(១៤) ៥. បញ្ចមឯតទគ្គវគ្គោ

មហាបជាបតិគោតមីថេរីវត្ថុ

២៣៥. ថេរិបាឡិយា បឋមេ យទិទំ មហាបជាបតិគោតមីតិ មហាបជាបតិគោតមី ថេរី រត្តញ្ញូនំ អគ្គាតិ ទស្សេតិ.

តស្សា បញ្ហកម្មេ បន អយមនុបុព្ពិកថា – អយំ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា អបរេន សមយេន សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ រត្តញ្ញូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា យាវជីវំ ទានំ ទត្វា សីលំ រក្ខិត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា បន ឯកស្មិំ ពុទ្ធន្តរេ ទេវលោកតោ ចវិត្វា ពារាណសិយំ បញ្ចន្នំ ទាសិសតានំ ជេដ្ឋកទាសី ហុត្វា និព្ពត្តិ. អថ វស្សូបនាយិកសមយេ បញ្ច បច្ចេកពុទ្ធា នន្ទមូលកបព្ភារតោ ឥសិបតនេ ឱតរិត្វា នគរេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ឥសិបតនមេវ គន្ត្វា ‘‘វស្សូបនាយិកកុដិយា អត្ថាយ ហត្ថកម្មំ យាចិស្សាមា’’តិ ចិន្តេសុំ. កស្មា? វស្សំ ឧបគច្ឆន្តេន ហិ នាលកបដិបទំ បដិបន្នេនាបិ បញ្ចន្នំ ឆទនានំ អញ្ញតរេន ឆទនេន ឆន្នេ សទ្វារពទ្ធេ សេនាសនេ ឧបគន្តព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អសេនាសនិកេន វស្សំ ឧបគន្តព្ពំ, យោ ឧបគច្ឆេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២០៤). តស្មា វស្សកាលេ ឧបកដ្ឋេ សចេ សេនាសនំ លភតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ លភតិ, ហត្ថកម្មំ បរិយេសិត្វាបិ កាតព្ពំ. ហត្ថកម្មំ អលភន្តេន សាមម្បិ កាតព្ពំ, ន ត្វេវ អសេនាសនិកេន វស្សំ ឧបគន្តព្ពំ. អយមនុធម្មតា. តស្មា តេ បច្ចេកពុទ្ធា ‘‘ហត្ថកម្មំ យាចិស្សាមា’’តិ ចីវរំ បារុបិត្វា សាយន្ហសមយេ នគរំ បវិសិត្វា សេដ្ឋិស្ស ឃរទ្វារេ អដ្ឋំសុ. ជេដ្ឋកទាសី កុដំ គហេត្វា ឧទកតិត្ថំ គច្ឆន្តី បច្ចេកពុទ្ធេ នគរំ បវិសន្តេ អទ្ទស. សេដ្ឋិ តេសំ អាគតការណំ សុត្វា ‘‘អម្ហាកំ ឱកាសោ នត្ថិ, គច្ឆន្តូ’’តិ អាហ.

អថ តេ នគរា និក្ខន្តេ ជេដ្ឋកទាសី កុដំ គហេត្វា បវិសន្តី ទិស្វា កុដំ ឱតារេត្វា វន្ទិត្វា ឱនមិត្វា មុខំ ឧក្ខិបិត្វា, ‘‘អយ្យា, នគរំ បវិដ្ឋមត្តាវ និក្ខន្តា, កិំ នុ ខោ’’តិ បុច្ឆិ. វស្សូបនាយិកកុដិយា ហត្ថកម្មំ យាចិតុំ អាគតម្ហាតិ. លទ្ធំ, ភន្តេតិ? ន លទ្ធំ ឧបាសិកេតិ. កិំ បនេសា កុដិ ឥស្សរេហេវ កាតព្ពា, ឧទាហុ ទុគ្គតេហិបិ សក្កា កាតុន្តិ? យេន កេនចិ សក្កា កាតុន្តិ. សាធុ, ភន្តេ, មយំ ករិស្សាម, ស្វេ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថាតិ និមន្តេត្វា បុន កុដំ គហេត្វា អាគមនតិត្ថមគ្គេ ឋត្វា អាគតាគតា អវសេសទាសិយោ ‘‘ឯត្ថេវ ហោថា’’តិ វត្វា សព្ពាសំ អាគតកាលេ អាហ – ‘‘អម្មា, កិំ និច្ចមេវ បរស្ស ទាសិកម្មំ ករិស្សថ, ឧទាហុ ទាសិភាវតោ មុច្ចិតុំ ឥច្ឆថា’’តិ. អជ្ជេវ មុច្ចិតុំ ឥច្ឆាម, អយ្យេតិ. យទិ ឯវំ, មយា បច្ចេកពុទ្ធា ហត្ថកម្មំ អលភន្តា ស្វាតនាយ និមន្តិតា, តុម្ហាកំ សាមិកេហិ ឯកទិវសំ ហត្ថកម្មំ ទាបេថាតិ. តា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សាយំ អដវិតោ អាគតកាលេ សាមិកានំ អារោចេសុំ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ ជេដ្ឋកទាសស្ស គេហទ្វារេ សន្និបតិំសុ.

អថ នេ ជេដ្ឋកទាសី ‘‘ស្វេ, តាតា, បច្ចេកពុទ្ធានំ ហត្ថកម្មំ ទេថា’’តិ អានិសំសំ អាចិក្ខិត្វា យេបិ ន កាតុកាមា, តេ គាឡ្ហេន ឱវាទេន តជ្ជេត្វា សព្ពេបិ សម្បដិច្ឆាបេសិ. សា បុនទិវសេ បច្ចេកពុទ្ធានំ ភត្តំ ទត្វា សព្ពេសំ ទាសបុត្តានំ សញ្ញំ អទាសិ. តេ តាវទេវ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ទព្ពសម្ភារេ សមោធានេត្វា សតំ សតំ ហុត្វា ឯកេកំ កុដិំ ចង្កមនាទិបរិវារំ កត្វា មញ្ចបីឋបានីយ-បរិភោជនីយាទីនិ ឋបេត្វា បច្ចេកពុទ្ធានំ តេមាសំ តត្ថេវ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ ការេត្វា វារភិក្ខំ បដ្ឋបេសុំ. យា អត្តនោ វារទិវសេ ន សក្កោតិ, តស្សា ជេដ្ឋកទាសី សកគេហតោ នីហរិត្វា ទេតិ. ឯវំ តេមាសំ បដិជគ្គិត្វា ជេដ្ឋកទាសី ឯកេកំ ទាសិំ ឯកេកំ សាដកំ សជ្ជាបេសិ, បញ្ច ថូលសាដកសតានិ អហេសុំ. តានិ បរិវត្តាបេត្វា បញ្ចន្នំ បច្ចេកពុទ្ធានំ តិចីវរានិ កត្វា អទាសិ. បច្ចេកពុទ្ធា តាសំ បស្សន្តីនំយេវ អាកាសេន គន្ធមាទនបព្ពតំ អគមំសុ.

តាបិ សព្ពា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តាសុ ជេដ្ឋិកា តតោ ចវិត្វា ពារាណសិយា អវិទូរេ បេសការគាមេ បេសការជេដ្ឋកស្ស គេហេ និព្ពត្តិ. អថេកទិវសំ បទុមវតិយា បុត្តា បញ្ចសតា បច្ចេកពុទ្ធា ពារាណសិរញ្ញា និមន្តិតា រាជទ្វារំ អាគន្ត្វា កញ្ចិ ឱលោកេន្តម្បិ អទិស្វា និវត្តិត្វា នគរទ្វារេន និក្ខមិត្វា តំ បេសការគាមំ អគមំសុ. សា ឥត្ថី បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា សម្បិយាយមានា សព្ពេ វន្ទិត្វា ភិក្ខំ អទាសិ. តេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា គន្ធមាទនមេវ អគមំសុ.

សាបិ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី អម្ហាកំ សត្ថុ និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ ទេវទហនគរេ មហាសុប្បពុទ្ធស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, គោតមីតិស្សា នាមំ អកំសុ. មហាមាយាយ កនិដ្ឋភគិនី ហោតិ. មន្តជ្ឈាយកា ព្រាហ្មណា លក្ខណានិ បរិគ្គណ្ហន្តា ‘‘ឥមាសំ ទ្វិន្នម្បិ កុច្ឆិយំ វសិតទារកា ចក្កវត្តិនោ ភវិស្សន្តី’’តិ ព្យាករិំសុ. សុទ្ធោទនមហារាជា វយប្បត្តកាលេ តា ទ្វេបិ មង្គលំ កត្វា អត្តនោ ឃរំ អានេសិ. អបរភាគេ អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ តុសិតបុរា ចវិត្វា មហាមាយាយ ទេវិយា កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. មហាមាយា តស្ស ជាតទិវសតោ សត្តមេ ទិវសេ កាលំ កត្វា តុសិតបុរេ និព្ពត្តិ. សុទ្ធោទនមហារាជា មហាសត្តស្ស មាតុច្ឆំ មហាបជាបតិគោតមិំ អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. តស្មិំ កាលេ នន្ទកុមារោ ជាតោ. អយំ មហាបជាបតិ នន្ទកុមារំ ធាតីនំ ទត្វា សយំ ពោធិសត្តំ បរិហរិ.

អបរេន សមយេន ពោធិសត្តោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្វា លោកានុគ្គហំ ករោន្តោ អនុក្កមេន កបិលវត្ថុំ បត្វា នគរំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អថស្ស បិតា សុទ្ធោទនមហារាជា អន្តរវីថិយំយេវ ធម្មកថំ សុត្វា សោតាបន្នោ អហោសិ. អថ ទុតិយទិវសេ នន្ទោ បព្ពជិ, សត្តមេ ទិវសេ រាហុលោ. សត្ថា អបរេន សមយេន វេសាលិំ ឧបនិស្សាយ កូដាគារសាលាយំ វិហរតិ. តស្មិំ សមយេ សុទ្ធោទនមហារាជា សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា អរហត្តំ សច្ឆិកត្វា បរិនិព្ពាយិ. តទា មហាបជាបតិគោតមី បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តតោ រោហិណីនទីតីរេ កលហវិវាទសុត្តបរិយោសានេ (សុ. និ. ៨៦៨ អាទយោ) និក្ខមិត្វា បព្ពជិតានំ បញ្ចន្នំ កុមារសតានំ បាទបរិចារិកា សព្ពាវ ឯកចិត្តា ហុត្វា ‘‘មហាបជាបតិយា សន្តិកំ គន្ត្វា សព្ពាវ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមា’’តិ មហាបជាបតិំ ជេដ្ឋិកំ កត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជិតុកាមា អហេសុំ. អយញ្ច មហាបជាបតិ បឋមមេវ ឯកវារំ សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចមានា នាលត្ថ, តស្មា កប្បកំ បក្កោសាបេត្វា កេសេ ឆិន្នាបេត្វា កាសាយានិ អច្ឆាទេត្វា សព្ពា តា សាកិយានិយោ អាទាយ វេសាលិំ គន្ត្វា អានន្ទត្ថេរេន ទសពលំ យាចាបេត្វា អដ្ឋហិ គរុធម្មេហិ បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច អលត្ថ. ឥតរា បន សព្ពាបិ ឯកតោវ ឧបសម្បន្នា អហេសុំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេតំ វត្ថុ បាឡិយំ (ចូឡវ. ៤០២ អាទយោ) អាគតមេវ.

ឯវំ ឧបសម្បន្នា បន មហាបជាបតិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ, អថស្សា សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. សា សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. សេសា បញ្ចសតា ភិក្ខុនិយោ នន្ទកោវាទសុត្តបរិយោសានេ (ម. និ. ៣.៣៩៨ អាទយោ) អរហត្តំ បាបុណិំសុ. ឯវមេតំ វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ. អបរភាគេ សត្ថា ជេតវនេ និសិន្នោ ភិក្ខុនិយោ ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ មហាបជាបតិំ រត្តញ្ញូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ខេមាថេរីវត្ថុ

២៣៦. ទុតិយេ ខេមាតិ ឯវំនាមិកា ភិក្ខុនី. ឥតោ បដ្ឋាយ ច បនស្សា បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថាតិ អវត្វា សព្ពត្ថ អភិនីហារំ អាទិំ កត្វា វត្តព្ពមេវ វក្ខាម.

អតីតេ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ អយំ បរបរិយាបន្នា ហុត្វា និព្ពត្តិ. អថេកទិវសំ តស្ស ភគវតោ អគ្គសាវិកំ សុជាតត្ថេរិំ នាម បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា តយោ មោទកេ ទត្វា តំទិវសមេវ អត្តនោ កេសេ វិស្សជ្ជេត្វា ថេរិយា ទានំ ទត្វា ‘‘អនាគតេ ពុទ្ធុប្បាទេ តុម្ហេ វិយ មហាបញ្ញា ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា យាវជីវំ កុសលកម្មេសុ អប្បមត្តា ហុត្វា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី កស្សបពុទ្ធកាលេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ គេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា សត្តន្នំ ភគិនីនំ អព្ភន្តរា ហុត្វា វីសតិវស្សសហស្សានិ គេហេយេវ កោមារិព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា តាហិ ភគិនីហិ សទ្ធិំ ទសពលស្ស វសនបរិវេណំ ការេត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរេ រាជកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ខេមាតិស្សា នាមំ អកំសុ. តស្សា សរីរវណ្ណោ សុវណ្ណរសបិញ្ជរោ វិយ អហោសិ. សា វយប្បត្តា ពិម្ពិសាររញ្ញោ គេហំ អគមាសិ.

សា តថាគតេ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ វិហរន្តេ ‘‘សត្ថា កិរ រូបេ ទោសំ ទស្សេតី’’តិ រូបមទមត្តា ហុត្វា ‘‘មយ្ហម្បិ រូបេ ទោសំ ទស្សេយ្យា’’តិ ភយេន ទសពលំ ទស្សនាយ ន គច្ឆតិ. រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ សត្ថុ អគ្គុបដ្ឋាកោ, មាទិសស្ស ច នាម អរិយសាវកស្ស អគ្គមហេសី ទសពលំ ទស្សនាយ ន គច្ឆតិ, ន មេ ឯតំ រុច្ចតី’’តិ. សោ កវីហិ វេឡុវនុយ្យានស្ស វណ្ណំ ពន្ធាបេត្វា ‘‘ខេមាយ ទេវិយា សវនូបចារេ គាយថា’’តិ អាហ. សា ឧយ្យានស្ស វណ្ណំ សុត្វា គន្តុកាមា ហុត្វា រាជានំ បដិបុច្ឆិ. រាជា ‘‘ឧយ្យានំ គច្ឆ, សត្ថារំ បន អទិស្វា អាគន្តុំ ន លភិស្សសី’’តិ អាហ. សា រញ្ញោ បដិវចនំ អទត្វាវ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. រាជា តាយ សទ្ធិំ គច្ឆន្តេ បុរិសេ អាហ – ‘‘សចេ ទេវី ឧយ្យានតោ និវត្តមានា ទសពលំ បស្សតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. សចេ ន បស្សតិ, រាជាណាយ នំ ទស្សេថា’’តិ. អថ ខោ សា ទេវី ទិវសភាគំ ឧយ្យានេ ចរិត្វា និវត្តន្តី ទសពលំ អទិស្វាវ គន្តុំ អារទ្ធា. អថ នំ រាជបុរិសា អត្តនោ អរុចិយាវ ទេវិំ សត្ថុ សន្តិកំ នយិំសុ.

សត្ថា តំ អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា ឥទ្ធិយា ឯកំ ទេវច្ឆរំ និម្មិនិត្វា តាលវណ្ដំ គហេត្វា ពីជមានំ វិយ អកាសិ. ខេមា ទេវី តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មានម្ហិ នដ្ឋា, ឯវរូបា នាម ទេវច្ឆរប្បដិភាគា ឥត្ថិយោ ទសពលស្ស អវិទូរេ តិដ្ឋន្តិ, អហំ ឯតាសំ បរិចារិកាបិ នប្បហោមិ, មានមទំ ហិ និស្សាយ បាបចិត្តស្ស វសេន នដ្ឋា’’តិ តំ និមិត្តំ គហេត្វា តមេវ ឥត្ថិំ ឱលោកយមានា អដ្ឋាសិ. អថស្សា បស្សន្តិយាវ តថាគតស្ស អធិដ្ឋានពលេន សា ឥត្ថី បឋមវយំ អតិក្កម្ម មជ្ឈិមវយេ ឋិតា វិយ មជ្ឈិមវយំ អតិក្កម្ម បច្ឆិមវយេ ឋិតា វិយ ច វលិត្តចា បលិតកេសា ខណ្ឌវិរឡទន្តា អហោសិ. តតោ តស្សា បស្សន្តិយាវ សទ្ធិំ តាលវណ្ដេន បរិវត្តិត្វា បរិបតិ. តតោ ខេមា បុព្ពហេតុសម្បន្នត្តា តស្មិំ អារម្មណេ អាបាថគតេ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវំវិធម្បិ នាម សរីរំ ឯវរូបំ វិបត្តិំ បាបុណាតិ, មយ្ហម្បិ សរីរំ ឯវំគតិកមេវ ភវិស្សតី’’តិ. អថស្សា ឯវំ ចិន្តិតក្ខណេ សត្ថា ឥមំ ធម្មបទេ គាថមាហ –

‘‘យេ រាគរត្តានុបតន្តិ សោតំ,

សយំកតំ មក្កដកោវ ជាលំ;

ឯតម្បិ ឆេត្វាន វជន្តិ ធីរា,

អនបេក្ខិនោ សព្ពទុក្ខំ បហាយា’’តិ.

សា គាថាបរិយោសានេ ឋិតបទេ ឋិតាយេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អគារមជ្ឈេ វសន្តេន នាម អរហត្តំ បត្តេន តំទិវសមេវ បរិនិព្ពាយិតព្ពំ វា បព្ពជិតព្ពំ វា ហោតិ, សា បន អត្តនោ អាយុសង្ខារានំ បវត្តនភាវំ ញត្វា ‘‘អត្តនោ បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេស្សាមី’’តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា រាជនិវេសនំ គន្ត្វា រាជានំ អនភិវាទេត្វាវ អដ្ឋាសិ. រាជា ឥង្គិតេនេវ អញ្ញាសិ – ‘‘អរិយធម្មំ បត្តា ភវិស្សតី’’តិ. អថ នំ អាហ – ‘‘ទេវិ គតា នុ ខោ សត្ថុទស្សនាយា’’តិ. មហារាជ, តុម្ហេហិ ទិដ្ឋទស្សនំ បរិត្តំ, អហំ បន ទសពលំ សុទិដ្ឋមកាសិំ, បព្ពជ្ជំ មេ អនុជានាថាតិ. រាជា ‘‘សាធុ, ទេវី’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សុវណ្ណសិវិកាយ ភិក្ខុនិឧបស្សយំ ឧបនេត្វា បព្ពាជេសិ. អថស្សា ‘‘ខេមាថេរី នាម គិហិភាវេ ឋត្វា អរហត្តំ បត្តា’’តិ មហាបញ្ញភាវោ បាកដោ អហោសិ. ឥទមេត្ថ វត្ថុ. អថ សត្ថា អបរភាគេ ជេតវនេ និសិន្នោ ភិក្ខុនិយោ បដិបាដិយា ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ខេមាថេរិំ មហាបញ្ញានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ឧប្បលវណ្ណាថេរីវត្ថុ

២៣៧. តតិយេ ឧប្បលវណ្ណាតិ នីលុប្បលគព្ភសទិសេនេវ វណ្ណេន សមន្នាគតត្តា ឯវំលទ្ធនាមា ថេរី. សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា អបរភាគេ មហាជនេន សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ ឥទ្ធិមន្តីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី កស្សបពុទ្ធកាលេ ពារាណសិនគរេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា សត្តន្នំ ភគិនីនំ អព្ភន្តរា ហុត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស បរិវេណំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តា.

តតោ ចវិត្វា បុន មនុស្សលោកំ អាគច្ឆន្តី ឯកស្មិំ គាមេ សហត្ថា កម្មំ កត្វា ជីវនកដ្ឋានេ និព្ពត្តា. សា ឯកទិវសំ ខេត្តកុដិំ គច្ឆន្តី អន្តរាមគ្គេ ឯកស្មិំ សរេ បាតោវ បុប្ផិតំ បទុមបុប្ផំ ទិស្វា តំ សរំ ឱរុយ្ហ តញ្ចេវ បុប្ផំ លាជបក្ខិបនត្ថាយ បទុមិនិយា បត្តញ្ច គហេត្វា កេទារេ សាលិសីសានិ ឆិន្ទិត្វា កុដិកាយ និសិន្នា លាជេ ភជ្ជិត្វា បញ្ច លាជសតានិ គណេសិ. តស្មិំ ខណេ គន្ធមាទនបព្ពតេ និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតោ ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ អាគន្ត្វា តស្សា អវិទូរេ អដ្ឋាសិ. សា បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា លាជេហិ សទ្ធិំ បទុមបុប្ផំ គហេត្វា កុដិតោ ឱរុយ្ហ លាជេ បច្ចេកពុទ្ធស្ស បត្តេ បក្ខិបិត្វា បទុមបុប្ផេន បត្តំ បិធាយ អទាសិ. អថស្សា បច្ចេកពុទ្ធេ ថោកំ គតេ ឯតទហោសិ – ‘‘បព្ពជិតា នាម បុប្ផេន អនត្ថិកា, អហំ បុប្ផំ គហេត្វា បិឡន្ធិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថតោ បុប្ផំ គហេត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ, អយ្យោ, បុប្ផេន អនត្ថិកោ អភវិស្ស, បត្តមត្ថកេ ឋបេតុំ ន អទស្ស, អទ្ធា អយ្យស្ស អត្ថោ ភវិស្សតី’’តិ បុន គន្ត្វា បត្តមត្ថកេ ឋបេត្វា បច្ចេកពុទ្ធំ ខមាបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមេសំ មេ លាជានំ និស្សន្ទេន លាជគណនាយ បុត្តា អស្សុ, បទុមបុប្ផស្ស និស្សន្ទេន និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ មេ បទេ បទេ បទុមបុប្ផំ ឧដ្ឋហតូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ តស្សា បស្សន្តិយាវ អាកាសេន គន្ធមាទនបព្ពតំ គន្ត្វា តំ បទុមំ នន្ទមូលកបព្ភារេ បច្ចេកពុទ្ធានំ អក្កមនសោបានសមីបេ បាទបុញ្ឆនំ កត្វា ឋបេសិ.

សាបិ តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន ទេវលោកេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ ចស្សា បទេ បទេ មហាបទុមបុប្ផំ ឧដ្ឋាសិ. សា តតោ ចវិត្វា បព្ពតបាទេ ឯកស្មិំ បទុមស្សរេ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តិ. តំ និស្សាយ ឯកោ តាបសោ វសតិ, សោ បាតោវ មុខធោវនត្ថាយ សរំ គន្ត្វា តំ បុប្ផំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ បុប្ផំ សេសេហិ មហន្តតរំ, សេសានិ ច បុប្ផិតានិ, ឥទំ មកុឡិតមេវ, ភវិតព្ពមេត្ថ ការណេនា’’តិ ឧទកំ ឱតរិត្វា តំ បុប្ផំ គណ្ហិ. តំ តេន គហិតមត្តមេវ បុប្ផិតំ. តាបសោ អន្តោបទុមគព្ភេ និបន្នទារិកំ អទ្ទស. ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ ច ធីតុសិនេហំ លភិត្វា បទុមេនេវ សទ្ធិំ បណ្ណសាលំ នេត្វា មញ្ចកេ និបជ្ជាបេសិ. អថស្សា បុញ្ញានុភាវេន អង្គុដ្ឋកេ ខីរំ និព្ពត្តិ. សោ តស្មិំ បុប្ផេ មិលាតេ អញ្ញំ នវបុប្ផំ អាហរិត្វា តំ និបជ្ជាបេសិ. អថស្សា អាធាវនវិធាវនេន កីឡិតុំ សមត្ថកាលតោ បដ្ឋាយ បទវារេ បទវារេ បទុមបុប្ផំ ឧដ្ឋាសិ, កុង្កុមរាសិស្ស វិយស្សា សរីរវណ្ណោ អហោសិ. សា អប្បត្តា ទេវវណ្ណំ, អតិក្កន្តា មានុសវណ្ណំ អហោសិ. សា បិតរិ ផលាផលត្ថាយ គតេ បណ្ណសាលាយំ ឱហីយតិ.

អថេកទិវសំ តស្សា វយប្បត្តកាលេ បិតរិ ផលាផលត្ថាយ គតេ ឯកោ វនចរកោ តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មនុស្សានំ នាម ឯវំវិធំ រូបំ នត្ថិ, វីមំសិស្សាមិ ន’’ន្តិ តាបសស្ស អាគមនំ ឧទិក្ខន្តោ និសីទិ. សា បិតរិ អាគច្ឆន្តេ បដិបថំ គន្ត្វា តស្ស ហត្ថតោ កាជកមណ្ឌលុំ អគ្គហេសិ, អាគន្ត្វា និសិន្នស្ស ចស្ស អត្តនា ករណវត្តំ ទស្សេសិ. តទា សោ វនចរកោ មនុស្សភាវំ ញត្វា តាបសំ អភិវាទេត្វា និសីទិ. តាបសោ តំ វនចរកំ វនមូលផលាផលេហិ ច បានីយេន ច និមន្តេត្វា, ‘‘ភោ បុរិស, ឥមស្មិំយេវ ឋានេ វសិស្សសិ, ឧទាហុ គមិសស្សី’’តិ បុច្ឆិ. គមិស្សាមិ, ភន្តេ, ឥធ កិំ ករិស្សាមីតិ. ឥទំ តយា ទិដ្ឋការណំ ឯត្តោ គន្ត្វា អកថេតុំ សក្ខិស្សសីតិ. សចេ, អយ្យោ, ន ឥច្ឆតិ, កិំ ការណា កថេស្សាមីតិ តាបសំ វន្ទិត្វា បុន អាគមនកាលេ មគ្គសញ្ជាននត្ថំ សាខាសញ្ញញ្ច រុក្ខសញ្ញញ្ច ករោន្តោ បក្កាមិ.

សោ ពារាណសិំ គន្ត្វា រាជានំ អទ្ទស, រាជា ‘‘កស្មា អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ, ទេវ, តុម្ហាកំ វនចរកោ បព្ពតបាទេ អច្ឆរិយំ ឥត្ថិរតនំ ទិស្វា អាគតោម្ហី’’តិ សព្ពំ បវត្តិំ កថេសិ. សោ តស្ស វចនំ សុត្វា វេគេន បព្ពតបាទំ គន្ត្វា អវិទូរេ ឋានេ ខន្ធាវារំ និវេសេត្វា វនចរកេន ចេវ អញ្ញេហិ ច បុរិសេហិ សទ្ធិំ តាបសស្ស ភត្តកិច្ចំ កត្វា និសិន្នវេលាយ តត្ថ គន្ត្វា អភិវាទេត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. រាជា តាបសស្ស បព្ពជិតបរិក្ខារភណ្ឌំ បាទមូលេ ឋបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ ឋានេ កិំ ករោម, គច្ឆាមា’’តិ អាហ. គច្ឆ, មហារាជាតិ. អាម, គច្ឆាមិ, ភន្តេ. អយ្យស្ស បន សមីបេ វិសភាគបរិសា អត្ថីតិ អស្សុម្ហ, អសារុប្បា ឯសា បព្ពជិតានំ, មយា សទ្ធិំ គច្ឆតុ, ភន្តេតិ. មនុស្សានំ ចិត្តំ នាម ទុត្តោសយំ, កថំ ពហូនំ មជ្ឈេ វសិស្សតីតិ. អម្ហាកំ រុចិតកាលតោ បដ្ឋាយ សេសានំ ជេដ្ឋកដ្ឋានេ ឋបេត្វា បដិជគ្គិស្សាមិ, ភន្តេតិ.

សោ រញ្ញោ កថំ សុត្វា ទហរកាលេ គហិតនាមវសេនេវ, ‘‘អម្ម, បទុមវតី’’តិ ធីតរំ បក្កោសិ. សា ឯកវចនេនេវ បណ្ណសាលតោ និក្ខមិត្វា បិតរំ អភិវាទេត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ បិតា អាហ – ‘‘ត្វំ, អម្ម, វយប្បត្តា, ឥមស្មិំ ឋានេ រញ្ញា ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ វសិតុំ អយុត្តា, រញ្ញា សទ្ធិំ គច្ឆ, អម្មា’’តិ. សា ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ បិតុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា អភិវាទេត្វា បរោទមានា អដ្ឋាសិ. រាជា ‘‘ឥមិស្សា បិតុ ចិត្តំ គណ្ហាមី’’តិ តស្មិំយេវ ឋានេ កហាបណរាសិម្ហិ ឋបេត្វា អភិសេកំ អកាសិ. អថ នំ គហេត្វា អត្តនោ នគរំ អានេត្វា អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ សេសឥត្ថិយោ អនោលោកេត្វា តាយ សទ្ធិំយេវ រមតិ. តា ឥត្ថិយោ ឥស្សាបកតា តំ រញ្ញោ អន្តរេ បរិភិន្ទិតុកាមា ឯវមាហំសុ – ‘‘នាយំ, មហារាជ, មនុស្សជាតិកា, កហំ នាម តុម្ហេហិ មនុស្សានំ វិចរណដ្ឋានេ បទុមានិ ឧដ្ឋហន្តានិ ទិដ្ឋបុព្ពានិ, អទ្ធា អយំ យក្ខិនី, នីហរថ នំ មហារាជា’’តិ. រាជា តាសំ កថំ សុត្វា តុណ្ហី អហោសិ.

អថស្ស អបរេន សមយេន បច្ចន្តោ កុបិតោ. សោ ‘‘គរុគព្ភា បទុមវតី’’តិ តំ នគរេ ឋបេត្វា បច្ចន្តំ អគមាសិ. អថ តា ឥត្ថិយោ តស្សា ឧបដ្ឋាយិកាយ លញ្ជំ ទត្វា ‘‘ឥមិស្សា ទារកំ ជាតមត្តមេវ អបនេត្វា ឯកំ ទារុឃដិកំ លោហិតេន មក្ខេត្វា សន្តិកេ ឋបេហី’’តិ អាហំសុ. បទុមវតិយាបិ នចិរស្សេវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. មហាបទុមកុមារោ ឯកកោវ កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. អវសេសា ឯកូនបញ្ចសតា ទារកា មហាបទុមកុមារស្ស មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិត្វា និបន្នកាលេ សំសេទជា ហុត្វា និព្ពត្តិំសុ. អថស្ស ‘‘ន តាវាយំ សតិំ បដិលភតី’’តិ ញត្វា ឧបដ្ឋាយិកា ឯកំ ទារុឃដិកំ លោហិតេន មក្ខេត្វា សមីបេ ឋបេត្វា តាសំ ឥត្ថីនំ សញ្ញំ អទាសិ. តា បញ្ចសតាបិ ឥត្ថិយោ ឯកេកា ឯកេកំ ទារកំ គហេត្វា ចុន្ទការកានំ សន្តិកំ បេសេត្វា ករណ្ឌកេ អាហរាបេត្វា អត្តនា អត្តនា គហិតទារកេ តត្ថ និបជ្ជាបេត្វា ពហិ លញ្ឆនំ កត្វា ឋបយិំសុ.

បទុមវតីបិ ខោ សញ្ញំ លភិត្វា តំ ឧបដ្ឋាយិកំ ‘‘កិំ វិជាតម្ហិ, អម្មា’’តិ បុច្ឆិ. សា តំ សន្តជ្ជេត្វា ‘‘កុតោ ត្វំ ទារកំ លភិស្សសី’’តិ វត្វា ‘‘អយំ តេ កុច្ឆិតោ និក្ខន្តទារកោ’’តិ លោហិតមក្ខិតំ ទារុឃដិកំ បុរតោ ឋបេសិ. សា តំ ទិស្វា ទោមនស្សប្បត្តា ‘‘សីឃំ នំ ផាលេត្វា អបនេហិ, សចេ កោចិ បស្សេយ្យ លជ្ជិតព្ពំ ភវេយ្យា’’តិ អាហ. សា តស្សា កថំ សុត្វា អត្ថកាមា វិយ ទារុឃដិកំ ផាលេត្វា ឧទ្ធនេ បក្ខិបិ.

រាជាបិ បច្ចន្តតោ អាគន្ត្វា នក្ខត្តំ បដិមានេន្តោ ពហិនគរេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា និសីទិ. អថ តា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ រញ្ញោ បច្ចុគ្គមនំ អាគន្ត្វា អាហំសុ – ‘‘ត្វំ, មហារាជ, ន អម្ហាកំ សទ្ទហសិ, អម្ហេហិ វុត្តំ អការណំ វិយ ហោតិ. ត្វំ មហេសិយា ឧបដ្ឋាយិកំ បក្កោសាបេត្វា បដិបុច្ឆ, ទារុឃដិកំ តេ ទេវី វិជាតា’’តិ. រាជា តំ ការណំ ន ឧបបរិក្ខិត្វាវ ‘‘អមនុស្សជាតិកា ភវិស្សតី’’តិ តំ គេហតោ និក្កឌ្ឍិ. តស្សា រាជគេហតោ សហ និក្ខមនេនេវ បទុមបុប្ផានិ អន្តរធាយិំសុ, សរីរច្ឆវិបិ វិវណ្ណា អហោសិ. សា ឯកិកាវ អន្តរវីថិយា បាយាសិ. អថ នំ ឯកា វយប្បត្តា មហល្លិកា ឥត្ថី ទិស្វា ធីតុសិនេហំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘កហំ គច្ឆសិ អម្មា’’តិ អាហ. អាគន្តុកម្ហិ, វសនដ្ឋានំ ឱលោកេន្តី វិចរាមីតិ. ឥធាគច្ឆ, អម្មាតិ វសនដ្ឋានំ ទត្វា ភោជនំ បដិយាទេសិ.

តស្សា ឥមិនាវ និយាមេន តត្ថ វសមានាយ តា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ ឯកចិត្តា ហុត្វា រាជានំ អាហំសុ – ‘‘មហារាជ, តុម្ហេសុ យុទ្ធំ គតេសុ អម្ហេហិ គង្គាទេវតាយ ‘អម្ហាកំ ទេវេ វិជិតសង្គាមេ អាគតេ ពលិកម្មំ កត្វា ឧទកកីឡំ ករិស្សាមា’តិ បត្ថិតំ អត្ថិ, ឯតមត្ថំ, ទេវ, ជានាបេមា’’តិ. រាជា តាសំ វចនេន តុដ្ឋោ គង្គាយំ ឧទកកីឡំ កាតុំ អគមាសិ. តាបិ អត្តនា អត្តនា គហិតំ ករណ្ឌកំ បដិច្ឆន្នំ កត្វា អាទាយ នទិំ គន្ត្វា តេសំ ករណ្ឌកានំ បដិច្ឆាទនត្ថំ បារុបិត្វា បារុបិត្វា ឧទកេ បតិត្វា ករណ្ឌកេ វិស្សជ្ជេសុំ. តេបិ ខោ ករណ្ឌកា សព្ពេ សហ គន្ត្វា ហេដ្ឋាសោតេ បសារិតជាលម្ហិ លគ្គិំសុ. តតោ ឧទកកីឡំ កីឡិត្វា រញ្ញោ ឧត្តិណ្ណកាលេ ជាលំ ឧក្ខិបន្តា តេ ករណ្ឌកេ ទិស្វា រញ្ញោ សន្តិកំ អានយិំសុ. រាជា ករណ្ឌកេ ទិស្វា ‘‘កិំ, តាតា, ករណ្ឌកេសូ’’តិ អាហ. ន ជានាម, ទេវាតិ. សោ តេ ករណ្ឌកេ វិវរាបេត្វា ឱលោកេន្តោ បឋមំ មហាបទុមកុមារស្ស ករណ្ឌកំ វិវរាបេសិ. តេសំ បន សព្ពេសម្បិ ករណ្ឌកេសុ និបជ្ជាបិតទិវសេយេវ បុញ្ញិទ្ធិយា អង្គុដ្ឋតោ ខីរំ និព្ពត្តិ. សក្កោ ទេវរាជា តស្ស រញ្ញោ និក្កង្ខភាវត្ថំ អន្តោករណ្ឌកេ អក្ខរានិ លិខាបេសិ ‘‘ឥមេ កុមារា បទុមវតិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តា ពារាណសិរញ្ញោ បុត្តា, អថ នេ បទុមវតិយា សបត្តិយោ បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ ករណ្ឌកេសុ បក្ខិបិត្វា ឧទកេ ខិបិំសុ, រាជា ឥមំ ការណំ ជានាតូ’’តិ. ករណ្ឌកេ វិវរិតមត្តេ រាជា អក្ខរានិ វាចេត្វា ទារកេ ទិស្វា មហាបទុមកុមារំ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘វេគេន រថេ យោជេថ, អស្សេ កប្បេថ, អហំ អជ្ជ អន្តោនគរំ បវិសិត្វា ឯកច្ចានំ មាតុគាមានំ បិយំ ករិស្សាមី’’តិ បាសាទំ អារុយ្ហ ហត្ថិគីវាយ សហស្សភណ្ឌិកំ ឋបេត្វា ភេរិំ ចរាបេសិ ‘‘យោ បទុមវតិំ បស្សតិ, សោ ឥមំ សហស្សំ គណ្ហតូ’’តិ.

តំ កថំ សុត្វា បទុមវតី មាតុយា សញ្ញំ អទាសិ – ‘‘ហត្ថិគីវតោ សហស្សំ គណ្ហ, អម្មា’’តិ. អហំ ឯវរូបំ គណ្ហិតុំ ន វិសហាមីតិ. សា ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ វុត្តេ, ‘‘កិំ វត្វា គណ្ហាមិ អម្មា’’តិ អាហ. ‘‘មម ធីតា, បទុមវតិំ ទេវិំ បស្សតី’’តិ វត្វា គណ្ហាហីតិ. សា ‘‘យំ វា តំ វា ហោតូ’’តិ គន្ត្វា សហស្សចង្កោដកំ គណ្ហិ. អថ នំ មនុស្សា បុច្ឆិំសុ – ‘‘បទុមវតិំ ទេវិំ បស្សសិ, អម្មា’’តិ. ‘‘អហំ ន បស្សាមិ, ធីតា កិរ មេ បស្សតី’’តិ អាហ. តេ ‘‘កហំ បន សា, អម្មា’’តិ វត្វា តាយ សទ្ធិំ គន្ត្វា បទុមវតិំ សញ្ជានិត្វា បាទេសុ និបតិំសុ. តស្មិំ កាលេ សា ‘‘បទុមវតី ទេវី អយ’’ន្តិ ញត្វា ‘‘ភារិយំ វត ឥត្ថិយា កម្មំ កតំ, យា ឯវំវិធស្ស រញ្ញោ មហេសី សមានា ឯវរូបេ ឋានេ និរារក្ខា វសី’’តិ អាហ. តេបិ រាជបុរិសា បទុមវតិយា និវេសនំ សេតសាណីហិ បរិក្ខិបាបេត្វា ទ្វារេ អារក្ខំ ឋបេត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា សុវណ្ណសិវិកំ បេសេសិ. សា ‘‘អហំ ឯវំ ន គមិស្សាមិ, មម វសនដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ យាវ រាជគេហំ ឯត្ថន្តរេ វរបោត្ថកចិត្តត្ថរណេ អត្ថរាបេត្វា ឧបរិ សុវណ្ណតារកវិចិត្តំ ចេលវិតានំ ពន្ធាបេត្វា បសាធនត្ថាយ សព្ពាលង្ការេសុ បហិតេសុ បទសាវ គមិស្សាមិ, ឯវំ មេ នាគរា សម្បត្តិំ បស្សិស្សន្តី’’តិ អាហ. រាជា ‘‘បទុមវតិយា យថារុចិំ ករោថា’’តិ អាហ. តតោ បទុមវតី សព្ពបសាធនំ បសាធេត្វា ‘‘រាជគេហំ គមិស្សាមី’’តិ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. អថស្សា អក្កន្តអក្កន្តដ្ឋានេ វរបោត្ថកចិត្តត្ថរណានិ ភិន្ទិត្វា បទុមបុប្ផានិ ឧដ្ឋហិំសុ. សា មហាជនស្ស អត្តនោ សម្បត្តិំ ទស្សេត្វា រាជនិវេសនំ អារុយ្ហ សព្ពេ ចិត្តត្ថរណេ តស្សា មហល្លិកាយ បោសាវនិកមូលំ កត្វា ទាបេសិ.

រាជាបិ ខោ តា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥមាយោ តេ ទេវិ ទាសិយោ កត្វា ទេមី’’តិ អាហ. សាធុ, មហារាជ, ឯតាសំ មយ្ហំ ទិន្នភាវំ សកលនគរេ ជានាបេហីតិ. រាជា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘បទុមវតិយា ទូព្ភិកា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ ឯតិស្សា ឯវ ទាសិយោ កត្វា ទិន្នា’’តិ. សា ‘‘តាសំ សកលនគរេន ទាសិភាវោ សល្លក្ខិតោ’’តិ ញត្វា ‘‘អហំ មម ទាសិយោ ភុជិស្សា កាតុំ លភាមិ ទេវា’’តិ រាជានំ បុច្ឆិ. តវ ឥច្ឆា ទេវីតិ. ឯវំ សន្តេ តមេវ ភេរិចារិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘បទុមវតិទេវិយា អត្តនោ ទាសិយោ កត្វា ទិន្នា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ សព្ពាវ ភុជិស្សា កតាតិ បុន ភេរិំ ចរាបេថា’’តិ អាហ. សា តាសំ ភុជិស្សភាវេ កតេ ឯកូនានិ បញ្ចសត្តបុត្តានិ តាសំយេវ ហត្ថេ បោសនត្ថាយ ទត្វា សយំ មហាបទុមកុមារំយេវ គណ្ហិ.

អថ អបរភាគេ តេសំ កុមារានំ កីឡនវយេ សម្បត្តេ រាជា ឧយ្យានេ នានាវិធំ កីឡនដ្ឋានំ ការេសិ. តេ អត្តនោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកកាលេ សព្ពេវ ឯកតោ ហុត្វា ឧយ្យានេ បទុមសញ្ឆន្នាយ មង្គលបោក្ខរណិយា កីឡន្តា នវបទុមានិ បុប្ផិតានិ បុរាណបទុមានិ ច វណ្ដតោ បតន្តានិ ទិស្វា ‘‘ឥមស្ស តាវ អនុបាទិន្នកស្ស ឯវរូបា ជរា បាបុណាតិ, កិមង្គំ បន អម្ហាកំ សរីរស្ស. ឥទម្បិ ហិ ឯវំគតិកមេវ ភវិស្សតី’’តិ អារម្មណំ គហេត្វា សព្ពេវ បច្ចេកពោធិញាណំ និព្ពត្តេត្វា ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ បទុមកណ្ណិកាសុ បល្លង្កេន និសីទិំសុ.

អថ តេហិ សទ្ធិំ អាគតា រាជបុរិសា ពហុគតំ ទិវសំ ញត្វា ‘‘អយ្យបុត្តា តុម្ហាកំ វេលំ ជានាថា’’តិ អាហំសុ. តេ តុណ្ហី អហេសុំ. តេ បុរិសា គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ – ‘‘កុមារា ទេវ, បទុមកណ្ណិកាសុ និសិន្នា, អម្ហេសុ កថេន្តេសុបិ វចីភេទំ ន ករោន្តី’’តិ. យថារុចិយា តេសំ និសីទិតុំ ទេថាតិ. តេ សព្ពរត្តិំ គហិតារក្ខា បទុមកណ្ណិកាសុ និសិន្ននិយាមេនេវ អរុណំ ឧដ្ឋាបេសុំ. បុរិសា បុនទិវសេ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទេវា វេលំ ជានាថា’’តិ អាហំសុ. ន មយំ ទេវា, បច្ចេកពុទ្ធា នាម មយន្តិ. អយ្យា, តុម្ហេ ភារិយំ កថំ កថេថ, បច្ចេកពុទ្ធា នាម តុម្ហាទិសា ន ហោន្តិ, ទ្វង្គុលកេសមស្សុធរា កាយេ បដិមុក្កអដ្ឋបរិក្ខារា ហោន្តីតិ. តេ ទក្ខិណហត្ថេន សីសំ បរាមសិំសុ. តាវទេវ គិហិលិង្គំ អន្តរធាយិ, អដ្ឋ បរិក្ខារា កាយេ បដិមុក្កាវ អហេសុំ. តតោ បស្សន្តស្សេវ មហាជនស្ស អាកាសេន នន្ទមូលកបព្ភារំ អគមំសុ.

សាបិ ខោ, បទុមវតី ទេវី, ‘‘អហំ ពហុបុត្តា ហុត្វា និបុត្តា ជាតា’’តិ ហទយសោកំ បត្វា តេនេវ សោកេន កាលំ កត្វា រាជគហនគរទ្វារគាមកេ សហត្ថេន កម្មំ កត្វា ជីវនកដ្ឋានេ និព្ពត្តិ. អបរភាគេ កុលឃរំ គន្ត្វា ឯកទិវសំ សាមិកស្ស ខេត្តំ យាគុំ ហរមានា តេសំ អត្តនោ បុត្តានំ អន្តរេ អដ្ឋ បច្ចេកពុទ្ធេ ភិក្ខាចារវេលាយ អាកាសេន គច្ឆន្តេ ទិស្វា សីឃំ សីឃំ គន្ត្វា សាមិកស្ស អារោចេសិ – ‘‘បស្ស, អយ្យ, បច្ចេកពុទ្ធេ, ឯតេ និមន្តេត្វា ភោជេស្សាមា’’តិ. សោ អាហ – ‘‘សមណសកុណា នាមេតេ អញ្ញត្ថាបិ ឯវំ ចរន្តិ, ន ឯតេ បច្ចេកពុទ្ធា’’តិ. តេ តេសំ កថេន្តានំយេវ អវិទូរេ ឋានេ ឱតរិំសុ. សា ឥត្ថី តំទិវសំ អត្តនោ ភត្តខជ្ជភោជនំ តេសំ ទត្វា ‘‘ស្វេបិ អដ្ឋ ជនា មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. សាធុ, ឧបាសិកេ, តវ សក្ការោ ឯត្តកោវ ហោតុ, អាសនានិ ច អដ្ឋេវ ហោន្តុ, អញ្ញេបិ ពហូ បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា តវ ចិត្តំ បសាទេយ្យាសីតិ. សា បុនទិវសេ អដ្ឋ អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា អដ្ឋន្នំ សក្ការសម្មានំ បដិយាទេត្វា និសីទិ.

និមន្តិតបច្ចេកពុទ្ធា សេសានំ សញ្ញំ អទំសុ – ‘‘មារិសា, អជ្ជ អញ្ញត្ថ អគន្ត្វា សព្ពេវ តុម្ហាកំ មាតុ សង្គហំ ករោថា’’តិ. តេ តេសំ វចនំ សុត្វា សព្ពេវ ឯកតោ អាកាសេន អាគន្ត្វា មាតុ-គេហទ្វារេ បាតុរហេសុំ. សាបិ បឋមំ លទ្ធសញ្ញតាយ ពហូបិ ទិស្វា ន កម្បិត្ថ, សព្ពេបិ តេ គេហំ បវេសេត្វា អាសនេសុ និសីទាបេសិ. តេសុ បដិបាដិយា និសីទន្តេសុ នវមោ អញ្ញានិ អដ្ឋ អាសនានិ មាបេត្វា សយំ ធុរាសនេ និសីទិ. យាវ អាសនានិ វឌ្ឍន្តិ, តាវ គេហំ វឌ្ឍតិ. ឯវំ តេសុ សព្ពេសុបិ និសិន្នេសុ សា ឥត្ថី អដ្ឋន្នំ បច្ចេកពុទ្ធានំ បដិយាទិតំ សក្ការំ បញ្ចសតានម្បិ យាវទត្ថំ ទត្វា អដ្ឋ នីលុប្បលហត្ថកេ អាហរិត្វា និមន្តិតបច្ចេកពុទ្ធានំយេវ បាទមូលេ ឋបេត្វា អាហ – ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ សរីរវណ្ណោ ឥមេសំ នីលុប្បលានំ អន្តោគព្ភវណ្ណោ វិយ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. បច្ចេកពុទ្ធា មាតុ អនុមោទនំ កត្វា គន្ធមាទនំយេវ អគមំសុ.

សាបិ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, នីលុប្បលគព្ភសមានវណ្ណតាយ ចស្សា ឧប្បលវណ្ណាត្វេវ នាមំ អកំសុ. អថស្សា វយប្បត្តកាលេ សកលជម្ពុទីបរាជានោ ច សេដ្ឋិនោ ច សេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ បហិណិំសុ – ‘‘ធីតរំ អម្ហាកំ ទេតូ’’តិ. អបហិណន្តោ នាម នាហោសិ. តតោ សេដ្ឋិ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ សព្ពេសំ មនំ គហេតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, ឧបាយំ បនេកំ ករិស្សាមី’’តិ ធីតរំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘បព្ពជិតុំ អម្ម សក្ខិស្សសី’’តិ អាហ. តស្សា បច្ឆិមភវិកត្តា បិតុវចនំ សីសេ អាសិត្តសតបាកតេលំ វិយ អហោសិ, តស្មា បិតរំ ‘‘បព្ពជិស្សាមិ, តាតា’’តិ អាហ. សោ តស្សា សក្ការំ កត្វា ភិក្ខុនិឧបស្សយំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. តស្សា អចិរបព្ពជិតាយ ឯវ ឧបោសថាគារេ កាលវារោ បាបុណិ. សា ទីបំ ជាលេត្វា ឧបោសថាគារំ សម្មជ្ជិត្វា ទីបសិខាយ និមិត្តំ គណ្ហិត្វា បុនប្បុនំ ឱលោកយមានា តេជោកសិណារម្មណំ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តទេវ បាទកំ កត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. អរហត្តផលេន សទ្ធិំយេវ ច ឥទ្ធិវិកុព្ពនេ ចិណ្ណវសី អហោសិ. សា អបរភាគេ សត្ថុ យមកបាដិហារិយករណទិវសេ ‘‘អហំ, ភន្តេ, បាដិហារិយំ ករិស្សាមី’’តិ សីហនាទំ នទិ. សត្ថា ឥទំ ការណំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ជេតវនវិហារេ និសិន្នោ បដិបាដិយា ភិក្ខុនិយោ ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ឥមំ ថេរិំ ឥទ្ធិមន្តីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

បដាចារាថេរីវត្ថុ

២៣៨. ចតុត្ថេ វិនយធរានំ យទិទំ បដាចារាតិ បដាចារា ថេរី វិនយធរានំ អគ្គាតិ ទស្សេតិ. សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា អបរភាគេ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ វិនយធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា កស្សបពុទ្ធកាលេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា សត្តន្នំ ភគិនីនំ អព្ភន្តរា ហុត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស បរិវេណំ កត្វា បុន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ.

សា អបរភាគេ វយប្បត្តា អត្តនោ គេហេ ឯកេន កម្មការេន សទ្ធិំ សន្ថវំ កត្វា អបរភាគេ អត្តនោ សមានជាតិកំ កុលំ គច្ឆន្តី កតសន្ថវស្ស បុរិសស្ស សញ្ញំ អទាសិ – ‘‘ន ត្វំ ស្វេ បដ្ឋាយ មំ បដិហារសតេនបិ ទដ្ឋុំ លភិស្សសិ, សចេ តេ កម្មំ អត្ថិ, ឥទានិ មំ គណ្ហិត្វា គច្ឆាហី’’តិ. សោ ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុច្ឆវិកំ ហត្ថសារំ គហេត្វា តំ អាទាយ នគរតោ តីណិ ចត្តារិ យោជនានិ បដិក្កមិត្វា ឯកស្មិំ គាមកេ វាសំ កប្បេសិ.

អថ អបរភាគេ តស្សា កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. សា គព្ភេ បរិបក្កេ ‘‘ឥទំ អម្ហាកំ អនាថដ្ឋានំ, កុលគេហំ គច្ឆាម សាមី’’តិ អាហ. សោ ‘‘អជ្ជ គច្ឆាម, ស្វេ គច្ឆាមា’’តិ គន្តុំ អសក្កោន្តោ កាលំ វីតិនាមេសិ. សា តស្ស ការណំ ញត្វា ‘‘នាយំ ពាលោ មំ នេស្សតី’’តិ តស្មិំ ពហិ គតេ ‘‘ឯកិកាវ កុលគេហំ គមិស្សាមី’’តិ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. សោ អាគន្ត្វា តំ គេហេ អបស្សន្តោ បដិវិស្សកេ បុច្ឆិត្វា ‘‘កុលគេហំ គតា’’តិ សុត្វា ‘‘មំ និស្សាយ កុលធីតា អនាថា ជាតា’’តិ បទានុបទិកំ គន្ត្វា សម្បាបុណិ. តស្សា អន្តរាមគ្គេវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. តតោ ‘‘យស្សត្ថាយ មយំ គច្ឆេយ្យាម, សោ អត្ថោ អន្តរាមគ្គេវ និប្ផន្នោ, ឥទានិ គន្ត្វា កិំ ករិស្សាមា’’តិ បដិនិវត្តិំសុ. បុន តស្សា កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋាសីតិ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ.

អន្តរាមគ្គេ បនស្សា គព្ភវុដ្ឋានេ ជាតមត្តេយេវ ចតូសុ ទិសាសុ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិ. សា តំ បុរិសំ អាហ – ‘‘សាមិ, អវេលាយ ចតូសុ ទិសាសុ មេឃោ ឧដ្ឋិតោ, អត្តនោ វសនដ្ឋានំ កាតុំ វាយមាហី’’តិ. សោ ‘‘ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ ទណ្ឌកេហិ កុដិកំ កត្វា ‘‘ឆទនត្ថាយ តិណំ អាហរិស្សាមី’’តិ ឯកស្មិំ មហាវម្មិកបាទេ តិណំ ឆិន្ទតិ. អថ នំ វម្មិកេ និបន្នោ កណ្ហសប្បោ បាទេ ឌំសិ, សោ តស្មិំយេវ ឋានេ បតិតោ. សាបិ ‘‘ឥទានិ អាគមិស្សតិ, ឥទានិ អាគមិស្សតី’’តិ សព្ពរត្តិំ ខេបេត្វា ‘‘អទ្ធា មំ សោ ‘អនាថា ឯសា’តិ មគ្គេ ឆឌ្ឌេត្វា គតោ ភវិស្សតី’’តិ អាលោកេ សញ្ជាតេ បទានុសារេន ឱលោកេន្តី វម្មិកបាទេ បតិតំ ទិស្វា ‘‘មំ និស្សាយ នដ្ឋោ បុរិសោ’’តិ បរិទេវិត្វា ទហរទារកំ បស្សេនាទាយ មហល្លកំ អង្គុលីហិ គាហាបេត្វា មគ្គេន គច្ឆន្តី អន្តរាមគ្គេ ឯកំ ឧត្តាននទិំ ទិស្វា ‘‘ទ្វេបិ ទារកេ ឯកប្បហារេនេវ អាទាយ គន្តុំ ន សក្ខិស្សាមី’’តិ ជេដ្ឋកំ ឱរិមតីរេ ឋបេត្វា ទហរំ បរតីរំ នេត្វា បិលោតិកចុម្ពដកេ និបជ្ជាបេត្វា បុន និវត្តិត្វា ‘‘ឥតរំ គហេត្វា គមិស្សាមី’’តិ នទិំ ឱតរិ.

អថស្សា នទីមជ្ឈំ បត្តកាលេ ឯកោ សេនោ ‘‘មំសបិណ្ឌោ អយ’’ន្តិ សញ្ញាយ ទារកំ វិជ្ឈិតុំ អាគច្ឆតិ. សា ហត្ថំ បសារេត្វា សេនំ បលាបេសិ. តស្សា តំ ហត្ថវិការំ ទិស្វា មហល្លកទារកោ ‘‘មំ បក្កោសតី’’តិ សញ្ញាយ នទិំ ឱតរិត្វា សោតេ បតិតោ យថាសោតំ អគមាសិ. សោបិ សេនោ តស្សា អសម្បត្តាយ ឯវ តំ ទហរទារកំ គណ្ហិត្វា អគមាសិ. សា ពលវសោកាភិភូតា អន្តរាមគ្គេ ឥមំ វិលាបគីតំ គាយន្តី គច្ឆតិ –

‘‘ឧភោ បុត្តា កាលង្កតា, បន្ថេ មយ្ហំ បតី មតោ’’តិ.

សា ឯវំ វិលបមានាវ សាវត្ថិំ បត្វា កុលសភាគំ គន្ត្វាបិ សោកវសេនេវ អត្តនោ គេហំ វវត្ថបេតុំ អសក្កោន្តី ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ ឯវំវិធំ នាម កុលំ អត្ថិ, កតរំ តំ គេហ’’ន្តិ បដិបុច្ឆិ. ត្វំ តំ កុលំ បដិបុច្ឆិត្វា កិំ ករិស្សសិ? តេសំ វសនគេហំ វាតប្បហារេន បតិតំ, តត្ថេវ តេ សព្ពេបិ ជីវិតក្ខយំ បត្តា, អថ នេ ខុទ្ទកមហល្លកេ ឯកចិតកស្មិំយេវ ឈាបេន្តិ, បស្ស ឯសា ធូមវដ្ដិ បញ្ញាយតីតិ. សា តំ កថំ សុត្វាវ កិំ តុម្ហេ វទថា’’តិ អត្តនោ និវត្ថសាដកំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តី ជាតនិយាមេនេវ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទមានា ញាតីនំ ចិតកដ្ឋានំ គន្ត្វា តំ វិលាបគីតំ បរិបុណ្ណំ កត្វា បរិទេវមានា –

‘‘ឧភោ បុត្តា កាលង្កតា, បន្ថេ មយ្ហំ បតី មតោ;

មាតា បិតា ច ភាតា ច, ឯកចិតកស្មិំ ឌយ្ហរេ’’តិ. –

អាហ. អញ្ញេន ជនេន សាដកំ ទិន្នម្បិ ផាលេត្វា ផាលេត្វា ឆឌ្ឌេតិ. អថ នំ ទិដ្ឋទិដ្ឋដ្ឋានេ មហាជនោ បរិវារេត្វា ចរតិ. អថស្សា ‘‘អយំ បដាចារំ បដបរិហរណំ វិនា ចរតី’’តិ បដាចារាតេវ នាមំ អកំសុ. យស្មា ចស្សា សោ នគ្គភាវេន អលជ្ជីអាចារោ បាកដោ អហោសិ, តស្មា បតិតោ អាចារោ អស្សាតិ បដាចារាត្វេវ នាមំ អកំសុ.

សា ឯកទិវសំ សត្ថរិ មហាជនស្ស ធម្មំ ទេសេន្តេ វិហារំ បវិសិត្វា បរិសបរិយន្តេ អដ្ឋាសិ. សត្ថា មេត្តាផរណេន ផរិត្វា ‘‘សតិំ បដិលភ, ភគិនិ, សតិំ បដិលភ, ភគិនី’’តិ អាហ. តស្សា សត្ថុ វចនំ សុត្វា ពលវហិរោត្តប្បំ អាគតំ, សា តត្ថេវ ភូមិយំ និសីទិ. អវិទូរេ ឋិតោ បុរិសោ ឧត្តរិសាដកំ ខិបិត្វា អទាសិ. សា តំ និវាសេត្វា ធម្មំ អស្សោសិ. សត្ថា តស្សា ចរិយវសេន ឥមា ធម្មបទេ គាថា អាហ –

‘‘ន សន្តិ បុត្តា តាណាយ, ន បិតា នាបិ ពន្ធវា;

អន្តកេនាធិបន្នស្ស, នត្ថិ ញាតីសុ តាណតា.

‘‘ឯតមត្ថវសំ ញត្វា, បណ្ឌិតោ សីលសំវុតោ;

និព្ពានគមនំ មគ្គំ, ខិប្បមេវ វិសោធយេ’’តិ. (ធ. ប. ២៨៨-២៨៩);

សា គាថាបរិយោសានេ យថាឋិតាវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. សត្ថា ‘‘តស្សា ភិក្ខុនិឧបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជា’’តិ បព្ពជ្ជំ សម្បដិច្ឆិ. សា បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្វា ពុទ្ធវចនំ គណ្ហន្តី វិនយបិដកេ ចិណ្ណវសី អហោសិ. អបរភាគេ សត្ថា ជេតវនេ និសិន្នោ ភិក្ខុនិយោ បដិបាដិយា ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ បដាចារំ វិនយធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ធម្មទិន្នាថេរីវត្ថុ

២៣៩. បញ្ចមេ ធម្មកថិកានន្តិ ធម្មកថិកានំ ភិក្ខុនីនំ ធម្មទិន្នា អគ្គាតិ ទស្សេតិ. សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ បរាយត្តដ្ឋានេ និព្ពត្តិត្វា បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ អគ្គសាវកស្ស សុជាតត្ថេរស្ស អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិ. សព្ពំ ហេដ្ឋា ខេមាថេរិយា អភិនីហារវសេនេវ វេទិតព្ពំ. ផុស្សពុទ្ធកាលេ បនេសា សត្ថុ វេមាតិកានំ តិណ្ណំ ភាតិកានំ ទានាធិការេ ឋបិតកម្មិកស្ស គេហេ វសមានា ‘‘ឯកំ ទេហី’’តិ វុត្តា ទ្វេ អទាសិ. ឯវំ សព្ពំ អបរិហាបេន្តី ទត្វា ទ្វេនវុតិកប្បេ អតិក្កម្ម កស្សបពុទ្ធកាលេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា សត្តន្នំ ភគិនីនំ អព្ភន្តរា ហុត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស វសនបរិវេណំ ការេត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា អបរភាគេ វិសាខសេដ្ឋិនោ គេហំ គតា. វិសាខសេដ្ឋិ នាម ពិម្ពិសារស្ស សហាយកោ រញ្ញា សទ្ធិំ ទសពលស្ស បឋមទស្សនំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ, អបរភាគេ អនាគាមិផលំ សច្ឆាកាសិ.

សោ តំទិវសំ ឃរំ គន្ត្វា សោបានមត្ថកេ ឋិតាយ ធម្មទិន្នាយ ហត្ថេ បសារិតេ ហត្ថំ អនាលម្ពិត្វាវ បាសាទំ អភិរុហិ. ភុញ្ជមានោបិ ‘‘ឥមំ ទេថ, ឥមំ ហរថា’’តិ ន ព្យាហរិ. ធម្មទិន្នា កដច្ឆុំ គហេត្វា បរិវិសមានា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ មេ ហត្ថាលម្ពកំ ទេន្តិយាបិ ហត្ថំ ន អាលម្ពិ, ភុញ្ជមានោបិ កិញ្ចិ ន កថេតិ, កោ នុ ខោ មយ្ហំ ទោសោ’’តិ? អថ នំ ភុត្តាវិំ ‘‘កោ នុ ខោ មេ, អយ្យ, ទោសោ’’តិ បុច្ឆិ. ធម្មទិន្នេ តុយ្ហំ ទោសោ នត្ថិ, អហំ បន អជ្ជ បដ្ឋាយ សន្ថវវសេន តុម្ហាកំ សន្តិកេ និសីទិតុំ វា ឋាតុំ វា អាហរាបេត្វា ខាទិតុំ វា ភុញ្ជិតុំ វា អភព្ពោ. ត្វំ សចេ ឥច្ឆសិ, ឥមស្មិំ គេហេ វស. នោ ចេ ឥច្ឆសិ, យត្តកេន តេ ធនេន អត្ថោ, តំ គណ្ហិត្វា កុលឃរំ គច្ឆាហីតិ. អយ្យបុត្ត, ឯវំ សន្តេ អហំ តុម្ហេហិ ឆឌ្ឌិតខេឡំ វមិតវមនំ សីសេន ឧក្ខិបិត្វា ន ចរិស្សាមិ, មយ្ហំ បព្ពជ្ជំ អនុជានាថាតិ. វិសាខោ ‘‘សាធុ, ធម្មទិន្នេ’’តិ រញ្ញោ អារោចេត្វា ធម្មទិន្នំ សុវណ្ណសិវិកាយ ភិក្ខុនិឧបស្សយំ បព្ពជ្ជត្ថាយ បេសេសិ.

សា បព្ពជិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ តាវ សេដ្ឋិ ឃរមជ្ឈេ ឋិតោវ ទុក្ខស្សន្តំ អកាសិ, បព្ពជ្ជំ លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ បន មយាបិ ទុក្ខស្សន្តំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘អយ្យេ, មយ្ហំ អាកិណ្ណដ្ឋានេ ចិត្តំ ន រមតិ, គាមកាវាសំ គច្ឆាមី’’តិ អាហ. ថេរិយោ តស្សា មហាកុលា និក្ខម្ម បព្ពជិតភាវេន ចិត្តំ វារេតុំ អសក្កោន្តិយោ តំ គហេត្វា គាមកាវាសំ អគមំសុ. សា អតីតេ មទ្ទិតសង្ខារតាយ នចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អថស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘មយ្ហំ កិច្ចំ មត្ថកំ បត្តំ, ឥធ វសិត្វា កិំ ករិស្សាមិ, រាជគហមេវ គច្ឆាមិ, តត្រ មំ និស្សាយ ពហុ ញាតិសង្ឃោ បុញ្ញានិ ករិស្សតី’’តិ ថេរិយោ គហេត្វា នគរមេវ បច្ចាគតា.

វិសាខោ តស្សា អាគតភាវំ ញត្វា ‘‘សីឃំ អាគតា ឧក្កណ្ឋិតា នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ សាយន្ហសមយេ តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ‘‘ឧក្កណ្ឋិតភាវំ បុច្ឆិតុំ អយុត្ត’’ន្តិ បញ្ចក្ខន្ធាទិវសេន បញ្ហេ បុច្ឆិ, ធម្មទិន្នា ខគ្គេន ឧប្បលនាលំ ឆិន្ទន្តី វិយ បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ វិស្សជ្ជេសិ. ឧបាសកោ ធម្មទិន្នាថេរិយា ញាណស្ស សូរភាវំ ញត្វា អត្តនោ អធិគតដ្ឋានេ បដិបាដិយា តីសុ មគ្គេសុ សព្ពាការេន បញ្ហេ បុច្ឆិត្វា ឧគ្គហវសេន អរហត្តមគ្គេបិ បុច្ឆិ. ធម្មទិន្នាថេរីបិ ឧបាសកស្ស យាវ អនាគាមិផលាវ វិសយភាវំ ញត្វា ‘‘ឥទានិ អត្តនោ វិសយំ អតិក្កមិត្វា ធាវតី’’តិ តំ និវត្តេន្តី ‘‘អច្ចសរា, អាវុសោ វិសាខ, បញ្ហេ, នាសក្ខិ បញ្ហានំ បរិយន្តំ គហេតុំ, និព្ពានោគធញ្ហិ, អាវុសោ វិសាខ, ព្រហ្មចរិយំ និព្ពានបរាយណំ និព្ពានបរិយោសានំ. អាកង្ខមានោ ច ត្វំ, អាវុសោ វិសាខ, ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យាសិ. យថា ច តេ ភគវា ព្យាករោតិ, តថា នំ ធារេយ្យាសី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៦) អាហ.

វិសាខោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សព្ពំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយំ កថេសិ. សត្ថា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘មម ធីតាយ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ ខន្ធេសុ តណ្ហា នត្ថី’’តិ វត្វា ធម្មបទេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យស្ស បុរេ ច បច្ឆា ច, មជ្ឈេ ច នត្ថិ កិញ្ចនំ;

អកិញ្ចនំ អនាទានំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៤២១);

តតោ ធម្មទិន្នាយ សាធុការំ ទត្វា វិសាខំ ឧបាសកំ ឯតទវោច – ‘‘បណ្ឌិតា, វិសាខ, ធម្មទិន្នា ភិក្ខុនី, មហាបញ្ញា វិសាខ, ធម្មទិន្នា ភិក្ខុនី. មំ ចេបិ ត្វំ, វិសាខ, ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យាសិ, អហម្បិ តំ ឯវមេវ ព្យាករេយ្យំ, យថា តំ ធម្មទិន្នាយ ភិក្ខុនិយា ព្យាកតំ, ឯសោ ចេវេតស្ស អត្ថោ, ឯវញ្ច នំ ធារេហី’’តិ. ឯវមេតំ វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ. អបរភាគេ សត្ថា ជេតវនេ និសិន្នោ បដិបាដិយា ភិក្ខុនិយោ ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ឥទមេវ ចូឡវេទល្លំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរិំ ឥមស្មិំ សាសនេ ធម្មកថិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

នន្ទាថេរីវត្ថុ

២៤០. ឆដ្ឋេ ឈាយីនំ យទិទំ នន្ទាតិ ឈានាភិរតានំ, នន្ទា ថេរី, អគ្គាតិ ទស្សេតិ. សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អបរភាគេ សត្ថុ ធម្មំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ ឈានាភិរតានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា តតោ កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា អម្ហាកំ សត្ថុ និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ មហាបជាបតិគោតមិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, នន្ទាតិស្សា នាមំ អកំសុ. រូបនន្ទាតិបិ វុច្ចតិ. សា អបរភាគេ ឧត្តមរូបភាវេន ជនបទកល្យាណី នាម ជាតា.

សា អម្ហាកំ ទសពលេ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា អនុបុព្ពេន កបិលវត្ថុំ អាគន្ត្វា នន្ទញ្ច រាហុលញ្ច បព្ពាជេត្វា បក្កន្តេ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស បរិនិព្ពុតកាលេ ‘‘មហាបជាបតិគោតមី ច រាហុលមាតា ច និក្ខមិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិតា’’តិ ញត្វា ‘‘ឥមាសំ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ មយ្ហំ ឥធ កិំ កម្ម’’ន្តិ មហាបជាបតិយា សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជិ. បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ‘‘សត្ថា រូបំ គរហតី’’តិ សត្ថុ ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ, ឱវាទវារេ សម្បត្តេ អញ្ញំ បេសេត្វា ឱវាទំ អាហរាបេតិ. សត្ថា តស្សា រូបមទមត្តភាវំ ញត្វា ‘‘អត្តនោ ឱវាទំ អត្តនាវ អាគន្ត្វា គណ្ហន្តុ, ន ភិក្ខុនីហិ អញ្ញា បេសេតព្ពា’’តិ អាហ. តតោ រូបនន្ទា អញ្ញំ មគ្គំ អបស្សន្តី អកាមា ឱវាទំ អគមាសិ.

សត្ថា តស្សា ចរិតវសេន ឥទ្ធិយា ឯកំ ឥត្ថិរូបំ និម្មិនិត្វា តាលវណ្ដំ គហេត្វា ពីជមានំ វិយ អកាសិ. រូបនន្ទា តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ អការណេនេវ បមត្តា ហុត្វា នាគច្ឆាមិ, ឯវរូបាបិ ឥត្ថិយោ សត្ថុ សន្តិកេ វិស្សត្ថា ចរន្តិ. មម រូបំ ឯតាសំ រូបស្ស កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិំ, អជានិត្វាវ ឯត្តកំ កាលំ ន អាគតម្ហី’’តិ តមេវ ឥត្ថិនិមិត្តំ គណ្ហិត្វា ឱលោកេន្តី អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្សា បុព្ពហេតុសម្បន្នតាយ ‘‘អដ្ឋីនំ នគរំ កត’’ន្តិ (ធ. ប. ១៥០) ធម្មបទេ គាថំ វត្វា –

‘‘ចរំ វា យទិ វា តិដ្ឋំ, និសិន្នោ ឧទ វា សយ’’ន្តិ. (សុ. និ. ១៩៥) –

សុត្តំ អភាសិ. សា តស្មិំយេវ រូបេ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. ឥមស្មិំ ឋានេ ឥទំ វត្ថុ ហេដ្ឋា ខេមាថេរិយា វត្ថុនា សទិសមេវាតិ ន វិត្ថារិតំ. តតោ បដ្ឋាយ, រូបនន្ទា, ឈានាភិរតានំ អន្តរេ ធុរប្បត្តា អហោសិ. សត្ថា អបរភាគេ ជេតវនេ និសិន្នោ បដិបាដិយា ភិក្ខុនិយោ ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ នន្ទាថេរិំ ឈាយីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

សោណាថេរីវត្ថុ

២៤១. សត្តមេ អារទ្ធវីរិយានន្តិ បគ្គហិតបរិបុណ្ណវីរិយានំ សោណា អគ្គាតិ ទស្សេតិ. អយំ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អបរភាគេ ធម្មំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ អារទ្ធវីរិយានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អបរភាគេ ឃរាវាសេ វុត្ថា ពហូ បុត្តធីតរោ លភិត្វា សព្ពេបិ វិសុំ វិសុំ ឃរាវាសេ បតិដ្ឋាបេសិ. តេ តតោ បដ្ឋាយ ‘‘អយំ អម្ហាកំ កិំ ករិស្សតី’’តិ តំ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតំ ‘‘មាតា’’តិ សញ្ញម្បិ ន ករិំសុ. ពហុបុត្តិកសោណា តេសំ អត្តនិ អគារវភាវំ ញត្វា ‘‘ឃរាវាសេន កិំ ករិស្សាមី’’តិ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. អថ នំ ភិក្ខុនិយោ ‘‘អយំ វត្តំ ន ជានាតិ, អយុត្តំ ករោតី’’តិ ទណ្ឌកម្មំ ករោន្តិ. បុត្តធីតរោ តំ ទណ្ឌកម្មំ អាហរន្តិំ ទិស្វា ‘‘អយំ យាវជ្ជទិវសា សិក្ខាមត្តម្បិ ន ជានាតី’’តិ ទិដ្ឋទិដ្ឋដ្ឋានេ ឧប្បណ្ឌេសុំ. សា តេសំ វចនំ សុត្វា ឧប្បន្នសំវេគា ‘‘អត្តនោ គតិវិសោធនំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ និសិន្នដ្ឋានេបិ ឋិតដ្ឋានេបិ ទ្វត្តិំសាការំ សជ្ឈាយតិ. សា យថេវ បុព្ពេ ពហុបុត្តិកសោណត្ថេរីតិ បញ្ញាយិត្ថ, ឯវំ បច្ឆា អារទ្ធវីរិយសោណត្ថេរីតិ បាកដា ជាតា.

អថេកទិវសំ ភិក្ខុនិយោ វិហារំ គច្ឆន្តិយោ ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ឧទកំ តាបេយ្យាសិ, សោណេ’’តិ វត្វា អគមំសុ. សាបិ ឧទកតាបនតោ បុរេតរមេវ អគ្គិសាលាយ ចង្កមិត្វា ចង្កមិត្វា ទ្វត្តិំសាការំ សជ្ឈាយន្តី វិបស្សនំ វឌ្ឍេសិ. សត្ថា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ ឥមំ ឱភាសគាថំ អភាសិ –

‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, អបស្សំ ធម្មមុត្តមំ;

ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, បស្សតោ ធម្មមុត្តម’’ន្តិ. (ធ. ប. ១១៥);

សា គាថាបរិយោសានេ អរហត្តំ បត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ អរហត្តំ បត្តា, អាគន្តុកជនោ ច អនុបធារេត្វាវ មយិ អវញ្ញាយ កិញ្ចិ វត្វា ពហុំ អបុញ្ញម្បិ បសវេយ្យ, តស្មា សំលក្ខណការណំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. សា ឧទកភាជនំ ឧទ្ធនំ អារោបេត្វា ហេដ្ឋា អគ្គិំ ន អកាសិ. ភិក្ខុនិយោ អាគន្ត្វា ឧទ្ធនំ ឱលោកេន្តិយោ អគ្គិំ អទិស្វា ‘‘ឥមំ មហល្លិកំ ‘ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ឧទកំ តាបេហី’តិ អវោចុម្ហ, អជ្ជាបិ ឧទ្ធនេ អគ្គិម្បិ ន ករោតី’’តិ អាហំសុ. អយ្យេ, កិំ តុម្ហាកំ អគ្គិនា, ឧណ្ហោទកេន ន្ហាយិតុកាមា ភាជនតោ ឧទកំ គហេត្វា ន្ហាយថាតិ? តាបិ ‘‘ភវិស្សតិ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ គន្ត្វា ឧទកេ ហត្ថំ ឱតារេត្វា ឧណ្ហភាវំ ញត្វា ឯកកុដំ អាហរិត្វា ឧទកំ គណ្ហន្តិ, គហិតគហិតដ្ឋានំ បរិបូរតិ. តទា សព្ពាវ តស្សា អរហត្តេ ឋិតភាវំ ញត្វា ទហរតរា តាវ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន បាទេសុ បតិត្វា ‘‘មយំ, អយ្យេ, ឯត្តកំ កាលំ តុម្ហេ អនុបធារេត្វា វិហេឋេត្វា វិហេឋេត្វា កថយិម្ហ, ខមថ នោ’’តិ ខមាបេសុំ. វុទ្ធតរាបិ ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា ‘‘ខម, អយ្យេ’’តិ ខមាបេសុំ. តតោ បដ្ឋាយ ‘‘មហល្លកកាលេ បព្ពជិត្វាបិ អារទ្ធវីរិយភាវេន នចិរស្សេវ អគ្គផលេ បតិដ្ឋិតា’’តិ ថេរិយា គុណោ បាកដោ អហោសិ. អបរភាគេ សត្ថា ជេតវនេ និសីទិត្វា ភិក្ខុនិយោ បដិបាដិយា ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ សោណត្ថេរិំ អារទ្ធវីរិយានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ពកុលាថេរីវត្ថុ

២៤២. អដ្ឋមេ ទិព្ពចក្ខុកានំ យទិទំ ពកុលាតិ ទិព្ពចក្ខុកានំ, ពកុលា ថេរី, អគ្គាតិ ទស្សេតិ. អយំ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា សត្ថុ ធម្មកថំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា អបរភាគេ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធា បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. សា តតោ បដ្ឋាយ ទិព្ពចក្ខុម្ហិ ចិណ្ណវសី អហោសិ. អបរភាគេ សត្ថា ជេតវនេ និសិន្នោ ភិក្ខុនិយោ បដិបាដិយា ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ឥមំ ថេរិំ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

កុណ្ឌលកេសាថេរីវត្ថុ

២៤៣. នវមេ ខិប្បាភិញ្ញានន្តិ ខិប្បាភិញ្ញានំ ភិក្ខុនីនំ, ភទ្ទា កុណ្ឌលកេសា, អគ្គាតិ ទស្សេតិ. អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តា សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា កស្សបពុទ្ធកាលេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ គេហេ សត្តន្នំ ភគិនីនំ អព្ភន្តរា ហុត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ ទស សីលានិ សមាទាយ កោមារិកព្រហ្មចរិយំ ចរន្តី សង្ឃស្ស វសនបរិវេណំ ការេត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហនគរេ សេដ្ឋិកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ភទ្ទាតិស្សា នាមំ អកំសុ.

តំទិវសំយេវ ច តស្មិំ នគរេ បុរោហិតបុត្តោ ជាតោ. តស្ស ជាតវេលាយ រាជនិវេសនំ អាទិំ កត្វា សកលនគរេ អាវុធានិ បជ្ជលិំសុ. បុរោហិតោ បាតោវ រាជកុលំ គន្ត្វា រាជានំ សុខសេយ្យំ បុច្ឆិ. រាជា ‘‘កុតោ មេ, អាចរិយ, សុខសេយ្យា, អជ្ជ សព្ពរត្តិំ រាជនិវេសនេ អាវុធានិ បជ្ជលិតានិ ទិស្វា ភយប្បត្តា អហុម្ហា’’តិ អាហ. មហារាជ, តប្បច្ចយា មា ចិន្តយិត្ថ, ន តុម្ហាកំយេវ គេហេ អាវុធានិ បជ្ជលិំសុ, សកលនគរេ ឯវំ អហោសីតិ. កិំ ការណា, អាចរិយាតិ? អម្ហាកំ គេហេ ចោរនក្ខត្តេន ទារកោ ជាតោ, សោ សកលនគរស្ស សត្តុ ហុត្វា ឧប្បន្នោ, តស្សេតំ បុព្ពនិមិត្តំ. តុម្ហាកំ ឧបទ្ទវោ នត្ថិ, សចេ បន ឥច្ឆថ, ហារេម នន្តិ. អម្ហាកំ បីឡាយ អសតិយា ហារណកម្មំ នត្ថីតិ. បុរោហិតោ ‘‘មម បុត្តោ អត្តនោ នាមំ គហេត្វាវ អាគតោ’’តិ សត្តុកោតេវស្ស នាមំ អកាសិ. សេដ្ឋិគេហេបិ ភទ្ទា វឌ្ឍតិ, បុរោហិតគេហេបិ សត្តុកោ វឌ្ឍតិ. សោ អត្តនោ អាធាវនវិធាវនេន កីឡិតុំ សមត្ថកាលតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ វិចរណដ្ឋានេ យំ យំ បស្សតិ, តំ តំ សព្ពំ អាហរិត្វា មាតាបិតូនំ គេហំ បូរេតិ. បិតា នំ ការណសហស្សម្បិ វត្វា វារេតុំ នាសក្ខិ.

អបរភាគេ បនស្ស វយប្បត្តស្ស សព្ពាការេនាបិ វារេតុំ អសក្កុណេយ្យភាវំ ញត្វា ទ្វេ នីលសាដកេ ទត្វា សន្ធិច្ឆេទនឧបករណញ្ច សិង្ឃាដកយន្តញ្ច ហត្ថេ ទត្វា ‘‘ត្វំ ឥមិនាវ កម្មេន ជីវាហី’’តិ នំ វិស្សជ្ជេសិ. សោ តំទិវសតោ បដ្ឋាយ សិង្ឃាដកយន្តំ ខិបិត្វា កុលានំ បាសាទេ អារុយ្ហ សន្ធិំ ឆិន្ទិត្វា បរកុលេសុ និក្ខិត្តភណ្ឌំ អត្តនា ឋបិតំ វិយ គហេត្វា គច្ឆតិ. សកលនគរេ តេន អវិលុត្តគេហំ នាម នាហោសិ. ឯកទិវសំ រាជា រថេន នគរេ វិចរន្តោ សារថិំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមស្មិំ នគរេ តស្មិំ តស្មិំ ឃរេ ឆិទ្ទមេវ បញ្ញាយតី’’តិ. ទេវ ឥមស្មិំ នគរេ សត្តុកោ នាម ចោរោ ភិត្តិំ ឆិន្ទិត្វា កុលានំ សន្តកំ ហរតីតិ. រាជា នគរគុត្តិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥមស្មិំ កិរ នគរេ ឯវរូបោ នាម ចោរោ អត្ថិ, កស្មា នំ ន គណ្ហសី’’តិ អាហ. មយំ, ទេវ, តំ ចោរំ សហោឌ្ឍំ បស្សិតុំ ន សក្កោមាតិ. សចេ អជ្ជ នំ ចោរំ គណ្ហសិ, ជីវសិ. សចេ ន គណ្ហសិ, រាជាណំ តេ ករិស្សាមីតិ. ឯវំ ទេវាតិ នគរគុត្តិកោ សកលនគរេ មនុស្សេ ចារេត្វា តំ ភិត្តិំ ឆិន្ទិត្វា បរភណ្ឌំ អវហរន្តំ សហោឌ្ឍមេវ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសិ. រាជា ‘‘ឥមំ ចោរំ ទក្ខិណទ្វារេន នីហរិត្វា ឃាតេថា’’តិ អាហ. នគរគុត្តិកោ រញ្ញោ បដិស្សុណិត្វា តំ ចោរំ ចតុក្កេ ចតុក្កេ បហារសហស្សេន តាឡេន្តោ គាហាបេត្វា ទក្ខិណទ្វារំ គច្ឆតិ.

តស្មិំ សមយេ អយំ ភទ្ទា នាម សេដ្ឋិធីតា មហាជនស្ស កោលាហលសទ្ទេន សីហបញ្ជរំ ឧគ្ឃាដេត្វា ឱលោកេន្តី តំ សត្តុកំ ចោរំ តថា នីយមានំ ទិស្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ ហទយំ សន្ធារេន្តី គន្ត្វា សិរិសយនេ អធោមុខា និបជ្ជិ. សា ច តស្ស កុលស្ស ឯកធីតា, តេនស្សា ញាតកា អប្បមត្តកម្បិ មុខវិការំ សហិតុំ ន សក្កោន្តិ. អថ នំ មាតា សយនេ និបន្នំ ទិស្វា ‘‘កិំ ករោសិ, អម្មា’’តិ បុច្ឆិ. ឯតំ វជ្ឈំ កត្វា នីយមានំ ចោរំ អទ្ទស, អម្មាតិ? អាម, អម្មាតិ. ឯតំ លភមានា ជីវិស្សាមិ, អលភមានាយ មេ មរណមេវាតិ. តេ តំ នានប្បការេនបិ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តា ‘‘មរណា ជីវិតំ សេយ្យោ’’តិ សល្លក្ខេសុំ. អថស្សា បិតា នគរគុត្តិកស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សហស្សំ លញ្ជំ ទត្វា ‘‘មយ្ហំ ធីតា ចោរេ បដិពទ្ធចិត្តា, យេន កេនចិ ឧបាយេន ឥមំ មុញ្ចា’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សេដ្ឋិស្ស បដិស្សុណិត្វា ចោរំ គហេត្វា យាវ សូរិយស្ស អត្ថង្គមនា ឥតោ ចិតោ ច បបញ្ចាបេត្វា សូរិយេ អត្ថង្គតេ ចារកតោ ឯកំ មនុស្សំ នីហរាបេត្វា សត្តុកស្ស ពន្ធនំ មោចេត្វា សត្តុកំ សេដ្ឋិគេហំ បេសេត្វា តេន ពន្ធនេន ឥតរំ ពន្ធិត្វា ទក្ខិណទ្វារេន នីហរិត្វា ឃាតេសិ. សេដ្ឋិទាសាបិ សត្តុកំ គហេត្វា សេដ្ឋិនោ និវេសនំ អាគមំសុ. តំ ទិស្វា សេដ្ឋិ ‘‘ធីតុ មនំ បូរេស្សាមី’’តិ សត្តុកំ គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ ការេត្វា បាសាទំ បេសេសិ. ភទ្ទាបិ ‘‘បរិបុណ្ណោ មេ សង្កប្បោ’’តិ អនេកាលង្ការេន អលង្ករិត្វា តំ បរិចរតិ.

សត្តុកោ កតិបាហំ វីតិនាមេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមិស្សា បសាធនភណ្ឌកំ មយ្ហំ ភវិស្សតិ, កេនចិ ឧបាយេន ឥមំ អាភរណំ គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ សមីបេ សុខេន និសិន្នកាលេ ភទ្ទំ អាហ – ‘‘មយ្ហំ ឯកំ វចនំ វត្តព្ពំ អត្ថី’’តិ. សេដ្ឋិធីតា សហស្សលាភំ លភិត្វា វិយ តុដ្ឋមានសា ‘‘វិស្សត្ថំ វទេហិ, អយ្យា’’តិ អាហ. ត្វំ ចិន្តេសិ – ‘‘មំ និស្សាយ ឥមិនា ជីវិតំ លទ្ធ’’ន្តិ, អហំ បន គហិតមត្តោវ ចោរបបាតបព្ពតេ អធិវត្ថាយ ទេវតាយ ‘‘សចាហំ ជីវិតំ លភិស្សាមិ, ពលិកម្មំ តេ ទស្សាមី’’តិ អាយាចិំ. តំ និស្សាយ មយា ជីវិតំ លទ្ធំ, សីឃំ ពលិកម្មំ សជ្ជាបេហីតិ. ភទ្ទា, ‘‘អហំ តស្ស មនំ បូរេស្សាមី’’តិ ពលិកម្មំ សជ្ជាបេត្វា សព្ពំ បសាធនំ បសាធេត្វា ឯកយានេ អារុយ្ហ សាមិកេន សទ្ធិំ ចោរបបាតបព្ពតំ គន្ត្វា ‘‘បព្ពតទេវតាយ ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ អភិរុហិតុំ អារទ្ធា. សត្តុកោ ចិន្តេសិ – ‘‘សព្ពេសុ អភិរុហន្តេសុ មម ឥមិស្សា អាភរណំ គហេតុំ ន ឱកាសោ ភវិស្សតី’’តិ តមេវ ពលិភាជនំ គាហាបេត្វា បព្ពតំ អភិរុហិ.

សោ ភទ្ទាយ សទ្ធិំ កថេន្តោ បិយកថំ ន កថេតិ. សា ឥង្គិតេនេវ តស្ស អធិប្បាយំ អញ្ញាសិ. អថ នំ សោ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, តវ ឧត្តរិសាដកំ ឱមុញ្ចិត្វា កាយារុឡ្ហំ តេ បសាធនំ ឯត្ថ ភណ្ឌិកំ ករោហី’’តិ. សាមិ មយ្ហំ កោ អបរាធោតិ? កិំ បនាហំ, ពាលេ, ពលិកម្មត្ថំ អាគតោតិ សញ្ញំ ករោសិ? អហញ្ហិ ឥមិស្សា ទេវតាយ យកនំ ឧព្ពដ្ឋេត្វា ទទេយ្យំ, ពលិកម្មាបទេសេន បន តវ អាភរណំ គណ្ហិតុកាមោ ហុត្វា អាគតោម្ហីតិ. កស្ស បន, អយ្យ, បសាធនំ, កស្ស អហន្តិ? មយំ ឯវរូបំ ន ជានាម, អញ្ញំ តវ សន្តកំ, អញ្ញំ មម សន្តកន្តិ. សាធុ, អយ្យ, ឯកំ បន មេ អធិប្បាយំ បូរេថ, អលង្កតនិយាមេនេវ មេ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច អាលិង្គិតុំ ទេថាតិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. សា តេន សម្បដិច្ឆិតភាវំ ញត្វា បុរតោ អាលិង្គិត្វា បច្ឆតោ អាលិង្គន្តី វិយ ហុត្វា បព្ពតបបាតេ បាតេសិ. សោ បតន្តោ អាកាសេយេវ ចុណ្ណវិចុណ្ណោ អហោសិ. តាយ កតំ វិចិត្រភាវំ ទិស្វា បព្ពតេ អធិវត្ថា ទេវតា គុណកិត្តនវសេន ឥមា គាថា អាហ –

‘‘ន សោ សព្ពេសុ ឋានេសុ, បុរិសោ ហោតិ បណ្ឌិតោ;

ឥត្ថីបិ បណ្ឌិតា ហោតិ, តត្ថ តត្ថ វិចក្ខណា.

‘‘ន សោ សព្ពេសុ ឋានេសុ, បុរិសោ ហោតិ បណ្ឌិតោ;

ឥត្ថីបិ បណ្ឌិតា ហោតិ, មុហុត្តមបិ ចិន្តយេ’’តិ. (អប. ថេរី ២.៣.៣១-៣២);

តតោ ភទ្ទា ចិន្តេសិ – ‘‘ន សក្កា មយា ឥមិនា និយាមេន បុន គេហំ គន្តុំ, ឥតោវ គន្ត្វា ឯកំ បព្ពជ្ជំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ, និគណ្ឋារាមំ គន្ត្វា និគណ្ឋេ បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ នំ តេ អាហំសុ – ‘‘កេន និយាមេន បព្ពជ្ជា ហោតូ’’តិ? យំ តុម្ហាកំ បព្ពជ្ជាយ ឧត្តមំ, តទេវ ករោថាតិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ តស្សា តាលដ្ឋិនា កេសេ លុញ្ចិត្វា បព្ពាជេសុំ. កេសា បុន វឌ្ឍន្តា រាសិរាសិវសេន កុណ្ឌលាវត្តា ហុត្វា វឌ្ឍិំសុ. សា តេនេវ ការណេន កុណ្ឌលកេសា នាម ជាតា. សា អត្តនោ បព្ពជិតដ្ឋានេ សព្ពសិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ‘‘ឯតេសំ ឥតោ ឧត្តរិ វិសេសោ នត្ថី’’តិ ញត្វា គាមនិគមរាជធានិយោ វិចរន្តី យត្ថ យត្ថ បណ្ឌិតា អត្ថិ, តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា តេសំ ជាននសិប្បំ សព្ពមេវ ឧគ្គណ្ហាតិ. អថស្សា ពហូសុ ឋានេសុ សិក្ខិតភាវេន បដិវាទំ ទាតុំ សមត្ថា ន ហោន្តិ. សា អត្តនា សទ្ធិំ កថេតុំ សមត្ថំ អទិស្វា យំ គាមំ វា និគមំ វា បវិសតិ, តស្ស ទ្វារេ វាលុករាសិំ កត្វា តត្ថ ជម្ពុសាខំ ឋបេតិ. ‘‘យោ មម វាទំ អារោបេតុំ សក្កោតិ, សោ ឥមំ សាខំ មទ្ទតូ’’តិ សមីបេ ឋិតានំ ទារកានំ សញ្ញំ ទេតិ. តំ សត្តាហម្បិ មទ្ទន្តា ន ហោន្តិ. អថ នំ គហេត្វា បក្កមតិ.

តស្មិំ សមយេ អម្ហាកំ ភគវា លោកេ និព្ពត្តិត្វា សាវត្ថិំ ឧបនិស្សាយ ជេតវនេ វិហរតិ. កុណ្ឌលកេសាបិ ខោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា អន្តោនគរំ បវិសមានា បោរាណកនិយាមេនេវ វាលុការាសិម្ហិ សាខំ ឋបេត្វា ទារកានំ សញ្ញំ ទត្វា បាវិសិ. តស្មិំ សមយេ ធម្មសេនាបតិ ភិក្ខុសង្ឃេ បវិដ្ឋេ ឯកកោវ នគរំ បវិសន្តោ វាលុកាថូបេ ជម្ពុសាខំ ទិស្វា ‘‘កស្មា អយំ ឋបិតា’’តិ បុច្ឆិ. ទារកា តំ ការណំ អបរិហាបេត្វា កថេសុំ. ឯវំ សន្តេ ឥមំ គហេត្វា មទ្ទថ, ទារកាតិ. តេសុ ថេរស្ស វចនំ សុត្វា ឯកច្ចេ មទ្ទិតុំ ន វិសហិំសុ, ឯកច្ចេ តំខណេយេវ មទ្ទិត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ អកំសុ. កុណ្ឌលកេសា ភត្តកិច្ចំ កត្វា និក្ខមន្តី តំ សាខំ មទ្ទិតំ ទិស្វា ‘‘កស្សេតំ កម្ម’’ន្តិ បុច្ឆិ. អថស្សា ធម្មសេនាបតិនា ការាបិតភាវំ កថយិំសុ. សា ‘‘អត្តនោ ថាមំ អជានន្តោ ឥមំ សាខំ មទ្ទាបេតុំ នោ វិសហិស្សតិ, អទ្ធា មហន្តោ ឯសោ ភវិស្សតិ. អហម្បិ បន ខុទ្ទិកា ភវន្តី ន សោភិស្សាមិ, អន្តោគាមមេវ បវិសិត្វា បរិសាយ សញ្ញំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា តថា អកាសិ. អសីតិកុលសហស្សនិវាសេ នគរេ សភាគសភាគវសេន សព្ពេវ សញ្ជានិំសូតិ វេទិតព្ពំ.

ថេរោបិ ភត្តកិច្ចំ កត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. អថាយំ កុណ្ឌលកេសា មហាជនបរិវុតា ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ ឋត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ សាខា មទ្ទាបិតា’’តិ បុច្ឆិ. អាម, មយា មទ្ទាបិតាតិ. ឯវំ សន្តេ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ អម្ហាកំ វាទោ ហោតុ, ភន្តេតិ. ហោតុ, ភទ្ទេតិ. កស្ស បុច្ឆា ហោតុ, កស្ស វិស្សជ្ជនន្តិ? បុច្ឆា នាម អម្ហាកំ បត្តា, ត្វំ បន តុយ្ហំ ជាននកំ បុច្ឆាតិ. សា ថេរេន ទិន្នអនុមតិយា សព្ពមេវ អត្តនោ ជាននកំ វាទំ បុច្ឆិ, ថេរោ សព្ពំ វិស្សជ្ជេសិ. សា សព្ពំ បុច្ឆិត្វា តុណ្ហី អហោសិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘តយា ពហុំ បុច្ឆិតំ, មយម្បិ ឯកំ បញ្ហំ បុច្ឆាមា’’តិ. បុច្ឆថ, ភន្តេតិ. ឯកំ នាម កិន្តិ? កុណ្ឌលកេសា ‘‘ន ជានាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ត្វំ ឯត្តកម្បិ ន ជានាសិ, អញ្ញំ កិំ ជានិស្សសីតិ? សា ថេរស្ស បាទេសុ បតិត្វា ‘‘តុម្ហាកំ សរណំ គច្ឆាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. មម សរណគមនកម្មំ នត្ថិ, សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលោ ធុរវិហារេ វសតិ, តំ សរណំ គច្ឆាហីតិ. សា ‘‘ឯវំ ករិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ សាយន្ហសមយេ សត្ថុ ធម្មទេសនាវេលាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្សា មទ្ទិតសង្ខារាយ ចរិយាវសេន ធម្មបទេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សហស្សមបិ ចេ គាថា, អនត្ថបទសំហិតា;

ឯកំ គាថាបទំ សេយ្យោ, យំ សុត្វា ឧបសម្មតី’’តិ. (ធ. ប. ១០១);

សា គាថាបរិយោសានេ យថាឋិតាវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. សត្ថា តស្សា បព្ពជ្ជំ សម្បដិច្ឆិ. សា ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជិ. អបរភាគេ ចតុបរិសមជ្ឈេ កថា ឧទបាទិ – ‘‘មហន្តា វតាយំ ភទ្ទា កុណ្ឌលកេសា, យា ចតុប្បទិកគាថាវសានេ អរហត្តំ បត្តា’’តិ. សត្ថា តំ ការណំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរិំ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ភទ្ទាកាបិលានីថេរីវត្ថុ

២៤៤. ទសមេ បុព្ពេនិវាសន្តិ បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធសន្តានំ អនុស្សរន្តីនំ ភទ្ទា កាបិលានី អគ្គាតិ ទស្សេតិ. សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ពារាណសិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា អត្តនោ សាមិភគិនិយា សទ្ធិំ កលហំ ករោន្តី តាយ បច្ចេកពុទ្ធស្ស បិណ្ឌបាតេ ទិន្នេ, ‘‘អយំ ឥមស្ស បិណ្ឌបាតំ ទត្វា អត្តនោ វសំ វត្តេតី’’តិ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថតោ បត្តំ គណ្ហិត្វា ភត្តំ ឆឌ្ឌេត្វា កលលស្ស បូរេត្វា អទាសិ. មហាជនោ ‘‘ពាលា អយ’’ន្តិ គរហិត្វា, ‘‘យាយ តេ សទ្ធិំ កលហោ កតោ, តស្សា កិញ្ចិ ន ករោសិ, បច្ចេកពុទ្ធោ តេ កិំ អបរជ្ឈតី’’តិ អាហ. សា តេសំ វចនេន លជ្ជាយមានា បុន បត្តំ គហេត្វា កលលំ ហារេត្វា ធោវិត្វា គន្ធចុណ្ណេន ឧព្ពដ្ដេត្វា ចតុមធុរស្ស បូរេត្វា ឧបរិ អាសិត្តេន បទុមគព្ភវណ្ណេន សប្បិនា វិជ្ជោតមានំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា ‘‘យថា អយំ បិណ្ឌបាតោ ឱភាសជាតោ, ឯវំ ឱភាសជាតំ មេ សរីរំ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេសីតិ សព្ពំ មហាកស្សបត្ថេរស្ស វត្ថុម្ហិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

មហាកស្សបត្ថេរោ បន ទក្ខិណមគ្គំ គហេត្វា ទសពលស្ស សន្តិកំ ពហុបុត្តកនិគ្រោធមូលំ គតោ, អយំ ភទ្ទា កាបិលានី វាមមគ្គំ គណ្ហិត្វា មាតុគាមស្ស បព្ពជ្ជាយ អននុញ្ញាតភាវេន បរិព្ពាជិការាមំ អគមាសិ. យទា បន មហាបជាបតិគោតមី បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភិ, តទា សា ថេរី ថេរិយា សន្តិកេ បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភិត្វា អបរភាគេ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តី អរហត្តំ បត្វា បុព្ពេនិវាសញាណេ ចិណ្ណវសី អហោសិ. អថ សត្ថា ជេតវនេ និសីទិត្វា ភិក្ខុនិយោ បដិបាដិយា ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ ឥមំ ថេរិំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ភទ្ទាកច្ចានាថេរីវត្ថុ

២៤៥. ឯកាទសមេ មហាភិញ្ញាប្បត្តានន្តិ មហតិយោ អភិញ្ញាយោ បត្តានំ, ភទ្ទា កច្ចានា, នាម អគ្គាតិ ទស្សេតិ. ឯកស្ស ហិ ពុទ្ធស្ស ចត្តារោវ ជនា មហាភិញ្ញា ហោន្តិ, ន អវសេសសាវកា. អវសេសសាវកា ហិ កប្បសតសហស្សមេវ អនុស្សរិតុំ សក្កោន្តិ, ន តតោ បរំ. មហាភិញ្ញាប្បត្តា បន កប្បសតសហស្សាធិកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អនុស្សរន្តិ. អម្ហាកម្បិ សត្ថុ សាសនេ ទ្វេ អគ្គសាវកា ពាកុលត្ថេរោ ភទ្ទា កច្ចានាតិ ឥមេ ចត្តារោ ឯត្តកំ អនុស្សរិតុំ សក្ខិំសុ. តស្មា អយំ ថេរី មហាភិញ្ញាប្បត្តានំ អគ្គា នាម ជាតា. ភទ្ទា កច្ចានាតិ តស្សា នាមំ. ភទ្ទកញ្ចនស្ស ហិ ឧត្តមសុវណ្ណស្ស វិយ តស្សា សរីរវណ្ណោ អហោសិ, សា តស្មា ភទ្ទកញ្ចនាតិ នាមំ លភិ, សា បច្ឆា កច្ចានាត្វេវ សង្ខំ គតា. រាហុលមាតាយេតំ អធិវចនំ.

សា ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អបរភាគេ សត្ថុ ធម្មកថំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ មហាភិញ្ញាប្បត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សុប្បពុទ្ធសក្កស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ភទ្ទា កច្ចានាតិស្សា នាមំ អកំសុ.

សា វយប្បត្តា ពោធិសត្តស្ស គេហំ អគមាសិ. សា អបរភាគេ រាហុលកុមារំ នាម បុត្តំ វិជាយិ. តស្ស ជាតទិវសេវ ពោធិសត្តោ និក្ខមិត្វា ពោធិមណ្ឌេ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា លោកានុគ្គហំ ករោន្តោ អនុបុព្ពេន កបិលវត្ថុំ អាគម្ម ញាតីនំ សង្គហំ អកាសិ. អបរភាគេ បរិនិព្ពុតេ សុទ្ធោទនមហារាជេ មហាបជាបតិគោតមី បញ្ចហិ មាតុគាមសតេហិ សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិ. រាហុលមាតាបិ ជនបទកល្យាណីបិ ថេរិយា សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជិ. សា បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ភទ្ទកច្ចានត្ថេរីត្វេវ បាកដា អហោសិ. សា អបរភាគេ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្វា អភិញ្ញាសុ ចិណ្ណវសី អហោសិ, ឯកបល្លង្កេន និសិន្នា ឯកាវជ្ជនេន កប្បសតសហស្សាធិកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អនុស្សរតិ. តស្សា តស្មិំ គុណេ បាកដេ ជាតេ សត្ថា ជេតវនេ និសិន្នោ ភិក្ខុនិយោ បដិបាដិយា ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ឥមំ ថេរិំ មហាភិញ្ញាប្បត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

កិសាគោតមីថេរីវត្ថុ

២៤៦. ទ្វាទសមេ លូខចីវរធរានន្តិ តីហិ លូខេហិ សមន្នាគតំ បំសុកូលំ ធារេន្តីនំ, កិសាគោតមី, អគ្គាតិ ទស្សេតិ. គោតមីតិ តស្សា នាមំ, ថោកំ កិសធាតុកត្តា បន កិសាគោតមីតិ វុច្ចតិ. អយម្បិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ លូខចីវរធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ទុគ្គតកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តកាលេ ឯកំ កុលំ អគមាសិ. តត្ថ នំ ‘‘ទុគ្គតកុលស្ស ធីតា’’តិ បរិភវិំសុ.

សា អបរភាគេ បុត្តំ វិជាយិ, អថស្សា សម្មានមកំសុ. សោ បនស្សា ទារកោ អាធាវិត្វា បរិធាវិត្វា កីឡនវយេ ឋិតោ កាលមកាសិ, តស្សា សោកោ ឧទបាទិ. សា ‘‘អហំ ឥមស្មិំយេវ គេហេ ហតលាភសក្ការា ហុត្វា បុត្តស្ស ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ សក្ការំ បាបុណិំ, ឥមេ មយ្ហំ បុត្តំ ពហិ ឆឌ្ឌេតុម្បិ វាយមេយ្យុ’’ន្តិ បុត្តំ អង្កេនាទាយ ‘‘បុត្តស្ស មេ ភេសជ្ជំ ទេថា’’តិ គេហទ្វារបដិបាដិយា វិចរតិ. ទិដ្ឋទិដ្ឋដ្ឋានេ មនុស្សា ‘‘កត្ថ តេ មតកស្ស ភេសជ្ជំ ទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ បាណិំ បហរិត្វា បរិហាសំ ករោន្តិ. សា តេសំ កថាយ នេវ សញ្ញត្តិំ គច្ឆតិ. អថ នំ ឯកោ បណ្ឌិតបុរិសោ ទិស្វា, ‘‘អយំ បុត្តសោកេន ចិត្តវិក្ខេបំ បត្តា ភវិស្សតិ, ឯតិស្សា បន ភេសជ្ជំ ន អញ្ញោ ជានិស្សតិ, ទសពលោវ ជានិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ – ‘‘អម្ម, តវ បុត្តស្ស ភេសជ្ជំ អញ្ញោ ជានន្តោ នាម នត្ថិ, សទេវកេ បន លោកេ អគ្គបុគ្គលោ ទសពលោ ធុរវិហារេ វសតិ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បុច្ឆាហី’’តិ. សា ‘‘សច្ចំ បុរិសោ កថេតី’’តិ បុត្តមាទាយ តថាគតស្ស ពុទ្ធាសនេ និសិន្នវេលាយ បរិសបរិយន្តេ ឋត្វា ‘‘បុត្តស្ស មេ ភេសជ្ជំ ទេថ ភគវា’’តិ អាហ.

សត្ថា តស្សា ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ‘‘ភទ្ទកំ តេ គោតមិ កតំ ភេសជ្ជត្ថាយ ឥធាគច្ឆន្តិយា, គច្ឆ នគរំ បវិសិត្វា កោដិតោ បដ្ឋាយ សកលនគរំ ចរិត្វា យស្មិំ គេហេ កោចិ មតបុព្ពោ នត្ថិ, តតោ សិទ្ធត្ថកំ អាហរា’’តិ អាហ. សា ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ តុដ្ឋមានសា អន្តោនគរំ បវិសិត្វា បឋមគេហេយេវ ‘‘ទសពលោ មម បុត្តស្ស ភេសជ្ជត្ថាយ សិទ្ធត្ថកំ អាហរាបេតិ, សិទ្ធត្ថកំ មេ ទេថា’’តិ អាហ. ‘‘ហន្ទ គោតមី’’តិ នីហរិត្វា អទំសុ. អហំ ឯវំ គហេតុំ ន សក្កោមិ, ឥមស្មិំ គេហេ កោចិ មតបុព្ពោ នាម នត្ថីតិ? កិំ វទេសិ គោតមិ, កោ ឥធ មតកេ គណេតុំ សក្កោតីតិ? ‘‘តេន ហិ អលំ នាហំ គណ្ហិស្សាមិ, ទសពលោ មំ យត្ថ មតបុព្ពោ នត្ថិ, តតោ នំ គណ្ហាបេតី’’តិ អាហ. សា ឥមិនាវ និយាមេន តតិយឃរំ គន្ត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សកលនគរេ អយមេវ និយាមោ ភវិស្សតិ, ឥទំ ហិតានុកម្បកេន ពុទ្ធេន ទិដ្ឋំ ភវិស្សតី’’តិ សំវេគំ លភិត្វា តតោវ ពហិ និក្ខមិត្វា អាមកសុសានំ គន្ត្វា បុត្តំ ហត្ថេន គហេត្វា, ‘‘បុត្តក, អហំ ឥមំ មរណំ តវេវ ឧប្បន្នន្តិ ចិន្តេសិំ, ន បនេតំ តវេវ, មហាជនសាធារណោ ឯស ធម្មោ’’តិ វត្វា បុត្តំ អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ន គាមធម្មោ នោ និគមស្ស ធម្មោ,

ន ចាបិយំ ឯកកុលស្ស ធម្មោ;

សព្ពស្ស លោកស្ស សទេវកស្ស,

ឯសេវ ធម្មោ យទិទំ អនិច្ចតា’’តិ. (អប. ថេរី ២.៣.៨២);

ឯវញ្ច បន វត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘លទ្ធោ តេ, គោតមិ, សិទ្ធត្ថកោ’’តិ អាហ. និដ្ឋិតំ, ភន្តេ, សិទ្ធត្ថកេន កម្មំ, បតិដ្ឋំ បន មេ ទេថាតិ អាហ. អថស្សា សត្ថា ធម្មបទេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘តំ បុត្តបសុសម្មត្តំ, ព្យាសត្តមនសំ នរំ;

សុត្តំ គាមំ មហោឃោវ, មច្ចុ អាទាយ គច្ឆតី’’តិ. (ធ. ប. ២៨៧);

សា គាថាបរិយោសានេ យថាឋិតាវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ បព្ពជ្ជំ យាចិ, សត្ថា បព្ពជ្ជំ អនុជានិ. សា តិក្ខត្តុំ សត្ថារំ បទក្ខិណំ កត្វា វន្ទិត្វា ភិក្ខុនិឧបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភិត្វា នចិរស្សេវ យោនិសោមនសិការេ កម្មំ ករោន្តី វិបស្សនំ វឌ្ឍេសិ. អថស្សា សត្ថា ឥមំ ឱភាសគាថមាហ –

‘‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, អបស្សំ អមតំ បទំ;

ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, បស្សតោ អមតំ បទ’’ន្តិ. (ធ. ប. ១១៤);

សា គាថាបរិយោសានេ អរហត្តំ បត្តា បរិក្ខារវលញ្ជេ បរមុក្កដ្ឋា ហុត្វា តីហិ លូខេហិ សមន្នាគតំ ចីវរំ បារុបិត្វា វិចរិ. អបរភាគេ សត្ថា ជេតវនេ និសិន្នោ ភិក្ខុនិយោ បដិបាដិយា ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ឥមំ ថេរិំ លូខចីវរធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

សិង្គាលកមាតាថេរីវត្ថុ

២៤៧. តេរសមេ សទ្ធាធិមុត្តានន្តិ សទ្ធាលក្ខណេ អភិនិវិដ្ឋានំ, សិង្គាលកមាតា, អគ្គាតិ ទស្សេតិ. អយំ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលឃរេ និព្ពត្តា សត្ថុ ធម្មកថំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុនិំ សទ្ធាធិមុត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហនគរេ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តា សមានជាតិកំ កុលំ គន្ត្វា ឯកំ បុត្តំ វិជាយិ, តស្ស សិង្គាលកកុមារោតិ នាមំ អកំសុ. សាបិ តេនេវ ការណេន សិង្គាលកមាតា នាម ជាតា. សា ឯកទិវសំ សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជិ. បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ បដិលភិ. សា ធម្មស្សវនត្ថាយ វិហារំ គន្ត្វា ទសពលស្ស សរីរសម្បត្តិំ ឱលោកយមានាវ តិដ្ឋតិ. សត្ថា តស្សា សទ្ធាលក្ខណេ អភិនិវិដ្ឋភាវំ ញត្វា សប្បាយំ កត្វា បសាទនីយមេវ ធម្មំ ទេសេសិ. សាបិ ថេរី សទ្ធាលក្ខណមេវ ធុរំ កត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នំ សត្ថា អបរភាគេ ជេតវនេ និសីទិត្វា ភិក្ខុនិយោ បដិបាដិយា ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ឥមំ ថេរិំ សទ្ធាធិមុត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

បញ្ចមវគ្គវណ្ណនា.

តេរសសុត្តបដិមណ្ឌិតាយ ថេរិបាឡិយា វណ្ណនា និដ្ឋិតា.