១៦. ឯកធម្មបាឡិ

(១៦) ២. ឯកធម្មបាឡិ-ទុតិយវគ្គវណ្ណនា

២៩៨. ទុតិយេ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ ទ្វាសដ្ឋិវិធាយបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ឯតំ អធិវចនំ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្សាតិ តាយ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតស្ស.

២៩៩. សម្មាទិដ្ឋីតិ បញ្ចវិធាយបិ សម្មាទិដ្ឋិយា ឯតំ អធិវចនំ. សម្មាទិដ្ឋិកស្សាតិ តាយ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតស្ស.

៣០២. អយោនិសោ មនសិការោតិ អនុបាយមនសិការោ.

៣០៣. យោនិសោ មនសិការោតិ ឧបាយមនសិការោ. តត្ថ អយោនិសោ មនសិករោតោ បុព្ពេ អនុប្បន្នា មិច្ឆាទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នា បន យាវ និយាមោក្កមនា បវឌ្ឍតិ. និយាមេ ឱក្កន្តេ វឌ្ឍិតា នាម ហោតិ. យោនិសោ មនសិករោតោ បុព្ពេ អនុប្បន្នា សម្មាទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នា បន យាវ អរហត្តមគ្គា បវឌ្ឍតិ. អរហត្តផលេ បត្តេ វឌ្ឍិតា នាម ហោតិ.

៣០៤. មិច្ឆាទិដ្ឋិយា, ភិក្ខវេ, សមន្នាគតា សត្តាតិ ឯត្ថ ឯកច្ចា មិច្ឆាទិដ្ឋិ សគ្គាវរណា ចេវ ហោតិ មគ្គាវរណា ច, ឯកច្ចា មគ្គាវរណាវ, ន សគ្គាវរណា, ឯកច្ចា នេវ សគ្គាវរណា ន មគ្គាវរណា. តត្ថ អហេតុកទិដ្ឋិ, អកិរិយទិដ្ឋិ, នត្ថិកទិដ្ឋីតិ អយំ តិវិធា សគ្គាវរណា ចេវ ហោតិ មគ្គាវរណា ច. ទសវត្ថុកា អន្តគ្គាហិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ មគ្គាវរណាវ ហោតិ ន សគ្គាវរណា. វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ នេវ សគ្គាវរណា ន មគ្គាវរណា. ឥទំ បន វិធានំ បដិក្ខិបិត្វា ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិយា, ភិក្ខវេ, សមន្នាគតា’’តិ វចនតោ អន្តមសោ វីសតិវត្ថុកំ សក្កាយទិដ្ឋិំ ឧបាទាយ ទិដ្ឋិ នាម សគ្គំ ឧបនេតុំ សមត្ថា នាម នត្ថិ, ឯកន្តំ និរយស្មិំយេវ និមុជ្ជាបេតីតិ វុត្តំ. យថា ហិ មុគ្គមាសប្បមាណាបិ បាសាណសក្ខរា ឧទកេ បក្ខិត្តា ឧប្បិលវមានា នាម នត្ថិ, ឯកន្តំ ហេដ្ឋាវ បវិសតិ, ឯវមេវំ អន្តមសោ សក្កាយទិដ្ឋិបិ សគ្គំ ឧបនេតុំ សមត្ថា នាម នត្ថិ, ឯកន្តំ អបាយេសុយេវ និមុជ្ជាបេតីតិ.

៣០៥. សម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតាតិ ឯត្ថ កម្មស្សកតសម្មាទិដ្ឋិ, ឈានសម្មាទិដ្ឋិ, វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ, មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ, ផលសម្មាទិដ្ឋីតិ បញ្ចវិធា សម្មាទិដ្ឋិ. តត្ថ កម្មស្សកតសម្មាទិដ្ឋិ សម្បត្តិភវំ អាកឌ្ឍតិ, ឈានសម្មាទិដ្ឋិ រូបារូបភវេ បដិសន្ធិំ ទេតិ, មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ វដ្ដំ វិទ្ធំសេតិ, ផលសម្មាទិដ្ឋិ ភវំ បដិពាហតិ. វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ កិំ ករោតីតិ? សាបិ បដិសន្ធិំ នាកឌ្ឍតិ. តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ បនាហ ‘‘សចេ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ ភាវិតា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អរហត្តំ បាបេតុំ សក្កោតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. សចេ ន សក្កោតិ, សត្ត ភវេ ទេតិ, អាវុសោ’’តិ. ឯវមយំ លោកិយលោកុត្តរា សម្មាទិដ្ឋិ កថិតា. ឥមស្មិំ បនត្ថេ លោកិកា ភវនិប្ផាទិកាវ វេទិតព្ពា.

៣០៦. យញ្ចេវ កាយកម្មំ យថាទិដ្ឋិ សមត្តំ សមាទិន្នន្តិ ឯត្ថ យថាទិដ្ឋីតិ យា យា ទិដ្ឋិ, តស្សា តស្សា អនុរូបំ. សមត្តន្តិ បរិបុណ្ណំ. សមាទិន្នន្តិ គហិតំ. តទេតំ យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មំ, ទិដ្ឋិសហជាតំ កាយកម្មំ, ទិដ្ឋានុលោមិកំ កាយកម្មន្តិ តិវិធំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘បាណំ ហនតោ អទិន្នំ អាទិយតោ មិច្ឆាចារំ ចរតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោ’’តិ យំ ឯវំលទ្ធិកស្ស សតោ បាណាតិបាត-អទិន្នាទាន-មិច្ឆាចារសង្ខាតំ កាយកម្មំ, ឥទំ យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មំ នាម. ‘‘បាណំ ហនតោ អទិន្នំ អាទិយតោ មិច្ឆាចារំ ចរតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោ’’តិ ឥមាយ បន លទ្ធិយា ឥមិនា ទស្សនេន សហជាតំ កាយកម្មំ ទិដ្ឋិសហជាតំ កាយកម្មំ នាម. តទេវ បន សមត្តំ សមាទិន្នំ គហិតំ បរាមដ្ឋំ ទិដ្ឋានុលោមិកំ កាយកម្មំ នាម. វចីកម្មាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យថា បនេត្ថ ‘‘បាណំ ហនតោ អទិន្នំ អាទិយតោ មិច្ឆាចារំ ចរតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាប’’ន្តិ យោជនា កតា, ឯវំ វចីកម្មមនោកម្មេសុ ‘‘មុសា ភណតោ, បិសុណំ កថេន្តស្ស, ផរុសំ កថេន្តស្ស, សម្ផំ បលបន្តស្ស, អភិជ្ឈាលុនោ, ព្យាបន្នចិត្តស្ស, មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស ច សតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាប’’ន្តិ យោជនា កាតព្ពា.

យា ច ចេតនាតិអាទីសុ ទិដ្ឋិសហជាតាវ ចេតនា ចេតនា នាម, ទិដ្ឋិសហជាតាវ បត្ថនា បត្ថនា នាម, ចេតនាបត្ថនានំ វសេន ចិត្តដ្ឋបនា បណិធិ នាម, តេហិ បន ចេតនាទីហិ សម្បយុត្តា ផស្សាទយោ សង្ខារា នាម. ទិដ្ឋិ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, បាបិកាតិ យស្មា តស្ស បុគ្គលស្ស ទិដ្ឋិ បាបិកា លាមិកា. និក្ខិត្តន្តិ រោបិតំ. ឧបាទិយតីតិ គណ្ហាតិ. កដុកត្តាយាតិ ឥទំ បុរិមស្សេវ វេវចនំ.

‘‘វណ្ណគន្ធរសូបេតោ, អម្ពោយំ អហុវា បុរេ;

តមេវ បូជំ លភមានោ, កេនម្ពោ កដុកប្ផលោ.

‘‘បុចិមន្ទបរិវារោ, អម្ពោ តេ ទធិវាហន;

មូលំ មូលេន សំសដ្ឋំ, សាខា សាខា និសេវរេ;

អសាតសន្និវាសេន, តេនម្ពោ កដុកប្ផលោ’’តិ. (ជា. ១.២.៧១-៧២) –

អាគតដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធាបិ កដុកន្តិ តិត្តកំ វេទិតព្ពំ. អសាតត្តាយាតិ អមធុរត្តាយ.

ឥមស្មិ បន ពីជូបមសុត្តេ ‘‘ទិដ្ឋីតិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ គហិតា’’តិ បោរាណកត្ថេរា អាហំសុ. តំ បន បដិក្ខិបិត្វា ‘‘សព្ពានិបិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ គហិតានី’’តិ វុត្តំ. អនន្តរសុត្តេ ‘‘បាណាតិបាតា វិរមន្តស្ស, អទិន្នាទានា វិរមន្តស្ស, មិច្ឆាចារា វិរមន្តស្ស នត្ថិ តតោនិទានំ បុញ្ញ’’ន្តិអាទិនា នយេន យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មាទីនិ យោជេត្វា វេទិតព្ពានិ. ឥធ បន សម្មាទិដ្ឋិសហជាតា ចិត្តដ្ឋបនាវ បត្ថនាតិ វេទិតព្ពា. សម្មាទិដ្ឋិ បនេត្ថ លោកិយលោកុត្តរា កថិតា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា.