កុណ្ឌលកេសាថេរីវត្ថុ

២៤៣. នវមេ ខិប្បាភិញ្ញានន្តិ ខិប្បាភិញ្ញានំ ភិក្ខុនីនំ, ភទ្ទា កុណ្ឌលកេសា, អគ្គាតិ ទស្សេតិ. អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តា សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា កស្សបពុទ្ធកាលេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ គេហេ សត្តន្នំ ភគិនីនំ អព្ភន្តរា ហុត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ ទស សីលានិ សមាទាយ កោមារិកព្រហ្មចរិយំ ចរន្តី សង្ឃស្ស វសនបរិវេណំ ការេត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហនគរេ សេដ្ឋិកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ភទ្ទាតិស្សា នាមំ អកំសុ.

តំទិវសំយេវ ច តស្មិំ នគរេ បុរោហិតបុត្តោ ជាតោ. តស្ស ជាតវេលាយ រាជនិវេសនំ អាទិំ កត្វា សកលនគរេ អាវុធានិ បជ្ជលិំសុ. បុរោហិតោ បាតោវ រាជកុលំ គន្ត្វា រាជានំ សុខសេយ្យំ បុច្ឆិ. រាជា ‘‘កុតោ មេ, អាចរិយ, សុខសេយ្យា, អជ្ជ សព្ពរត្តិំ រាជនិវេសនេ អាវុធានិ បជ្ជលិតានិ ទិស្វា ភយប្បត្តា អហុម្ហា’’តិ អាហ. មហារាជ, តប្បច្ចយា មា ចិន្តយិត្ថ, ន តុម្ហាកំយេវ គេហេ អាវុធានិ បជ្ជលិំសុ, សកលនគរេ ឯវំ អហោសីតិ. កិំ ការណា, អាចរិយាតិ? អម្ហាកំ គេហេ ចោរនក្ខត្តេន ទារកោ ជាតោ, សោ សកលនគរស្ស សត្តុ ហុត្វា ឧប្បន្នោ, តស្សេតំ បុព្ពនិមិត្តំ. តុម្ហាកំ ឧបទ្ទវោ នត្ថិ, សចេ បន ឥច្ឆថ, ហារេម នន្តិ. អម្ហាកំ បីឡាយ អសតិយា ហារណកម្មំ នត្ថីតិ. បុរោហិតោ ‘‘មម បុត្តោ អត្តនោ នាមំ គហេត្វាវ អាគតោ’’តិ សត្តុកោតេវស្ស នាមំ អកាសិ. សេដ្ឋិគេហេបិ ភទ្ទា វឌ្ឍតិ, បុរោហិតគេហេបិ សត្តុកោ វឌ្ឍតិ. សោ អត្តនោ អាធាវនវិធាវនេន កីឡិតុំ សមត្ថកាលតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ វិចរណដ្ឋានេ យំ យំ បស្សតិ, តំ តំ សព្ពំ អាហរិត្វា មាតាបិតូនំ គេហំ បូរេតិ. បិតា នំ ការណសហស្សម្បិ វត្វា វារេតុំ នាសក្ខិ.

អបរភាគេ បនស្ស វយប្បត្តស្ស សព្ពាការេនាបិ វារេតុំ អសក្កុណេយ្យភាវំ ញត្វា ទ្វេ នីលសាដកេ ទត្វា សន្ធិច្ឆេទនឧបករណញ្ច សិង្ឃាដកយន្តញ្ច ហត្ថេ ទត្វា ‘‘ត្វំ ឥមិនាវ កម្មេន ជីវាហី’’តិ នំ វិស្សជ្ជេសិ. សោ តំទិវសតោ បដ្ឋាយ សិង្ឃាដកយន្តំ ខិបិត្វា កុលានំ បាសាទេ អារុយ្ហ សន្ធិំ ឆិន្ទិត្វា បរកុលេសុ និក្ខិត្តភណ្ឌំ អត្តនា ឋបិតំ វិយ គហេត្វា គច្ឆតិ. សកលនគរេ តេន អវិលុត្តគេហំ នាម នាហោសិ. ឯកទិវសំ រាជា រថេន នគរេ វិចរន្តោ សារថិំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមស្មិំ នគរេ តស្មិំ តស្មិំ ឃរេ ឆិទ្ទមេវ បញ្ញាយតី’’តិ. ទេវ ឥមស្មិំ នគរេ សត្តុកោ នាម ចោរោ ភិត្តិំ ឆិន្ទិត្វា កុលានំ សន្តកំ ហរតីតិ. រាជា នគរគុត្តិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥមស្មិំ កិរ នគរេ ឯវរូបោ នាម ចោរោ អត្ថិ, កស្មា នំ ន គណ្ហសី’’តិ អាហ. មយំ, ទេវ, តំ ចោរំ សហោឌ្ឍំ បស្សិតុំ ន សក្កោមាតិ. សចេ អជ្ជ នំ ចោរំ គណ្ហសិ, ជីវសិ. សចេ ន គណ្ហសិ, រាជាណំ តេ ករិស្សាមីតិ. ឯវំ ទេវាតិ នគរគុត្តិកោ សកលនគរេ មនុស្សេ ចារេត្វា តំ ភិត្តិំ ឆិន្ទិត្វា បរភណ្ឌំ អវហរន្តំ សហោឌ្ឍមេវ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសិ. រាជា ‘‘ឥមំ ចោរំ ទក្ខិណទ្វារេន នីហរិត្វា ឃាតេថា’’តិ អាហ. នគរគុត្តិកោ រញ្ញោ បដិស្សុណិត្វា តំ ចោរំ ចតុក្កេ ចតុក្កេ បហារសហស្សេន តាឡេន្តោ គាហាបេត្វា ទក្ខិណទ្វារំ គច្ឆតិ.

តស្មិំ សមយេ អយំ ភទ្ទា នាម សេដ្ឋិធីតា មហាជនស្ស កោលាហលសទ្ទេន សីហបញ្ជរំ ឧគ្ឃាដេត្វា ឱលោកេន្តី តំ សត្តុកំ ចោរំ តថា នីយមានំ ទិស្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ ហទយំ សន្ធារេន្តី គន្ត្វា សិរិសយនេ អធោមុខា និបជ្ជិ. សា ច តស្ស កុលស្ស ឯកធីតា, តេនស្សា ញាតកា អប្បមត្តកម្បិ មុខវិការំ សហិតុំ ន សក្កោន្តិ. អថ នំ មាតា សយនេ និបន្នំ ទិស្វា ‘‘កិំ ករោសិ, អម្មា’’តិ បុច្ឆិ. ឯតំ វជ្ឈំ កត្វា នីយមានំ ចោរំ អទ្ទស, អម្មាតិ? អាម, អម្មាតិ. ឯតំ លភមានា ជីវិស្សាមិ, អលភមានាយ មេ មរណមេវាតិ. តេ តំ នានប្បការេនបិ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តា ‘‘មរណា ជីវិតំ សេយ្យោ’’តិ សល្លក្ខេសុំ. អថស្សា បិតា នគរគុត្តិកស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សហស្សំ លញ្ជំ ទត្វា ‘‘មយ្ហំ ធីតា ចោរេ បដិពទ្ធចិត្តា, យេន កេនចិ ឧបាយេន ឥមំ មុញ្ចា’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សេដ្ឋិស្ស បដិស្សុណិត្វា ចោរំ គហេត្វា យាវ សូរិយស្ស អត្ថង្គមនា ឥតោ ចិតោ ច បបញ្ចាបេត្វា សូរិយេ អត្ថង្គតេ ចារកតោ ឯកំ មនុស្សំ នីហរាបេត្វា សត្តុកស្ស ពន្ធនំ មោចេត្វា សត្តុកំ សេដ្ឋិគេហំ បេសេត្វា តេន ពន្ធនេន ឥតរំ ពន្ធិត្វា ទក្ខិណទ្វារេន នីហរិត្វា ឃាតេសិ. សេដ្ឋិទាសាបិ សត្តុកំ គហេត្វា សេដ្ឋិនោ និវេសនំ អាគមំសុ. តំ ទិស្វា សេដ្ឋិ ‘‘ធីតុ មនំ បូរេស្សាមី’’តិ សត្តុកំ គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ ការេត្វា បាសាទំ បេសេសិ. ភទ្ទាបិ ‘‘បរិបុណ្ណោ មេ សង្កប្បោ’’តិ អនេកាលង្ការេន អលង្ករិត្វា តំ បរិចរតិ.

សត្តុកោ កតិបាហំ វីតិនាមេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមិស្សា បសាធនភណ្ឌកំ មយ្ហំ ភវិស្សតិ, កេនចិ ឧបាយេន ឥមំ អាភរណំ គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ សមីបេ សុខេន និសិន្នកាលេ ភទ្ទំ អាហ – ‘‘មយ្ហំ ឯកំ វចនំ វត្តព្ពំ អត្ថី’’តិ. សេដ្ឋិធីតា សហស្សលាភំ លភិត្វា វិយ តុដ្ឋមានសា ‘‘វិស្សត្ថំ វទេហិ, អយ្យា’’តិ អាហ. ត្វំ ចិន្តេសិ – ‘‘មំ និស្សាយ ឥមិនា ជីវិតំ លទ្ធ’’ន្តិ, អហំ បន គហិតមត្តោវ ចោរបបាតបព្ពតេ អធិវត្ថាយ ទេវតាយ ‘‘សចាហំ ជីវិតំ លភិស្សាមិ, ពលិកម្មំ តេ ទស្សាមី’’តិ អាយាចិំ. តំ និស្សាយ មយា ជីវិតំ លទ្ធំ, សីឃំ ពលិកម្មំ សជ្ជាបេហីតិ. ភទ្ទា, ‘‘អហំ តស្ស មនំ បូរេស្សាមី’’តិ ពលិកម្មំ សជ្ជាបេត្វា សព្ពំ បសាធនំ បសាធេត្វា ឯកយានេ អារុយ្ហ សាមិកេន សទ្ធិំ ចោរបបាតបព្ពតំ គន្ត្វា ‘‘បព្ពតទេវតាយ ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ អភិរុហិតុំ អារទ្ធា. សត្តុកោ ចិន្តេសិ – ‘‘សព្ពេសុ អភិរុហន្តេសុ មម ឥមិស្សា អាភរណំ គហេតុំ ន ឱកាសោ ភវិស្សតី’’តិ តមេវ ពលិភាជនំ គាហាបេត្វា បព្ពតំ អភិរុហិ.

សោ ភទ្ទាយ សទ្ធិំ កថេន្តោ បិយកថំ ន កថេតិ. សា ឥង្គិតេនេវ តស្ស អធិប្បាយំ អញ្ញាសិ. អថ នំ សោ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, តវ ឧត្តរិសាដកំ ឱមុញ្ចិត្វា កាយារុឡ្ហំ តេ បសាធនំ ឯត្ថ ភណ្ឌិកំ ករោហី’’តិ. សាមិ មយ្ហំ កោ អបរាធោតិ? កិំ បនាហំ, ពាលេ, ពលិកម្មត្ថំ អាគតោតិ សញ្ញំ ករោសិ? អហញ្ហិ ឥមិស្សា ទេវតាយ យកនំ ឧព្ពដ្ឋេត្វា ទទេយ្យំ, ពលិកម្មាបទេសេន បន តវ អាភរណំ គណ្ហិតុកាមោ ហុត្វា អាគតោម្ហីតិ. កស្ស បន, អយ្យ, បសាធនំ, កស្ស អហន្តិ? មយំ ឯវរូបំ ន ជានាម, អញ្ញំ តវ សន្តកំ, អញ្ញំ មម សន្តកន្តិ. សាធុ, អយ្យ, ឯកំ បន មេ អធិប្បាយំ បូរេថ, អលង្កតនិយាមេនេវ មេ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច អាលិង្គិតុំ ទេថាតិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. សា តេន សម្បដិច្ឆិតភាវំ ញត្វា បុរតោ អាលិង្គិត្វា បច្ឆតោ អាលិង្គន្តី វិយ ហុត្វា បព្ពតបបាតេ បាតេសិ. សោ បតន្តោ អាកាសេយេវ ចុណ្ណវិចុណ្ណោ អហោសិ. តាយ កតំ វិចិត្រភាវំ ទិស្វា បព្ពតេ អធិវត្ថា ទេវតា គុណកិត្តនវសេន ឥមា គាថា អាហ –

‘‘ន សោ សព្ពេសុ ឋានេសុ, បុរិសោ ហោតិ បណ្ឌិតោ;

ឥត្ថីបិ បណ្ឌិតា ហោតិ, តត្ថ តត្ថ វិចក្ខណា.

‘‘ន សោ សព្ពេសុ ឋានេសុ, បុរិសោ ហោតិ បណ្ឌិតោ;

ឥត្ថីបិ បណ្ឌិតា ហោតិ, មុហុត្តមបិ ចិន្តយេ’’តិ. (អប. ថេរី ២.៣.៣១-៣២);

តតោ ភទ្ទា ចិន្តេសិ – ‘‘ន សក្កា មយា ឥមិនា និយាមេន បុន គេហំ គន្តុំ, ឥតោវ គន្ត្វា ឯកំ បព្ពជ្ជំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ, និគណ្ឋារាមំ គន្ត្វា និគណ្ឋេ បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ នំ តេ អាហំសុ – ‘‘កេន និយាមេន បព្ពជ្ជា ហោតូ’’តិ? យំ តុម្ហាកំ បព្ពជ្ជាយ ឧត្តមំ, តទេវ ករោថាតិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ តស្សា តាលដ្ឋិនា កេសេ លុញ្ចិត្វា បព្ពាជេសុំ. កេសា បុន វឌ្ឍន្តា រាសិរាសិវសេន កុណ្ឌលាវត្តា ហុត្វា វឌ្ឍិំសុ. សា តេនេវ ការណេន កុណ្ឌលកេសា នាម ជាតា. សា អត្តនោ បព្ពជិតដ្ឋានេ សព្ពសិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ‘‘ឯតេសំ ឥតោ ឧត្តរិ វិសេសោ នត្ថី’’តិ ញត្វា គាមនិគមរាជធានិយោ វិចរន្តី យត្ថ យត្ថ បណ្ឌិតា អត្ថិ, តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា តេសំ ជាននសិប្បំ សព្ពមេវ ឧគ្គណ្ហាតិ. អថស្សា ពហូសុ ឋានេសុ សិក្ខិតភាវេន បដិវាទំ ទាតុំ សមត្ថា ន ហោន្តិ. សា អត្តនា សទ្ធិំ កថេតុំ សមត្ថំ អទិស្វា យំ គាមំ វា និគមំ វា បវិសតិ, តស្ស ទ្វារេ វាលុករាសិំ កត្វា តត្ថ ជម្ពុសាខំ ឋបេតិ. ‘‘យោ មម វាទំ អារោបេតុំ សក្កោតិ, សោ ឥមំ សាខំ មទ្ទតូ’’តិ សមីបេ ឋិតានំ ទារកានំ សញ្ញំ ទេតិ. តំ សត្តាហម្បិ មទ្ទន្តា ន ហោន្តិ. អថ នំ គហេត្វា បក្កមតិ.

តស្មិំ សមយេ អម្ហាកំ ភគវា លោកេ និព្ពត្តិត្វា សាវត្ថិំ ឧបនិស្សាយ ជេតវនេ វិហរតិ. កុណ្ឌលកេសាបិ ខោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា អន្តោនគរំ បវិសមានា បោរាណកនិយាមេនេវ វាលុការាសិម្ហិ សាខំ ឋបេត្វា ទារកានំ សញ្ញំ ទត្វា បាវិសិ. តស្មិំ សមយេ ធម្មសេនាបតិ ភិក្ខុសង្ឃេ បវិដ្ឋេ ឯកកោវ នគរំ បវិសន្តោ វាលុកាថូបេ ជម្ពុសាខំ ទិស្វា ‘‘កស្មា អយំ ឋបិតា’’តិ បុច្ឆិ. ទារកា តំ ការណំ អបរិហាបេត្វា កថេសុំ. ឯវំ សន្តេ ឥមំ គហេត្វា មទ្ទថ, ទារកាតិ. តេសុ ថេរស្ស វចនំ សុត្វា ឯកច្ចេ មទ្ទិតុំ ន វិសហិំសុ, ឯកច្ចេ តំខណេយេវ មទ្ទិត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ អកំសុ. កុណ្ឌលកេសា ភត្តកិច្ចំ កត្វា និក្ខមន្តី តំ សាខំ មទ្ទិតំ ទិស្វា ‘‘កស្សេតំ កម្ម’’ន្តិ បុច្ឆិ. អថស្សា ធម្មសេនាបតិនា ការាបិតភាវំ កថយិំសុ. សា ‘‘អត្តនោ ថាមំ អជានន្តោ ឥមំ សាខំ មទ្ទាបេតុំ នោ វិសហិស្សតិ, អទ្ធា មហន្តោ ឯសោ ភវិស្សតិ. អហម្បិ បន ខុទ្ទិកា ភវន្តី ន សោភិស្សាមិ, អន្តោគាមមេវ បវិសិត្វា បរិសាយ សញ្ញំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា តថា អកាសិ. អសីតិកុលសហស្សនិវាសេ នគរេ សភាគសភាគវសេន សព្ពេវ សញ្ជានិំសូតិ វេទិតព្ពំ.

ថេរោបិ ភត្តកិច្ចំ កត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. អថាយំ កុណ្ឌលកេសា មហាជនបរិវុតា ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ ឋត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ សាខា មទ្ទាបិតា’’តិ បុច្ឆិ. អាម, មយា មទ្ទាបិតាតិ. ឯវំ សន្តេ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ អម្ហាកំ វាទោ ហោតុ, ភន្តេតិ. ហោតុ, ភទ្ទេតិ. កស្ស បុច្ឆា ហោតុ, កស្ស វិស្សជ្ជនន្តិ? បុច្ឆា នាម អម្ហាកំ បត្តា, ត្វំ បន តុយ្ហំ ជាននកំ បុច្ឆាតិ. សា ថេរេន ទិន្នអនុមតិយា សព្ពមេវ អត្តនោ ជាននកំ វាទំ បុច្ឆិ, ថេរោ សព្ពំ វិស្សជ្ជេសិ. សា សព្ពំ បុច្ឆិត្វា តុណ្ហី អហោសិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘តយា ពហុំ បុច្ឆិតំ, មយម្បិ ឯកំ បញ្ហំ បុច្ឆាមា’’តិ. បុច្ឆថ, ភន្តេតិ. ឯកំ នាម កិន្តិ? កុណ្ឌលកេសា ‘‘ន ជានាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ត្វំ ឯត្តកម្បិ ន ជានាសិ, អញ្ញំ កិំ ជានិស្សសីតិ? សា ថេរស្ស បាទេសុ បតិត្វា ‘‘តុម្ហាកំ សរណំ គច្ឆាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. មម សរណគមនកម្មំ នត្ថិ, សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលោ ធុរវិហារេ វសតិ, តំ សរណំ គច្ឆាហីតិ. សា ‘‘ឯវំ ករិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ សាយន្ហសមយេ សត្ថុ ធម្មទេសនាវេលាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្សា មទ្ទិតសង្ខារាយ ចរិយាវសេន ធម្មបទេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សហស្សមបិ ចេ គាថា, អនត្ថបទសំហិតា;

ឯកំ គាថាបទំ សេយ្យោ, យំ សុត្វា ឧបសម្មតី’’តិ. (ធ. ប. ១០១);

សា គាថាបរិយោសានេ យថាឋិតាវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. សត្ថា តស្សា បព្ពជ្ជំ សម្បដិច្ឆិ. សា ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជិ. អបរភាគេ ចតុបរិសមជ្ឈេ កថា ឧទបាទិ – ‘‘មហន្តា វតាយំ ភទ្ទា កុណ្ឌលកេសា, យា ចតុប្បទិកគាថាវសានេ អរហត្តំ បត្តា’’តិ. សត្ថា តំ ការណំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរិំ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.