវត្តនា ឱសក្កនា, បដិប្បស្សទ្ធីតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា តេន ចតុរង្គសមន្នាគតំ វីរិយាធិដ្ឋានំ នាម កថិតំ. ឯត្ថ ហិ កាមំ តចោ ចាតិ ឯកំ អង្គំ, ន្ហារុ ចាតិ ឯកំ, អដ្ឋិ ចាតិ ឯកំ, មំសលោហិតន្តិ ឯកំ, ឥមានិ ចត្តារិ អង្គានិ. បុរិសថាមេនាតិអាទីនិ អធិមត្តវីរិយាធិវចនានិ. ឥតិ បុរិមេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតេន ហុត្វា ឯវំ អធិដ្ឋិតំ វីរិយំ ចតុរង្គសមន្នាគតំ វីរិយាធិដ្ឋានំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា តេន ពោធិបល្លង្កេ អត្តនោ អាគមនីយបដិបទា កថិតា.

ឥទានិ តាយ បដិបទាយ បដិលទ្ធគុណំ កថេតុំ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ អប្បមាទាធិគតាតិ សតិអវិប្បវាសសង្ខាតេន អប្បមាទេន អធិគតា, ន សុត្តប្បមត្តេន លទ្ធា. សម្ពោធីតិ ចតុមគ្គញាណញ្ចេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច. ន ហិ សក្កា ឯតំ សុត្តប្បមត្តេន អធិគន្តុន្តិ. តេនាហ – ‘‘អប្បមាទាធិគតា សម្ពោធី’’តិ. អនុត្តរោ យោគក្ខេមោតិ ន កេវលំ ពោធិយេវ, អរហត្តផលនិព្ពានសង្ខាតោ អនុត្តរោ យោគក្ខេមោបិ អប្បមាទាធិគតោវ.

ឥទានិ អត្តនា បដិលទ្ធគុណេសុ ភិក្ខុសង្ឃំ សមាទបេន្តោ តុម្ហេ ចេបិ ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ យស្សត្ថាយាតិ យស្ស អត្ថាយ, យំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុកាមា ហុត្វាតិ អត្ថោ. តទនុត្តរន្តិ តំ អនុត្តរំ. ព្រហ្មចរិយបរិយោសានន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស បរិយោសានភូតំ អរិយផលំ. អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អភិញ្ញាយ ឧត្តមបញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា. ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថាតិ បដិលភិត្វា បាបុណិត្វា វិហរិស្សថ. តស្មាតិ យស្មា អប្បដិវានបធានំ នាមេតំ ពហូបការំ ឧត្តមត្ថសាធកំ, តស្មា. បញ្ចមំ.

៦. សំយោជនសុត្តវណ្ណនា

៦. ឆដ្ឋេ សំយោជនិយេសុ ធម្មេសូតិ ទសន្នំ សំយោជនានំ បច្ចយភូតេសុ តេភូមកធម្មេសុ. អស្សាទានុបស្សិតាតិ អស្សាទតោ បស្សិតា បស្សនភាវោតិ អត្ថោ. និព្ពិទានុបស្សិតាតិ និព្ពិទាវសេន ឧក្កណ្ឋនវសេន បស្សនភាវោ. ជាតិយាតិ ខន្ធនិព្ពត្តិតោ. ជរាយាតិ ខន្ធបរិបាកតោ. មរណេនាតិ ខន្ធភេទតោ. សោកេហីតិ អន្តោនិជ្ឈាយនលក្ខណេហិ សោកេហិ. បរិទេវេហីតិ តន្និស្សិតលាលប្បិតលក្ខណេហិ បរិទេវេហិ. ទុក្ខេហីតិ កាយបដិបីឡនទុក្ខេហិ. ទោមនស្សេហីតិ មនោវិឃាតទោមនស្សេហិ. ឧបាយាសេហីតិ អធិមត្តាយាសលក្ខណឧបាយាសេហិ. ទុក្ខស្មាតិ សកលវដ្ដទុក្ខតោ. បជហតីតិ មគ្គេន បជហតិ. បហាយាតិ ឯត្ថ បន ផលក្ខណោ កថិតោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ. ឆដ្ឋំ.

៧. កណ្ហសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ កណ្ហាតិ ន កាឡវណ្ណតាយ កណ្ហា, កណ្ហតាយ បន ឧបនេន្តីតិ និប្ផត្តិកាឡតាយ កណ្ហា. សរសេនាបិ វា សព្ពាកុសលធម្មា កណ្ហា ឯវ. ន ហិ តេសំ ឧប្បត្តិយា ចិត្តំ បភស្សរំ ហោតិ. អហិរិកន្តិ អហិរិកភាវោ. អនោត្តប្បន្តិ អនោត្តាបិភាវោ. សត្តមំ.

៨. សុក្កសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ សុក្កាតិ ន វណ្ណសុក្កតាយ សុក្កា, សុក្កតាយ បន ឧបនេន្តីតិ និប្ផត្តិសុក្កតាយ សុក្កា. សរសេនាបិ វា សព្ពកុសលធម្មា សុក្កា ឯវ. តេសំ ហិ ឧប្បត្តិយា ចិត្តំ បភស្សរំ ហោតិ. ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ចាតិ ឯត្ថ បាបតោ ជិគុច្ឆនលក្ខណា ហិរី, ភាយនលក្ខណំ ឱត្តប្បំ. យំ បនេត្ថ វិត្ថារតោ វត្តព្ពំ សិយា, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តមេវ. អដ្ឋមំ.

៩. ចរិយសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ លោកំ បាលេន្តីតិ លោកំ សន្ធារេន្តិ ឋបេន្តិ រក្ខន្តិ. នយិធ បញ្ញាយេថ មាតាតិ ឥមស្មិំ លោកេ ជនិកា មាតា ‘‘អយំ មេ មាតា’’តិ គរុចិត្តីការវសេន ន បញ្ញាយេថ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សម្ភេទន្តិ សង្ករំ មរិយាទភេទំ វា. យថា អជេឡកាតិអាទីសុ ឯតេ ហិ សត្តា ‘‘អយំ មេ មាតា’’តិ វា ‘‘មាតុច្ឆា’’តិ វា គរុចិត្តីការវសេន ន ជានន្តិ. យំ វត្ថុំ និស្សាយ ឧប្បន្នា, តត្ថេវ វិប្បដិបជ្ជន្តិ. តស្មា ឧបមំ អាហរន្តោ ‘‘យថា អជេឡកា’’តិអាទិមាហ. នវមំ.

១០. វស្សូបនាយិកសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ វុត្តំ. កតរអដ្ឋុប្បត្តិយំ? មនុស្សានំ ឧជ្ឈាយនេ. ភគវតា ហិ បឋមពោធិយំ វីសតិ វស្សានិ វស្សូបនាយិកា អប្បញ្ញត្តា អហោសិ. ភិក្ខូ អនិពទ្ធវាសា វស្សេបិ ឧតុវស្សេបិ យថាសុខំ វិចរិំសុ. តេ ទិស្វា មនុស្សា ‘‘កថញ្ហិ នាម សមណា សក្យបុត្តិយា ហេមន្តម្បិ គិម្ហម្បិ វស្សម្បិ ចារិកំ ចរិស្សន្តិ ហរិតានិ តិណានិ សម្មទ្ទន្តា ឯកិន្ទ្រិយំ ជីវំ វិហេឋេន្តា ពហូ ខុទ្ទកេ បាណេ សង្ឃាតំ អាបាទេន្តា. ឥមេ ហិ នាម អញ្ញតិត្ថិយា ទុរក្ខាតធម្មា វស្សាវាសំ អល្លីយិស្សន្តិ សំកសាយិស្សន្តិ, ឥមេ នាម សកុណា រុក្ខគ្គេសុ កុលាវកានិ កត្វា វស្សាវាសំ អល្លីយិស្សន្តិ សំកសាយិស្សន្តី’’តិអាទីនិ វត្វា ឧជ្ឈាយិំសុ. តមត្ថំ ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ឥមំ សុត្តំ ទេសេន្តោ បឋមំ តាវ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សំ ឧបគន្តុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៨៤) ឯត្តកមេវាហ. អថ ភិក្ខូនំ ‘‘កទា នុ ខោ វស្សំ ឧបគន្តព្ព’’ន្តិ ឧប្បន្នំ វិតក្កំ សុត្វា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សានេ វស្សំ ឧបគន្តុ’’ន្តិ អាហ. អថ ខោ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘កតិ នុ ខោ វស្សូបនាយិកា’’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. តំ សុត្វា សកលម្បិ ឥទំ សុត្តំ ទេសេន្តោ ទ្វេមា, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ វស្សូបនាយិកាតិ វស្សូបគមនានិ. បុរិមិកាតិ អបរជ្ជុគតាយ អាសាឡ្ហិយា ឧបគន្តព្ពា បុរិមកត្តិកបុណ្ណមិបរិយោសានា បឋមា តេមាសី. បច្ឆិមិកាតិ មាសគតាយ អាសាឡ្ហិយា ឧបគន្តព្ពា បច្ឆិមកត្តិកបរិយោសានា បច្ឆិមា តេមាសីតិ. ទសមំ.

កម្មការណវគ្គោ បឋមោ.

២. អធិករណវគ្គវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ ពលានីតិ កេនដ្ឋេន ពលានិ. អកម្បិយដ្ឋេន ពលានិ នាម, តថា ទុរភិភវនដ្ឋេន អនជ្ឈោមទ្ទនដ្ឋេន ច. បដិសង្ខានពលន្តិ បច្ចវេក្ខណពលំ. ភាវនាពលន្តិ ព្រូហនពលំ វឌ្ឍនពលំ. សុទ្ធំ អត្តានន្តិ ឥទំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. តត្រាតិ តេសុ ទ្វីសុ ពលេសុ. យមិទន្តិ យំ ឥទំ. សេខានមេតំ ពលន្តិ សត្តន្នំ សេខានំ ញាណពលមេតំ. សេខញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ពលំ អាគម្មាតិ សត្តន្នំ សេខានំ ញាណពលំ អារព្ភ សន្ធាយ បដិច្ច. បជហតីតិ មគ្គេន បជហតិ. បហាយាតិ ឥមិនា បន ផលំ កថិតំ. យំ បាបន្តិ យំ បាបកំ លាមកំ. យស្មា បនេតានិ ទ្វេបិ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, តស្មា ឯត្ថ ឯតទគ្គំ នាគតន្តិ វេទិតព្ពំ.

១២. ទុតិយេ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតីតិអាទីសុ អយំ ហេដ្ឋា អនាគតានំ បទានំ វសេន អត្ថវណ្ណនា – វិវេកនិស្សិតន្តិ វិវេកំ និស្សិតំ. វិវេកោតិ វិវិត្តតា. ស្វាយំ តទង្គវិវេកោ វិក្ខម្ភន-សមុច្ឆេទ-បដិប្បស្សទ្ធិ-និស្សរណវិវេកោតិ បញ្ចវិធោ. តស្មិំ បញ្ចវិធេ វិវេកេ. វិវេកនិស្សិតន្តិ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ, សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ, និស្សរណវិវេកនិស្សិតញ្ច សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតីតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គភាវនានុយុត្តោ យោគី វិបស្សនាក្ខណេ កិច្ចតោ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ, អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ, មគ្គកាលេ បន កិច្ចតោ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ, អារម្មណតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ. បញ្ចវិធវិវេកនិស្សិតម្បីតិ ឯកេ. តេ ហិ ន កេវលំ ពលវវិបស្សនាមគ្គផលក្ខណេសុយេវ ពោជ្ឈង្គេ ឧទ្ធរន្តិ, វិបស្សនាបាទកកសិណជ្ឈានអានាបានាសុភព្រហ្មវិហារជ្ឈានេសុបិ ឧទ្ធរន្តិ, ន ច បដិសិទ្ធា អដ្ឋកថាចរិយេហិ. តស្មា តេសំ មតេន ឯតេសំ ឈានានំ បវត្តិក្ខណេ កិច្ចតោ ឯវ វិក្ខម្ភនវិវេកនិស្សិតំ. យថា ច ‘‘វិបស្សនាក្ខណេ អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិត’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតម្បិ ភាវេតី’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឯស នយោ វិរាគនិស្សិតន្តិអាទីសុ. វិវេកត្ថា ឯវ ហិ វិរាគាទយោ.

កេវលំ ហេត្ថ វោស្សគ្គោ ទុវិធោ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ ច បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ ចាតិ. តត្ថ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោតិ វិបស្សនាក្ខណេ ច តទង្គវសេន, មគ្គក្ខណេ ច សមុច្ឆេទវសេន កិលេសប្បហានំ. បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោតិ វិបស្សនាក្ខណេ តន្និន្នភាវេន, មគ្គក្ខណេ បន អារម្មណករណេន និព្ពានបក្ខន្ទនំ. តទុភយម្បិ ឥមស្មិំ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេ អត្ថវណ្ណនានយេ វដ្ដតិ. តថា ហិ អយំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ យថាវុត្តេន បការេន កិលេសេ បរិច្ចជតិ, និព្ពានញ្ច បក្ខន្ទតិ. វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ ឥមិនា បន សកលេន វចនេន វោស្សគ្គត្ថំ បរិណមន្តំ បរិណតញ្ច, បរិបច្ចន្តំ បរិបក្កញ្ចាតិ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ. អយញ្ហិ ពោជ្ឈង្គភាវនានុយុត្តោ ភិក្ខុ យថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ កិលេសបរិច្ចាគវោស្សគ្គត្ថំ និព្ពានបក្ខន្ទនវោស្សគ្គត្ថញ្ច បរិបច្ចតិ, យថា ច បរិបក្កោ ហោតិ, តថា នំ ភាវេតីតិ. ឯស នយោ សេសពោជ្ឈង្គេសុ.

ឥធ បន និព្ពានំយេវ សព្ពសង្ខតេហិ វិវិត្តត្តា វិវេកោ, សព្ពេសំ វិរាគភាវតោ វិរាគោ, និរោធភាវតោ និរោធោតិ វុត្តំ. មគ្គោ ឯវ ច វោស្សគ្គបរិណាមី, តស្មា សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តិយា វិវេកនិស្សិតំ, តថា វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ. តញ្ច ខោ អរិយមគ្គក្ខណុប្បត្តិយា កិលេសានំ សមុច្ឆេទតោ បរិច្ចាគភាវេន ច និព្ពានបក្ខន្ទនភាវេន ច បរិណតំ បរិបក្កន្តិ អយមេវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯស នយោ សេសពោជ្ឈង្គេសុ. ឥតិ ឥមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា កថិតា. ឥមេសុបិ ទ្វីសុ ពលេសុ ឯតទគ្គភាវោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

១៣. តតិយេ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទីនំ ចតុន្នំ ឈានានំ បាឡិអត្ថោ ច ភាវនានយោ ច សព្ពោ សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៦៩-៧០) វិត្ថារិតោយេវ. ឥមានិ បន ចត្តារិ ឈានានិ ឯកោ ភិក្ខុ ចិត្តេកគ្គត្ថាយ ភាវេតិ, ឯកោ វិបស្សនាបាទកត្ថាយ, ឯកោ អភិញ្ញាបាទកត្ថាយ, ឯកោ និរោធបាទកត្ថាយ, ឯកោ ភវវិសេសត្ថាយ. ឥធ បន តានិបិ វិបស្សនាបាទកានិ អធិប្បេតានិ. អយំ ហិ ភិក្ខុ ឥមានិ ឈានានិ សមាបជ្ជិត្វា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសិត្វា ហេតុបច្ចយបរិគ្គហំ កត្វា សប្បច្ចយំ នាមរូបញ្ច វវត្ថបេត្វា ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គានិ សមោធានេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. ឯវមេតានិ ឈានានិ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកានេវ កថិតានិ. ឥមស្មិម្បិ ពលទ្វយេ ឯតទគ្គភាវោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

១៤. ចតុត្ថេ សំខិត្តេន ច វិត្ថារេន ចាតិ សំខិត្តធម្មទេសនា វិត្ថារធម្មទេសនា ចាតិ ទ្វេយេវ ធម្មទេសនាតិ ទស្សេតិ. តត្ថ មាតិកំ ឧទ្ទិសិត្វា កថិតា ទេសនា សំខិត្តទេសនា នាម. តមេវ មាតិកំ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា កថិតា វិត្ថារទេសនា នាម. មាតិកំ វា ឋបេត្វាបិ អដ្ឋបេត្វាបិ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា កថិតា វិត្ថារទេសនា នាម. តាសុ សំខិត្តទេសនា នាម មហាបញ្ញស្ស បុគ្គលស្ស វសេន កថិតា, វិត្ថារទេសនា នាម មន្ទបញ្ញស្ស. មហាបញ្ញស្ស ហិ វិត្ថារទេសនា អតិបបញ្ចោ វិយ ហោតិ. មន្ទបញ្ញស្ស សង្ខេបទេសនា សសកស្ស ឧប្បតនំ វិយ ហោតិ, នេវ អន្តំ ន កោដិំ បាបុណិតុំ សក្កោតិ. សង្ខេបទេសនា ច ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស វសេន កថិតា, វិត្ថារទេសនា ឥតរេសំ តិណ្ណំ វសេន. សកលម្បិ ហិ តេបិដកំ សង្ខេបទេសនា វិត្ថារទេសនាតិ ឯត្ថេវ សង្ខំ គច្ឆតិ.

១៥. បញ្ចមេ យស្មិំ, ភិក្ខវេ, អធិករណេតិ វិវាទាធិករណំ, អនុវាទាធិករណំ, អាបត្តាធិករណំ, កិច្ចាធិករណន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ អធិករណានំ យស្មិំ អធិករណេ. អាបន្នោ ច ភិក្ខូតិ អាបត្តិំ អាបន្នោ ភិក្ខុ ច. តស្មេតន្តិ តស្មិំ ឯតំ. ទីឃត្តាយាតិ ទីឃំ អទ្ធានំ តិដ្ឋនត្ថាយ. ខរត្តាយាតិ ទាស-កោណ្ឌ-ចណ្ឌាល-វេនាតិ ឯវំ ខរវាចាបវត្តនត្ថាយ. វាឡត្តាយាតិ បាណិ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បហរណវសេន កក្ខឡភាវត្ថាយ. ភិក្ខូ ច ន ផាសុំ វិហរិស្សន្តីតិ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទាបន្នេ ភិក្ខុសង្ឃេ យេបិ ឧទ្ទេសំ វា បរិបុច្ឆំ វា គហេតុកាមា បធានំ វា អនុយុញ្ជិតុកាមា, តេ ផាសុំ ន វិហរិស្សន្តិ. ភិក្ខុសង្ឃស្មិំ ហិ ឧបោសថបវារណាយ ឋិតាយ ឧទ្ទេសាទីហិ អត្ថិកា ឧទ្ទេសាទីនិ គហេតុំ ន សក្កោន្តិ, វិបស្សកានំ ចិត្តុប្បាទោ ន ឯកគ្គោ ហោតិ, តតោ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោន្តិ. ឯវំ ភិក្ខូ ច ន ផាសុំ វិហរិស្សន្តិ. ន ទីឃត្តាយាតិអាទីសុ វុត្តបដិបក្ខនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតីតិ ឯវំ បច្ចវេក្ខតិ. អកុសលំ អាបន្នោតិ ឯត្ថ អកុសលន្តិ អាបត្តិ អធិប្បេតា, អាបត្តិំ អាបន្នោតិ អត្ថោ. កញ្ចិទេវ ទេសន្តិ ន សព្ពមេវ អាបត្តិំ, អាបត្តិយា បន កញ្ចិទេវ ទេសំ អញ្ញតរំ អាបត្តិន្តិ អត្ថោ. កាយេនាតិ ករជកាយេន. អនត្តមនោតិ អតុដ្ឋចិត្តោ. អនត្តមនវាចន្តិ អតុដ្ឋវាចំ. មមេវាតិ មំយេវ. តត្ថាតិ តស្មិំ អធិករណេ. អច្ចយោ អច្ចគមាតិ អបរាធោ អតិក្កមិត្វា មទ្ទិត្វា គតោ, អហមេវេត្ថ អបរាធិកោ. សុង្កទាយកំវ ភណ្ឌស្មិន្តិ យថា សុង្កដ្ឋានំ បរិហរិត្វា នីតេ ភណ្ឌស្មិំ សុង្កទាយកំ អបរាធោ អភិភវតិ, សោ ច តត្ថ អបរាធិកោ ហោតិ, ន រាជានោ ន រាជបុរិសាតិ អត្ថោ.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ ហិ រញ្ញា ឋបិតំ សុង្កដ្ឋានំ បរិហរិត្វា ភណ្ឌំ ហរតិ, តំ សហ ភណ្ឌសកដេន អានេត្វា រញ្ញោ ទស្សេន្តិ. តត្ថ នេវ សុង្កដ្ឋានស្ស ទោសោ អត្ថិ, ន រញ្ញោ ន រាជបុរិសានំ, បរិហរិត្វា គតស្សេវ បន ទោសោ, ឯវមេវំ យំ សោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ អាបន្នោ, តត្ថ នេវ អាបត្តិយា ទោសោ, ន ចោទកស្ស. តីហិ បន ការណេហិ តស្សេវ ភិក្ខុនោ ទោសោ. តស្ស ហិ អាបត្តិំ អាបន្នភាវេនបិ ទោសោ, ចោទកេ អនត្តមនតាយបិ ទោសោ, អនត្តមនស្ស សតោ បរេសំ អារោចនេនបិ ទោសោ. ចោទកស្ស បន យំ សោ តំ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តំ អទ្ទស, តត្ថ ទោសោ នត្ថិ. អនត្តមនតាយ ចោទនាយ បន ទោសោ. តម្បិ អមនសិករិត្វា អយំ ភិក្ខុ អត្តនោវ ទោសំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘ឥតិ មមេវ តត្ថ អច្ចយោ អច្ចគមា សុង្កទាយកំវ ភណ្ឌស្មិ’’ន្តិ ឯវំ បដិសញ្ចិក្ខតីតិ អត្ថោ. ទុតិយវារេ ចោទកស្ស អនត្តមនតា ច អនត្តមនតាយ ចោទិតភាវោ ចាតិ ទ្វេ ទោសា, តេសំ វសេន ‘‘អច្ចយោ អច្ចគមា’’តិ ឯត្ថ យោជនា កាតព្ពា. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

១៦. ឆដ្ឋេ អញ្ញតរោតិ ឯកោ អបាកដនាមោ ព្រាហ្មណោ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ យេនាតិ ភុម្មត្ថេ ករណវចនំ. តស្មា យត្ថ ភគវា, តត្ថ ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យេន វា ការណេន ភគវា ទេវមនុស្សេហិ ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេន ការណេន ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កេន ច ការណេន ភគវា ឧបសង្កមិតព្ពោ? នានប្បការគុណវិសេសាធិគមាធិប្បាយេន, សាទុផលូបភោគាធិប្បាយេន ទិជគណេហិ និច្ចផលិតមហារុក្ខោ វិយ. ឧបសង្កមីតិ គតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសង្កមិត្វាតិ ឧបសង្កមនបរិយោសានទីបនំ. អថ វា ឯវំ គតោ តតោ អាសន្នតរំ ឋានំ ភគវតោ សមីបសង្ខាតំ គន្ត្វាតិបិ វុត្តំ ហោតិ.

ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទីតិ យថា ច ខមនីយាទីនិ បុច្ឆន្តោ ភគវា តេន, ឯវំ សោបិ ភគវតា សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទោ អហោសិ, សីតោទកំ វិយ ឧណ្ហោទកេន សម្មោទិតំ ឯកីភាវំ អគមាសិ. យាយ ច ‘‘កច្ចិ, ភោ គោតម, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ភោតោ គោតមស្ស ច សាវកានញ្ច អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារោ’’តិអាទិកាយ កថាយ សម្មោទិ, តំ បីតិបាមោជ្ជសង្ខាតស្ស សម្មោទស្ស ជននតោ សម្មោទិតុំ យុត្តភាវតោ ច សម្មោទនីយំ, អត្ថព្យញ្ជនមធុរតាយ សុចិរម្បិ កាលំ សារេតុំ និរន្តរំ បវត្តេតុំ អរហរូបតោ សរិតព្ពភាវតោ ច សារណីយំ. សុយ្យមានសុខតោ វា សម្មោទនីយំ, អនុស្សរិយមានសុខតោ សារណីយំ, តថា ព្យញ្ជនបរិសុទ្ធតាយ សម្មោទនីយំ, អត្ថបរិសុទ្ធតាយ សារណីយន្តិ ឯវំ អនេកេហិ បរិយាយេហិ សម្មោទនីយំ សារណីយំ កថំ វីតិសារេត្វា បរិយោសាបេត្វា និដ្ឋបេត្វា យេនត្ថេន អាគតោ, តំ បុច្ឆិតុកាមោ ឯកមន្តំ និសីទិ.

ឯកមន្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧០) វិយ. តស្មា យថា និសិន្នោ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ហោតិ, តថា និសីទីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ភុម្មត្ថេ វា ឯតំ ឧបយោគវចនំ. និសីទីតិ ឧបាវិសិ. បណ្ឌិតា ហិ បុរិសា គរុដ្ឋានីយំ ឧបសង្កមិត្វា អាសនកុសលតាយ ឯកមន្តំ និសីទន្តិ. អយញ្ច នេសំ អញ្ញតរោ, តស្មា ឯកមន្តំ និសីទិ.

កថំ និសិន្នោ បន ឯកមន្តំ និសិន្នោ ហោតីតិ? ឆ និសជ្ជទោសេ វជ្ជេត្វា. សេយ្យថិទំ – អតិទូរំ, អច្ចាសន្នំ, ឧបរិវាតំ, ឧន្នតប្បទេសំ, អតិសម្មុខំ អតិបច្ឆាតិ. អតិទូរេ និសិន្នោ ហិ សចេ កថេតុកាមោ ហោតិ, ឧច្ចាសទ្ទេន កថេតព្ពំ ហោតិ. អច្ចាសន្នេ និសិន្នោ សង្ឃដ្ដនំ ករោតិ. ឧបរិវាតេ និសិន្នោ សរីរគន្ធេន ពាធតិ. ឧន្នតប្បទេសេ និសិន្នោ អគារវំ បកាសេតិ. អតិសម្មុខា និសិន្នោ សចេ ទដ្ឋុកាមោ ហោតិ, ចក្ខុនា ចក្ខុំ អាហច្ច ទដ្ឋព្ពំ ហោតិ. អតិបច្ឆា និសិន្នោ សចេ ទដ្ឋុកាមោ ហោតិ, គីវំ បសារេត្វា ទដ្ឋព្ពំ ហោតិ. តស្មា អយម្បិ ឯតេ ឆ និសជ្ជទោសេ វជ្ជេត្វា និសីទិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកមន្តំ និសីទី’’តិ.

ឯតទវោចាតិ ទុវិធា ហិ បុច្ឆា – អគារិកបុច្ឆា, អនគារិកបុច្ឆា ច. តត្ថ ‘‘កិំ, ភន្តេ, កុសលំ, កិំ អកុសល’’ន្តិ (ម. និ. ៣.២៩៦) ឥមិនា នយេន អគារិកបុច្ឆា អាគតា. ‘‘ឥមេ នុ ខោ, ភន្តេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា’’តិ (ម. និ. ៣.៨៦) ឥមិនា នយេន អនគារិកបុច្ឆា. អយំ បន អត្តនោ អនុរូបំ អគារិកបុច្ឆំ បុច្ឆន្តោ ឯតំ ‘‘កោ នុ ខោ, ភោ គោតម, ហេតុ កោ បច្ចយោ’’តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ ហេតុ បច្ចយោតិ ឧភយម្បេតំ ការណវេវចនមេវ. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហេតូតិ អធម្មចរិយាសង្ខាតាយ វិសមចរិយាយ ហេតុ, តំការណា តប្បច្ចយាតិ អត្ថោ. តត្រាយំ បទត្ថោ – អធម្មស្ស ចរិយា អធម្មចរិយា, អធម្មការណន្តិ អត្ថោ. វិសមំ ចរិយា, វិសមស្ស វា កម្មស្ស ចរិយាតិ វិសមចរិយា. អធម្មចរិយា ច សា វិសមចរិយា ចាតិ អធម្មចរិយាវិសមចរិយា. ឯតេនុបាយេន សុក្កបក្ខេបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្ថតោ បនេត្ថ អធម្មចរិយាវិសមចរិយា នាម ទស អកុសលកម្មបថា, ធម្មចរិយាសមចរិយា នាម ទស កុសលកម្មបថាតិ វេទិតព្ពា.

អភិក្កន្តំ, ភោ គោតមាតិ ឯត្ថ អយំ អភិក្កន្តសទ្ទោ ខយសុន្ទរាភិរូបអព្ភនុមោទនេសុ ទិស្សតិ. ‘‘អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ, ចិរនិសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៣; អ. និ. ៨.២០) ហិ ខយេ ទិស្សតិ. ‘‘អយំ ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១០០) សុន្ទរេ.

‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ. –

អាទីសុ (វិ. វ. ៨៥៧) អភិរូបេ. ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៥០; បារា. ១៥) អព្ភនុមោទនេ. ឥធាបិ អព្ភនុមោទនេយេវ. យស្មា ច អព្ភនុមោទនេ, តស្មា សាធុ សាធុ, ភោ គោតមាតិ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ភយេ កោធេ បសំសាយំ, តុរិតេ កោតូហលច្ឆរេ;

ហាសេ សោកេ បសាទេ ច, ករេ អាមេឌិតំ ពុធោ’’តិ. –

ឥមិនា ច លក្ខណេន ឥធ បសាទវសេន បសំសាវសេន ចាយំ ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. អថ វា អភិក្កន្តន្តិ អភិក្កន្តំ អតិឥដ្ឋំ អតិមនាបំ, អតិសុន្ទរន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថ ឯកេន អភិក្កន្តសទ្ទេន ទេសនំ ថោមេតិ, ឯកេន អត្តនោ បសាទំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, យទិទំ ភោតោ គោតមស្ស ធម្មទេសនា, អភិក្កន្តំ យទិទំ ភោតោ គោតមស្ស ធម្មទេសនំ អាគម្ម មម បសាទោតិ. ភគវតោយេវ វា វចនំ ទ្វេ ទ្វេ អត្ថេ សន្ធាយ ថោមេតិ – ភោតោ គោតមស្ស វចនំ អភិក្កន្តំ ទោសនាសនតោ, អភិក្កន្តំ គុណាធិគមនតោ, តថា សទ្ធាជននតោ, បញ្ញាជននតោ, សាត្ថតោ, សព្យញ្ជនតោ, ឧត្តានបទតោ, គម្ភីរត្ថតោ, កណ្ណសុខតោ, ហទយង្គមតោ, អនត្តុក្កំសនតោ, អបរវម្ភនតោ, ករុណាសីតលតោ, បញ្ញាវទាតតោ, អាបាថរមណីយតោ, វិមទ្ទក្ខមតោ, សុយ្យមានសុខតោ, វីមំសិយមានហិតតោតិ ឯវមាទីហិ យោជេតព្ពំ.

តតោ បរម្បិ ចតូហិ ឧបមាហិ ទេសនំយេវ ថោមេតិ. តត្ថ និក្កុជ្ជិតន្តិ អធោមុខឋបិតំ, ហេដ្ឋាមុខជាតំ វា. ឧក្កុជ្ជេយ្យាតិ ឧបរិមុខំ ករេយ្យ. បដិច្ឆន្នន្តិ តិណបណ្ណាទិឆាទិតំ. វិវរេយ្យាតិ ឧគ្ឃាដេយ្យ. មូឡ្ហស្សាតិ ទិសាមូឡ្ហស្ស. មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យាតិ ហត្ថេ គហេត្វា ‘‘ឯស មគ្គោ’’តិ វទេយ្យ. អន្ធការេតិ កាឡបក្ខចាតុទ្ទសីអឌ្ឍរត្តឃនវនសណ្ឌមេឃបដលេហិ ចតុរង្គេ តមេ. អយំ តាវ អនុត្តានបទត្ថោ.

អយំ បន អធិប្បាយយោជនា – យថា កោចិ និក្កុជ្ជិតំ ឧក្កុជ្ជេយ្យ, ឯវំ សទ្ធម្មវិមុខំ អសទ្ធម្មេ បតិតំ មំ អសទ្ធម្មា វុដ្ឋាបេន្តេន, យថា បដិច្ឆន្នំ វិវរេយ្យ, ឯវំ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានតោ បភុតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្នំ សាសនំ វិវរន្តេន, យថា មូឡ្ហស្ស មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, ឯវំ កុម្មគ្គមិច្ឆាមគ្គប្បដិបន្នស្ស មេ សគ្គមោក្ខមគ្គំ អាវិករោន្តេន, យថា អន្ធការេ តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ, ឯវំ មោហន្ធការេ និមុគ្គស្ស មេ ពុទ្ធាទិរតនរូបានិ អបស្សតោ តប្បដិច្ឆាទកមោហន្ធការវិទ្ធំសកទេសនាបជ្ជោតធារណេន មយ្ហំ ភោតា គោតមេន ឯតេហិ បរិយាយេហិ បកាសិតត្តា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោតិ.

ឯវំ ទេសនំ ថោមេត្វា ឥមាយ ទេសនាយ រតនត្តយេ បសន្នចិត្តោ បសន្នាការំ ករោន្តោ ឯសាហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯសាហន្តិ ឯសោ អហំ. ភវន្តំ គោតមំ សរណំ គច្ឆាមីតិ ភវំ មេ គោតមោ សរណំ បរាយណំ អឃស្ស តាតា ហិតស្ស ច វិធាតាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ភវន្តំ គោតមំ គច្ឆាមិ ភជាមិ សេវាមិ បយិរុបាសាមិ, ឯវំ វា ជានាមិ ពុជ្ឈាមីតិ. យេសញ្ហិ ធាតូនំ គតិ អត្ថោ, ពុទ្ធិបិ តេសំ អត្ថោ. តស្មា គច្ឆាមីតិ ឥមស្ស ជានាមិ ពុជ្ឈាមីតិ អយមត្ថោ វុត្តោ. ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ចាតិ ឯត្ថ បន អធិគតមគ្គេ សច្ឆិកតនិរោធេ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ច ចតូសុ អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោ. សោ អត្ថតោ អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤) វិត្ថារោ. ន កេវលញ្ច អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ច, អបិច ខោ អរិយផលេហិ សទ្ធិំ បរិយត្តិធម្មោបិ. វុត្តញ្ហេតំ ឆត្តមាណវកវិមានេ –

‘‘រាគវិរាគមនេជមសោកំ, ធម្មមសង្ខតមប្បដិកូលំ;

មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តំ, ធម្មមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ. (វិ. វ. ៨៨៧);

ឯត្ថ រាគវិរោគោតិ មគ្គោ កថិតោ. អនោជមសោកន្តិ ផលំ. ធម្មមសង្ខតន្តិ និព្ពានំ. អប្បដិកូលំ មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តន្តិ បិដកត្តយេន វិភត្តា សព្ពធម្មក្ខន្ធាតិ. ទិដ្ឋិសីលសង្ឃាតេន សំហតោតិ សង្ឃោ. សោ អត្ថតោ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហោ. វុត្តញ្ហេតំ តស្មិយេវ វិមានេ –

‘‘យត្ថ ច ទិន្នមហប្ផលមាហុ, ចតូសុ សុចីសុ បុរិសយុគេសុ;

អដ្ឋ ច បុគ្គលធម្មទសា តេ, សង្ឃមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ. (វិ. វ. ៨៨៨);

ភិក្ខូនំ សង្ឃោ ភិក្ខុសង្ឃោ. ឯត្តាវតា ព្រាហ្មណោ តីណិ សរណគមនានិ បដិវេទេសិ.

ឥទានិ តេសុ សរណគមនេសុ កោសល្លត្ថំ សរណំ, សរណគមនំ, យោ ច សរណំ គច្ឆតិ, សរណគមនប្បភេទោ, សរណគមនផលំ, សំកិលេសោ, ភេទោតិ អយំ វិធិ វេទិតព្ពោ.

សេយ្យថិទំ – បទត្ថតោ តាវ ហិំសតីតិ សរណំ, សរណគតានំ តេនេវ សរណគមនេន ភយំ សន្តាសំ ទុក្ខំ ទុគ្គតិបរិកិលេសំ ហនតិ វិនាសេតីតិ អត្ថោ, រតនត្តយស្សេវេតំ អធិវចនំ. អថ វា ហិតេ បវត្តនេន អហិតា ច និវត្តនេន សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ ពុទ្ធោ, ភវកន្តារា ឧត្តារណេន លោកស្ស អស្សាសទានេន ច ធម្មោ, អប្បកានម្បិ ការានំ វិបុលផលបដិលាភករណេន សង្ឃោ. តស្មា ឥមិនាបិ បរិយាយេន រតនត្តយំ សរណំ. តប្បសាទតគ្គរុតាហិ វិហតកិលេសោ តប្បរាយណតាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ សរណគមនំ. តំសមង្គីសត្តោ សរណំ គច្ឆតិ, វុត្តប្បការេន ចិត្តុប្បាទេន ‘‘ឯតានិ មេ តីណិ រតនានិ សរណំ, ឯតានិ បរាយណ’’ន្តិ ឯវំ ឧបេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ តាវ សរណំ សរណគមនំ យោ ច សរណំ គច្ឆតិ ឥទំ តយំ វេទិតព្ពំ.

សរណគមនប្បភេទេ បន ទុវិធំ សរណគមនំ លោកុត្តរំ លោកិយញ្ចាតិ. តត្ថ លោកុត្តរំ ទិដ្ឋសច្ចានំ មគ្គក្ខណេ សរណគមនុបក្កិលេសសមុច្ឆេទេន អារម្មណតោ និព្ពានារម្មណំ ហុត្វា កិច្ចតោ សកលេបិ រតនត្តយេ ឥជ្ឈតិ. លោកិយំ បុថុជ្ជនានំ សរណគមនុបក្កិលេសវិក្ខម្ភនេន អារម្មណតោ ពុទ្ធាទិគុណារម្មណំ ហុត្វា ឥជ្ឈតិ. តំ អត្ថតោ ពុទ្ធាទីសុ វត្ថូសុ សទ្ធាបដិលាភោ, សទ្ធាមូលិកា ច សម្មាទិដ្ឋិ ទសសុ បុញ្ញកិរិយាវត្ថូសុ ទិដ្ឋិជុកម្មន្តិ វុច្ចតិ.

តយិទំ ចតុធា បវត្តតិ អត្តសន្និយ្យាតនេន តប្បរាយណតាយ សិស្សភាវូបគមនេន បណិបាតេនាតិ. តត្ថ អត្តសន្និយ្យាតនំ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ អត្តានំ ពុទ្ធស្ស និយ្យាតេមិ, ធម្មស្ស, សង្ឃស្សា’’តិ ឯវំ ពុទ្ធាទីនំ អត្តបរិច្ចជនំ. តប្បរាយណតា នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ ពុទ្ធបរាយណោ, ធម្មបរាយណោ, សង្ឃបរាយណោ ឥតិ មំ ធារេថា’’តិ ឯវំ តប្បរាយណភាវោ. សិស្សភាវូបគមនំ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ ពុទ្ធស្ស អន្តេវាសិកោ, ធម្មស្ស, សង្ឃស្ស ឥតិ មំ ធារេថា’’តិ ឯវំ សិស្សភាវូបគមោ. បណិបាតោ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ អភិវាទន-បច្ចុដ្ឋាន-អញ្ជលិកម្ម-សាមីចិកម្មំ ពុទ្ធាទីនំយេវ តិណ្ណំ វត្ថូនំ ករោមិ ឥតិ មំ ធារេថា’’តិ ឯវំ ពុទ្ធាទីសុ បរមនិបច្ចការោ. ឥមេសញ្ហិ ចតុន្នម្បិ អាការានំ អញ្ញតរម្បិ ករោន្តេន គហិតំយេវ ហោតិ សរណគមនំ.

អបិច ‘‘ភគវតោ អត្តានំ បរិច្ចជាមិ, ធម្មស្ស, សង្ឃស្ស អត្តានំ បរិច្ចជាមិ, ជីវិតំ បរិច្ចជាមិ, បរិច្ចត្តោយេវ មេ អត្តា, បរិច្ចត្តំយេវ មេ ជីវិតំ, ជីវិតបរិយន្តិកំ ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ, ពុទ្ធោ មេ សរណំ លេណំ តាណ’’ន្តិ ឯវម្បិ អត្តសន្និយ្យាតនំ វេទិតព្ពំ. ‘‘សត្ថារញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ, ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យំ, សុគតញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ, ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យំ, សម្មាសម្ពុទ្ធញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ, ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៤) ឯវម្បិ មហាកស្សបស្ស សរណគមនេ វិយ សិស្សភាវូបគមនំ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘សោ អហំ វិចរិស្សាមិ, គាមា គាមំ បុរា បុរំ;

នមស្សមានោ សម្ពុទ្ធំ, ធម្មស្ស ច សុធម្មត’’ន្តិ. (សុ. និ. ១៩៤; សំ. និ. ១.២៤៦);

ឯវម្បិ អាឡវកាទីនំ សរណគមនំ វិយ តប្បរាយណតា វេទិតព្ពា. ‘‘អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវតោ បាទានិ មុខេន ច បរិចុម្ពតិ, បាណីហិ ច បរិសម្ពាហតិ, នាមញ្ច សាវេតិ – ‘ព្រហ្មាយុ អហំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ; ព្រហ្មាយុ អហំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ’’’តិ (ម. និ. ២.៣៩៤) ឯវម្បិ បណិបាតោ វេទិតព្ពោ.

សោ បនេស ញាតិភយាចរិយទក្ខិណេយ្យវសេន ចតុព្ពិធោ ហោតិ. តត្ថ ទក្ខិណេយ្យបណិបាតេន សរណគមនំ ហោតិ, ន ឥតរេហិ. សេដ្ឋវសេនេវ ហិ សរណំ គណ្ហាតិ, សេដ្ឋវសេន ច ភិជ្ជតិ. តស្មា យោ សាកិយោ វា កោលិយោ វា ‘‘ពុទ្ធោ អម្ហាកំ ញាតកោ’’តិ វន្ទតិ, អគ្គហិតមេវ ហោតិ សរណំ. យោ វា ‘‘សមណោ គោតមោ រាជបូជិតោ មហានុភាវោ អវន្ទិយមានោ អនត្ថម្បិ ករេយ្យា’’តិ ភយេន វន្ទតិ, អគ្គហិតមេវ ហោតិ សរណំ. យោ វា ពោធិសត្តកាលេ ភគវតោ សន្តិកេ កិញ្ចិ ឧគ្គហិតំ សរមានោ ពុទ្ធកាលេ វា –

‘‘ឯកេន ភោគេ ភុញ្ជេយ្យ, ទ្វីហិ កម្មំ បយោជយេ;

ចតុត្ថញ្ច និធាបេយ្យ, អាបទាសុ ភវិស្សតី’’តិ. (ទី. និ. ៣.២៦៥) –

ឯវរូបំ អនុសាសនិំ ឧគ្គហេត្វា ‘‘អាចរិយោ មេ’’តិ វន្ទតិ, អគ្គហិតមេវ ហោតិ សរណំ. យោ បន ‘‘អយំ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ’’តិ វន្ទតិ, តេនេវ គហិតំ ហោតិ សរណំ.

ឯវំ គហិតសរណស្ស ច ឧបាសកស្ស វា ឧបាសិកាយ វា អញ្ញតិត្ថិយេសុ បព្ពជិតម្បិ ញាតិំ ‘‘ញាតកោ មេ អយ’’ន្តិ វន្ទតោ សរណគមនំ ន ភិជ្ជតិ, បគេវ អបព្ពជិតំ. តថា រាជានំ ភយវសេន វន្ទតោ. សោ ហិ រដ្ឋបូជិតត្តា អវន្ទិយមានោ អនត្ថម្បិ ករេយ្យាតិ. តថា យំ កិញ្ចិ សិប្បំ សិក្ខាបកំ តិត្ថិយំ ‘‘អាចរិយោ មេ អយ’’ន្តិ វន្ទតោបិ ន ភិជ្ជតីតិ ឯវំ សរណគមនប្បភេទោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច លោកុត្តរស្ស សរណគមនស្ស ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ វិបាកផលំ, សព្ពទុក្ខក្ខយោ អានិសំសផលំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យោ ច ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច, សង្ឃញ្ច សរណំ គតោ;

ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. (ធ. ប. ១៩០);

‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសមុប្បាទំ, ទុក្ខស្ស ច អតិក្កមំ;

អរិយញ្ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ. (ធ. ប. ១៩១);

‘‘ឯតំ ខោ សរណំ ខេមំ, ឯតំ សរណមុត្តមំ;

ឯតំ សរណមាគម្ម, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ. (ធ. ប. ១៩២);

អបិច និច្ចតោ អនុបគមនាទិវសេនបេតស្ស អានិសំសផលំ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, កញ្ចិ ធម្មំ អត្តតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, មាតរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, បិតរំ, អរហន្តំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, បទុដ្ឋចិត្តោ តថាគតស្ស លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ, សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ, អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៨-១៣០; អ. និ. ១.២៧២-២៧៧).

លោកិយស្ស បន សរណគមនស្ស ភវសម្បទាបិ ភោគសម្បទាបិ ផលមេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យេ កេចិ ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ,

ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;

បហាយ មានុសំ ទេហំ,

ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តី’’តិ. (សំ. និ. ១.៣៧);

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អសីតិយា ទេវតាសហស្សេហិ សទ្ធិំ យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ ឋិតំ ខោ សក្កំ ទេវានមិន្ទំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឯតទវោច – ‘សាធុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ពុទ្ធសរណគមនំ ហោតិ. ពុទ្ធសរណគមនហេតុ ខោ ទេវានមិន្ទ ឯវមិធេកច្ចេ សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ. តេ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហន្តិ ទិព្ពេន អាយុនា ទិព្ពេន វណ្ណេន សុខេន យសេន អាធិបតេយ្យេន ទិព្ពេហិ រូបេហិ សទ្ទេហិ គន្ធេហិ រសេហិ ផោដ្ឋព្ពេហី’’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១).

ឯសេវ នយោ ធម្មេ សង្ឃេ ច. អបិច វេលាមសុត្តាទិវសេនាបិ (អ. និ. ៩.២០ អាទយោ) សរណគមនស្ស ផលវិសេសោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សរណគមនផលំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ លោកិយសរណគមនំ តីសុ វត្ថូសុ អញ្ញាណសំសយមិច្ឆាញាណាទីហិ សំកិលិស្សតិ, ន មហាជុតិកំ ហោតិ ន មហាវិប្ផារំ. លោកុត្តរស្ស នត្ថិ សំកិលេសោ. លោកិយស្ស ច សរណគមនស្ស ទុវិធោ ភេទោ សាវជ្ជោ អនវជ្ជោ ច. តត្ថ សាវជ្ជោ អញ្ញសត្ថារាទីសុ អត្តសន្និយ្យាតនាទីហិ ហោតិ, សោ អនិដ្ឋផលោ. អនវជ្ជោ កាលកិរិយាយ, សោ អវិបាកត្តា អផលោ. លោកុត្តរស្ស បន នេវត្ថិ ភេទោ. ភវន្តរេបិ ហិ អរិយសាវកោ អញ្ញំ សត្ថារំ ន ឧទ្ទិសតីតិ ឯវំ សរណគមនស្ស សំកិលេសោ ច ភេទោ ច វេទិតព្ពោ.

ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតូតិ មំ ភវំ គោតមោ ‘‘ឧបាសកោ អយ’’ន្តិ ឯវំ ធារេតុ, ជានាតូតិ អត្ថោ. ឧបាសកវិធិកោសល្លត្ថំ បនេត្ថ កោ ឧបាសកោ, កស្មា ឧបាសកោតិ វុច្ចតិ, កិមស្ស សីលំ, កោ អាជីវោ, កា វិបត្តិ, កា សម្បត្តីតិ ឥទំ បកិណ្ណកំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ កោ ឧបាសកោតិ យោ កោចិ សរណគតោ គហដ្ឋោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យតោ ខោ, មហានាម, ឧបាសកោ ពុទ្ធំ សរណំ គតោ ហោតិ, ធម្មំ សរណំ គតោ, សង្ឃំ សរណំ គតោ ហោតិ. ឯត្តាវតា ខោ, មហានាម, ឧបាសកោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៣៣).

កស្មា ឧបាសកោតិ. រតនត្តយស្ស ឧបាសនតោ. សោ ហិ ពុទ្ធំ ឧបាសតីតិ ឧបាសកោ. ធម្មំ, សង្ឃំ ឧបាសតីតិ ឧបាសកោតិ.

កិមស្ស សីលន្តិ. បញ្ច វេរមណិយោ. យថាហ –

‘‘យតោ ខោ, មហានាម, ឧបាសកោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, អទិន្នាទានា, កាមេសុមិច្ឆាចារា, មុសាវាទា, សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ. ឯត្តាវតា ខោ, មហានាម, ឧបាសកោ សីលវា ហោតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៣៣).

កោ អាជីវោតិ. បញ្ច មិច្ឆាវណិជ្ជា បហាយ ធម្មេន សមេន ជីវិកកប្បនំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បញ្ចិមា, ភិក្ខវេ, វណិជ្ជា ឧបាសកេន អករណីយា. កតមា បញ្ច. សត្ថវណិជ្ជា, សត្តវណិជ្ជា, មំសវណិជ្ជា, មជ្ជវណិជ្ជា, វិសវណិជ្ជា. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច វណិជ្ជា ឧបាសកេន អករណីយា’’តិ (អ. និ. ៥.១៧៧).

កា វិបត្តីតិ. យា តស្សេវ សីលស្ស ច អាជីវស្ស ច វិបត្តិ, អយមស្ស វិបត្តិ. អបិច យាយ ឯស ចណ្ឌាលោ ចេវ ហោតិ មលញ្ច បតិកុដ្ឋោ ច, សាបិ តស្ស វិបត្តីតិ វេទិតព្ពា. តេ ច អត្ថតោ អស្សទ្ធិយាទយោ បញ្ច ធម្មា ហោន្តិ. យថាហ –

‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ឧបាសកោ ឧបាសកចណ្ឌាលោ ច ហោតិ ឧបាសកមលញ្ច ឧបាសកបតិកុដ្ឋោ ច. កតមេហិ បញ្ចហិ? អស្សទ្ធោ ហោតិ, ទុស្សីលោ ហោតិ, កោតូហលមង្គលិកោ ហោតិ, មង្គលំ បច្ចេតិ នោ កម្មំ, ឥតោ ច ពហិទ្ធា ទក្ខិណេយ្យំ បរិយេសតិ, តត្ថ ច បុព្ពការំ ករោតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៧៥).

កា សម្បត្តីតិ. យា ចស្ស សីលសម្បទា ច អាជីវសម្បទា ច, សា សម្បត្តិ. យេ ចស្ស រតនភាវាទិករា សទ្ធាទយោ បញ្ច ធម្មា. យថាហ –

‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ឧបាសកោ ឧបាសករតនញ្ច ហោតិ ឧបាសកបទុមញ្ច ឧបាសកបុណ្ឌរីកញ្ច. កតមេហិ បញ្ចហិ? សទ្ធោ ហោតិ, សីលវា ហោតិ, ន កោតូហលមង្គលិកោ ហោតិ, កម្មំ បច្ចេតិ នោ មង្គលំ, ន ឥតោ ពហិទ្ធា ទក្ខិណេយ្យំ គវេសតិ, ឥធ ច បុព្ពការំ ករោតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៧៥).

អជ្ជតគ្គេតិ ឯត្ថ អយំ អគ្គសទ្ទោ អាទិកោដិកោដ្ឋាសសេដ្ឋេសុ ទិស្សតិ. ‘‘អជ្ជតគ្គេ សម្ម, ទោវារិក, អាវរាមិ ទ្វារំ និគណ្ឋានំ និគណ្ឋីន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៧០) ហិ អាទិម្ហិ ទិស្សតិ. ‘‘តេនេវ អង្គុលគ្គេន តំ អង្គុលគ្គំ បរាមសេយ្យ (កថា. ៤៤១). ឧច្ឆគ្គំ វេឡគ្គ’’ន្តិអាទីសុ កោដិយំ. ‘‘អម្ពិលគ្គំ វា មធុរគ្គំ វា តិត្តកគ្គំ វា (សំ. និ. ៥.៣៧៤), អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វិហារគ្គេន វា បរិវេណគ្គេន វា ភាជេតុ’’ន្តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣១៨) កោដ្ឋាសេ. ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តា អបទា វា…បេ… តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣៤) សេដ្ឋេ. ឥធ បនាយំ អាទិម្ហិ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា អជ្ជតគ្គេតិ អជ្ជតំ អាទិំ កត្វាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អជ្ជតន្តិ អជ្ជភាវំ. អជ្ជទគ្គេតិ វា បាឋោ, ទការោ បទសន្ធិករោ, អជ្ជ អគ្គំ កត្វាតិ អត្ថោ.

បាណុបេតន្តិ បាណេហិ ឧបេតំ, យាវ មេ ជីវិតំ បវត្តតិ, តាវ ឧបេតំ, អនញ្ញសត្ថុកំ តីហិ សរណគមនេហិ សរណំ គតំ ឧបាសកំ កប្បិយការកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ ជានាតុ. អហញ្ហិ សចេបិ មេ តិខិណេន អសិនា សីសំ ឆិន្ទេយ្យ, នេវ ពុទ្ធំ ‘‘ន ពុទ្ធោ’’តិ វា ធម្មំ ‘‘ន ធម្មោ’’តិ វា សង្ឃំ ‘‘ន សង្ឃោ’’តិ វា វទេយ្យន្តិ ឯវំ អត្តសន្និយ្យាតនេន សរណំ គន្ត្វា ចតូហិ ច បច្ចយេហិ បវារេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមីតិ.

១៧. សត្តមេ ជាណុស្សោណីតិ ជាណុស្សោណិឋានន្តរំ កិរ នាមេកំ ឋានន្តរំ, តំ យេន កុលេន លទ្ធំ, តំ ជាណុស្សោណិកុលន្តិ វុច្ចតិ. អយំ តស្មិំ កុលេ ជាតត្តា រញ្ញោ សន្តិកេ ច លទ្ធជាណុស្សោណិសក្ការត្តា ជាណុស្សោណីតិ វុច្ចតិ. តេនុបសង្កមីតិ ‘‘សមណោ កិរ គោតមោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ ពហុស្សុតោ’’តិ សុត្វា ‘‘សចេ សោ លិង្គវិភត្តិការកាទិភេទំ ជានិស្សតិ, អម្ហេហិ ញាតមេវ ជានិស្សតិ, អញ្ញាតំ កិំ ជានិស្សតិ. ញាតមេវ កថេស្សតិ, អញ្ញាតំ កិំ កថេស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា មានទ្ធជំ បគ្គយ្ហ សិង្គំ ឧក្ខិបិត្វា មហាបរិវារេហិ បរិវុតោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. កតត្តា ច, ព្រាហ្មណ, អកតត្តា ចាតិ សត្ថា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ ឥធ អាគច្ឆន្តោ ន ជានិតុកាមោ អត្ថគវេសី ហុត្វា អាគតោ, មានំ បន បគ្គយ្ហ សិង្គំ ឧក្ខិបិត្វា អាគតោ. កិំ នុ ខ្វស្ស យថា បញ្ហស្ស អត្ថំ ជានាតិ, ឯវំ កថិតេ វឌ្ឍិ ភវិស្សតិ, ឧទាហុ យថា ន ជានាតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘យថា ន ជានាតិ, ឯវំ កថិតេ វឌ្ឍិ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘កតត្តា ច, ព្រាហ្មណ, អកតត្តា ចា’’តិ អាហ.

ព្រាហ្មណោ តំ សុត្វា ‘‘សមណោ គោតមោ កតត្តាបិ អកតត្តាបិ និរយេ និព្ពត្តិំ វទតិ, ឥទំ ឧភយការណេនាបិ ឯកដ្ឋានេ និព្ពត្តិយា កថិតត្តា ទុជ្ជានំ មហន្ធការំ, នត្ថិ មយ្ហំ ឯត្ថ បតិដ្ឋា. សចេ បនាហំ ឯត្តកេនេវ តុណ្ហី ភវេយ្យំ, ព្រាហ្មណានំ មជ្ឈេ កថនកាលេបិ មំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ត្វំ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ មានំ បគ្គយ្ហ សិង្គំ ឧក្ខិបិត្វា គតោសិ, ឯកវចនេនេវ តុណ្ហី ហុត្វា កិញ្ចិ វត្តុំ នាសក្ខិ, ឥមស្មិំ ឋានេ កស្មា កថេសី’តិ. តស្មា បរាជិតោបិ អបរាជិតសទិសោ ហុត្វា បុន សគ្គគមនបញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា កោ នុ ខោ, ភោ គោតមាតិ ឥមំ ទុតិយបញ្ហំ អារភិ.

ឯវម្បិ តស្ស អហោសិ – ‘‘ឧបរិបញ្ហេន ហេដ្ឋាបញ្ហំ ជានិស្សាមិ, ហេដ្ឋាបញ្ហេន ឧបរិបញ្ហ’’ន្តិ. តស្មាបិ ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. សត្ថា បុរិមនយេនេវ ចិន្តេត្វា យថា ន ជានាតិ, ឯវមេវ កថេន្តោ បុនបិ ‘‘កតត្តា ច, ព្រាហ្មណ, អកតត្តា ចា’’តិ អាហ. ព្រាហ្មណោ តស្មិម្បិ បតិដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អលំ, ភោ, ន ឦទិសស្ស បុរិសស្ស សន្តិកំ អាគតេន អជានិត្វា គន្តុំ វដ្ដតិ, សកវាទំ បហាយ សមណំ គោតមំ អនុវត្តិត្វា មយ្ហំ អត្ថំ គវេសិស្សាមិ, បរលោកមគ្គំ សោធេស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា សត្ថារំ អាយាចន្តោ ន ខោ អហន្តិអាទិមាហ. អថស្ស និហតមានតំ ញត្វា សត្ថា ឧបរិ ទេសនំ វឌ្ឍេន្តោ តេន ហិ, ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ. តត្ថ តេន ហីតិ ការណនិទ្ទេសោ. យស្មា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស អត្ថំ អជានន្តោ វិត្ថារទេសនំ យាចសិ, តស្មាតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

១៨. អដ្ឋមេ អាយស្មាតិ បិយវចនមេតំ. អានន្ទោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. ឯកំសេនាតិ ឯកន្តេន. អនុវិច្ចាតិ អនុបវិសិត្វា. វិញ្ញូតិ បណ្ឌិតា. គរហន្តីតិ និន្ទន្តិ, អវណ្ណំ ភាសន្តិ. សេសមេត្ថ នវមេ ច សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវ.

២០. ទសមេ ទុន្និក្ខិត្តញ្ច បទព្យញ្ជនន្តិ ឧប្បដិបាដិយា គហិតបាឡិបទមេវ ហិ អត្ថស្ស ព្យញ្ជនត្តា ព្យញ្ជនន្តិ វុច្ចតិ. ឧភយមេតំ បាឡិយាវ នាមំ. អត្ថោ ច ទុន្នីតោតិ បរិវត្តេត្វា ឧប្បដិបាដិយា គហិតា អដ្ឋកថា. ទុន្និក្ខិត្តស្ស, ភិក្ខវេ, បទព្យញ្ជនស្ស អត្ថោបិ ទុន្នយោ ហោតីតិ បរិវត្តេត្វា ឧប្បដិបាដិយា គហិតាយ បាឡិយា អដ្ឋកថា នាម ទុន្នយា ទុន្នីហារា ទុក្កថា នាម ហោតិ. ឯកាទសមេ វុត្តបដិបក្ខនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

អធិករណវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. ពាលវគ្គវណ្ណនា

២២. តតិយស្ស បឋមេ អច្ចយំ អច្ចយតោ ន បស្សតីតិ ‘‘អបរជ្ឈិត្វា អបរទ្ធំ មយា’’តិ អត្តនោ អបរាធំ ន បស្សតិ, អបរទ្ធំ មយាតិ វត្វា ទណ្ឌកម្មំ អាហរិត្វា ន ខមាបេតីតិ អត្ថោ. អច្ចយំ ទេសេន្តស្សាតិ ឯវំ វត្វា ទណ្ឌកម្មំ អាហរិត្វា ខមាបេន្តស្ស. យថាធម្មំ នប្បដិគ្គណ្ហាតីតិ ‘‘បុន ឯវំ ន ករិស្សាមិ, ខមថ មេ’’តិ វុច្ចមានោ អច្ចយំ ឥមំ យថាធម្មំ យថាសភាវំ ន បដិគ្គណ្ហាតិ. ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ បុន ឯវរូបំ មា អកាសិ, ខមាមិ តុយ្ហ’’ន្តិ ន វទតិ. សុក្កបក្ខោ វុត្តបដិបក្ខនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

២៣. ទុតិយេ អព្ភាចិក្ខន្តីតិ អភិភវិត្វា អាចិក្ខន្តិ, អភូតេន វទន្តិ. ទោសន្តរោតិ អន្តរេ បតិតទោសោ. ឯវរូបោ ហិ ‘‘នត្ថិ សមណស្ស គោតមស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ’’តិអាទីនិ វទន្តោ សុនក្ខត្តោ វិយ តថាគតំ អព្ភាចិក្ខតិ. សទ្ធោ វា ទុគ្គហិតេនាតិ យោ ហិ ញាណវិរហិតាយ សទ្ធាយ អតិសទ្ធោ ហោតិ មុទ្ធប្បសន្នោ, សោបិ ‘‘ពុទ្ធោ នាម សព្ពលោកុត្តរោ, សព្ពេ តស្ស កេសាទយោ ពាត្តិំស កោដ្ឋាសា លោកុត្តរាយេវា’’តិអាទិនា នយេន ទុគ្គហិតំ គណ្ហិត្វា តថាគតំ អព្ភាចិក្ខតិ. តតិយំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

២៥. ចតុត្ថេ នេយ្យត្ថំ សុត្តន្តន្តិ យស្ស អត្ថោ នេតព្ពោ, តំ នេតព្ពត្ថំ សុត្តន្តំ. នីតត្ថោ សុត្តន្តោតិ ទីបេតីតិ កថិតត្ថោ អយំ សុត្តន្តោតិ វទតិ. តត្ថ ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា, តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា, ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា’’តិ ឯវរូបោ សុត្តន្តោ នេយ្យត្ថោ នាម. ឯត្ថ ហិ កិញ្ចាបិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ វុត្តំ, បរមត្ថតោ បន បុគ្គលោ នាម នត្ថីតិ ឯវមស្ស អត្ថោ នេតព្ពោវ ហោតិ. អយំ បន អត្តនោ ពាលតាយ នីតត្ថោ អយំ សុត្តន្តោតិ ទីបេតិ. បរមត្ថតោ ហិ បុគ្គលេ អសតិ ន តថាគតោ ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទីនិ វទេយ្យ. យស្មា បន តេន វុត្តំ, តស្មា បរមត្ថតោ អត្ថិ បុគ្គលោតិ គណ្ហន្តោ តំ នេយ្យត្ថំ សុត្តន្តំ នីតត្ថោ សុត្តន្តោតិ ទីបេតិ. នីតត្ថន្តិ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ ឯវំ កថិតត្ថំ. ឯត្ថ ហិ អនិច្ចមេវ ទុក្ខមេវ អនត្តាយេវាតិ អត្ថោ. អយំ បន អត្តនោ ពាលតាយ ‘‘នេយ្យត្ថោ អយំ សុត្តន្តោ, អត្ថមស្ស អាហរិស្សាមី’’តិ ‘‘និច្ចំ នាម អត្ថិ, សុខំ នាម អត្ថិ, អត្តា នាម អត្ថី’’តិ គណ្ហន្តោ នីតត្ថំ សុត្តន្តំ នេយ្យត្ថោ សុត្តន្តោតិ ទីបេតិ នាម. បញ្ចមំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

២៧. ឆដ្ឋេ បដិច្ឆន្នកម្មន្តស្សាតិ បាបកម្មស្ស. បាបំ ហិ បដិច្ឆាទេត្វា ករោន្តិ. នោ ចេបិ បដិច្ឆាទេត្វា ករោន្តិ, បាបកម្មំ បដិច្ឆន្នមេវាតិ វុច្ចតិ. និរយោតិ សហោកាសកា ខន្ធា. តិរច្ឆានយោនិយំ ខន្ធាវ លព្ភន្តិ. សត្តមដ្ឋមានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

៣០. នវមេ បដិគ្គាហាតិ បដិគ្គាហកា, ទុស្សីលំ បុគ្គលំ ទ្វេ ឋានានិ បដិគ្គណ្ហន្តីតិ អត្ថោ.

៣១. ទសមេ អត្ថវសេតិ ការណានិ. អរញ្ញវនបត្ថានីតិ អរញ្ញានិ ច វនបត្ថានិ ច. តត្ថ កិញ្ចាបិ អភិធម្មេ និប្បរិយាយេន ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា, សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ (វិភ. ៥២៩) វុត្តំ, តថាបិ យំ តំ ‘‘បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) អារញ្ញកង្គនិប្ផាទកំ សេនាសនំ វុត្តំ, តទេវ អធិប្បេតន្តិ វេទិតព្ពំ. វនបត្ថន្តិ គាមន្តំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារដ្ឋានំ, យត្ថ ន កសីយតិ ន វបីយតិ. បន្តានីតិ បរិយន្តានិ អតិទូរានិ, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារន្តិ លោកិយលោកុត្តរំ ផាសុវិហារំ. បច្ឆិមញ្ច ជនតំ អនុកម្បមានោតិ បច្ឆិមេ មម សាវកេ អនុកម្បន្តោ.

៣២. ឯកាទសមេ វិជ្ជាភាគិយាតិ វិជ្ជាកោដ្ឋាសិកា. សមថោតិ ចិត្តេកគ្គតា. វិបស្សនាតិ សង្ខារបរិគ្គាហកញាណំ. កមត្ថមនុភោតីតិ កតមំ អត្ថំ អារាធេតិ សម្បាទេតិ បរិបូរេតិ. ចិត្តំ ភាវីយតីតិ មគ្គចិត្តំ ភាវីយតិ ព្រូហីយតិ វឌ្ឍីយតិ. យោ រាគោ, សោ បហីយតីតិ យោ រជ្ជនកវសេន រាគោ, សោ បហីយតិ. រាគោ ហិ មគ្គចិត្តស្ស បច្ចនីកោ, មគ្គចិត្តំ រាគស្ស ច. រាគក្ខណេ មគ្គចិត្តំ នត្ថិ, មគ្គចិត្តក្ខណេ រាគោ នត្ថិ. យទា បន រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, តទា មគ្គចិត្តស្ស ឧប្បត្តិំ និវារេតិ, បទំ បច្ឆិន្ទតិ. យទា បន មគ្គចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា រាគំ សមូលកំ ឧព្ពដ្ដេត្វា សមុគ្ឃាតេន្តមេវ ឧប្បជ្ជតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘រាគោ បហីយតី’’តិ.

វិបស្សនា, ភិក្ខវេ, ភាវិតាតិ វិបស្សនាញាណំ ព្រូហិតំ វឌ្ឍិតំ. បញ្ញា ភាវីយតីតិ មគ្គបញ្ញា ភាវីយតិ ព្រូហីយតិ វឌ្ឍីយតិ. យា អវិជ្ជា, សា បហីយតីតិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ វដ្ដមូលិកា មហាអវិជ្ជា បហីយតិ. អវិជ្ជា ហិ មគ្គបញ្ញាយ បច្ចនីកា, មគ្គបញ្ញា អវិជ្ជាយ. អវិជ្ជាក្ខណេ មគ្គបញ្ញា នត្ថិ, មគ្គបញ្ញាក្ខណេ អវិជ្ជា នត្ថិ. យទា បន អវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ, តទា មគ្គបញ្ញាយ ឧប្បត្តិំ និវារេតិ, បទំ បច្ឆិន្ទតិ. យទា មគ្គបញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, តទា អវិជ្ជំ សមូលិកំ ឧព្ពដ្ដេត្វា សមុគ្ឃាតយមានាវ ឧប្បជ្ជតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អវិជ្ជា បហីយតី’’តិ. ឥតិ មគ្គចិត្តំ មគ្គបញ្ញាតិ ទ្វេបិ សហជាតធម្មាវ កថិតា.

រាគុបក្កិលិដ្ឋំ វា, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ ន វិមុច្ចតីតិ រាគេន ឧបក្កិលិដ្ឋត្តា មគ្គចិត្តំ ន វិមុច្ចតីតិ ទស្សេតិ. អវិជ្ជុបក្កិលិដ្ឋា វា បញ្ញា ន ភាវីយតីតិ អវិជ្ជាយ ឧបក្កិលិដ្ឋត្តា មគ្គបញ្ញា ន ភាវីយតីតិ ទស្សេតិ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ. រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តីតិ រាគស្ស ខយវិរាគេន ចេតោវិមុត្តិ នាម ហោតិ. ផលសមាធិស្សេតំ នាមំ. អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តីតិ អវិជ្ជាយ ខយវិរាគេន បញ្ញាវិមុត្តិ នាម ហោតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ នានាក្ខណិកា សមាធិវិបស្សនា កថិតាតិ.

ពាលវគ្គោ តតិយោ.

៤. សមចិត្តវគ្គវណ្ណនា

៣៣. ចតុត្ថស្ស បឋមេ អសប្បុរិសភូមីតិ អសប្បុរិសានំ បតិដ្ឋានដ្ឋានំ. សប្បុរិសភូមិយម្បិ ឯសេវ នយោ. អកតញ្ញូតិ កតំ ន ជានាតិ. អកតវេទីតិ កតំ បាកដំ កត្វា ន ជានាតិ. ឧបញ្ញាតន្តិ វណ្ណិតំ ថោមិតំ បសត្ថំ. យទិទន្តិ យា អយំ. អកតញ្ញុតា អកតវេទិតាតិ បរេន កតស្ស ឧបការស្ស អជាននញ្ចេវ បាកដំ កត្វា អជាននញ្ច. កេវលាតិ សកលា. សុក្កបក្ខេបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៣៤. ទុតិយេ មាតុ ច បិតុ ចាតិ ជនកមាតុ ច ជនកបិតុ ច. ឯកេន, ភិក្ខវេ, អំសេន មាតរំ បរិហរេយ្យាតិ ឯកស្មិំ អំសកូដេ ឋបេត្វា មាតរំ បដិជគ្គេយ្យ. ឯកេន អំសេន បិតរំ បរិហរេយ្យាតិ ឯកស្មិំ អំសកូដេ ឋបេត្វា បិតរំ បដិជគ្គេយ្យ. វស្សសតាយុកោ វស្សសតជីវីតិ វស្សសតាយុកកាលេ ជាតោ សកលំ វស្សសតំ ជីវន្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សចេ បុត្តោ នាម ‘‘មាតាបិតូនំ បដិករិស្សាមី’’តិ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ ទក្ខិណេ អំសកូដេ មាតរំ, វាមេ បិតរំ ឋបេត្វា វស្សសតាយុកោ សកលម្បិ វស្សសតំ ជីវមានោ បរិហរេយ្យ. សោ ច នេសំ ឧច្ឆាទនបរិមទ្ទនន្ហាបនសម្ពាហនេនាតិ សោ ច បុត្តោ នេសំ មាតាបិតូនំ អំសកូដេសុ ឋិតានំយេវ ទុគ្គន្ធបដិវិនោទនត្ថំ សុគន្ធករណេន ឧច្ឆាទនេន, បរិស្សមវិនោទនត្ថំ ហត្ថបរិមទ្ទនេន, សីតុណ្ហកាលេ ច ឧណ្ហោទកសីតោទកន្ហាបនេន, ហត្ថបាទាទីនំ អាកឌ្ឍនបរិកឌ្ឍនសង្ខាតេន សម្ពាហនេន ឧបដ្ឋានំ ករេយ្យ. តេ ច តត្ថេវាតិ តេ ច មាតាបិតរោ តត្ថេវ តស្ស អំសកូដេសុ និសិន្នាវ មុត្តករីសំ ចជេយ្យុំ. នត្វេវ ,ភិក្ខវេតិ, ភិក្ខវេ, ឯវម្បិ នត្វេវ មាតាបិតូនំ កតំ វា ហោតិ បដិកតំ វា.

ឥស្សរាធិបច្ចេ រជ្ជេតិ ចក្កវត្តិរជ្ជំ សន្ធាយេវមាហ. អាបាទកាតិ វឌ្ឍកា អនុបាលកា. បុត្តា ហិ មាតាបិតូហិ វឌ្ឍិតា ចេវ អនុបាលិតា ច. បោសកាតិ ហត្ថបាទេ វឌ្ឍេត្វា ហទយលោហិតំ បាយេត្វា បោសកា. បុត្តា ហិ មាតាបិតូហិ បុដ្ឋា ភតា អន្នបានាទីហិ បដិជគ្គិតា. ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោតិ សចេ ហិ មាតាបិតរោ ជាតទិវសេយេវ បុត្តំ បាទេ គហេត្វា អរញ្ញេ វា នទិយំ វា បបាតេ វា ខិបេយ្យុំ, ឥមស្មិំ លោកេ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណំ ន បស្សេយ្យ. ឯវំ អកត្វា អាបាទិតត្តា បោសិតត្តា ឯស ឥមស្មិំ លោកេ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណំ មាតាបិតរោ និស្សាយ បស្សតីតិ ត្យាស្ស ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោ នាម ហោន្តិ. សមាទបេតីតិ គណ្ហាបេតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ សទ្ធាសីលចាគបញ្ញា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា កថិតា. ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរសទិសោវ ភិក្ខុ តេសុ បតិដ្ឋាបេតិ នាមាតិ វេទិតព្ពោ.

៣៥. តតិយេ តេនុបសង្កមីតិ សោ ហិ ព្រាហ្មណោ ‘‘សមណោ កិរ គោតមោ កថិតំ វិស្សជ្ជេតិ, បុច្ឆាយស្ស វិរជ្ឈនំ នាម នត្ថិ. អហមស្ស វិរជ្ឈនបញ្ហំ អភិសង្ខរិស្សាមី’’តិ បណីតភោជនំ ភុញ្ជិត្វា គព្ភទ្វារំ បិទហិត្វា និសិន្នោ ចិន្តេតុំ អារភិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទោ វត្តតិ, ចិត្តំ ន ឯកគ្គំ ហោតិ, ភូមិឃរំ ការេស្សាមី’’តិ ភូមិឃរំ ការេត្វា តត្ថ បវិសិត្វា – ‘‘ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ កថេស្សតិ, ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ កថេស្សតី’’តិ ឯកំ គណ្ហិត្វា ឯកំ វិស្សជ្ជេន្តោ សកលទិវសំ កិញ្ចិ បស្សិតុំ នាសក្ខិ. តស្ស ឥមិនាវ នីហារេន ចត្តារោ មាសា វីតិវត្តា. សោ ចតុន្នំ មាសានំ អច្ចយេន ឧភតោកោដិកំ បញ្ហំ នាម អទ្ទស. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អហំ សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា ‘កិំវាទី ភវ’ន្តិ បុច្ឆិស្សាមិ. សចេ ‘កិរិយវាទិម្ហី’តិ វក្ខតិ, ‘សព្ពាកុសលានំ នាម តុម្ហេ កិរិយំ វទេថា’តិ នំ និគ្គណ្ហិស្សាមិ. សចេ ‘អកិរិយវាទិម្ហី’តិ វក្ខតិ, ‘កុសលធម្មានំ នាម តុម្ហេ អកិរិយំ វទេថា’តិ នំ និគ្គណ្ហិស្សាមិ. ឥទញ្ហិ ឧភតោកោដិកំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ នេវ ឧគ្គិលិតុំ សក្ខិស្សតិ ន និគ្គិលិតុំ. ឯវំ មម ជយោ ភវិស្សតិ, សមណស្ស គោតមស្ស បរាជយោ’’តិ ឧដ្ឋាយ អប្ផោដេត្វា ភូមិឃរា និក្ខម្ម ‘‘ឯវរូបំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តេន ន ឯកកេន គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ នគរេ ឃោសនំ ការេត្វា សកលនាគរេហិ បរិវុតោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. កិំវាទីតិ កិំលទ្ធិកោ. កិមក្ខាយីតិ កិំ នាម សាវកានំ បដិបទំ អក្ខាយីតិ បុច្ឆិ. អថស្ស ភគវា ចតូហិ មាសេហិ បញ្ហំ អភិសង្ខរិត្វា ‘‘ទិដ្ឋោ មេ សមណស្ស គោតមស្ស បរាជយបញ្ហោ’’តិ មានំ បគ្គយ្ហ អាគតភាវំ ញត្វា ឯកបទេនេវ តំ បញ្ហំ ភិន្ទន្តោ កិរិយវាទី ចាហំ, ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ. អថ ព្រាហ្មណោ អត្តនោ មានំ អបនេត្វា ភគវន្តំ អាយាចន្តោ យថាកថំ បនាតិអាទិមាហ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៣៦. ចតុត្ថេ ទក្ខិណេយ្យាតិ ទក្ខិណា វុច្ចតិ ទានំ, តស្ស បដិគ្គហណយុត្តា កតិ បុគ្គលាតិ បុច្ឆតិ. សេខោតិ ឥមិនា សត្ត សេក្ខេ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច សីលវន្តបុថុជ្ជនោបិ សោតាបន្នេនេវ សង្គហិតោ. អាហុនេយ្យា យជមានានំ ហោន្តីតិ ទានំ ទទន្តានំ អាហុនស្ស អរហា ទានបដិគ្គាហកា នាម ហោន្តីតិ អត្ថោ. ខេត្តន្តិ វត្ថុ បតិដ្ឋា, បុញ្ញស្ស វិរុហនដ្ឋានន្តិ អត្ថោ.

៣៧. បញ្ចមេ បុព្ពារាមេតិ សាវត្ថិតោ បុរត្ថិមទិសាភាគេ អារាមេ. មិគារមាតុបាសាទេតិ វិសាខាយ ឧបាសិកាយ បាសាទេ. សា ហិ មិគារសេដ្ឋិនា មាតុដ្ឋានេ ឋបិតត្តាបិ, សព្ពជេដ្ឋកស្ស បុត្តស្ស អយ្យកសេដ្ឋិនោវ សមាននាមកត្តាបិ មិគារមាតាតិ វុច្ចតិ. តាយ ការិតោ សហស្សគព្ភោ បាសាទោ មិគារមាតុបាសាទោ នាម. ថេរោ តស្មិំ វិហរតិ. តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោតិ តស្មិំ បាសាទេ វិហរន្តោ ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរោ.

ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ កស្មិំ កាលេ អាមន្តេសិ? កានិចិ ហិ សុត្តានិ បុរេភត្តេ ភាសិតានិ អត្ថិ, កានិចិ បច្ឆាភត្តេ, កានិចិ បុរិមយាមេ, កានិចិ មជ្ឈិមយាមេ, កានិចិ បច្ឆិមយាមេ. ឥទំ បន សមចិត្តបដិបទាសុត្តំ បច្ឆាភត្តេ ភាសិតំ. តស្មា សាយន្ហសមយេ អាមន្តេសិ.

ន កេវលំ ចេតំ ថេរេនេវ ភាសិតំ, តថាគតេនាបិ ភាសិតំ. កត្ថ និសីទិត្វាតិ? វិសាខាយ រតនបាសាទេ និសីទិត្វា. តថាគតោ ហិ បឋមពោធិយំ វីសតិ វស្សានិ អនិពទ្ធវាសោ ហុត្វា យត្ថ យត្ថ ផាសុកំ ហោតិ, តត្ថ តត្ថេវ គន្ត្វា វសិ. បឋមំ អន្តោវស្សញ្ហិ ឥសិបតនេ ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា អដ្ឋារស មហាព្រហ្មកោដិយោ អមតបានំ បាយេត្វា ពារាណសិំ ឧបនិស្សាយ ឥសិបតនេ វសិ. ទុតិយំ អន្តោវស្សំ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ, តតិយចតុត្ថានិបិ តត្ថេវ, បញ្ចមំ អន្តោវស្សំ វេសាលិំ ឧបនិស្សាយ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ, ឆដ្ឋំ អន្តោវស្សំ មកុលបព្ពតេ, សត្តមំ តាវតិំសភវនេ, អដ្ឋមំ ភគ្គេ សុសុមារគិរំ និស្សាយ ភេសកឡាវនេ, នវមំ កោសម្ពិយំ, ទសមំ បាលិលេយ្យកេ វនសណ្ឌេ, ឯកាទសមំ នាលាយំ ព្រាហ្មណគាមេ, ទ្វាទសមំ វេរញ្ជាយំ, តេរសមំ ចាលិយបព្ពតេ, ចុទ្ទសមំ ជេតវនេ, បញ្ចទសមំ កបិលវត្ថុស្មិំ, សោឡសមំ អាឡវកំ ទមេត្វា ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិ អមតបានំ បាយេត្វា អាឡវិយំ, សត្តរសមំ រាជគហេយេវ, អដ្ឋារសមំ ចាលិយបព្ពតេយេវ, តថា ឯកូនវីសតិមំ, វីសតិមំ បន អន្តោវស្សំ រាជគហំយេវ ឧបនិស្សាយ វសិ. ឯវំ វីសតិ វស្សានិ អនិពទ្ធវាសោ ហុត្វា យត្ថ យត្ថ ផាសុកំ ហោតិ, តត្ថ តត្ថេវ វសិ.

តតោ បដ្ឋាយ បន ទ្វេ សេនាសនានិ ធុវបរិភោគានិ អកាសិ. កតរានិ ទ្វេ? ជេតវនញ្ច បុព្ពារាមញ្ច. កស្មា? ទ្វិន្នំ កុលានំ គុណមហន្តតាយ. អនាថបិណ្ឌិកស្ស ហិ វិសាខាយ ច គុណំ សន្ធាយ គុណំ បដិច្ច សត្ថា តានិ សេនាសនានិ ធុវបរិភោគេន បរិភុញ្ជិ. ឧតុវស្សំ ចារិកំ ចរិត្វាបិ ហិ អន្តោវស្សេ ទ្វីសុយេវ សេនាសនេសុ វសតិ. ឯវំ វសន្តោ បន ជេតវនេ រត្តិំ វសិត្វា បុនទិវសេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ទក្ខិណទ្វារេន សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា បាចីនទ្វារេន និក្ខមិត្វា បុព្ពារាមេ ទិវាវិហារំ ករោតិ. បុព្ពារាមេ រត្តិំ វសិត្វា បុនទិវសេ បាចីនទ្វារេន សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា ទក្ខិណទ្វារេន និក្ខមិត្វា ជេតវនេ ទិវាវិហារំ ករោតិ. តស្មិំ បន ទិវសេ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ជេតវនេយេវ វសិ. យត្ថ កត្ថចិ វសន្តស្ស ចស្ស បញ្ចវិធកិច្ចំ អវិជហិតមេវ ហោតិ. តំ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតមេវ. តេសុ កិច្ចេសុ បច្ឆិមយាមកិច្ចកាលេ ភគវា លោកំ ឱលោកេន្តោ សាវត្ថិវាសីនញ្ច សមន្តា ច សាវត្ថិយា គាវុតអឌ្ឍយោជនយោជនបរមេ ឋានេ អបរិមាណានំ សត្តានំ អភិសមយភាវំ អទ្ទស.

តតោ ‘‘កស្មិំ នុ ខោ កាលេ អភិសមយោ ភវិស្សតី’’តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘សាយន្ហសមយេ’’តិ ទិស្វា ‘‘មយិ នុ ខោ កថេន្តេ អភិសមយោ ភវិស្សតិ, សាវកេ កថេន្តេ ភវិស្សតី’’តិ ‘‘សារិបុត្តត្ថេរេ កថេន្តេ ភវិស្សតី’’តិ អទ្ទស. តតោ ‘‘កត្ថ និសីទិត្វា កថេន្តេ ភវិស្សតី’’តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘វិសាខាយ រតនបាសាទេ និសីទិត្វា’’តិ ទិស្វា ‘‘ពុទ្ធានំ នាម តយោ សាវកសន្និបាតា ហោន្តិ, អគ្គសាវកានំ ឯកោ. តេសុ អជ្ជ ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរស្ស សាវកសន្និបាតោ ភវិស្សតី’’តិ អទ្ទស. ទិស្វា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា និវត្ថនិវាសនោ សុគតចីវរំ បារុបិត្វា សេលមយបត្តំ អាទាយ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ទក្ខិណទ្វារេន នគរំ បវិសិត្វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស សុលភបិណ្ឌបាតំ កត្វា វាតប្បហតា វិយ នាវា បដិនិវត្តិត្វា ទក្ខិណទ្វារេន និក្ខមិត្វា ពហិទ្វារេ អដ្ឋាសិ. តតោ អសីតិ មហាសាវកា ភិក្ខុនិបរិសា ឧបាសកបរិសា ឧបាសិកាបរិសាតិ ចតស្សោ បរិសា សត្ថារំ បរិវារយិំសុ.

សត្ថា សារិបុត្តត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘សារិបុត្ត, តយា បុព្ពារាមំ គន្តុំ វដ្ដតិ, តវ ច បរិសំ គហេត្វា គច្ឆាហី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ថេរោ អត្តនោ បរិវារេហិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ បរិវុតោ បុព្ពារាមំ អគមាសិ. ឯតេនេវ និយាមេន អសីតិ មហាសាវកេ បុព្ពារាមមេវ បេសេត្វា សយំ ឯកេន អានន្ទត្ថេរេនេវ សទ្ធិំ ជេតវនំ អគមាសិ. អានន្ទត្ថេរោបិ វិហារេ សត្ថុ វត្តំ កត្វា វន្ទិត្វា ‘‘បុព្ពារាមំ គច្ឆាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ឯវំ ករោហិ អានន្ទាតិ. សត្ថារំ វន្ទិត្វា តត្ថេវ អគមាសិ. សត្ថា ឯកកោវ ជេតវនេ ឱហីនោ.

តំ ទិវសញ្ហិ ចតស្សោ បរិសា ថេរស្សេវ ធម្មកថំ សោតុកាមា អហេសុំ. កោសលមហារាជាបិ ពលកាយេន បរិវុតោ បុព្ពារាមមេវ គតោ. តថា បញ្ចសតឧបាសកបរិវារោ អនាថបិណ្ឌិកោ. វិសាខា បន មហាឧបាសិកា ទ្វីហិ ជង្ឃសហស្សេហិ បរិវុតោ អគមាសិ. សត្តបណ្ណាសាយ កុលសតសហស្សានំ វសនដ្ឋានេ សាវត្ថិនគរេ គេហបាលកទារកេ ឋបេត្វា សេសជនោ គន្ធចុណ្ណមាលាទីនិ គហេត្វា បុព្ពារាមមេវ អគមាសិ. ចតូសុ ទ្វារគាមេសុ គាវុតអឌ្ឍយោជនយោជនបរមដ្ឋានេ សព្ពេយេវ មនុស្សា គន្ធចុណ្ណមាលាទិហត្ថា បុព្ពារាមមេវ អគមំសុ. សកលវិហារោ មិស្សកបុប្ផេហិ អភិកិណ្ណោ វិយ អហោសិ.

ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរោបិ ខោ វិហារំ គន្ត្វា វិហារបរិវេណេ អង្គណដ្ឋានេ អដ្ឋាសិ. ភិក្ខូ ថេរស្ស អាសនំ បញ្ញាបយិំសុ. ថេរោ តត្ថ និសីទិត្វា ឧបដ្ឋាកត្ថេរេន វត្តេ កតេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឱវាទំ កត្វា គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា សមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទិ. សោ បរិច្ឆិន្នកាលវសេន សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ អចិរវតិំ គន្ត្វា រជោជល្លំ បវាហេត្វា បដិប្បស្សទ្ធទរថោ ឱតិណ្ណតិត្ថេនេវ ឧត្តរិត្វា និវត្ថនិវាសនោ សង្ឃាដិំ បារុបិត្វា អដ្ឋាសិ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ សម្មុខសម្មុខដ្ឋានេន ឱតរិត្វា សរីរេ រជោជល្លំ បវាហេត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ថេរំ បរិវារយិំសុ. អន្តោវិហារេបិ ថេរស្ស ធម្មាសនំ បញ្ញាបយិំសុ. ចតស្សោបិ បរិសា អត្តនោ អត្តនោ ឱកាសំ ញត្វា មគ្គំ ឋបេត្វា និសីទិំសុ. សារិបុត្តត្ថេរោបិ បញ្ចភិក្ខុសតបរិវារោ ធម្មសភំ អាគន្ត្វា សីហមត្ថកប្បតិដ្ឋិតេ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេ រតនបល្លង្កេ ចិត្តពីជនិំ គហេត្វា បុរត្ថាភិមុខោ និសីទិ. និសីទិត្វា បរិសំ ឱលោកេត្វា – ‘‘មហតី វតាយំ បរិសា, ឥមិស្សា ន អប្បមត្តិកា បរិត្តកធម្មទេសនា អនុច្ឆវិកា, កតរធម្មទេសនា នុ ខោ អនុច្ឆវិកា ភវិស្សតី’’តិ តីណិ បិដកានិ អាវជ្ជមានោ ឥមំ សំយោជនបរិយាយ ធម្មទេសនំ អទ្ទស.

ឯវំ ទេសនំ សល្លក្ខេត្វា តំ ទេសេតុកាមោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ អាវុសោ, ភិក្ខវេតិ. អាវុសោតិ ហិ អវត្វា, ភិក្ខវេតិ វចនំ ពុទ្ធាលាបោ នាម ហោតិ, អយំ បនាយស្មា ‘‘ទសពលេន សមានំ អាលបនំ ន ករិស្សាមី’’តិ សត្ថុ គារវវសេន សាវកាលាបំ ករោន្តោ, ‘‘អាវុសោ ភិក្ខវេ’’តិ អាហ. ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘អជ្ឈត្តសំយោជនញ្ច, អាវុសោ, បុគ្គលំ ទេសេស្សាមិ ពហិទ្ធាសំយោជនញ្ចា’’តិ ធម្មទេសនាបទំ អវោច.

តស្មិំ បន រតនបាសាទេ អធិវត្ថោ ឯកោ សោតាបន្នោ ទេវបុត្តោ អត្ថិ, សោ ពុទ្ធេហិ វា សាវកេហិ វា ទេសនាយ អារទ្ធមត្តាយយេវ ជានាតិ – ‘‘អយំ ទេសនា ឧត្តានិកា ភវិស្សតិ, អយំ គម្ភីរា. អយំ ឈាននិស្សិតា ភវិស្សតិ, អយំ វិបស្សនានិស្សិតា. អយំ មគ្គនិស្សិតា អយំ ផលនិស្សិតា, អយំ និព្ពាននិស្សិតា’’តិ. សោ តស្មិម្បិ ទិវសេ ថេរេន ទេសនាយ អារទ្ធមត្តាយ ឯវំ អញ្ញាសិ – ‘‘យេន នីហារេន មយ្ហំ អយ្យេន ធម្មសេនាបតិនា សារិបុត្តត្ថេរេន ទេសនា អារទ្ធា, អយំ ទេសនា វិបស្សនាគាឡ្ហា ភវិស្សតិ, ឆហិ មុខេហិ វិបស្សនំ កថេស្សតិ. ទេសនាបរិយោសានេ កោដិសតសហស្សទេវតា អរហត្តំ បាបុណិស្សន្តិ, សោតាបន្នាទីនំ បន ទេវមនុស្សានំ បរិច្ឆេទោ ន ភវិស្សតិ. ទេសនាយ អនុច្ឆវិកំ កត្វា មយ្ហំ អយ្យស្ស សាធុការំ ទស្សាមី’’តិ ទេវានុភាវេន មហន្តំ សទ្ទំ កត្វា – ‘‘សាធុ សាធុ អយ្យា’’តិ អាហ.

ទេវរាជេន សាធុការេ ទិន្នេ បរិវារកបាសាទសហស្សេ អធិវត្ថា ទេវតា សព្ពាវ សាធុការំ អទំសុ. តាសំ សាធុការសទ្ទេន សព្ពា បុព្ពារាមេ វសនទេវតា, តាសំ សទ្ទេន គាវុតមត្តេ ទេវតា, តតោ អឌ្ឍយោជនេ យោជនេតិ ឯតេនុបាយេន ឯកចក្កវាឡេ, ទ្វីសុ ចក្កវាឡេសុ, តីសុ ចក្កវាឡេសូតិ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ ទេវតា សាធុការមទំសុ. តាសំ សាធុការសទ្ទេន បថវិដ្ឋកនាគា ច អាកាសដ្ឋកទេវតា ច. តតោ អព្ភវលាហកា, ឧណ្ហវលាហកា, សីតវលាហកា, វស្សវលាហកា, ចាតុមហារាជិកា ចត្តារោ មហារាជានោ, តាវតិំសា ទេវតា, សក្កោ ទេវរាជា, យាមា ទេវតា, សុយាមោ ទេវរាជា, តុសិតា ទេវតា, សន្តុសិតោ ទេវរាជា, និម្មានរតី ទេវតា, សុនិម្មិតោ ទេវរាជា, វសវត្តី ទេវតា, វសវត្តី ទេវរាជា, ព្រហ្មបារិសជ្ជា, ព្រហ្មបុរោហិតា, មហាព្រហ្មានោ, បរិត្តាភា, អប្បមាណាភា, អាភស្សរា, បរិត្តសុភា, អប្បមាណសុភា, សុភកិណ្ហា, វេហប្ផលា, អវិហា, អតប្បា, សុទស្សា, សុទស្សី, អកនិដ្ឋា ទេវតាតិ អសញ្ញេ ច អរូបាវចរសត្តេ ច ឋបេត្វា សោតាយតនបវត្តិដ្ឋានេ សព្ពា ទេវតា សាធុការមទំសុ.

តតោ ខីណាសវមហាព្រហ្មានោ – ‘‘មហា វតាយំ សាធុការសទ្ទោ, បថវិតលតោ បដ្ឋាយ យាវ អកនិដ្ឋលោកំ អាគតោ, កិមត្ថំ នុ ខោ ឯសោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរោ បុព្ពារាមេ វិសាខាយ រតនបាសាទេ និសីទិត្វា សំយោជនបរិយាយធម្មទេសនមារភិ, អម្ហេហិបិ តត្ថ កាយសក្ខីហិ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ អគមំសុ. បុព្ពារាមោ ទេវតាហិ បរិបុណ្ណោ, សមន្តា បុព្ពារាមស្ស គាវុតំ អឌ្ឍយោជនំ, យោជនន្តិ សកលចក្កវាឡំ ហេដ្ឋា បថវិតលេន តិរិយំ ចក្កវាឡបរិយន្តេន បរិច្ឆិន្នំ ទសហិ ចក្កវាឡសហស្សេហិ សន្និបតិតាហិ ទេវតាហិ និរន្តរមហោសិ, អារគ្គនិតុទនមត្តេ ឋានេ ឧបរិមកោដិយា សដ្ឋិ ទេវតា សុខុមត្តភាវេ មាបេត្វា អដ្ឋំសុ.

អថាយស្មា សារិបុត្តោ ‘‘មហន្តំ វតិទំ ហលាហលំ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ ទសសហស្សចក្កវាឡេ ឋិតានំ ទេវតានំ ឯកចក្កវាឡេ សន្និបតិតភាវំ អទ្ទស. អថ យស្មា ពុទ្ធានំ អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ, បរិសបរិមាណេនេវ បស្សន្តិ ចេវ សទ្ទញ្ច សាវេន្តិ. សាវកានំ បន អធិដ្ឋានំ វដ្ដតិ. តស្មា ថេរោ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ មហគ្គតចិត្តេន អធិដ្ឋាសិ – ‘‘ចក្កវាឡបរិយន្តា បរិសា សព្ពាបិ មំ បស្សតុ, ធម្មញ្ច មេ ទេសេន្តស្ស សទ្ទំ សុណាតូ’’តិ. អធិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ទក្ខិណជាណុបស្សេ ច ចក្កវាឡមុខវដ្ដិយញ្ច និសីទិត្វា ‘‘ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរោ នាម កីទិសោ ទីឃោ រស្សោ សាមោ ឱទាតោ’’តិ វត្តព្ពការណំ នាហោសិ, សព្ពេសម្បិ សព្ពទិសាសុ និសិន្នានំ អភិមុខេយេវ បញ្ញាយិត្ថ, នភមជ្ឈេ ឋិតចន្ទោ វិយ អហោសិ. ធម្មំ ទេសេន្តស្សាបិស្ស ទក្ខិណជាណុបស្សេ ច ចក្កវាឡមុខវដ្ដិយញ្ច និសិន្នា សព្ពេ ឯកកំសេនេវ សទ្ទំ សុណិំសុ.