(១៦) ១. ឯកធម្មបាឡិ-បឋមវគ្គវណ្ណនា

២៩៦. ឯកធម្មបាឡិយំ ឯកធម្មោតិ ឯកសភាវោ. ឯកន្តនិព្ពិទាយាតិ ឯកន្តេន វដ្ដេ និព្ពិន្ទនត្ថាយ ឧក្កណ្ឋនត្ថាយ. វិរាគាយាតិ វដ្ដេ វិរជ្ជនត្ថាយ, រាគាទីនំ វា កិលេសានំ វិរជ្ជនាយ វិគមាយ. និរោធាយាតិ រាគាទីនំ និរោធាយ អប្បវត្តិករណត្ថាយ, វដ្ដស្សេវ វា និរុជ្ឈនត្ថាយ. ឧបសមាយាតិ កិលេសវូបសមនត្ថាយ, អភិញ្ញាយាតិ អនិច្ចាទិវសេន លក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា អភិជាននត្ថាយ. សម្ពោធាយាតិ ចតុន្នំ សច្ចានំ ពុជ្ឈនត្ថាយ, ‘‘ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិ (មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេសោ ១២១) ឯវំ វុត្តស្ស វា ចតុមគ្គញាណស្ស បដិវិជ្ឈនត្ថាយ. និព្ពានាយាតិ អប្បច្ចយនិព្ពានស្ស សច្ឆិករណត្ថាយ.

ឥតិ ភគវា ឥមេហិ សត្តហិ បទេហិ ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានស្ស វណ្ណំ កថេសិ. កស្មា? មហាជនស្ស ឧស្សាហជននត្ថំ វិសកណ្ដកវាណិជោ វិយ អត្តនោ បណិយស្ស. វិសកណ្ដកវាណិជោ នាម គុឡវាណិជោ វុច្ចតិ. សោ កិរ គុឡផាណិតខណ្ឌសក្ករាទីនិ សកដេនាទាយ បច្ចន្តគាមំ គន្ត្វា ‘‘វិសកណ្ដកំ គណ្ហថ, វិសកណ្ដកំ គណ្ហថា’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. តំ សុត្វា គាមិកា ‘‘វិសំ នាម កក្ខឡំ ឃោរំ. យោ នំ ខាទតិ, សោ មរតិ. កណ្ដកម្បិ វិជ្ឈិត្វា មារេតិ, ឧភោបេតេ កក្ខឡា. កោ ឯត្ថ អានិសំសោ’’តិ គេហទ្វារានិ ថកេសុំ, ទារកេ ច បលាបេសុំ. តំ ទិស្វា វាណិជោ ‘អវោហារកុសលា ឥមេ គាមិកា, ហន្ទ នេ ឧបាយេន គាហាបេមី’’តិ ‘‘អតិមធុរំ គណ្ហថ, អតិសាទុំ គណ្ហថ, គុឡំ ផាណិតំ សក្ករំ សមគ្ឃំ លព្ភតិ, កូដមាសកកូដកហាបណាទីហិ វាបិ លព្ភតី’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. តំ សុត្វា គាមិកា តុដ្ឋបហដ្ឋា វគ្គវគ្គា គន្ត្វា ពហុម្បិ មូលំ ទត្វា អគ្គហេសុំ.

តត្ថ វិសកណ្ដកវាណិជស្ស ‘‘វិសកណ្ដកំ គណ្ហថា’’តិ ឧគ្ឃោសនំ វិយ ភគវតោ ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានកថនំ, វិសកណ្ដកេ វណ្ណំ កថេត្វា តស្ស គហណត្ថាយ មហាជនស្ស ឧស្សាហករណំ វិយ ឥមេហិ សត្តហិ បទេហិ ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានស្ស វណ្ណភណនេន តស្ស មហាជនស្ស ឧស្សាហករណំ.

កតមោ ឯកធម្មោតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ពុទ្ធានុស្សតីតិ ពុទ្ធំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ, ពុទ្ធគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. តំ បនេតំ ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានំ ទុវិធំ ហោតិ ចិត្តសម្បហំសនត្ថញ្ចេវ វិបស្សនត្ថញ្ច. កថំ? យទា ហិ អសុភារម្មណេសុ អញ្ញតរំ ភាវេន្តស្ស ភិក្ខុនោ ចិត្តុប្បាទោ ឧបហញ្ញតិ ឧក្កណ្ឋតិ និរស្សាទោ ហោតិ, វីថិំ នប្បដិបជ្ជតិ, កូដគោណោ វិយ ឥតោ ចិតោ ច វិធាវតិ. តស្មិំ ខណេ ឯស មូលកម្មដ្ឋានំ បហាយ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា នយេន តថាគតស្ស លោកិយលោកុត្តរគុណេ អនុស្សរតិ. តស្សេវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរន្តស្ស ចិត្តុប្បាទោ បសីទតិ, វិនីវរណោ ហោតិ. សោ តំ ចិត្តំ ឯវំ ទមេត្វា បុន មូលកម្មដ្ឋានំយេវ មនសិ ករោតិ. កថំ? យថា នាម ពលវា បុរិសោ កូដាគារកណ្ណិកត្ថាយ មហារុក្ខំ ឆិន្ទន្តោ សាខាបលាសច្ឆេទនមត្តេនេវ ផរសុធារាយ វិបន្នាយ មហារុក្ខំ ឆិន្ទិតុំ អសក្កោន្តោបិ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វាវ កម្មារសាលំ គន្ត្វា តិខិណំ ផរសុំ ការាបេត្វា បុន តំ ឆិន្ទេយ្យ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. សោ ឯវំ ពុទ្ធានុស្សតិវសេន ចិត្តំ បរិទមេត្វា បុន មូលកម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ អសុភារម្មណំ បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ឈានង្គានិ សម្មសិត្វា អរិយភូមិំ ឱក្កមតិ. ឯវំ តាវ ចិត្តសម្បហំសនត្ថំ ហោតិ.

យទា បនេស ពុទ្ធានុស្សតិំ អនុស្សរិត្វា ‘‘កោ អយំ ឥតិបិ សោ ភគវាតិអាទិនា នយេន អនុស្សរិ, ឥត្ថិ នុ ខោ បុរិសោ នុ ខោ ទេវមនុស្សមារព្រហ្មានំ អញ្ញតរោ នុ ខោ’’តិ បរិគ្គណ្ហន្តោ ‘‘ន អញ្ញោ កោចិ, សតិសម្បយុត្តំ បន ចិត្តមេវ អនុស្សរី’’តិ ទិស្វា ‘‘តំ ខោ បនេតំ ចិត្តំ ខន្ធតោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ហោតិ, តេន សម្បយុត្តា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, តេន សម្បយុត្តា សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, សហជាតា ផស្សាទយោ សង្ខារក្ខន្ធោតិ ឥមេ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា ហោន្តី’’តិ អរូបញ្ច វវត្ថបេត្វា តស្ស និស្សយំ បរិយេសន្តោ ហទយវត្ថុំ ទិស្វា តស្ស និស្សយានិ ចត្តារិ មហាភូតានិ, តានិ ឧបាទាយ បវត្តានិ សេសឧបាទារូបានិ ច បរិគ្គហេត្វា ‘‘សព្ពម្បេតំ រូបំ រូបក្ខន្ធោ’’តិ វវត្ថបេត្វា ‘‘ឥទញ្ច រូបំ បុរិមញ្ច អរូប’’ន្តិ សង្ខេបតោ រូបារូបំ, បភេទតោ បញ្ចក្ខន្ធេ បុន ‘‘សង្ខេបតោ បញ្ចបេតេ ខន្ធា ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ ទុក្ខសច្ចំ វវត្ថបេត្វា ‘‘តស្ស បភាវិកា តណ្ហា សមុទយសច្ចំ, តស្សា និរោធោ និរោធសច្ចំ, និរោធបជាននា បដិបទា មគ្គសច្ច’’ន្តិ ឯវំ បុព្ពភាគេ ចត្តារិ ច សច្ចានិ វវត្ថបេត្វា បដិបាដិយា អរិយភូមិំ ឱក្កមតិ. តទាស្ស ឥមំ កម្មដ្ឋានំ វិបស្សនត្ថំ នាម ហោតិ. អយំ ខោតិអាទិ អប្បនាវារោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

២៩៧. ធម្មានុស្សតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ – ធម្មំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ, ស្វាក្ខាតតាទិធម្មគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សង្ឃំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ សង្ឃានុស្សតិ, សុប្បដិបន្នតាទិសង្ឃគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សីលំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ សីលានុស្សតិ, អខណ្ឌតាទិសីលគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ចាគំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ចាគានុស្សតិ, មុត្តចាគតាទិចាគគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ទេវតា អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ទេវតានុស្សតិ, ទេវតា សក្ខិដ្ឋានេ ឋបេត្វា អត្តនោ សទ្ធាទិគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. អានាបានេ អារព្ភ ឧប្បន្នា សតិ អានាបានស្សតិ, អស្សាសបស្សាសនិមិត្តារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. មរណំ អារព្ភ ឧប្បន្នា សតិ មរណស្សតិ, ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. កេសាទិភេទំ រូបកាយំ គតា, កាយេ វា គតាតិ កាយគតា, កាយគតា ច សា សតិ ចាតិ កាយគតាសតីតិ វត្តព្ពេ រស្សំ អកត្វា កាយគតាសតីតិ វុត្តា. កេសាទិកាយកោដ្ឋាសនិមិត្តារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ឧបសមំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ឧបសមានុស្សតិ, សព្ពទុក្ខូបសមារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ទុវិធោ វា ឧបសមោ អច្ចន្តូបសមោ ច ខយូបសមោ ច. តត្ថ អច្ចន្តូបសមោ នាម និព្ពានំ, ខយូបសមោ នាម មគ្គោ. ឯវមេតំ ទុវិធម្បិ ឧបសមំ អនុស្សរន្តស្ស ឧប្បន្នា សតិ ឧបសមានុស្សតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឥតិ ឥមេសុ ទសសុ កម្មដ្ឋានេសុ អានាបានស្សតិ មរណស្សតិ កាយគតាសតីតិ ឥមានិ តីណិ វិបស្សនត្ថានេវ ហោន្តិ, សេសានិ សត្ត ចិត្តសម្បហំសនត្ថានិបិ ហោន្តីតិ.

បឋមវគ្គវណ្ណនា.