១៦. ឯកធម្មបាឡិ

(១៦) ១. ឯកធម្មបាឡិ-បឋមវគ្គវណ្ណនា

២៩៦. ឯកធម្មបាឡិយំ ឯកធម្មោតិ ឯកសភាវោ. ឯកន្តនិព្ពិទាយាតិ ឯកន្តេន វដ្ដេ និព្ពិន្ទនត្ថាយ ឧក្កណ្ឋនត្ថាយ. វិរាគាយាតិ វដ្ដេ វិរជ្ជនត្ថាយ, រាគាទីនំ វា កិលេសានំ វិរជ្ជនាយ វិគមាយ. និរោធាយាតិ រាគាទីនំ និរោធាយ អប្បវត្តិករណត្ថាយ, វដ្ដស្សេវ វា និរុជ្ឈនត្ថាយ. ឧបសមាយាតិ កិលេសវូបសមនត្ថាយ, អភិញ្ញាយាតិ អនិច្ចាទិវសេន លក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា អភិជាននត្ថាយ. សម្ពោធាយាតិ ចតុន្នំ សច្ចានំ ពុជ្ឈនត្ថាយ, ‘‘ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិ (មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេសោ ១២១) ឯវំ វុត្តស្ស វា ចតុមគ្គញាណស្ស បដិវិជ្ឈនត្ថាយ. និព្ពានាយាតិ អប្បច្ចយនិព្ពានស្ស សច្ឆិករណត្ថាយ.

ឥតិ ភគវា ឥមេហិ សត្តហិ បទេហិ ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានស្ស វណ្ណំ កថេសិ. កស្មា? មហាជនស្ស ឧស្សាហជននត្ថំ វិសកណ្ដកវាណិជោ វិយ អត្តនោ បណិយស្ស. វិសកណ្ដកវាណិជោ នាម គុឡវាណិជោ វុច្ចតិ. សោ កិរ គុឡផាណិតខណ្ឌសក្ករាទីនិ សកដេនាទាយ បច្ចន្តគាមំ គន្ត្វា ‘‘វិសកណ្ដកំ គណ្ហថ, វិសកណ្ដកំ គណ្ហថា’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. តំ សុត្វា គាមិកា ‘‘វិសំ នាម កក្ខឡំ ឃោរំ. យោ នំ ខាទតិ, សោ មរតិ. កណ្ដកម្បិ វិជ្ឈិត្វា មារេតិ, ឧភោបេតេ កក្ខឡា. កោ ឯត្ថ អានិសំសោ’’តិ គេហទ្វារានិ ថកេសុំ, ទារកេ ច បលាបេសុំ. តំ ទិស្វា វាណិជោ ‘អវោហារកុសលា ឥមេ គាមិកា, ហន្ទ នេ ឧបាយេន គាហាបេមី’’តិ ‘‘អតិមធុរំ គណ្ហថ, អតិសាទុំ គណ្ហថ, គុឡំ ផាណិតំ សក្ករំ សមគ្ឃំ លព្ភតិ, កូដមាសកកូដកហាបណាទីហិ វាបិ លព្ភតី’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. តំ សុត្វា គាមិកា តុដ្ឋបហដ្ឋា វគ្គវគ្គា គន្ត្វា ពហុម្បិ មូលំ ទត្វា អគ្គហេសុំ.

តត្ថ វិសកណ្ដកវាណិជស្ស ‘‘វិសកណ្ដកំ គណ្ហថា’’តិ ឧគ្ឃោសនំ វិយ ភគវតោ ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានកថនំ, វិសកណ្ដកេ វណ្ណំ កថេត្វា តស្ស គហណត្ថាយ មហាជនស្ស ឧស្សាហករណំ វិយ ឥមេហិ សត្តហិ បទេហិ ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានស្ស វណ្ណភណនេន តស្ស មហាជនស្ស ឧស្សាហករណំ.

កតមោ ឯកធម្មោតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ពុទ្ធានុស្សតីតិ ពុទ្ធំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ, ពុទ្ធគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. តំ បនេតំ ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានំ ទុវិធំ ហោតិ ចិត្តសម្បហំសនត្ថញ្ចេវ វិបស្សនត្ថញ្ច. កថំ? យទា ហិ អសុភារម្មណេសុ អញ្ញតរំ ភាវេន្តស្ស ភិក្ខុនោ ចិត្តុប្បាទោ ឧបហញ្ញតិ ឧក្កណ្ឋតិ និរស្សាទោ ហោតិ, វីថិំ នប្បដិបជ្ជតិ, កូដគោណោ វិយ ឥតោ ចិតោ ច វិធាវតិ. តស្មិំ ខណេ ឯស មូលកម្មដ្ឋានំ បហាយ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា នយេន តថាគតស្ស លោកិយលោកុត្តរគុណេ អនុស្សរតិ. តស្សេវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរន្តស្ស ចិត្តុប្បាទោ បសីទតិ, វិនីវរណោ ហោតិ. សោ តំ ចិត្តំ ឯវំ ទមេត្វា បុន មូលកម្មដ្ឋានំយេវ មនសិ ករោតិ. កថំ? យថា នាម ពលវា បុរិសោ កូដាគារកណ្ណិកត្ថាយ មហារុក្ខំ ឆិន្ទន្តោ សាខាបលាសច្ឆេទនមត្តេនេវ ផរសុធារាយ វិបន្នាយ មហារុក្ខំ ឆិន្ទិតុំ អសក្កោន្តោបិ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វាវ កម្មារសាលំ គន្ត្វា តិខិណំ ផរសុំ ការាបេត្វា បុន តំ ឆិន្ទេយ្យ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. សោ ឯវំ ពុទ្ធានុស្សតិវសេន ចិត្តំ បរិទមេត្វា បុន មូលកម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ អសុភារម្មណំ បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ឈានង្គានិ សម្មសិត្វា អរិយភូមិំ ឱក្កមតិ. ឯវំ តាវ ចិត្តសម្បហំសនត្ថំ ហោតិ.

យទា បនេស ពុទ្ធានុស្សតិំ អនុស្សរិត្វា ‘‘កោ អយំ ឥតិបិ សោ ភគវាតិអាទិនា នយេន អនុស្សរិ, ឥត្ថិ នុ ខោ បុរិសោ នុ ខោ ទេវមនុស្សមារព្រហ្មានំ អញ្ញតរោ នុ ខោ’’តិ បរិគ្គណ្ហន្តោ ‘‘ន អញ្ញោ កោចិ, សតិសម្បយុត្តំ បន ចិត្តមេវ អនុស្សរី’’តិ ទិស្វា ‘‘តំ ខោ បនេតំ ចិត្តំ ខន្ធតោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ហោតិ, តេន សម្បយុត្តា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, តេន សម្បយុត្តា សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, សហជាតា ផស្សាទយោ សង្ខារក្ខន្ធោតិ ឥមេ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា ហោន្តី’’តិ អរូបញ្ច វវត្ថបេត្វា តស្ស និស្សយំ បរិយេសន្តោ ហទយវត្ថុំ ទិស្វា តស្ស និស្សយានិ ចត្តារិ មហាភូតានិ, តានិ ឧបាទាយ បវត្តានិ សេសឧបាទារូបានិ ច បរិគ្គហេត្វា ‘‘សព្ពម្បេតំ រូបំ រូបក្ខន្ធោ’’តិ វវត្ថបេត្វា ‘‘ឥទញ្ច រូបំ បុរិមញ្ច អរូប’’ន្តិ សង្ខេបតោ រូបារូបំ, បភេទតោ បញ្ចក្ខន្ធេ បុន ‘‘សង្ខេបតោ បញ្ចបេតេ ខន្ធា ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ ទុក្ខសច្ចំ វវត្ថបេត្វា ‘‘តស្ស បភាវិកា តណ្ហា សមុទយសច្ចំ, តស្សា និរោធោ និរោធសច្ចំ, និរោធបជាននា បដិបទា មគ្គសច្ច’’ន្តិ ឯវំ បុព្ពភាគេ ចត្តារិ ច សច្ចានិ វវត្ថបេត្វា បដិបាដិយា អរិយភូមិំ ឱក្កមតិ. តទាស្ស ឥមំ កម្មដ្ឋានំ វិបស្សនត្ថំ នាម ហោតិ. អយំ ខោតិអាទិ អប្បនាវារោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

២៩៧. ធម្មានុស្សតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ – ធម្មំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ, ស្វាក្ខាតតាទិធម្មគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សង្ឃំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ សង្ឃានុស្សតិ, សុប្បដិបន្នតាទិសង្ឃគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សីលំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ សីលានុស្សតិ, អខណ្ឌតាទិសីលគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ចាគំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ចាគានុស្សតិ, មុត្តចាគតាទិចាគគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ទេវតា អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ទេវតានុស្សតិ, ទេវតា សក្ខិដ្ឋានេ ឋបេត្វា អត្តនោ សទ្ធាទិគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. អានាបានេ អារព្ភ ឧប្បន្នា សតិ អានាបានស្សតិ, អស្សាសបស្សាសនិមិត្តារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. មរណំ អារព្ភ ឧប្បន្នា សតិ មរណស្សតិ, ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. កេសាទិភេទំ រូបកាយំ គតា, កាយេ វា គតាតិ កាយគតា, កាយគតា ច សា សតិ ចាតិ កាយគតាសតីតិ វត្តព្ពេ រស្សំ អកត្វា កាយគតាសតីតិ វុត្តា. កេសាទិកាយកោដ្ឋាសនិមិត្តារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ឧបសមំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ឧបសមានុស្សតិ, សព្ពទុក្ខូបសមារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ទុវិធោ វា ឧបសមោ អច្ចន្តូបសមោ ច ខយូបសមោ ច. តត្ថ អច្ចន្តូបសមោ នាម និព្ពានំ, ខយូបសមោ នាម មគ្គោ. ឯវមេតំ ទុវិធម្បិ ឧបសមំ អនុស្សរន្តស្ស ឧប្បន្នា សតិ ឧបសមានុស្សតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឥតិ ឥមេសុ ទសសុ កម្មដ្ឋានេសុ អានាបានស្សតិ មរណស្សតិ កាយគតាសតីតិ ឥមានិ តីណិ វិបស្សនត្ថានេវ ហោន្តិ, សេសានិ សត្ត ចិត្តសម្បហំសនត្ថានិបិ ហោន្តីតិ.

បឋមវគ្គវណ្ណនា.

១៦. ឯកធម្មបាឡិ

(១៦) ២. ឯកធម្មបាឡិ-ទុតិយវគ្គវណ្ណនា

២៩៨. ទុតិយេ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ ទ្វាសដ្ឋិវិធាយបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ឯតំ អធិវចនំ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្សាតិ តាយ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតស្ស.

២៩៩. សម្មាទិដ្ឋីតិ បញ្ចវិធាយបិ សម្មាទិដ្ឋិយា ឯតំ អធិវចនំ. សម្មាទិដ្ឋិកស្សាតិ តាយ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតស្ស.

៣០២. អយោនិសោ មនសិការោតិ អនុបាយមនសិការោ.

៣០៣. យោនិសោ មនសិការោតិ ឧបាយមនសិការោ. តត្ថ អយោនិសោ មនសិករោតោ បុព្ពេ អនុប្បន្នា មិច្ឆាទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នា បន យាវ និយាមោក្កមនា បវឌ្ឍតិ. និយាមេ ឱក្កន្តេ វឌ្ឍិតា នាម ហោតិ. យោនិសោ មនសិករោតោ បុព្ពេ អនុប្បន្នា សម្មាទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នា បន យាវ អរហត្តមគ្គា បវឌ្ឍតិ. អរហត្តផលេ បត្តេ វឌ្ឍិតា នាម ហោតិ.

៣០៤. មិច្ឆាទិដ្ឋិយា, ភិក្ខវេ, សមន្នាគតា សត្តាតិ ឯត្ថ ឯកច្ចា មិច្ឆាទិដ្ឋិ សគ្គាវរណា ចេវ ហោតិ មគ្គាវរណា ច, ឯកច្ចា មគ្គាវរណាវ, ន សគ្គាវរណា, ឯកច្ចា នេវ សគ្គាវរណា ន មគ្គាវរណា. តត្ថ អហេតុកទិដ្ឋិ, អកិរិយទិដ្ឋិ, នត្ថិកទិដ្ឋីតិ អយំ តិវិធា សគ្គាវរណា ចេវ ហោតិ មគ្គាវរណា ច. ទសវត្ថុកា អន្តគ្គាហិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ មគ្គាវរណាវ ហោតិ ន សគ្គាវរណា. វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ នេវ សគ្គាវរណា ន មគ្គាវរណា. ឥទំ បន វិធានំ បដិក្ខិបិត្វា ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិយា, ភិក្ខវេ, សមន្នាគតា’’តិ វចនតោ អន្តមសោ វីសតិវត្ថុកំ សក្កាយទិដ្ឋិំ ឧបាទាយ ទិដ្ឋិ នាម សគ្គំ ឧបនេតុំ សមត្ថា នាម នត្ថិ, ឯកន្តំ និរយស្មិំយេវ និមុជ្ជាបេតីតិ វុត្តំ. យថា ហិ មុគ្គមាសប្បមាណាបិ បាសាណសក្ខរា ឧទកេ បក្ខិត្តា ឧប្បិលវមានា នាម នត្ថិ, ឯកន្តំ ហេដ្ឋាវ បវិសតិ, ឯវមេវំ អន្តមសោ សក្កាយទិដ្ឋិបិ សគ្គំ ឧបនេតុំ សមត្ថា នាម នត្ថិ, ឯកន្តំ អបាយេសុយេវ និមុជ្ជាបេតីតិ.

៣០៥. សម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតាតិ ឯត្ថ កម្មស្សកតសម្មាទិដ្ឋិ, ឈានសម្មាទិដ្ឋិ, វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ, មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ, ផលសម្មាទិដ្ឋីតិ បញ្ចវិធា សម្មាទិដ្ឋិ. តត្ថ កម្មស្សកតសម្មាទិដ្ឋិ សម្បត្តិភវំ អាកឌ្ឍតិ, ឈានសម្មាទិដ្ឋិ រូបារូបភវេ បដិសន្ធិំ ទេតិ, មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ វដ្ដំ វិទ្ធំសេតិ, ផលសម្មាទិដ្ឋិ ភវំ បដិពាហតិ. វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ កិំ ករោតីតិ? សាបិ បដិសន្ធិំ នាកឌ្ឍតិ. តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ បនាហ ‘‘សចេ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ ភាវិតា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អរហត្តំ បាបេតុំ សក្កោតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. សចេ ន សក្កោតិ, សត្ត ភវេ ទេតិ, អាវុសោ’’តិ. ឯវមយំ លោកិយលោកុត្តរា សម្មាទិដ្ឋិ កថិតា. ឥមស្មិំ បនត្ថេ លោកិកា ភវនិប្ផាទិកាវ វេទិតព្ពា.

៣០៦. យញ្ចេវ កាយកម្មំ យថាទិដ្ឋិ សមត្តំ សមាទិន្នន្តិ ឯត្ថ យថាទិដ្ឋីតិ យា យា ទិដ្ឋិ, តស្សា តស្សា អនុរូបំ. សមត្តន្តិ បរិបុណ្ណំ. សមាទិន្នន្តិ គហិតំ. តទេតំ យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មំ, ទិដ្ឋិសហជាតំ កាយកម្មំ, ទិដ្ឋានុលោមិកំ កាយកម្មន្តិ តិវិធំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘បាណំ ហនតោ អទិន្នំ អាទិយតោ មិច្ឆាចារំ ចរតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោ’’តិ យំ ឯវំលទ្ធិកស្ស សតោ បាណាតិបាត-អទិន្នាទាន-មិច្ឆាចារសង្ខាតំ កាយកម្មំ, ឥទំ យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មំ នាម. ‘‘បាណំ ហនតោ អទិន្នំ អាទិយតោ មិច្ឆាចារំ ចរតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោ’’តិ ឥមាយ បន លទ្ធិយា ឥមិនា ទស្សនេន សហជាតំ កាយកម្មំ ទិដ្ឋិសហជាតំ កាយកម្មំ នាម. តទេវ បន សមត្តំ សមាទិន្នំ គហិតំ បរាមដ្ឋំ ទិដ្ឋានុលោមិកំ កាយកម្មំ នាម. វចីកម្មាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យថា បនេត្ថ ‘‘បាណំ ហនតោ អទិន្នំ អាទិយតោ មិច្ឆាចារំ ចរតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាប’’ន្តិ យោជនា កតា, ឯវំ វចីកម្មមនោកម្មេសុ ‘‘មុសា ភណតោ, បិសុណំ កថេន្តស្ស, ផរុសំ កថេន្តស្ស, សម្ផំ បលបន្តស្ស, អភិជ្ឈាលុនោ, ព្យាបន្នចិត្តស្ស, មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស ច សតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាប’’ន្តិ យោជនា កាតព្ពា.

យា ច ចេតនាតិអាទីសុ ទិដ្ឋិសហជាតាវ ចេតនា ចេតនា នាម, ទិដ្ឋិសហជាតាវ បត្ថនា បត្ថនា នាម, ចេតនាបត្ថនានំ វសេន ចិត្តដ្ឋបនា បណិធិ នាម, តេហិ បន ចេតនាទីហិ សម្បយុត្តា ផស្សាទយោ សង្ខារា នាម. ទិដ្ឋិ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, បាបិកាតិ យស្មា តស្ស បុគ្គលស្ស ទិដ្ឋិ បាបិកា លាមិកា. និក្ខិត្តន្តិ រោបិតំ. ឧបាទិយតីតិ គណ្ហាតិ. កដុកត្តាយាតិ ឥទំ បុរិមស្សេវ វេវចនំ.

‘‘វណ្ណគន្ធរសូបេតោ, អម្ពោយំ អហុវា បុរេ;

តមេវ បូជំ លភមានោ, កេនម្ពោ កដុកប្ផលោ.

‘‘បុចិមន្ទបរិវារោ, អម្ពោ តេ ទធិវាហន;

មូលំ មូលេន សំសដ្ឋំ, សាខា សាខា និសេវរេ;

អសាតសន្និវាសេន, តេនម្ពោ កដុកប្ផលោ’’តិ. (ជា. ១.២.៧១-៧២) –

អាគតដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធាបិ កដុកន្តិ តិត្តកំ វេទិតព្ពំ. អសាតត្តាយាតិ អមធុរត្តាយ.

ឥមស្មិ បន ពីជូបមសុត្តេ ‘‘ទិដ្ឋីតិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ គហិតា’’តិ បោរាណកត្ថេរា អាហំសុ. តំ បន បដិក្ខិបិត្វា ‘‘សព្ពានិបិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ គហិតានី’’តិ វុត្តំ. អនន្តរសុត្តេ ‘‘បាណាតិបាតា វិរមន្តស្ស, អទិន្នាទានា វិរមន្តស្ស, មិច្ឆាចារា វិរមន្តស្ស នត្ថិ តតោនិទានំ បុញ្ញ’’ន្តិអាទិនា នយេន យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មាទីនិ យោជេត្វា វេទិតព្ពានិ. ឥធ បន សម្មាទិដ្ឋិសហជាតា ចិត្តដ្ឋបនាវ បត្ថនាតិ វេទិតព្ពា. សម្មាទិដ្ឋិ បនេត្ថ លោកិយលោកុត្តរា កថិតា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា.

១៦. ឯកធម្មបាឡិ

(១៦) ៣. ឯកធម្មបាឡិ-តតិយវគ្គវណ្ណនា

៣០៨. តតិយស្ស បឋមេ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោតិ អយាថាវទិដ្ឋិកោ. វិបរីតទស្សនោតិ តាយេវ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា វិបរីតទស្សនោ. សទ្ធម្មា វុដ្ឋាបេត្វាតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មតោ វុដ្ឋាបេត្វា. អសទ្ធម្មេ បតិដ្ឋាបេតីតិ ទសអកុសលកម្មបថសង្ខាតេ អសទ្ធម្មេ បតិដ្ឋាបេតិ. ឯកបុគ្គលោតិ ចេត្ថ ឆហិ សត្ថារេហិ សទ្ធិំ ទេវទត្តោ ច អញ្ញេ ច ឯវរូបា វេទិតព្ពា.

៣០៩. ទុតិយេ សម្មាទិដ្ឋិកោតិ យាថាវទិដ្ឋិកោ. អវិបរីតទស្សនោតិ តាយេវ សម្មាទិដ្ឋិយា អវិបរីតទស្សនោ. អសទ្ធម្មាតិ ទសអកុសលកម្មបថតោ. សទ្ធម្មេតិ ទសកុសលកម្មបថសង្ខាតេ សទ្ធម្មេ. ឯកបុគ្គលោតិ ចេត្ថ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ចក្កវត្តី រាជា សព្ពញ្ញុពោធិសត្តោតិ ឯវមាទយោ លព្ភន្តិ, ឧប្បន្នេ ពុទ្ធេ ពុទ្ធោ ចេវ ពុទ្ធសាវកា ច.

៣១០. តតិយេ មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ បរមា ឯតេសន្តិ មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ. បញ្ច ហិ អានន្តរិយកម្មានិ មហាសាវជ្ជានិ នាម, តេហិបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយេវ មហាសាវជ្ជតរាតិ អធិប្បាយោ. កស្មា? តេសញ្ហិ បរិច្ឆេទោ អត្ថិ. ចត្តារិ ហិ អានន្តរិយកម្មានិ និរយេ និព្ពត្តាបេន្តីតិ វុត្តានិ. សង្ឃភេទកម្មម្បិ និរយេ កប្បដ្ឋិតិកមេវ ហោតិ. ឯវមេតេសំ បរិច្ឆេទោ អត្ថិ, កោដិ បញ្ញាយតិ. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិយា បន បរិច្ឆេទោ នត្ថិ. សា ហិ វដ្ដស្ស មូលំ, តាយ សមន្នាគតស្ស ភវតោ វុដ្ឋានំ នត្ថិ. យេ តស្ស សោតព្ពំ មញ្ញន្តិ, តេបិ វិប្បដិបាទេតិ. តាយ ច សមន្នាគតស្ស នេវ សគ្គោ អត្ថិ ន មគ្គោ. កប្បវិនាសេ មហាជនេ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តេបិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិកោ តត្ថ អនិព្ពត្តិត្វា បិដ្ឋិចក្កវាឡេ និព្ពត្តតិ. កិំ បន បិដ្ឋិចក្កវាឡំ ន ឈាយតីតិ? ឈាយតិ, តស្មិំ ឈាយមានេបិ ឯស អាកាសេ ឯកស្មិំ ឱកាសេ បច្ចតិយេវាតិ វទន្តិ.

៣១១. ចតុត្ថេ មក្ខលីតិ ‘‘មា ខលី’’តិ វចនំ ឧបាទាយ ឯវំលទ្ធនាមោ តិត្ថករោ. នទីមុខេតិ ទ្វិន្នំ នទីនំ សមាគតដ្ឋានេ. ទេសនាមត្តមេវេតំ, ទ្វិន្នំ កន្ទរានំ, ទ្វិន្នំ ឧទកានំ, សមុទ្ទស្ស ច, លោណិយា ច, សមុទ្ទស្ស ច នទិយា ចាតិ ឯតេសម្បិ យស្ស កស្សចិ សមាគតដ្ឋានំ, អញ្ញម្បិ តថារូបំ ឧទកំ. ខិបន្តិ កុមិនំ. ឧឌ្ឌេយ្យាតិ ឱឌ្ឌេយ្យ. មនុស្សា ហិ នឡេហិ វា ឧច្ឆូហិ វា វេឡូហិ វា បលាសន្តិសលាកាយ វា ឯកំ ទ្វេ តយោ វា កុម្ភេ គណ្ហនប្បមាណកុមិនំ កត្វា មុខវដ្ដិយា យោត្តេន ពន្ធិត្វា នទីមុខំ នេត្វា ទ្វីសុ បស្សេសុ ខាណុកេ កោដ្ដេត្វា យោត្តេហិ តត្ថ ពន្ធន្តិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តស្មិញ្ហិ បវិដ្ឋស្ស ខុទ្ទកស្ស មច្ឆស្សាបិ មោក្ខោ នត្ថិ. អនយាយាតិ អវឌ្ឍិយា. ព្យាសនាយាតិ វិនាសាយ. មក្ខលិ មោឃបុរិសោតិ អយំ មក្ខលិ គោសាលោ តុច្ឆបុរិសោ. មនុស្សខិប្បំ មញ្ញេ លោកេ ឧប្បន្នោតិ មហាជនស្ស សគ្គមោក្ខគមនមគ្គេ តត្ថ គមននិវារណត្ថំ មនុស្សកុមិនំ វិយ លោកេ ឧប្បន្នោ.

៣១២. បញ្ចមាទីសុ ទុរក្ខាតេ, ភិក្ខវេ, ធម្មវិនយេតិ ទុរក្ខាតធម្មវិនយោ នាម ពាហិរកសាសនំ. តត្ថ ហិ សត្ថាបិ អសព្ពញ្ញូ ហោតិ, ធម្មោបិ ទុរក្ខាតោ, គណោបិ ទុប្បដិបន្នោ. យោ ច សមាទបេតីតិ យោ អាចរិយបុគ្គលោ សមាទបេតិ. យញ្ច សមាទបេតីតិ យំ អន្តេវាសិកំ សមាទបេតិ. យោ ច សមាទបិតោ តថត្តាយ បដិបជ្ជតីតិ យោ អន្តេវាសិកោ អាចរិយេន សមាទបិតោ តស្ស វចនំ ករោន្តោ តថាភាវាយ បដិបជ្ជតិ. ពហុំ អបុញ្ញំ បសវន្តីតិ សមាទបកោ ហិ បាណាតិបាតាទីសុ ជង្ឃសតំ សមាទបេន្តោ តេសំ សព្ពេសម្បិ អកុសលេន សមកមេវ អកុសលំ បាបុណាតិ. តេនាហ – ‘‘សព្ពេ តេ ពហុំ អបុញ្ញំ បសវន្តី’’តិ.

៣១៣. ស្វាក្ខាតេតិ សុដ្ឋុ អក្ខាតេ សុទេសិតេ. ឯវរូបេ ហិ ធម្មវិនយេ សត្ថា ច សព្ពញ្ញូ ហោតិ, ធម្មោ ច ស្វាក្ខាតោ, គណោ ច សុប្បដិបន្នោ. សព្ពេ តេ ពហុំ បុញ្ញំ បសវន្តីតិ សមាទបកោ ហិ ភិក្ខូ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋេ ទិស្វា យាគុភត្តាទីនិ សមាទបេន្តោ សព្ពេសម្បិ ទាយកានំ កុសលេន សមកំ កុសលំ បាបុណាតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ពហុំ បុញ្ញំ បសវន្តី’’តិ.

៣១៤. ទាយកេន មត្តា ជានិតព្ពាតិ ទាយកបុគ្គលេន បមាណំ ជានិតព្ពំ, បមាណេន ទាតព្ពំ, បូរេត្វា អតិរេកំ ន ទាតព្ពំ. ន ទាតព្ពន្តិ ហិ អវត្វា បមាណវសេន ថោកំ ទាតព្ពន្តិ វុត្តំ. កស្មា? បូរេត្វា អតិរេកេ ទិន្នេបិ ហិ អតិរេកា មនុស្សសម្បត្តិ វា ទិព្ពសម្បត្តិ វា និព្ពានសម្បត្តិ វា នត្ថិ. នោ បដិគ្គាហកេនាតិ បដិគ្គាហកស្ស បន មត្តំ ជានិត្វា បដិគ្គហណកិច្ចំ នាម នត្ថិ. កស្មា? តស្ស ហិ មត្តំ ញត្វា បូរេតព្ពា មត្តបដិគ្គហណមូលិកា អប្បិច្ឆបដិបទា នាម នត្ថិ. យត្តកំ បន លភតិ, តត្តកំ គហេតព្ពំ. អតិរេកគ្គហណមូលំ ហិស្ស បុត្តទារភរណំ ភវិស្សតិ.

៣១៥. បដិគ្គាហកេន មត្តា ជានិតព្ពាតិ បដិគ្គាហកបុគ្គលេន បមាណំ ជានិតព្ពំ. កថំ? តេន ហិ ទាយកស្ស វសោ វេទិតព្ពោ, ទេយ្យធម្មស្ស វសោ វេទិតព្ពោ, អត្តនោ ថាមោ វេទិតព្ពោ. យទិ ហិ ទេយ្យធម្មោ ពហុ ហោតិ, ទាយកោ អប្បំ ទាតុកាមោ, ទាយកស្ស វសេន អប្បំ គណ្ហិតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោ អប្បោ, ទាយកោ ពហុំ ទាតុកាមោ, ទេយ្យធម្មស្ស វសេន អប្បំ គណ្ហិតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោបិ ពហុ, ទាយកោបិ ពហុំ ទាតុកាមោ, អត្តនោ ថាមំ ញត្វា បមាណេនេវ គណ្ហិតព្ពំ. ឯវំ មត្តំ ញត្វា បដិគ្គណ្ហន្តោ ហិ អប្បិច្ឆបដិបទំ បូរេតិ. អនុប្បន្នស្ស លាភោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ លាភោ ថាវរោវ ហោតិ. អប្បសន្នា បសីទន្តិ, បសន្នាបិ ភិយ្យោ បសាទមាបជ្ជន្តិ, មហាជនស្ស ចក្ខុភូតោ ហោតិ, សាសនំ ចិរដ្ឋិតិកំ ករោតិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – រោហណជនបទេ កិរ កុដិម្ពិយវិហារេ ឯកោ ទហរោ ទុព្ភិក្ខសមយេ តស្មិំ គាមេ ឯកស្ស កម្មការស្ស គេហេ ភុញ្ជនត្ថាយ កដច្ឆុភត្តំ គហេត្វា គមនត្ថាយ ច កដច្ឆុភត្តមេវ លភតិ. សោ ឯកទិវសំ តស្មិំ គេហេ ឯកំ អាគន្តុកំ ទិស្វា ឯកមេវ កដច្ឆុភត្តំ គណ្ហិ. អថស្ស ‘‘កេន ការណេនា’’តិ វុត្តេ តមត្ថំ វត្វា សោ កុលបុត្តោ បសីទិត្វា ‘‘អម្ហាកំ កុលូបកភទន្តោ ឯវរូបោ នាមា’’តិ រាជទ្វារេ មិត្តាមច្ចានំ កថេសិ. តេ សព្ពេបិ តស្ស អប្បិច្ឆគុណេ បសន្នា ឯកទិវសេនេវ សដ្ឋិ ធុរភត្តានិ ឋបេសុំ. ឯវំ អប្បិច្ឆោ អនុប្បន្នលាភំ ឧប្បាទេតិ.

សទ្ធាតិស្សមហារាជាបិ ចូឡុបដ្ឋាកំ តិស្សាមច្ចំ វីមំសិត្វា តេន ឯកំ តិត្តិរំ បចាបេត្វា អាហរាបេសិ. អថ បរិភោគសមយេ ‘‘អគ្គំ ទត្វា បរិភុញ្ជិស្សាមី’’តិ អដ្ឋកសាលបរិវេណេ មហាថេរស្ស ភណ្ឌគ្គាហសាមណេរស្ស តិត្តិរមំសំ ទេន្តោ តស្មិំ ថោកំយេវ បដិគ្គណ្ហន្តេ តស្ស អប្បិច្ឆគុណេ បសីទិត្វា ‘‘បសន្នោស្មិ, តាត, អដ្ឋ តេ ធុរភត្តានិ ទេមី’’តិ អាហ. មហារាជ, ឧបជ្ឈាយស្ស ទេមីតិ. អបរានិបិ អដ្ឋ ទេមីតិ. តានិ អម្ហាកំ អាចរិយស្ស ទេមីតិ. អបរានិបិ អដ្ឋ ទម្មីតិ. តានិ សមានុបជ្ឈាយានំ ទម្មីតិ. អបរានិបិ អដ្ឋ ទម្មីតិ. តានិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទម្មីតិ. អបរានិបិ អដ្ឋ ទម្មីតិ. សាមណេរោ អធិវាសេសិ. ឯវមស្ស ឧប្បន្នោ លាភោ ថាវរោ ហោតិ.

អប្បសន្នា បសីទន្តីតិ ឯត្ថបិ – ទីឃព្រាហ្មណោ កិរ ព្រាហ្មណេ ភោជេន្តោ បញ្ច បញ្ច ភត្តសរកានិ ទត្វា សន្តប្បេតុំ នាសក្ខិ. អថេកទិវសំ ‘‘សមណា កិរ នាម អប្បិច្ឆា’’តិ កថំ សុត្វា វីមំសនត្ថាយ ភត្តំ គាហាបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ភត្តកិច្ចករណវេលាយ វិហារំ គន្ត្វា តិំសមត្តេ ភិក្ខូ ភោជនសាលាយំ ភុញ្ជន្តេ ទិស្វា ឯកំ ភត្តសរកំ គហេត្វា សង្ឃត្ថេរស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ថេរោ អង្គុលិំ ចាលេត្វា ថោកមេវ អគ្គហេសិ. ឯតេនេវ និយាមេន ឯកំ ភត្តសរកំ សព្ពេសំ សម្បាបុណិ. តតោ ព្រាហ្មណោ ‘‘សច្ចោយេវ ឯតេសំ សមណានំ គុណោ’’តិ អប្បិច្ឆតាយ បសន្នោ សហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា តស្មិំយេវ វិហារេ ចេតិយំ ការេសិ. ឯវំ អប្បសន្នា បសីទន្តិ.

បសន្នា ភិយ្យោ បសីទន្តីតិ ឯត្ថ វត្ថុនា កិច្ចំ នត្ថិ. បសន្នានញ្ហិ អប្បិច្ឆំ ទិស្វា បសាទោ ភិយ្យោ វឌ្ឍតិយេវ.

មជ្ឈន្តិកតិស្សត្ថេរសទិសេ បន អប្បិច្ឆេ ទិស្វា មហាជនោ អប្បិច្ឆោ ភវិតុំ មញ្ញតីតិ អប្បិច្ឆោ មហាជនស្ស ចក្ខុភូតោ នាម ហោតិ.

‘‘អប្បិច្ឆតា, ភិក្ខវេ, សទ្ធម្មស្ស ឋិតិយា អសម្មោសាយ អនន្តរធានាយ សំវត្តតី’’តិ (អ. និ. ១.១១៦-១២៩) វចនតោ បន អប្បិច្ឆោ សាសនំ ចិរដ្ឋិតិកំ ករោតិ នាម.

នោ ទាយកេនាតិ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បន ទាយកស្ស បមាណំ ញត្វា ទាតព្ពកិច្ចំ នាម នត្ថិ. យត្តកោ ទេយ្យធម្មោ អត្ថិ, តត្តកំ អវត្ថរិត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ. អវត្ថរិត្វា ទិន្នការណា ហិ ឯស មនុស្សសម្បត្តិំ, ទិព្ពសម្បត្តិំ, និព្ពានសម្បត្តិញ្ច អវត្ថរិត្វា ឧត្តរុត្តរិ បណីតបណីតមេវ លភតិ.

៣១៦. យោ អារទ្ធវីរិយោ, សោ ទុក្ខំ វិហរតីតិ បញ្ចាតបតប្បនមរុប្បបាតបតនាទិច្ចានុបរិវត្តន-ឧក្កុដិកប្បធានាទីនិ អនុយុញ្ជន្តោ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ ទុក្ខំ វិហរតិ, តស្សេវ ពាហិរសមយេ សមាទិន្នស្ស តបចរណស្ស វិបាកេន និរយេ ឧប្បជ្ជិត្វា សម្បរាយេបិ ទុក្ខំ វិហរតិ.

៣១៧. យោ កុសីតោ, សោ ទុក្ខំ វិហរតីតិ អយម្បិ ទិដ្ឋេ ធម្មេ ចេវ សម្បរាយេ ច ទុក្ខំ វិហរតិ. កថំ? យស្ស ហិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ យោនិសោ មនសិការោ នត្ថិ, ពុទ្ធវចនំ ន ឧគ្គណ្ហាតិ, អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តំ ន ករោតិ, ចេតិយង្គណពោធិយង្គណវត្តំ ន ករោតិ. ជនស្ស បន សទ្ធាទេយ្យំ អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគេន បរិភុញ្ជិត្វា ទិវសំ សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ អនុយុញ្ជិត្វា បពុទ្ធកាលេ តយោ វិតក្កេ វិតក្កេតិ. សោ កតិបាហេនេវ ភិក្ខុភាវា ចវតិ? ឯវំ ទិដ្ឋធម្មេ ច ទុក្ខំ វិហរតិ. បព្ពជិត្វា បន សមណធម្មស្ស សម្មា អកតត្តា ច –

‘‘កុសោ យថា ទុគ្គហិតោ, ហត្ថមេវានុកន្តតិ;

សាមញ្ញំ ទុប្បរាមដ្ឋំ, និរយាយុបកឌ្ឍតី’’តិ. (ធ. ប. ៣១១) –

អបាយស្មិំយេវ បដិសន្ធិំ គណ្ហតិ. ឯវំ សម្បរាយេបិ ទុក្ខំ វិហរតិ.

៣១៨. យោ កុសីតោ, សោ សុខំ វិហរតីតិ កាលេន កាលំ វុត្តប្បការេ តបចរណេ កិញ្ចិ កិញ្ចិ តបចរណំ កត្វា កាលេន កាលំ ឱទាតវត្ថវសនោ មាលាគន្ធវិលេបនធរោ មធុរភោជនំ ភុញ្ជន្តោ មុទុកាសុ សេយ្យាសុ សយន្តោ ទិដ្ឋេ ធម្មេ ចេវ សុខំ វិហរតិ សម្បរាយេ ច. សោ ហិ តស្ស តបចរណស្ស គាឡ្ហំ អគ្គហិតត្តា នាតិពហុំ និរយេ ទុក្ខំ អនុភវតិ. តស្មា សម្បរាយេ សុខំ វិហរតិ នាម.

៣១៩. យោ អារទ្ធវីរិយោ, សោ សុខំ វិហរតីតិ អារទ្ធវីរិយោ ហិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ វត្តេសុ បរិបូរការី ហោតិ, ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហាតិ, យោនិសោ មនសិការេ កម្មំ ករោតិ. អថស្ស វត្តបូរណញ្ចេវ ឧគ្គហិតពុទ្ធវចនញ្ច សមណធម្មកិរិយញ្ច អាវជ្ជេន្តស្ស ចិត្តំ បសីទតិ. ឯវំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខំ វិហរតិ. ទិដ្ឋធម្មេ បន អរហត្តំ បាបុណិតុំ អសក្កោន្តោ និព្ពត្តភវេ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតីតិ សម្បរាយេបិ សុខំ វិហរតិ នាម.

៣២០. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អប្បមត្តកោបិ គូថោ ទុគ្គន្ធោ ហោតីតិ ឥទំ សុត្តំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ វុត្តំ. កតរអដ្ឋុប្បត្តិយន្តិ? នវកនិបាតេ (អ. និ. ៩.១២) សត្តុប្បាទសុត្ត អដ្ឋុប្បត្តិយំ. តថាគតោ ហិ តំ អត្ថំ កថេន្តោ – ‘‘នវ បុគ្គលា និរយតោ មុត្តា, តិរច្ឆានយោនិតោ មុត្តា, បេត្តិវិសយតោ មុត្តា’’តិ កថេសិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ ខោ បន មេ បុត្តា ឥមំ ធម្មទេសនំ សុត្វា ខីណនិរយម្ហា ខីណតិរច្ឆានយោនិកា ខីណបេត្តិវិសយា ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតាតិ មញ្ញមានា ឧបរិមគ្គផលត្ថាយ វាយមិតុំ ន មញ្ញេយ្យុំ, តេសំ សំវេគំ ជនេស្សាមី’’តិ សំវេគជននត្ថំ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ’’តិ ឥមំ សុត្តមារភិ. តត្ថ អប្បមត្តកោតិ ថោកមត្តកោ បរិត្តប្បមាណោ, អន្តមសោ កុសគ្គេនបិ គហេត្វា ឧបសិង្ឃិយមានោ ទុគ្គន្ធោវ ហោតិ. អប្បមត្តកម្បិ ភវំ ន វណ្ណេមីតិ អប្បមត្តកម្បិ កាលំ ភវេ បដិសន្ធិំ ន វណ្ណយាមិ. ឥទានិស្ស ឧបមំ ទស្សេន្តោ អាហ – អន្តមសោ អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តម្បីតិ. សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ទ្វេ អង្គុលិយោ ឯកតោ កត្វា បហរណមត្តម្បិ កាលន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

តតិយវគ្គវណ្ណនា.

១៦. ឯកធម្មបាឡិ

(១៦) ៤. ឯកធម្មបាឡិ-ចតុត្ថវគ្គវណ្ណនា

៣២២. ចតុត្ថវគ្គស្ស បឋមេ ជម្ពុទីបេតិ ជម្ពុយា បញ្ញាតោ បាកដោ ទីបោតិ ជម្ពុទីបោ. ឥមស្ស កិរ ទីបស្ស សញ្ញាណភូតា យោជនសតុព្ពេធា បណ្ណាសយោជនសាខា បញ្ចទសយោជនាវដ្ដក្ខន្ធា ហិមវន្តបព្ពតេ ជាតា កប្បដ្ឋាយិនី មហាជម្ពូ នាម អត្ថិ, តាយ អយំ ទីបោ ជម្ពុទីបោតិ វុច្ចតិ. យថា ច ឥមស្មិំ ទីបេ ជម្ពុរុក្ខោ កប្បដ្ឋាយី, តថា អបរគោយានេ កទម្ពរុក្ខោ, ឧត្តរកុរូសុ កប្បរុក្ខោ, បុព្ពវិទេហេ សិរីសរុក្ខោ, អសុរានំ ចិត្តបាដលិរុក្ខោ, សុបណ្ណានំ សិម្ពលិរុក្ខោ, ទេវានំ បារិច្ឆត្តកោតិ ឥមេបិ កប្បដ្ឋាយិនោវ.

‘‘បាដលី សិម្ពលី ជម្ពូ, ទេវានំ បារិច្ឆត្តកោ;

កទម្ពោ កប្បរុក្ខោ ច, សិរីសោ ភវតិ សត្តមោ’’តិ.

អារាមរាមណេយ្យកន្តិ បុប្ផារាមផលារាមានំ រាមណេយ្យកំ វេឡុវន-ជីវកម្ពវន-ជេតវនបុព្ពារាមសទិសំ. តំ ឥមស្មិំ ជម្ពុទីបេ អប្បមត្តកំ បរិត្តកំ, ន ពហុកន្តិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ វនរាមណេយ្យកន្តិ នាគវនសាលវនចម្បកវនាទិសទិសំ វង្កបព្ពតហិមវន្តបព្ពតបទេសាទីសុ អរញ្ញវនំ វេទិតព្ពំ. ភូមិរាមណេយ្យកន្តិ ជេតវនវិហារមគធក្ខេត្តាទិសទិសំ សមំ ភូមិដ្ឋានំ. បោក្ខរណិរាមណេយ្យកន្តិ ជេតវនបោក្ខរណិគគ្គរាបោក្ខរណិសទិសានំ វដ្ដចតុរស្សទីឃវង្កាទិសណ្ឋានានំ បោក្ខរណីនំ សន្និវេសនដ្ឋានំ. ឧក្កូលវិកូលន្តិ ឧក្កូលញ្ច វិកូលញ្ច. តត្ថ ឧក្កូលំ ឧន្នតដ្ឋានំ, វិកូលំ និន្នដ្ឋានំ. នទីវិទុគ្គន្តិ នទីនំ ភិន្នដ្ឋានំ តំ ទុគ្គមត្តា នទីវិទុគ្គន្តិ វុច្ចតិ. ខាណុកណ្ដកដ្ឋានន្តិ តត្ថជាតកានញ្ចេវ អាហរិយមានានញ្ច ខាណុកណ្ដកាទីនំ បតិដ្ឋានដ្ឋានំ. បព្ពតវិសមន្តិ គិរិវិសមំ. យេ ឱទកាតិ យេ ច ឧទកេ ជាយន្តិ, តេយេវ ពហុតរា. ឥតោ កិរ សុវណ្ណភូមិ សត្តមត្តានិ យោជនសតានិ ហោតិ, ឯកេន វាតេន គច្ឆន្តី នាវា សត្តហិ អហោរត្តេហិ គច្ឆតិ. អថេកស្មិំ សមយេ ឯវំ គច្ឆន្តី នាវា សត្តាហម្បិ នន្ទិយាវដ្ដមច្ឆបិដ្ឋេនេវ គតា. ឯវំ ឱទកានំ សត្តានំ ពហុភាវោ វេទិតព្ពោ.

អបិច ថលដ្ឋានស្ស បរិត្តភាវេន ឧទកស្ស ច ពហុភាវេនាបិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថា ហិ មហាតឡាកេ ឯកោវ ឧប្បលគច្ឆោ អស្ស, តស្ស ចត្តារិ ច បណ្ណានិ, មជ្ឈេ ច ឯកំ ឧប្បលមកុលំ អស្ស. ឯវមេវំ ចត្តារិ បណ្ណានិ វិយ ចត្តារោ ទីបា, មជ្ឈេ ឧប្បលមកុលំ វិយ សិនេរុបព្ពតោ, សេសំ ឧទកំ វិយ ឧទកបរិក្ខិត្តោ ឱកាសោ. តស្ស មហន្តភាវោ ឥទ្ធិមន្តានំ បាកដោ ហោតិ. តេសញ្ហិ អាកាសេន គច្ឆន្តានំ ចត្តារោ មហាទីបា ចត្តារិ បណ្ណានិ វិយ ឧបដ្ឋហន្តិ, សិនេរុបព្ពតោ មជ្ឈេ ឧប្បលមកុលំ វិយ, សេសំ ឧទកំ វិយ ឧទកបរិក្ខិត្តោ ឱកាសោ. ឯវំ មហន្តេ ឧទកេ ជាតត្តា ឱទកាវ ពហុតរា វេទិតព្ពា.

៣២៣. ទុតិយាទីសុ អញ្ញត្រ មនុស្សេហីតិ ឥធ ចត្តារោ អបាយា អញ្ញត្រ មនុស្សេហីតិ អធិប្បេតា.

មជ្ឈិមេសុ ជនបទេសូតិ ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ គជង្គលំ នាម និគមោ, តស្ស បរេន មហាសាលា, តតោ បរា បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ. បុរត្ថិមទក្ខិណាយ ទិសាយ សល្លវតី នាម នទី, តតោ បរា បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ. ទក្ខិណាយ ទិសាយ សេតកណ្ណិកំ នាម និគមោ, តតោ បរា បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ. បច្ឆិមាយ ទិសាយ ថូណំ នាម ព្រាហ្មណគាមោ, តតោ បរា បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ. ឧត្តរាយ ទិសាយ ឧសីរទ្ធជោ នាម បព្ពតោ, តតោ បរា បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ’’តិ (មហាវ. ២៥៩) ឯវំ បរិច្ឆិន្នេ ជនបទេតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ ជនបទោ មុទិង្គសណ្ឋានោ ឧជុកេន កត្ថចិ អសីតិយោជនោ ហោតិ, កត្ថចិ យោជនសតិកោ, កត្ថចិ ទ្វិយោជនសតិកោ, មជ្ឈេន បន តិយោជនសតិកោ, បរិយន្តបរិក្ខេបេន នវមត្តយោជនសតិកោ ហោតិ. ឯត្តកេ ឋានេ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធា មហាសាវកា ពុទ្ធុបដ្ឋាកា ពុទ្ធសាវកា ពុទ្ធមាតា ពុទ្ធបិតា ចក្កវត្តី រាជាតិ ឥមេ សត្តា និព្ពត្តន្តិ. អបិច ឧបាទាយុបាទាយាបិ មជ្ឈិមបទេសោ លព្ភតិ. សកលោបិ ហិ ជម្ពុទីបោ មជ្ឈិមបទេសោ នាម, សេសទីបា បច្ចន្តិមា ជនបទា. តម្ពបណ្ណិទីបេ អនុរាធបុរំ មជ្ឈិមបទេសោ នាម, សេសោ បច្ចន្តោតិ ឯវំ នយោ វេទិតព្ពោ.

៣២៤. បញ្ញវន្តោ អជឡា អនេឡមូគាតិ ឯត្ថ កម្មស្សកតបញ្ញា, ឈានបញ្ញា វិបស្សនាបញ្ញា, មគ្គបញ្ញា, ផលបញ្ញាតិ ឯតាហិ សមន្នាគតា បញ្ញវន្តោ នាម, អមូឡ្ហា អជឡា នាម. យេសំ ឯឡា មុខតោ ន គលតិ, តេ អនេឡមូគា នាម, អនេឡមុខា និទ្ទោសមុខាតិ អត្ថោ. បដិពលាតិ សមត្ថា, កាយពលេន ចេវ ញាណពលេន ច សមន្នាគតា. អត្ថមញ្ញាតុន្តិ អត្ថានត្ថំ ការណាការណំ ជានិតុំ. ទុប្បញ្ញាតិ អប្បញ្ញា និប្បញ្ញា. ជឡាតិ មន្ទា មោមូហា.

៣២៥. អរិយេន បញ្ញាចក្ខុនាតិ សហវិបស្សនេន មគ្គេន. អវិជ្ជាគតាតិ អវិជ្ជន្ធការេន សមន្នាគតា.

៣២៦. យេ លភន្តិ តថាគតំ ទស្សនាយាតិ យេ តថាគតស្ស គុណេ ជានិត្វា តថាគតំ ចក្ខុវិញ្ញាណេន បស្សិតុំ លភន្តិ.

៣២៧. តថាគតប្បវេទិតន្តិ តថាគតេន បវេទិតំ បកាសេត្វា កថិតំ. សវនាយាតិ សោតវិញ្ញាណេន សោតុំ.

៣២៨. ធារេន្តីតិ ន បម្មុស្សន្តិ.

៣២៩. ធាតានំ ធម្មានំ អត្ថំ ឧបបរិក្ខន្តីតិ បគុណាយ បាឡិយា អត្ថានត្ថំ ឧបបរិក្ខន្តិ.

៣៣០. អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយាតិ អដ្ឋកថញ្ច បាឡិញ្ច ជានិត្វា. ធម្មានុធម្មំ បដិបជ្ជន្តីតិ អនុលោមបដិបទំ បូរេន្តិ.

៣៣១. សំវេជនីយេសុ ឋានេសូតិ សំវេគជនកេសុ ការណេសុ. សំវិជ្ជន្តីតិ សំវេគំ អាបជ្ជន្តិ.

៣៣២. យោនិសោ បទហន្តីតិ ឧបាយេន បធានវីរិយំ ករោន្តិ.

៣៣៣. វវស្សគ្គារម្មណន្តិ វវស្សគ្គោ វុច្ចតិ និព្ពានំ, តំ អារម្មណំ ករិត្វាតិ អត្ថោ. លភន្តិ សមាធិន្តិ មគ្គសមាធិញ្ច ផលសមាធិញ្ច បាបុណន្តិ.

៣៣៤. អន្នគ្គរសគ្គានន្តិ ឧត្តមន្នានញ្ច ឧត្តមរសានញ្ច. ឧញ្ឆេន កបាលាភតេន យាបេន្តីតិ ឧញ្ឆាចារេន វនមូលផលាផលេន វា កបាលេន អាភតភត្តេន វា យាបេន្តិ. ឯត្ថ ច យោ កស្សចិទេវ ខាទនីយស្ស ភោជនីយស្ស អត្ថាយ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ តំខណំយេវ ន តំ លភតិ, អយំ អន្នគ្គរសគ្គានំ ន លាភី នាម. យស្សបិ តំខណំយេវ លភិត្វា ឱលោកេន្តស្ស វណ្ណគន្ធរសា អមនាបា ហោន្តិ, អយម្បិ អន្នគ្គរសគ្គានំ ន លាភី នាម. យស្ស បន វណ្ណគន្ធរសា បដិលភន្តិ, មនាបា ហោន្តិ, អយំ អន្នគ្គរសគ្គានំ លាភី នាម. សោ ឧត្តមកោដិយា ចក្កវត្តី រាជា, ហេដ្ឋិមកោដិយា ធម្មាសោកោ វេទិតព្ពោ. សង្ខេបតោ ហិ យស្ស ភត្តស្ស ឯកបាតិ សតសហស្សំ អគ្ឃតិ, ឥទំ អន្នគ្គរសគ្គំ នាម. យំ បន ភិក្ខុសង្ឃំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា មនុស្សា ឧត្តមបណីតំ ភត្តំ ទេន្តិ, ឥទំ កិំ នាមាតិ? ឥទំ ឧញ្ឆេន កបាលាភតេន យាបេន្តេ ឧបាទាយ អន្នគ្គរសគ្គំ នាម វុច្ចតីតិ.

៣៣៥. អត្ថរសស្សាតិអាទីសុ អត្ថរសោ នាម ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ, ធម្មរសោ នាម ចត្តារោ មគ្គា, វិមុត្តិរសោ នាម អមតនិព្ពានំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ចតុត្ថវគ្គវណ្ណនា.

ជម្ពុទីបបេយ្យាលោ និដ្ឋិតោ.