១៤. ឯតទគ្គវគ្គោ

(១៤) ១. បឋមឯតទគ្គវគ្គោ

ឯតទគ្គបទវណ្ណនា

១៨៨. ឯតទគ្គេសុ បឋមវគ្គស្ស បឋមេ ឯតទគ្គន្តិ ឯតំ អគ្គំ. ឯត្ថ ច អយំ អគ្គសទ្ទោ អាទិកោដិកោដ្ឋាសសេដ្ឋេសុ ទិស្សតិ. ‘‘អជ្ជតគ្គេ, សម្ម ទោវារិក, អាវរាមិ ទ្វារំ និគណ្ឋានំ និគណ្ឋីន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៧០) ហិ អាទិម្ហិ ទិស្សតិ. ‘‘តេនេវ អង្គុលគ្គេន តំ អង្គុលគ្គំ បរាមសេយ្យ (កថា. ៤៤១), ឧច្ឆគ្គំ វេឡគ្គ’’ន្តិអាទីសុ កោដិយំ. ‘‘អម្ពិលគ្គំ វា មធុរគ្គំ វា តិត្តកគ្គំ វា (សំ. និ. ៥.៣៧៤), អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វិហារគ្គេន វា បរិវេណគ្គេន វា ភាជេតុ’’ន្តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣១៨) កោដ្ឋាសេ. ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តា អបទា វា…បេ… តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) សេដ្ឋេ. ស្វាយមិធ កោដិយម្បិ វដ្ដតិ សេដ្ឋេបិ. តេ ហិ ថេរា អត្តនោ អត្តនោ ឋានេ កោដិភូតាតិបិ អគ្គា, សេដ្ឋភូតាតិបិ. តស្មា ឯតទគ្គន្តិ ឯសា កោដិ ឯសោ សេដ្ឋោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឯសេវ នយោ សព្ពសុត្តេសុ.

អយញ្ច ឯតទគ្គសន្និក្ខេបោ នាម ចតូហិ ការណេហិ លព្ភតិ អដ្ឋុប្បត្តិតោ អាគមនតោ ចិណ្ណវសិតោ គុណាតិរេកតោតិ. តត្ថ កោចិ ថេរោ ឯកេន ការណេន ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភតិ, កោចិ ទ្វីហិ, កោចិ តីហិ, កោចិ សព្ពេហេវ ចតូហិបិ អាយស្មា សារិបុត្តត្ថេរោ វិយ. សោ ហិ អដ្ឋុប្បត្តិតោបិ មហាបញ្ញតាយ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ អាគមនាទីហិបិ. កថំ? ឯកស្មិំ ហិ សមយេ សត្ថា ជេតវនមហាវិហារេ វិហរន្តោ កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ តិត្ថិយមទ្ទនំ យមកបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា ‘‘កហំ នុ ខោ បុរិមពុទ្ធា យមកបាដិហារិយំ កត្វា វស្សំ ឧបគច្ឆន្តី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘តាវតិំសភវនេ’’តិ ញត្វា ទ្វេ បទន្តរានិ ទស្សេត្វា តតិយេន បទេន តាវតិំសភវនេ បច្ចុដ្ឋាសិ. សក្កោ ទេវរាជា ភគវន្តំ ទិស្វា បណ្ឌុកម្ពលសិលាតោ ឧដ្ឋាយ សទ្ធិំ ទេវគណេន បច្ចុគ្គមនំ អគមាសិ. ទេវា ចិន្តយិំសុ – ‘‘សក្កោ ទេវរាជា ទេវគណបរិវុតោ សដ្ឋិយោជនាយាមាយ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយ និសីទិត្វា សម្បត្តិំ អនុភវតិ, ពុទ្ធានំ នាម និសិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ន សក្កា អញ្ញេន ឯត្ថ ហត្ថម្បិ ឋបេតុ’’ន្តិ. សត្ថាបិ តត្ថ និសិន្នោ តេសំ ចិត្តាចារំ ញត្វា មហាបំសុកូលិកោ វិយ មុណ្ឌបីឋកំ សព្ពមេវ បណ្ឌុកម្ពលសិលំ អវត្ថរិត្វា និសីទិ. ឯវំ និសីទន្តោ បន អត្តនោ វា សរីរំ មហន្តំ កត្វា មាបេសិ, បណ្ឌុកម្ពលសិលំ វា ខុទ្ទកំ អកាសីតិ ន សល្លក្ខេតព្ពំ. អចិន្តេយ្យោ ហិ ពុទ្ធវិសយោ. ឯវំ និសិន្នោ បន មាតរំ កាយសក្ខិំ កត្វា ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតានំ ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតា ធម្មា’’តិ អភិធម្មបិដកំ ទេសេសិ.

បាដិហារិយដ្ឋានេបិ សព្ពាបិ ទ្វាទសយោជនិកា បរិសា អនុរុទ្ធត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កហំ, ភន្តេ, ទសពលោ គតោ’’តិ បុច្ឆិ. តាវតិំសភវនេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ វស្សំ ឧបគន្ត្វា អភិធម្មកថំ ទេសេតុំ គតោតិ. ភន្តេ, ន មយំ សត្ថារំ អទិស្វា គមិស្សាម. កទា សត្ថា អាគមិស្សតីតិ សត្ថុ អាគមនកាលំ ជានាថាតិ? មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស ភារំ ករោថ, សោ ពុទ្ធានំ សន្តិកំ គន្ត្វា សាសនំ អាហរិស្សតីតិ. កិំ បន ថេរស្ស តត្ថ គន្តុំ ពលំ នត្ថីតិ? អត្ថិ, វិសេសវន្តានំ បន វិសេសំ បស្សន្តូតិ ឯវមាហ. មហាជនោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា សត្ថុ សាសនំ គហេត្វា អាគមនត្ថាយ យាចិ. ថេរោ បស្សន្តេយេវ មហាជនេ បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា អន្តោសិនេរុនា គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, មហាជនោ តុម្ហាកំ ទស្សនកាមោ, អាគមនទិវសំ វោ ជានិតុំ ឥច្ឆតី’’តិ. តេន ហិ ‘‘ឥតោ តេមាសច្ចយេន សង្កស្សនគរទ្វារេ បស្សថា’’តិស្ស វទេហីតិ. ថេរោ ភគវតោ សាសនំ អាហរិត្វា មហាជនស្ស កថេសិ. មហាជនោ តត្ថេវ តេមាសំ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា វសិ. ចូឡអនាថបិណ្ឌិកោ ទ្វាទសយោជនាយ បរិសាយ តេមាសំ យាគុភត្តំ អាទាសិ.

សត្ថាបិ សត្តប្បករណានិ ទេសេត្វា មនុស្សលោកំ អាគមនត្ថាយ អាកប្បំ ទស្សេសិ. សក្កោ ទេវរាជា វិស្សកម្មំ អាមន្តេត្វា តថាគតស្ស ឱតរណត្ថាយ សោបានំ មាបេតុំ អាណាបេសិ. សោ ឯកតោ សោវណ្ណមយំ ឯកតោ រជតមយំ សោបានំ មាបេត្វា មជ្ឈេ មណិមយំ មាបេសិ. សត្ថា មណិមយេ សោបានេ ឋត្វា ‘‘មហាជនោ មំ បស្សតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. អត្តនោ អានុភាវេនេវ ‘‘មហាជនោ អវីចិមហានិរយំ បស្សតូ’’តិបិ អធិដ្ឋាសិ. និរយទស្សនេន ចស្ស ឧប្បន្នសំវេគតំ ញត្វា ទេវលោកំ ទស្សេសិ. អថស្ស ឱតរន្តស្ស មហាព្រហ្មា ឆត្តំ ធារេសិ, សក្កោ ទេវរាជា បត្តំ គណ្ហិ, សុយាមោ ទេវរាជា ទិព្ពំ វាឡពីជនិំ ពីជិ, បញ្ចសិខោ គន្ធព្ពទេវបុត្តោ ពេលុវបណ្ឌុវីណំ សមបញ្ញាសាយ មុច្ឆនាហិ មុច្ឆិត្វា វាទេន្តោ បុរតោ ឱតរិ. ពុទ្ធានំ បថវិយំ បតិដ្ឋិតកាលេ ‘‘អហំ បឋមំ វន្ទិស្សាមិ, អហំ បឋមំ វន្ទិស្សាមី’’តិ មហាជនោ អដ្ឋាសិ. សហ មហាបថវីអក្កមនេន បន ភគវតោ នេវ មហាជនោ ន អសីតិមហាសាវកា បឋមកវន្ទនំ សម្បាបុណិំសុ, ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តត្ថេរោយេវ បន សម្បាបុណិ.

អថ សត្ថា ទ្វាទសយោជនាយ បរិសាយ អន្តរេ ‘‘ថេរស្ស បញ្ញានុភាវំ ជានន្តូ’’តិ បុថុជ្ជនបញ្ចកំ បញ្ហំ អារភិ. បឋមំ លោកិយមហាជនោ សល្លក្ខេស្សតីតិ បុថុជ្ជនបញ្ហំ បុច្ឆិ. យេ យេ សល្លក្ខិំសុ, តេ តេ កថយិំសុ. ទុតិយំ បុថុជ្ជនវិសយំ អតិក្កមិត្វា សោតាបត្តិមគ្គេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. បុថុជ្ជនា តុណ្ហី អហេសុំ, សោតាបន្នាវ កថយិំសុ. តតោ សោតាបន្នានំ វិសយំ អតិក្កមិត្វា សកទាគាមិមគ្គេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. សោតាបន្នា តុណ្ហី អហេសុំ, សកទាគាមិនោវ កថយិំសុ. តេសម្បិ វិសយំ អតិក្កមិត្វា អនាគាមិមគ្គេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. សកទាគាមិនោ តុណ្ហី អហេសុំ, អនាគាមិនោវ កថយិំសុ. តេសម្បិ វិសយំ អតិក្កមិត្វា អរហត្តមគ្គេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. អនាគាមិនោ តុណ្ហី អហេសុំ, អរហន្តាវ កថយិំសុ. តតោ ហេដ្ឋិមកោដិតោ បដ្ឋាយ អភិញ្ញាតេ អភិញ្ញាតេ សាវកេ បុច្ឆិ, តេ អត្តនោ អត្តនោ បដិសម្ភិទាវិសយេ ឋត្វា កថយិំសុ. អថ មហាមោគ្គល្លានំ បុច្ឆិ, សេសសាវកា តុណ្ហី អហេសុំ, ថេរោវ កថេសិ. តស្សាបិ វិសយំ អតិក្កមិត្វា សារិបុត្តត្ថេរស្ស វិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. មហាមោគ្គល្លានោ តុណ្ហី អហោសិ, សារិបុត្តត្ថេរោវ កថេសិ. ថេរស្សាបិ វិសយំ អតិក្កមិត្វា ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. ធម្មសេនាបតិ អាវជ្ជេន្តោបិ បស្សិតុំ ន សក្កោតិ, បុរត្ថិមបច្ឆិមុត្តរទក្ខិណា ចតស្សោ ទិសា ចតស្សោ អនុទិសាតិ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ បញ្ហុប្បត្តិដ្ឋានំ សល្លក្ខេតុំ នាសក្ខិ.

សត្ថា ថេរស្ស កិលមនភាវំ ជានិត្វា ‘‘សារិបុត្តោ កិលមតិ, នយមុខមស្ស ទស្សេស្សាមី’’តិ ‘‘អាគមេហិ ត្វំ, សារិបុត្តា’’តិ វត្វា ‘‘នាយំ តុយ្ហំ វិសយោ បញ្ហោ, ពុទ្ធានំ ឯស វិសយោ សព្ពញ្ញូនំ យសស្សីន’’ន្តិ ពុទ្ធវិសយភាវំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ភូតមិទន្តិ, សារិបុត្ត, សមនុបស្សសី’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘ចតុមហាភូតិកកាយបរិគ្គហំ មេ ភគវា អាចិក្ខតី’’តិ ញត្វា ‘‘អញ្ញាតំ ភគវា, អញ្ញាតំ សុគតា’’តិ អាហ. ឯតស្មិំ ឋានេ អយំ កថា ឧទបាទិ – មហាបញ្ញោ វត, ភោ, សារិបុត្តត្ថេរោ, យត្រ ហិ នាម សព្ពេហិ អនញ្ញាតំ បញ្ហំ កថេសិ, ពុទ្ធេហិ ច ទិន្ននយេ ឋត្វា ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ កថេសិ, ឥតិ ថេរស្ស បញ្ញានុភាវោ យត្តកំ ឋានំ ពុទ្ធានំ កិត្តិសទ្ទេន ឱត្ថដំ, សព្ពំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា គតោតិ ឯវំ តាវ ថេរោ អដ្ឋុប្បត្តិតោ មហាបញ្ញតាយ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ.

កថំ អាគមនតោ? ឥមិស្សាយេវ ហិ អដ្ឋុប្បត្តិយា សត្ថា អាហ – សារិបុត្តោ ន ឥទានេវ បញ្ញវា, អតីតេ បញ្ច ជាតិសតានិ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វាបិ មហាបញ្ញោវ អហោសិ –

‘‘យោ បព្ពជី ជាតិសតានិ បញ្ច,

បហាយ កាមានិ មនោរមានិ;

តំ វីតរាគំ សុសមាហិតិន្ទ្រិយំ,

បរិនិព្ពុតំ វន្ទថ សារិបុត្ត’’ន្តិ.

ឯវំ បព្ពជ្ជំ ឧបព្រូហយមានោ ឯកស្មិំ សមយេ ពារាណសិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ. តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា តត្ថ សារំ អបស្សន្តោ ‘‘បព្ពជិត្វា ឯកំ មោក្ខធម្មំ គវេសិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តស្មិំ កាលេ ពោធិសត្តោបិ កាសិរដ្ឋេ ឧទិច្ចព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តោ វុទ្ធិមន្វាយ ឧគ្គហិតសិប្បោ កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ ទិស្វា ឃរាវាសំ បហាយ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា បញ្ច អភិញ្ញា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា វនមូលផលាហារោ ហិមវន្តប្បទេសេ វសតិ. សោបិ មាណវោ និក្ខមិត្វា តស្សេវ សន្តិកេ បព្ពជិ. បរិវារោ មហា អហោសិ បញ្ចសតមត្តា ឥសយោ.

អថស្ស សោ ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ ឯកទេសំ បរិសំ គហេត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថំ មនុស្សបថំ អគមាសិ. តស្មិំ សមយេ ពោធិសត្តោ តស្មិំយេវ ហិមវន្តប្បទេសេ កាលំ អកាសិ. កាលកិរិយសមយេវ នំ អន្តេវាសិកា សន្និបតិត្វា បុច្ឆិំសុ – ‘‘អត្ថិ តុម្ហេហិ កោចិ វិសេសោ អធិគតោ’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ វត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ អាភស្សរព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ. សោ កិញ្ចាបិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស លាភី, ពោធិសត្តានំ បន អរូបាវចរេ បដិសន្ធិ នាម ន ហោតិ. កស្មា? អភព្ពដ្ឋានត្តា. ឥតិ សោ អរូបសមាបត្តិលាភី សមានោបិ រូបាវចរេ និព្ពត្តិ. អន្តេវាសិកាបិស្ស ‘‘អាចរិយោ ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាហ, មោឃា តស្ស កាលកិរិយា’’តិ ន កិញ្ចិ សក្ការសម្មានំ អកំសុ. អថ សោ ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ អតិក្កន្តេ វស្សាវាសេ អាគន្ត្វា ‘‘កហំ អាចរិយោ’’តិ បុច្ឆិ. កាលំ កតោតិ. អបិ នុ អាចរិយេន លទ្ធគុណំ បុច្ឆិត្ថាតិ? អាម បុច្ឆិម្ហាតិ. កិំ វទេតីតិ? នត្ថិ កិញ្ចីតិ. មយម្បិ ‘‘អាចរិយេន លទ្ធគុណោ នាម នត្ថី’’តិ នាស្ស សក្ការសម្មានំ ករិម្ហាតិ. តុម្ហេ ភាសិតស្ស អត្ថំ ន ជានិត្ថ, អាចរិយោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស លាភីតិ.

អថ តេ ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស កថំ ន សទ្ទហិំសុ. សោ បុនប្បុនំ កថេន្តោបិ សទ្ទហាបេតុំ នាសក្ខិ. អថ ពោធិសត្តោ អាវជ្ជមានោ ‘‘អន្ធពាលោ មហាជនោ មយ្ហំ ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស កថំ ន គណ្ហាតិ, ឥមំ ការណំ បាកដំ ករិស្សាមី’’តិ ព្រហ្មលោកតោ ឱតរិត្វា អស្សមបទមត្ថកេ ឋិតោ អាកាសគតោវ ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស បញ្ញានុភាវំ វណ្ណេត្វា ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘បរោសហស្សម្បិ សមាគតានំ,

កន្ទេយ្យុំ តេ វស្សសតំ អបញ្ញា;

ឯកោវ សេយ្យោ បុរិសោ សបញ្ញោ,

យោ ភាសិតស្ស វិជានាតិ អត្ថ’’ន្តិ. (ជា. ១.១.១០១);

ឯវំ ឥសិគណំ សញ្ញាបេត្វា ពោធិសត្តោ ព្រហ្មលោកមេវ គតោ. សេសឥសិគណោបិ អបរិហីនជ្ឈានោ ហុត្វា កាលំ កត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ ជាតោ. តត្ថ ពោធិសត្តោ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ សារិបុត្តត្ថេរោ ជាតោ, សេសា ឥសយោ ពុទ្ធបរិសា ជាតាតិ ឯវំ អតីតេបិ សារិបុត្តោ មហាបញ្ញោវ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ ជានិតុំ សមត្ថោតិ វេទិតព្ពោ.

ឥទមេវ ច បុថុជ្ជនបញ្ចកំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា –

‘‘បរោសតញ្ចេបិ សមាគតានំ,

ឈាយេយ្យុំ តេ វស្សសតំ អបញ្ញា;

ឯកោវ សេយ្យោ បុរិសោ សបញ្ញោ,

សោ ភាសិតស្ស វិជានាតិ អត្ថ’’ន្តិ. (ជា. ១.១.១០១) –

ឥមម្បិ ជាតកំ កថេសិ. តស្ស បុរិមជាតកេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អបរម្បិ ឥទមេវ បុថុជ្ជនបញ្ចកំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា –

‘‘យេ សញ្ញិនោ តេបិ ទុគ្គតា, យេបិ អសញ្ញិនោ តេបិ ទុគ្គតា;

ឯតំ ឧភយំ វិវជ្ជយ, តំ សមាបត្តិសុខំ អនង្គណ’’ន្តិ. (ជា. ១.១.១៣៤) –

ឥមំ អនង្គណជាតកំ កថេសិ. ឯត្ថ ច អាចរិយោ កាលំ ករោន្តោ អន្តេវាសិកេហិ បុច្ឆិតោ ‘‘នេវសញ្ញី នាសញ្ញី’’តិ អាហ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អបរម្បិ ឥទមេវ បុថុជ្ជនបញ្ចកំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា –

‘‘ចន្ទាភំ សូរិយាភញ្ច, យោធ បញ្ញាយ គាធតិ;

អវិតក្កេន ឈានេន, ហោតិ អាភស្សរូបគោ’’តិ. (ជា. ១.១.១៣៥) –

ឥទំ ចន្ទាភជាតកំ កថេសិ. ឯត្ថាបិ អាចរិយោ កាលំ ករោន្តោ អន្តេវាសិកេហិ បុច្ឆិតោ ‘‘ឱទាតកសិណំ ចន្ទាភំ នាម, បីតកសិណំ សូរិយាភំ នាមាតិ តំ ឧភយំ យោ បញ្ញាយ គាធតិ បវិសតិ បក្ខន្ទតិ, សោ អវិតក្កេន ទុតិយជ្ឈានេន អាភស្សរូបគោ ហោតិ, តាទិសោ អហ’’ន្តិ សន្ធាយ – ‘‘ចន្ទាភំ សូរិយាភ’’ន្តិ អាហ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឥទមេវ ច បុថុជ្ជនបញ្ចកំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា –

‘‘អាសីសេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

បស្សាមិ វោហំ អត្តានំ, យថា ឥច្ឆិំ តថា អហុ.

‘‘អាសីសេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

បស្សាមិ វោហំ អត្តានំ, ឧទកា ថលមុព្ភតំ.

‘‘វាយមេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

បស្សាមិ វោហំ អត្តានំ, យថា ឥច្ឆិំ តថា អហុ.

‘‘វាយមេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

បស្សាមិ វោហំ អត្តានំ, ឧទកា ថលមុព្ភតំ.

‘‘ទុក្ខូបនីតោបិ នរោ សបញ្ញោ,

អាសំ ន ឆិន្ទេយ្យ សុខាគមាយ;

ពហូ ហិ ផស្សា អហិតា ហិតា ច,

អវិតក្កិតា មច្ចមុបព្ពជន្តិ.

‘‘អចិន្តិតម្បិ ភវតិ, ចិន្តិតម្បិ វិនស្សតិ;

ន ហិ ចិន្តាមយា ភោគា, ឥត្ថិយា បុរិសស្ស វា.

‘‘សរភំ គិរិទុគ្គស្មិំ, យំ ត្វំ អនុសរី បុរេ;

អលីនចិត្តស្ស តុវំ, វិក្កន្តមនុជីវសិ.

‘‘យោ តំ វិទុគ្គា នរកា សមុទ្ធរិ,

សិលាយ យោគ្គំ សរភោ ករិត្វា;

ទុក្ខូបនីតំ មច្ចុមុខា បមោចយិ,

អលីនចិត្តំ ត មិគំ វទេសិ.

‘‘កិំ ត្វំ នុ តត្ថេវ តទា អហោសិ,

ឧទាហុ តេ កោចិ នំ ឯតទក្ខា;

វិវដ្ដច្ឆទ្ទោ នុសិ សព្ពទស្សី,

ញាណំ នុ តេ ព្រាហ្មណ ភិំសរូបំ.

‘‘ន ចេវហំ តត្ថ តទា អហោសិំ,

ន ចាបិ មេ កោចិ នំ ឯតទក្ខា;

គាថាបទានញ្ច សុភាសិតានំ,

អត្ថំ តទានេន្តិ ជនិន្ទ ធីរា’’តិ. (ជា. ១.១៣.១៣៤-១៤៣) –

ឥមំ តេរសនិបាតេ សរភជាតកញ្ច កថេសិ. ឥមានិ បន បញ្ចបិ ជាតកានិ អតីតេបិ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ មយ្ហំ បុត្តោ ជានាតីតិ សត្ថារា ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរស្ស បញ្ញានុភាវប្បកាសនត្ថមេវ កថិតានីតិ ឯវំ អាគមនតោបិ ថេរោ មហាបញ្ញតាយ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ.

កថំ ចិណ្ណវសិតោតិ? ចិណ្ណំ កិរេតំ ថេរស្ស ចតុបរិសមជ្ឈេ ធម្មំ កថេន្តោ ចត្តារិ សច្ចានិ អមុញ្ចិត្វា កថេតីតិ ឯវំ ចិណ្ណវសិតោបិ ថេរោ មហាបញ្ញតាយ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ.

កថំ គុណាតិរេកតោតិ? ឋបេត្វា ហិ ទសពលំ អញ្ញោ កោចិ ឯកសាវកោបិ មហាបញ្ញតាយ ធម្មសេនាបតិនា សទិសោ នាម នត្ថីតិ ឯវំ គុណាតិរេកតោបិ ថេរោ មហាបញ្ញតាយ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ.

យថា ច សារិបុត្តត្ថេរោ, ឯវំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោបិ សព្ពេហេវ ចតូហិបិ ឥមេហិ ការណេហិ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ. កថំ? ថេរោ ហិ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ នន្ទោបនន្ទសទិសម្បិ នាគរាជានំ ទមេសីតិ ឯវំ តាវ អដ្ឋុប្បត្តិតោ លភិ. ន បនេស ឥទានេវ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ, អតីតេ បញ្ច ជាតិសតានិ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតោបិ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ អហោសីតិ.

‘‘យោ បព្ពជី ជាតិសតានិ បញ្ច,

បហាយ កាមានិ មនោរមានិ;

តំ វីតរាគំ សុសមាហិតិន្ទ្រិយំ,

បរិនិព្ពុតំ វន្ទថ មោគ្គល្លាន’’ន្តិ. –

ឯវំ អាគមនតោបិ លភិ. ចិណ្ណំ ចេតំ ថេរស្ស និរយំ គន្ត្វា អត្តនោ ឥទ្ធិពលេន និរយសត្តានំ អស្សាសជននត្ថំ សីតំ អធិដ្ឋាយ ចក្កមត្តំ បទុមំ មាបេត្វា បទុមកណ្ណិកាយំ និសីទិត្វា ធម្មកថំ កថេតិ, ទេវលោកំ គន្ត្វា ទេវសង្ឃំ កម្មគតិំ ជានាបេត្វា សច្ចកថំ កថេតីតិ ឯវំ ចិណ្ណវសិតោ លភិ. ឋបេត្វា ច សម្មាសម្ពុទ្ធំ អញ្ញោ សាវកោ មហាមោគ្គល្លានោ វិយ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ នត្ថីតិ ឯវំ គុណាតិរេកតោ លភិ.

យថា ចេស, ឯវំ មហាកស្សបត្ថេរោបិ សព្ពេហេវិមេហិ ការណេហិ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ. កថំ? សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិ ថេរស្ស តិគាវុតំ មគ្គំ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា តីហិ ឱវាទេហិ ឧបសម្បាទេត្វា ចីវរំ បរិវត្តេត្វា អទាសិ. តស្មិំ សមយេ មហាបថវី ឧទកបរិយន្តំ កត្វា កម្បិ, មហាជនស្ស អព្ភន្តរេ ថេរស្ស កិត្តិសទ្ទោ អជ្ឈោត្ថរិត្វា គតោ. ឯវំ អដ្ឋុប្បត្តិតោ លភិ. ន ចេស ឥទានេវ ធុតធរោ, អតីតេ បញ្ច ជាតិសតានិ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតោបិ ធុតធរោវ អហោសិ.

‘‘យោ បព្ពជី ជាតិសតានិ បញ្ច,

បហាយ កាមានិ មនោរមានិ;

តំ វីតរាគំ សុសមាហិតិន្ទ្រិយំ,

បរិនិព្ពុតំ វន្ទថ មហាកស្សប’’ន្តិ. –

ឯវំ អាគមនតោបិ លភិ. ចិណ្ណំ ចេតំ ថេរស្ស ចតុបរិសមជ្ឈគតោ ធម្មំ កថេន្តោ ទស កថាវត្ថូនិ អវិជហិត្វាវ កថេតីតិ ឯវំ ចិណ្ណវសិតោ លភិ. ឋបេត្វា ច សម្មាសម្ពុទ្ធំ អញ្ញោ សាវកោ តេរសហិ ធុតគុណេហិ មហាកស្សបសទិសោ នត្ថីតិ ឯវំ គុណាតិរេកតោ លភិ. ឥមិនាវ និយាមេន តេសំ តេសំ ថេរានំ យថាលាភតោ គុណេ កិត្តេតុំ វដ្ដតិ.

គុណវសេនេវ ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ យថា នាម រាជា ចក្កវត្តី ចក្ករតនានុភាវេន ចក្កវាឡគព្ភេ រជ្ជសិរិំ បត្វា ‘‘បត្តព្ពំ មេ បត្តំ, កិំ មេ ឥទានិ មហាជនេន ឱលោកិតេនា’’តិ ន អប្បោស្សុក្កោ ហុត្វា រជ្ជសិរិំយេវ អនុភោតិ, កាលេន បន កាលំ វិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសីទិត្វា និគ្គហេតព្ពេ និគ្គណ្ហាតិ, បគ្គហេតព្ពេ បគ្គណ្ហាតិ, ឋានន្តរេសុ ច ឋបេតព្ពយុត្តកេ ឋានន្តរេសុ ឋបេតិ, ឯវមេវំ មហាពោធិមណ្ឌេ អធិគតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អានុភាវេន អនុប្បត្តធម្មរជ្ជោ ធម្មរាជាបិ ‘‘កិំ មេ ឥទានិ លោកេន ឱលោកិតេន, អនុត្តរំ ផលសមាបត្តិសុខំ អនុភវិស្សាមី’’តិ អប្បោស្សុក្កតំ អនាបជ្ជិត្វា ចតុបរិសមជ្ឈេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ព្រហ្មស្សរំ និច្ឆារេត្វា ធម្មំ ទេសយមានោ និគ្គហេតព្ពយុត្តេ កណ្ហធម្មេ បុគ្គលេ សិនេរុបាទេ បក្ខិបន្តោ វិយ អបាយភយសន្តជ្ជនេន និគ្គហេត្វា បគ្គហេតព្ពយុត្តេ កល្យាណធម្មេ បុគ្គលេ ឧក្ខិបិត្វា ភវគ្គេ និសីទាបេន្តោ វិយ បគ្គណ្ហិត្វា ឋានន្តរេសុ ឋបេតព្ពយុត្តកេ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរាទយោ សាវកេ យាថាវសរសគុណវសេនេវ ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ រត្តញ្ញូនំ, យទិទំ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោតិអាទិមាហ.

អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរវត្ថុ

តត្ថ ឯតទគ្គន្តិ បទំ វុត្តត្ថមេវ. រត្តញ្ញូនន្តិ រត្តិយោ ជានន្តានំ. ឋបេត្វា ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អញ្ញោ សាវកោ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរតោ បឋមតរំ បព្ពជិតោ នាម នត្ថីតិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ថេរោ ចិរកាលំ រត្តិយោ ជានាតីតិ រត្តញ្ញូ. សព្ពបឋមំ ធម្មស្ស បដិវិទ្ធត្តា យទា តេន ធម្មោ បដិវិទ្ធោ, ចិរកាលតោ បដ្ឋាយ តំ រត្តិំ ជានាតីតិបិ រត្តញ្ញូ. អបិច ខីណាសវានំ រត្តិទិវសបរិច្ឆេទោ បាកដោវ ហោតិ, អយញ្ច បឋមខីណាសវោតិ ឯវម្បិ រត្តញ្ញូនំ សាវកានំ អយមេវ អគ្គោ បុរិមកោដិភូតោ សេដ្ឋោ. តេន វុត្តំ – ‘‘រត្តញ្ញូនំ យទិទំ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោ’’តិ.

ឯត្ថ ច យទិទន្តិ និបាតោ, តស្ស ថេរំ អវេក្ខិត្វា យោ ឯសោតិ, អគ្គសទ្ទំ អវេក្ខិត្វា យំ ឯតន្តិ អត្ថោ. អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោតិ ញាតកោណ្ឌញ្ញោ បដិវិទ្ធកោណ្ឌញ្ញោ. តេនេវាហ – ‘‘អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោ, អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោតិ. ឥតិ ហិទំ អាយស្មតោ កោណ្ឌញ្ញស្ស អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោ ត្វេវ នាមំ អហោសី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៧).

អយំ បន ថេរោ កតរពុទ្ធកាលេ បុព្ពបត្ថនំ អភិនីហារំ អកាសិ, កទា បព្ពជិតោ, កទានេន បឋមំ ធម្មោ អធិគតោ, កទា ឋានន្តរេ ឋបិតោតិ ឥមិនា នយេន សព្ពេសុបិ ឯតទគ្គេសុ បញ្ហកម្មំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ឥមស្ស តាវ ថេរស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – ឥតោ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ បទុមុត្តរោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧទបាទិ, តស្ស បដិវិទ្ធសព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស មហាពោធិបល្លង្កតោ ឧដ្ឋហន្តស្ស មហាបថវិយំ ឋបេតុំ បាទេ ឧក្ខិត្តមត្តេ បាទសម្បដិច្ឆនត្ថំ មហន្តំ បទុមបុប្ផំ ឧគ្គញ្ឆិ, តស្ស ធុរបត្តានិ នវុតិហត្ថានិ ហោន្តិ, កេសរំ តិំសហត្ថំ, កណ្ណិកា ទ្វាទសហត្ថា, បាទេន បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ ឯកាទសហត្ថំ. តស្ស បន ភគវតោ សរីរំ អដ្ឋបណ្ណាសហត្ថុព្ពេធំ អហោសិ. តស្ស បទុមកណ្ណិកាយ ទក្ខិណបាទេ បតិដ្ឋហន្តេ មហាតុម្ពមត្តា រេណុ ឧគ្គន្ត្វា សរីរំ ឱកិរមានា ឱតរិ, វាមបាទស្ស ឋបនកាលេបិ តថារូបំយេវ បទុមំ ឧគ្គន្ត្វា បាទំ សម្បដិច្ឆិ. តតោបិ ឧគ្គន្ត្វា វុត្តប្បមាណាវ រេណុ សរីរំ ឱកិរិ. តំ បន រេណុំ អភិភវមានា តស្ស ភគវតោ សរីរប្បភា និក្ខមិត្វា យន្តនាឡិកាយ វិស្សដ្ឋសុវណ្ណរសធារា វិយ សមន្តា ទ្វាទសយោជនដ្ឋានំ ឯកោភាសំ អកាសិ. តតិយបាទុទ្ធរណកាលេ បថមុគ្គតំ បទុមំ អន្តរធាយិ, បាទសម្បដិច្ឆនត្ថំ អញ្ញំ នវំ បទុមំ ឧគ្គញ្ឆិ. ឥមិនាវ និយាមេន យត្ថ យត្ថ គន្តុកាមោ ហោតិ, តត្ថ តត្ថាបិ មហាបទុមំ ឧគ្គច្ឆតិ. តេនេវស្ស ‘‘បទុមុត្តរសម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ នាមំ អហោសិ.

ឯវំ សោ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារោ មហាជនស្ស សង្គហត្ថាយ គាមនិគមរាជធានីសុ ភិក្ខាយ ចរន្តោ ហំសវតីនគរំ សម្បាបុណិ. តស្ស អាគតភាវំ សុត្វា បិតា មហារាជា បច្ចុគ្គមនំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស ធម្មកថំ កថេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ កេចិ សោតាបន្នា កេចិ សកទាគាមី កេចិ អនាគាមី កេចិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. រាជា ស្វាតនាយ ទសពលំ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ កាលំ អារោចាបេត្វា ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារស្ស ភគវតោ សកនិវេសនេ មហាទានំ អទាសិ. សត្ថា ភត្តានុមោទនំ កត្វា វិហារមេវ គតោ. តេនេវ និយាមេន បុនទិវសេ នាគរា, បុនទិវសេ រាជាតិ ទីឃមទ្ធានំ ទានំ អទំសុ.

តស្មិំ កាលេ អយំ ថេរោ ហំសវតីនគរេ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តោ. ឯកទិវសំ ពុទ្ធានំ ធម្មទេសនាកាលេ ហំសវតីនគរវាសិនោ គន្ធមាលាទិហត្ថេ យេន ពុទ្ធោ, យេន ធម្មោ, យេន សង្ឃោ, តន្និន្នេ តប្បោណេ តប្បព្ភារេ គច្ឆន្តេ ទិស្វា តេន មហាជនេន សទ្ធិំ ធម្មទេសនដ្ឋានំ អគមាសិ. តស្មិញ្ច សមយេ បទុមុត្តរោ ភគវា អត្តនោ សាសនេ បឋមំ បដិវិទ្ធធម្មំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឯតទគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. សោ កុលបុត្តោ តំ ការណំ សុត្វា ‘‘មហា វតាយំ ភិក្ខុ, ឋបេត្វា កិរ ពុទ្ធំ អញ្ញោ ឥមិនា បឋមតរំ បដិវិទ្ធធម្មោ នាម នត្ថិ. អហោ វតាហម្បិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ បឋមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈនសមត្ថោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ទេសនាបរិយោសានេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ស្វេ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេសិ. សត្ថា អធិវាសេសិ.

សោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា សកនិវេសនំ គន្ត្វា សព្ពរត្តិំ ពុទ្ធានំ និសជ្ជនដ្ឋានំ គន្ធទាមមាលាទាមាទីហិ អលង្ករិត្វា បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកនិវេសនេ ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារស្ស ភគវតោ វិចិត្រយាគុខជ្ជកបរិវារំ នានារសសូបព្យញ្ជនំ គន្ធសាលិភោជនំ ទត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ តិចីវរបហោនកេ វង្គបដ្ដេ តថាគតស្ស បាទមូលេ ឋបេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘នាហំ បរិត្តកស្ស ឋានស្សត្ថាយ ចរាមិ, មហន្តំ ឋានំ បត្ថេន្តោ ចរាមិ, ន ខោ បន សក្កា ឯកមេវ ទិវសំ ទានំ ទត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេតុ’’ន្តិ ‘‘អនុបដិបាដិយា សត្ត ទិវសានិ មហាទានំ ទត្វា បត្ថេស្សាមី’’តិ. សោ តេនេវ និយាមេន សត្ត ទិវសានិ មហាទានំ ទត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ទុស្សកោដ្ឋាគារំ វិវរាបេត្វា ឧត្តមសុខុមវត្ថំ ពុទ្ធានំ បាទមូលេ ឋបេត្វា ភិក្ខុសតសហស្សំ តិចីវរេន អច្ឆាទេត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, យោ តុម្ហេហិ ឥតោ សត្តទិវសមត្ថកេ ភិក្ខុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ, អហម្បិ សោ ភិក្ខុ វិយ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា បឋមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថោ ភវេយ្យ’’ន្តិ វត្វា សត្ថុ បាទមូលេ សីសំ កត្វា និបជ្ជិ.

សត្ថា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឥមិនា កុលបុត្តេន មហាអធិការោ កតោ, សមិជ្ឈិស្សតិ នុ ខោ ឯតស្ស អយំ បត្ថនា នោ’’តិ អនាគតំសញាណំ បេសេត្វា អាវជ្ជេន្តោ ‘‘សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ បស្សិ. ពុទ្ធានញ្ហិ អតីតំ វា អនាគតំ វា បច្ចុប្បន្នំ វា អារព្ភ អាវជ្ជេន្តានំ អាវរណំ នាម នត្ថិ, អនេកកប្បកោដិសតសហស្សន្តរម្បិ ច អតីតំ វា អនាគតំ វា ចក្កវាឡសហស្សន្តរម្បិ ច បច្ចុប្បន្នំ វា អាវជ្ជនបដិពទ្ធមេវ មនសិការបដិពទ្ធមេវ ហោតិ. ឯវំ អប្បដិវត្តិយេន ញាណេន សោ ភគវា ឥទំ អទ្ទស – ‘‘អនាគតេ សតសហស្សកប្បបរិយោសានេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តទា ឥមស្ស បត្ថនា សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ. អថ នំ ឯវមាហ – ‘‘អម្ភោ, កុលបុត្ត, អនាគតេ សតសហស្សកប្បបរិយោសានេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ត្វំ តស្ស បឋមកធម្មទេសនាយ តេបរិវដ្ដធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តបរិយោសានេ អដ្ឋារសហិ ព្រហ្មកោដីហិ សទ្ធិំ សហស្សនយសម្បន្នេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិស្សសី’’តិ.

ឥតិ សត្ថា តំ កុលបុត្តំ ព្យាករិត្វា ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ ទេសេត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ. តស្ស បរិនិព្ពុតស្ស សរីរំ សុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ ឯកគ្ឃនំ អហោសិ, សរីរចេតិយំ បនស្សុព្ពេធេន សត្តយោជនិកំ អកំសុ. ឥដ្ឋកា សុវណ្ណមយា អហេសុំ, ហរិតាលមនោសិលាយ មត្តិកាកិច្ចំ, តេលេន ឧទកកិច្ចំ សាធយិំសុ. ពុទ្ធានំ ធរមានកាលេ សរីរប្បភា ទ្វាទសយោជនិកំ ផរិ, បរិនិព្ពុតានំ បន តេសំ រស្មិ និក្ខមិត្វា សមន្តា យោជនសតំ អវត្ថរិ.

អយំ សេដ្ឋិ ពុទ្ធានំ សរីរចេតិយំ បរិវារេត្វា សហស្សរតនគ្ឃិយានិ ការេសិ. ចេតិយបតិដ្ឋាបនទិវសេ អន្តោចេតិយេ រតនឃរំ ការេសិ. សោ វស្សសតសហស្សំ មហន្តំ ទានាទិមយំ កល្យាណកម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវបុរេ និព្ពត្តិ. តស្ស ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តស្សេវ នវនវុតិ កប្បសហស្សានិ នវ កប្បសតានិ នវ ច កប្បា សមតិក្កន្តា. ឯត្តកស្ស កាលស្ស អច្ចយេន ឥតោ ឯកនវុតិកប្បមត្ថកេ អយំ កុលបុត្តោ ពន្ធុមតីនគរស្ស ទ្វារសមីបេ គាមេ កុដុម្ពិយគេហេ និព្ពត្តោ. តស្ស មហាកាលោតិ នាមំ អហោសិ, កនិដ្ឋភាតា បនស្ស ចូឡកាលោ នាម.

តស្មិំ សមយេ វិបស្សី ពោធិសត្តោ តុសិតបុរា ចវិត្វា ពន្ធុមតីនគរេ ពន្ធុមស្ស រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តោ. អនុក្កមេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា ធម្មទេសនត្ថាយ មហាព្រហ្មុនា អាយាចិតោ ‘‘កស្ស នុ ខោ បឋមំ ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ កនិដ្ឋំ ខណ្ឌំ នាម រាជកុមារំ តិស្សញ្ច បុរោហិតបុត្តំ ‘‘បឋមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថា’’តិ ទិស្វា ‘‘តេសញ្ច ធម្មំ ទេសេស្សាមិ, បិតុ ច សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ ពោធិមណ្ឌតោ អាកាសេនេវ អាគន្ត្វា ខេមេ មិគទាយេ ឱតិណ្ណោ តេ បក្កោសាបេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ តេ ទ្វេបិ ជនា ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សេហិ សទ្ធិំ អរហត្តផលេ បតិដ្ឋហិំសុ.

អថាបរេបិ ពោធិសត្តកាលេ អនុបព្ពជិតា ចតុរាសីតិសហស្សា កុលបុត្តា តំ បវត្តិំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អាគន្ត្វា ធម្មទេសនំ សុត្វា អរហត្តផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. សត្ថា តំ តត្ថេវ ខណ្ឌត្ថេរំ អគ្គសាវកដ្ឋានេ, តិស្សត្ថេរំ ទុតិយសាវកដ្ឋានេ ឋបេសិ. រាជាបិ តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘បុត្តំ បស្សិស្សាមី’’តិ ឧយ្យានំ គន្ត្វា ធម្មទេសនំ សុត្វា តីសុ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

សោ បាសាទវរគតោ និសីទិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ ជេដ្ឋបុត្តោ និក្ខមិត្វា ពុទ្ធោ ជាតោ, ទុតិយបុត្តោ មេ អគ្គសាវកោ, បុរោហិតបុត្តោ ទុតិយសាវកោ. ឥមេ ច អវសេសភិក្ខូ គិហិកាលេបិ មយ្ហំ បុត្តមេវ បរិវារេត្វា វិចរិំសុ, ឥមេ បុព្ពេបិ ទានិបិ មយ្ហមេវ ភារា, អហមេវ តេ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, អញ្ញេសំ ឱកាសំ ន ទស្សាមី’’តិ. វិហារទ្វារកោដ្ឋកតោ បដ្ឋាយ យាវ រាជគេហទ្វារា ឧភោសុ បស្សេសុ ខទិរបាការំ ការេត្វា វត្ថេហិ បដិច្ឆាទាបេត្វា ឧបរិ សុវណ្ណតារកវិចិត្តំ សមោលម្ពិតតាលក្ខន្ធមត្តវិវិធបុប្ផទាមវិតានំ ការេត្វា ហេដ្ឋាភូមិំ វិចិត្តត្ថរណេហិ សន្ថរាបេត្វា អន្តោ ឧភោសុ បស្សេសុ មាលាគច្ឆកេសុ បុណ្ណឃដេ សកលមគ្គវាសត្ថាយ ច គន្ធន្តរេសុ បុប្ផានិ បុប្ផន្តរេសុ គន្ធេ ច ឋបាបេត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចាបេសិ. ភគវា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អន្តោសាណិយាវ រាជគេហំ គន្ត្វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា វិហារំ បច្ចាគច្ឆតិ. អញ្ញោ កោចិ ទដ្ឋុម្បិ ន លភតិ, កុតោ បន ភិក្ខំ វា ទាតុំ បូជំ វា កាតុំ.

នាគរា ចិន្តេសុំ – ‘‘អជ្ជ សត្ថុ លោកេ ឧប្បន្នស្ស សត្តមាសាធិកានិ សត្ត សំវច្ឆរានិ, មយញ្ច ទដ្ឋុម្បិ ន លភាម, បគេវ ភិក្ខំ វា ទាតុំ បូជំ វា កាតុំ ធម្មំ វា សោតុំ. រាជា ‘មយ្ហំ ឯវ ពុទ្ធោ, មយ្ហំ ធម្មោ, មយ្ហំ សង្ឃោ’តិ មមាយិត្វា សយមេវ ឧបដ្ឋហតិ. សត្ថា ច ឧប្បជ្ជមានោ សទេវកស្ស លោកស្ស អត្ថាយ ឧប្បន្នោ, ន រញ្ញោយេវ អត្ថាយ. ន ហិ រញ្ញោយេវ និរយោ ឧណ្ហោ, អញ្ញេសំ នីលុប្បលវនសទិសោ. តស្មា រាជានំ ឯវំ វទាម ‘សចេ នោ សត្ថារំ ទេតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ ទេតិ, រញ្ញា សទ្ធិំ យុជ្ឈិត្វា សង្ឃំ គហេត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោម. ន សក្កា ខោ បន សុទ្ធនាគរេហេវ ឯវំ កាតុំ, ឯកំ ជេដ្ឋកបុរិសម្បិ គណ្ហាមា’’’តិ សេនាបតិំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘សាមិ កិំ អម្ហាកំ បក្ខោ ហោហិសិ, ឧទាហុ រញ្ញោ’’តិ អាហំសុ. សោ អាហ – ‘‘តុម្ហាកំ បក្ខោ ហោមិ, អបិច ខោ បន បឋមទិវសោ មយ្ហំ ទាតព្ពោ’’តិ. តេ សម្បដិច្ឆិំសុ.

សោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘នាគរា, ទេវ, តុម្ហាកំ កុបិតា’’តិ អាហ. កិមត្ថំ តាតាតិ? សត្ថារំ កិរ តុម្ហេវ ឧបដ្ឋហថ, អម្ហេ ន លភាមាតិ. សចេ ឥទានិបិ លភន្តិ, ន កុប្បន្តិ. អលភន្តា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈិតុកាមា, ទេវាតិ. យុជ្ឈាមិ, តាត, ន ភិក្ខុសង្ឃំ ទេមីតិ. ទេវ, តុម្ហាកំ ទាសា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈាមាតិ វទន្តិ, តុម្ហេ កំ គណ្ហិត្វា យុជ្ឈិស្សថាតិ? ននុ ត្វំ សេនាបតីតិ? នាគរេហិ វិនា អសមត្ថោ អហំ, ទេវាតិ. តតោ រាជា ‘‘ពលវន្តោ នាគរា, សេនាបតិបិ តេសំយេវ បក្ខោ’’តិ ញត្វា ‘‘អញ្ញានិ សត្តមាសាធិកានិ សត្ត សំវច្ឆរានិ មយ្ហំ ភិក្ខុសង្ឃំ ទេន្តូ’’តិ អាហ. នាគរា ន សម្បដិច្ឆិំសុ. រាជា ‘‘ឆព្ពស្សានិ បញ្ចវស្សានី’’តិ ឯវំ ហាបេត្វា អញ្ញេ សត្ត ទិវសេ យាចិ. នាគរា ‘‘អតិកក្ខឡំ ទានិ រញ្ញា សទ្ធិំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អនុជានិំសុ. រាជា សត្តមាសាធិកានំ សត្តន្នំ សំវច្ឆរានំ សជ្ជិតំ ទានមុខំ សត្តន្នមេវ ទិវសានំ សជ្ជេត្វា ឆ ទិវសេ កេសញ្ចិ អបស្សន្តានំយេវ ទានំ ទត្វា សត្តមេ ទិវសេ នាគរេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សក្ខិស្សថ, តាតា, ឯវរូបំ ទានំ ទាតុ’’ន្តិ អាហ. តេបិ ‘‘ននុ អម្ហេយេវ និស្សាយេតំ ទេវស្ស ឧប្បន្ន’’ន្តិ វត្វា ‘‘សក្ខិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. រាជា បិដ្ឋិហត្ថេន អស្សូនិ បុញ្ឆមានោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អដ្ឋសដ្ឋិភិក្ខុសតសហស្សំ អញ្ញស្សុ ភារំ អកត្វា យាវជីវំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិស្សាមីតិ ចិន្តេសិំ, នាគរានំ ទានិ មេ អនុញ្ញាតំ, នាគរា ហិ ‘មយំ ទានំ ទាតុំ ន លភាមា’តិ ភគវា កុប្បន្តិ. ស្វេវ បដ្ឋាយ តេសំ អនុគ្គហំ ករោថា’’តិ អាហ.

អថ ទុតិយទិវសេ សេនាបតិ មហាទានំ អទាសិ. តតោ នាគរា រញ្ញា កតសក្ការតោ ឧត្តរិតរំ សក្ការសម្មានំ កត្វា ទានំ អទំសុ. ឯតេនេវ និយាមេន សកលនគរស្ស បដិបាដិយា គតាយ ទ្វារគាមវាសិនោ សក្ការសម្មានំ សជ្ជយិំសុ. មហាកាលកុដុម្ពិកោ ចូឡកាលំ អាហ – ‘‘ទសពលស្ស សក្ការសម្មានំ ស្វេវ អម្ហាកំ បាបុណាតិ, កិំ សក្ការំ ករិស្សាមា’’តិ? ត្វមេវ ភាតិក ជានាហីតិ. សចេ មយ្ហំ រុចិយា ករោសិ, អម្ហាកំ សោឡសករីសមត្តេសុ ខេត្តេសុ គហិតគព្ភា សាលិយោ អត្ថិ. សាលិគព្ភំ ផាលេត្វា អាទាយ ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកំ បចាបេមាតិ. ឯវំ កយិរមានេ កស្សចិ ឧបការោ ន ហោតិ, តស្មា នេតំ មយ្ហំ រុច្ចតីតិ. សចេ ត្វំ ឯវំ ន ករោសិ, អហំ មយ្ហំ សន្តកំ មមាយិតុំ លភាមីតិ សោឡសករីសមត្តំ ខេត្តំ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា អដ្ឋករីសដ្ឋានេ សីមំ ឋបេត្វា សាលិគព្ភំ ផាលេត្វា អាទាយ អសម្ភិន្នេ ខីរេ បចាបេត្វា ចតុមធុរំ បក្ខិបិត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស អទាសិ. កុដុម្ពិកស្ស ខោ គព្ភំ ផាលេត្វា គហិតគហិតដ្ឋានំ បុន បូរតិ. បុថុកកាលេ បុថុកគ្គំ នាម អទាសិ, គាមវាសីហិ សទ្ធិំ អគ្គសស្សំ នាម អទាសិ, លាយនេ លាយនគ្គំ, វេណិករណេ វេណគ្គំ, កលាបាទីសុ កលាបគ្គំ ខលគ្គំ ខលភណ្ឌគ្គំ កោដ្ឋគ្គន្តិ. ឯវំ សោ ឯកសស្សេវ នវ វារេ អគ្គទានំ អទាសិ. តម្បិ សស្សំ អតិរេកំ ឧដ្ឋានសម្បន្នំ អហោសិ.

យាវ ពុទ្ធា ធរតិ, យាវ ច សង្ឃោ ធរតិ, ឯតេនេវ និយាមេន កល្យាណកម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ទេវេសុ ចេវ មនុស្សេសុ ច សំសរន្តោ ឯកនវុតិកប្បេ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អម្ហាកំ សត្ថុ លោកេ ឧប្បន្នកាលេ កបិលវត្ថុនគរស្ស អវិទូរេ ទោណវត្ថុព្រាហ្មណគាមេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ កោណ្ឌញ្ញមាណវោតិ នាមំ អកំសុ. សោ វុឌ្ឍិមន្វាយ តយោ វេទេ ឧគ្គហេត្វា លក្ខណមន្តានំ បារំ អគមាសិ. តេន សមយេន អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ តុសិតបុរា ចវិត្វា កបិលវត្ថុបុរេ និព្ពត្តិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ អដ្ឋុត្តរំ ព្រាហ្មណសតំ អហតវត្ថេហិ អច្ឆាទេត្វា អប្បោទកំ មធុបាយាសំ បាយេត្វា តេសំ អន្តរេ អដ្ឋ ជនេ ឧច្ចិនិត្វា មហាតលេ និសីទាបេត្វា អលង្កតបដិយត្តំ ពោធិសត្តំ ទុកូលចុម្ពដកេ និបជ្ជាបេត្វា លក្ខណបរិគ្គហណត្ថំ តេសំ សន្តិកំ អានយិំសុ. ធុរាសនេ និសិន្នព្រាហ្មណោ មហាបុរិសស្ស សរីរសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា ទ្វេ អង្គុលិយោ ឧក្ខិបិ. ឯវំ បដិបាដិយា សត្ត ជនា ឧក្ខិបិំសុ. តេសំ បន សព្ពនវកោ កោណ្ឌញ្ញមាណវោ, សោ ពោធិសត្តស្ស លក្ខណវរនិប្ផត្តិំ ឱលោកេត្វា ‘‘អគារមជ្ឈេ ឋានការណំ នត្ថិ, ឯកន្តេនេស វិវដ្ដច្ឆទោ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ឯកមេវ អង្គុលិំ ឧក្ខិបិ. ឥតរេ បន សត្ត ជនា ‘‘សចេ អគារំ អជ្ឈាវសិស្សតិ, រាជា ភវិស្សតិ ចក្កវត្តី. សចេ បព្ពជិស្សតិ, ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ទ្វេ គតិយោ ទិស្វា ទ្វេ អង្គុលិយោ ឧក្ខិបិំសុ. អយំ បន កោណ្ឌញ្ញោ កតាធិការោ បច្ឆិមភវិកសត្តោ បញ្ញាយ ឥតរេ សត្ត ជនេ អភិភវិត្វា ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតស្ស អគារមជ្ឈេ ឋានករណំ នាម នត្ថិ, និស្សំសយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ឯកមេវ គតិំ អទ្ទស, តស្មា ឯកំ អង្គុលិំ ឧក្ខិបិ. តតោ ព្រាហ្មណា អត្តនោ ឃរានិ គន្ត្វា បុត្តេ អាមន្តយិំសុ – ‘‘តាតា, អម្ហេ មហល្លកា, សុទ្ធោទនមហារាជស្ស បុត្តំ សព្ពញ្ញុតប្បត្តំ មយំ សម្ភាវេយ្យាម វា នោ វា. តុម្ហេ តស្មិំ កុមារេ សព្ពញ្ញុតំ បត្តេ តស្ស សាសនេ បព្ពជេយ្យាថា’’តិ.

សុទ្ធោទនមហារាជាបិ ពោធិសត្តស្ស ធាតិយោ អាទិំ កត្វា បរិហារំ ឧបដ្ឋបេន្តោ ពោធិសត្តំ វុទ្ធិំ អាបាទេសិ. មហាសត្តោបិ វុទ្ធិប្បត្តោ ទេវោ វិយ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា បរិបក្កេ ញាណេ កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ ទិស្វា រាហុលកុមារស្ស ជាតទិវសេ ឆន្នសហាយោ កណ្ឌកំ អារុយ្ហ ទេវតាហិ វិវដេន ទ្វារេន មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា តេនេវ រត្តិភាគេន តីណិ រជ្ជានិ អតិក្កមិត្វា អនោមានទីតីរេ បព្ពជិត្វា ឃដិការមហាព្រហ្មុនា អាភតេ អរហទ្ធជេ គហិតមត្តេយេវ វស្សសដ្ឋិកត្ថេរោ វិយ បាសាទិកេន ឥរិយាបថេន រាជគហំ បត្វា តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បណ្ឌវបព្ពតច្ឆាយាយ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា រញ្ញា មាគធេន រជ្ជសិរិយា និមន្តិយមានោបិ តំ បដិក្ខិបិត្វា អនុក្កមេន ឧរុវេលំ គន្ត្វា ‘‘រមណីយោ វត អយំ ភូមិភាគោ, អលំ វតិទំ កុលបុត្តស្ស បធានត្ថិកស្ស បធានាយា’’តិ បធានាភិមុខំ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា តត្ថ វាសំ ឧបគតោ.

តេន សមយេន ឥតរេ សត្ត ព្រាហ្មណា យថាកម្មំ គតា, សព្ពទហរោ បន លក្ខណបរិគ្គាហកោ កោណ្ឌញ្ញមាណវោ អរោគោ. សោ ‘‘មហាបុរិសោ បព្ពជិតោ’’តិ សុត្វា តេសំ ព្រាហ្មណានំ បុត្តេ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘‘សិទ្ធត្ថកុមារោ កិរ បព្ពជិតោ. សោ ហិ និស្សំសយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ. សចេ តុម្ហាកំ បិតរោ អរោគា អស្សុ, អជ្ជ និក្ខមិត្វា បព្ពជេយ្យុំ. សចេ តុម្ហេបិ ឥច្ឆថ, ឯថ មយំ តំ មហាបុរិសមនុបព្ពជិស្សាមា’’តិ. តេ សព្ពេ ឯកច្ឆន្ទា ភវិតុំ នាសក្ខិំសុ. តយោ ជនា ន បព្ពជិំសុ, កោណ្ឌញ្ញព្រាហ្មណំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ឥតរេ ចត្តារោ បព្ពជិំសុ. ឥមេ បញ្ច បព្ពជិត្វា គាមនិគមរាជធានីសុ ភិក្ខាយ ចរន្តា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ អគមិំសុ. តេ ឆព្ពស្សានិ ពោធិសត្តេ មហាបធានំ បទហន្តេ ‘‘ឥទានិ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ ឥទានិ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ មហាសត្តំ ឧបដ្ឋហមានា សន្តិកាវចរាវស្ស អហេសុំ. យទា បន ពោធិសត្តោ ឯកតិលតណ្ឌុលាទីហិ វីតិនាមេន្តោបិ ទុក្ករការិកាយ អរិយធម្មបដិវេធស្ស អភាវំ ញត្វា ឱឡារិកំ អាហារំ អាហរិ, តទា តេ បក្កមិត្វា ឥសិបតនំ អគមំសុ.

អថ ពោធិសត្តោ ឱឡារិកាហារបរិភោគេន ឆវិមំសលោហិតបារិបូរិំ កត្វា វិសាខបុណ្ណមទិវសេ សុជាតាយ ទិន្នំ វរភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សុវណ្ណបាតិំ នទិយា បដិសោតំ ខិបិត្វា ‘‘អជ្ជ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ កតសន្និដ្ឋានោ សាយន្ហសមយេ កាលេន នាគរាជេន អនេកេហិ ថុតិសតេហិ អភិត្ថវិយមានោ មហាពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ អចលដ្ឋានេ បាចីនលោកធាតុអភិមុខោ បល្លង្កេន និសីទិត្វា ចតុរង្គសមន្នាគតំ វីរិយំ អធិដ្ឋាយ សូរិយេ ធរមានេយេវ មារពលំ វិធមិត្វា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា បច្ចូសកាលសមនន្តរេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ញាណំ ឱតារេត្វា អនុលោមបដិលោមំ បច្ចយាការវដ្ដំ សម្មសន្តោ សព្ពពុទ្ធេហិ បដិវិទ្ធំ អសាធារណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិត្វា និព្ពានារម្មណាយ ផលសមាបត្តិយា តត្ថេវ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ.

ឯតេនេវ ឧបាយេន សត្តសត្តាហំ ពោធិមណ្ឌេ វិហរិត្វា រាជាយតនមូលេ មធុបិណ្ឌិកភោជនំ បរិភុញ្ជិត្វា បុន អជបាលនិគ្រោធមូលំ អាគន្ត្វា តត្ថ និសិន្នោ ធម្មគម្ភីរតំ បច្ចវេក្ខិត្វា អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តេ នមន្តេ មហាព្រហ្មុនា យាចិតោ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ តិក្ខិន្ទ្រិយាទិភេទេ សត្តេ ទិស្វា មហាព្រហ្មុនោ ធម្មទេសនាយ បដិញ្ញំ ទត្វា ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ អាឡារុទកានំ កាលកតភាវំ ញត្វា បុន ចិន្តេន្តោ ‘‘ពហូបការា ខោ បន មេ បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ, យេ មំ បធានបហិតត្តំ ឧបដ្ឋហិំសុ. យំនូនាហំ បញ្ចវគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. ឥទំ បន សព្ពមេវ ពុទ្ធានំ បរិវិតក្កមត្តមេវ, ឋបេត្វា បន កោណ្ឌញ្ញព្រាហ្មណំ អញ្ញោ កោចិ បឋមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. សោបិ ឯតទត្ថមេវ កប្បសតសហស្សំ អធិការកម្មំ អកាសិ, ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស នវ វារេ អគ្គសស្សទានំ អទាសិ.

អថ សត្ថា បត្តចីវរមាទាយ អនុបុព្ពេន ឥសិបតនំ គន្ត្វា យេន បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ, តេនុបសង្កមិ. តេ តថាគតំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វាវ អត្តនោ កតិកាយ សណ្ឋាតុំ នាសក្ខិំសុ. ឯកោ បត្តចីវរំ បដិគ្គហេសិ, ឯកោ អាសនំ បញ្ញាបេសិ, ឯកោ បាទោទកំ បច្ចុបដ្ឋាបេសិ, ឯកោ បាទេ ធោវិ, ឯកោ តាលវណ្ដំ គហេត្វា ពីជមានោ ឋិតោ. ឯវំ តេសុ វត្តំ ទស្សេត្វា សន្តិកេ និសិន្នេសុ កោណ្ឌញ្ញត្ថេរំ កាយសក្ខិំ កត្វា សត្ថា អនុត្តរំ តេបរិវដ្ដំ ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តំ អារភិ. មនុស្សបរិសា បញ្ច ជនាវ អហេសុំ, ទេវបរិសា អបរិច្ឆិន្នា. ទេសនាបរិយោសានេ កោណ្ឌញ្ញត្ថេរោ អដ្ឋារសហិ មហាព្រហ្មកោដីហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ. អថ សត្ថា ‘‘មយា ទុក្ករសតាភតំ ធម្មំ បឋមមេវ អញ្ញាសីតិ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោ នាម អយ’’ន្តិ ថេរំ អាលបន្តោ ‘‘អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោ, អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោ’’តិ អាហ. តស្ស តទេវ នាមំ ជាតំ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឥតិ ហិទំ អាយស្មតោ កោណ្ឌញ្ញស្ស អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោត្វេវ នាមំ អហោសី’’តិ.

ឥតិ ថេរោ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ, បាដិបទទិវសេ ភទ្ទិយត្ថេរោ, ទុតិយបក្ខទិវសេ វប្បត្ថេរោ, តតិយបក្ខទិវសេ មហានាមត្ថេរោ, បក្ខស្ស ចតុត្ថិយំ អស្សជិត្ថេរោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ. បញ្ចមិយា បន បក្ខស្ស អនត្តលក្ខណសុត្តន្តទេសនាបរិយោសានេ សព្ពេបិ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតា.

តេន ខោ បន សមយេន ឆ លោកេ អរហន្តោ ហោន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ សត្ថា យសទារកប្បមុខេ បញ្ចបញ្ញាស បុរិសេ, កប្បាសិយវនសណ្ឌេ តិំសមត្តេ ភទ្ទវគ្គិយេ, គយាសីសេ បិដ្ឋិបាសាណេ សហស្សមត្តេ បុរាណជដិលេតិ ឯវំ មហាជនំ អរិយភូមិំ ឱតារេត្វា ពិម្ពិសារប្បមុខានិ ឯកាទសនហុតានិ សោតាបត្តិផលេ, ឯកំ នហុតំ សរណត្តយេ បតិដ្ឋាបេត្វា ជម្ពុទីបតលេ សាសនំ បុប្ផិតផលិតំ កត្វា សកលជម្ពុទីបមណ្ឌលំ កាសាវបជ្ជោតំ ឥសិវាតបដិវាតំ ករោន្តោ ឯកស្មិំ សមយេ ជេតវនមហាវិហារំ បត្វា តត្ថ វសន្តោ ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនគតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ ‘‘បឋមំ ធម្មំ បដិវិទ្ធភិក្ខូនំ អន្តរេ មម បុត្តោ កោណ្ឌញ្ញោ អគ្គោ’’តិ ទស្សេតុំ ឯតទគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.

ថេរោបិ ទ្វេ អគ្គសាវកេ អត្តនោ និបច្ចការំ ករោន្តេ ទិស្វា ពុទ្ធានំ សន្តិកា អបក្កមិតុកាមោ ហុត្វា ‘‘បុណ្ណមាណវោ បព្ពជិត្វា សាសនេ អគ្គធម្មកថិកោ ភវិស្សតី’’តិ ទិស្វា ទោណវត្ថុព្រាហ្មណគាមំ គន្ត្វា អត្តនោ ភាគិនេយ្យំ បុណ្ណមាណវំ បព្ពាជេត្វា ‘‘អយំ ពុទ្ធានំ សន្តិកេ វសិស្សតី’’តិ តស្ស ពុទ្ធានំ អន្តេវាសិកភាវំ កត្វា សយំ ទសពលំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភគវា មយ្ហំ គាមន្តសេនាសនំ អសប្បាយំ, អាកិណ្ណោ វិហរិតុំ ន សក្កោមិ, ឆទ្ទន្តទហំ គន្ត្វា វសិស្សាមី’’តិ ភគវន្តំ អនុជានាបេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឆទ្ទន្តទហំ គន្ត្វា ឆទ្ទន្តហត្ថិកុលំ និស្សាយ ទ្វាទស វស្សានិ វីតិនាមេត្វា តត្ថេវ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ.

សារិបុត្ត-មោគ្គល្លានត្ថេរវត្ថុ

១៨៩-១៩០. ទុតិយតតិយេសុ មហាបញ្ញានន្តិ មហតិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតានំ. ឥទ្ធិមន្តានន្តិ ឥទ្ធិយា សម្បន្នានំ. សារិបុត្តោ មោគ្គល្លានោតិ តេសំ ថេរានំ នាមំ.

ឥមេសម្បិ បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – ឥតោ សតសហស្សកប្បាធិកេ អសង្ខ្យេយ្យកប្បមត្ថកេ សារិបុត្តោ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, នាមេន សរទមាណវោ នាម អហោសិ. មោគ្គល្លានោ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, នាមេន សិរិវឌ្ឍនកុដុម្ពិយោ នាម អហោសិ. តេ ឧភោបិ សហបំសុកីឡិតាវ សហាយកា អហេសុំ. សរទមាណវោ បិតុ អច្ចយេន កុលសន្តកំ មហាធនំ បដិបជ្ជិត្វា ឯកទិវសំ រហោគតោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឥធលោកត្តភាវមេវ ជានាមិ, នោ បរលោកត្តភាវំ, ជាតសត្តានញ្ច មរណំ នាម ធុវំ, មយា ឯកំ បព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា មោក្ខធម្មគវេសនំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ សហាយកំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘សម្ម សិរិវឌ្ឍន, អហំ បព្ពជិត្វា មោក្ខធម្មំ គវេសិស្សាមិ, ត្វំ មយា សទ្ធិំ បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ. ន សក្ខិស្សាមិ, សម្ម, ត្វំយេវ បព្ពជាហីតិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘បរលោកំ គច្ឆន្តា សហាយេ វា ញាតិមិត្តេ វា គហេត្វា គតា នាម នត្ថិ, អត្តនា កតំ អត្តនោវ ហោតី’’តិ. តតោ រតនកោដ្ឋាគារំ វិវរាបេត្វា កបណទ្ធិកវណិព្ពកយាចកានំ មហាទានំ ទត្វា បព្ពតបាទំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. តស្ស ឯកោ ទ្វេ តយោតិ ឯវំ អនុបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ជដិលា អហេសុំ. សោ បញ្ចាភិញ្ញា អដ្ឋ ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា តេសម្បិ ជដិលានំ កសិណបរិកម្មំ អាចិក្ខិ. តេបិ សព្ពេ បញ្ច អភិញ្ញា អដ្ឋ ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេសុំ.

តេន សមយេន អនោមទស្សី នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧទបាទិ. នគរំ ចន្ទវតី នាម អហោសិ, បិតា យសវន្តោ នាម ខត្តិយោ, មាតា យសោធរា នាម ទេវី, ពោធិ អជ្ជុនរុក្ខោ, និសភត្ថេរោ ច អនោមត្ថេរោ ចាតិ ទ្វេ អគ្គសាវកា, វរុណត្ថេរោ នាម ឧបដ្ឋាកោ, សុន្ទរា ច សុមនា ចាតិ ទ្វេ អគ្គសាវិកា, អាយុ វស្សសតសហស្សំ អហោសិ, សរីរំ អដ្ឋបញ្ញាសហត្ថុព្ពេធំ, សរីរប្បភា ទ្វាទសយោជនំ ផរិ, ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារោ អហោសិ.

អថេកទិវសំ បច្ចូសកាលេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ លោកំ វោលោកេន្តោ សរទតាបសំ ទិស្វា ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ សរទតាបសស្ស សន្តិកំ គតបច្ចយេន ធម្មទេសនា ច មហតី ភវិស្សតិ, សោ ច អគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថេស្សតិ, តស្ស សហាយកោ សិរិវឌ្ឍនកុដុម្ពិយោ ទុតិយសាវកដ្ឋានំ, ទេសនាបរិយោសានេ ចស្ស បរិវារា ចតុសត្តតិសហស្សជដិលា អរហត្តំ បាបុណិស្សន្តិ, មយា តត្ថ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ អត្តនោ បត្តចីវរមាទាយ អញ្ញំ កញ្ចិ អនាមន្តេត្វា សីហោ វិយ ឯកចរោ ហុត្វា សរទតាបសស្ស អន្តេវាសិកេសុ ផលាផលត្ថាយ គតេសុ ‘‘ពុទ្ធភាវំ មេ ជានាតូ’’តិ តស្ស បស្សន្តស្សេវ សរទតាបសស្ស អាកាសតោ ឱតរិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋាសិ. សរទតាបសោ ពុទ្ធានុភាវំ ចេវ សរីរសម្បត្តិំ ចស្ស ទិស្វា លក្ខណមន្តេ សម្មសិត្វា ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ នាម អគារមជ្ឈេ វសន្តោ រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី, បព្ពជ្ជន្តោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ សព្ពញ្ញុ ពុទ្ធោ ហោតិ, អយំ បុរិសោ និស្សំសយំ ពុទ្ធោ’’តិ ជានិត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តាសនេ. សរទតាបសោបិ អត្តនោ អនុច្ឆវិកំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

តស្មិំ សមយេ ចតុសត្តតិសហស្សជដិលា បណីតបណីតានិ ឱជវន្តានិ ផលាផលានិ គហេត្វា អាចរិយស្ស សន្តិកំ សម្បត្តា ពុទ្ធានញ្ចេវ អាចរិយស្ស ច និសិន្នាសនំ ឱលោកេត្វា អាហំសុ – ‘‘អាចរិយ, មយំ ‘ឥមស្មិំ លោកេ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ នត្ថី’តិ វិចរាម, អយំ បន បុរិសោ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ មញ្ញេ’’តិ. តាតា, កិំ វទថ? សាសបេន សទ្ធិំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធំ សិនេរុំ សមំ កាតុំ ឥច្ឆថ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន សទ្ធិំ មយ្ហំ ឧបមំ មា ករិត្ថ បុត្តកាតិ. អថ តេ តាបសា ‘‘សចេ អយំ ឥត្តរសត្តោ អភវិស្ស, ន អម្ហាកំ អាចរិយោ ឯវរូបំ ឧបមំ អាហរេយ្យ, យាវ មហា វតាយំ បុរិសោ’’តិ សព្ពេវ បាទេសុ និបតិត្វា សិរសា វន្ទិំសុ.

អថ នេ អាចរិយោ អាហ – ‘‘តាតា, អម្ហាកំ ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកោ ទេយ្យធម្មោ នត្ថិ, សត្ថា ច ភិក្ខាចារវេលាយ ឥធាគតោ, មយំ យថាពលំ ទេយ្យធម្មំ ទស្សាម. តុម្ហេ យំ យំ បណីតំ ផលាផលំ, តំ តំ អាហរថា’’តិ. អាហរាបេត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា សយំ តថាគតស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថារា ច ផលាផលេ បដិគ្គហិតមត្តេ ទេវតា ទិព្ពោជំ បក្ខិបិំសុ. តាបសោ ឧទកម្បិ សយមេវ បរិស្សាវេត្វា អទាសិ. តតោ ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា ហត្ថំ ធោវិត្វា និសិន្នេ សត្ថរិ សព្ពេ អន្តេវាសិកេ បក្កោសិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ សារណីយំ កថំ កថេន្តោ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ទ្វេ អគ្គសាវកា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ ចិន្តេសិ. តេ សត្ថុ ចិត្តំ ញត្វា សតសហស្សខីណាសវបរិវារា អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ.

តតោ សរទតាបសោ អន្តេវាសិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘តាតា, ពុទ្ធានំ និសិន្នាសនម្បិ នីចំ, សមណសតសហស្សានម្បិ អាសនំ នត្ថិ, តុម្ហេហិ អជ្ជ ឧឡារំ ពុទ្ធសក្ការំ កាតុំ វដ្ដតិ, បព្ពតបាទតោ វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរថា’’តិ. កថនកាលោ បបញ្ចោ វិយ ហោតិ, ឥទ្ធិមន្តានំ បន វិសយោ អចិន្តេយ្យោតិ មុហុត្តមត្តេនេវ តេ តាបសា វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរិត្វា ពុទ្ធានំ យោជនប្បមាណំ បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេសុំ, ឧភិន្នំ អគ្គសាវកានំ តិគាវុតំ, សេសភិក្ខូនំ អឌ្ឍយោជនិកាទិភេទំ, សង្ឃនវកស្ស ឧសភមត្តំ អហោសិ. ឯវំ បញ្ញត្តេសុ អាសនេសុ សរទតាបសោ តថាគតស្ស បុរតោ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឋិតោ, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ ទីឃរត្តំ ហិតសុខត្ថាយ ឥមំ បុប្ផាសនំ អភិរុហថា’’តិ អាហ.

‘‘នានាបុប្ផញ្ច គន្ធញ្ច, សម្បាទេត្វាន ឯកតោ;

បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេត្វា, ឥទំ វចនមព្រវិំ.

‘‘ឥទំ តេ អាសនំ វីរ, បញ្ញត្តំ តវនុច្ឆវិំ;

មម ចិត្តំ បសាទេន្តោ, និសីទ បុប្ផមាសនេ.

‘‘សត្តរត្តិទិវំ ពុទ្ធោ, និសីទិ បុប្ផមាសនេ;

មម ចិត្តំ បសាទេត្វា, ហាសយិត្វា សទេវកេ’’តិ.

ឯវំ និសិន្នេ សត្ថរិ ទ្វេ អគ្គសាវកា ច សេសភិក្ខូ ច អត្តនោ អត្តនោ បត្តាសនេសុ និសីទិំសុ. សរទតាបសោ មហន្តំ បុប្ផច្ឆត្តំ គហេត្វា តថាគតស្ស មត្ថកេ ធារយន្តោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា ‘‘ជដិលានំ អយំ សក្ការោ មហប្ផលោ ហោតូ’’តិ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិ. សត្ថុ សមាបន្នភាវំ ញត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកាបិ សេសភិក្ខូបិ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិំសុ. តថាគតេ សត្តាហំ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នេ អន្តេវាសិកា ភិក្ខាចារកាលេ សម្បត្តេ វនមូលផលាផលំ បរិភុញ្ជិត្វា សេសកាលេ ពុទ្ធានំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋន្តិ. សរទតាបសោ បន ភិក្ខាចារម្បិ អគន្ត្វា បុប្ផច្ឆត្តំ គហិតនិយាមេនេវ សត្តាហំ បីតិសុខេន វីតិនាមេសិ.

សត្ថា និរោធតោ វុដ្ឋាយ ទក្ខិណបស្សេ និសិន្នំ អគ្គសាវកំ និសភត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘និសភ សក្ការការកានំ តាបសានំ បុប្ផាសនានុមោទនំ ករោហី’’តិ. ថេរោ ចក្កវត្តិរញ្ញោ សន្តិកា បដិលទ្ធមហាលាភោ មហាយោធោ វិយ តុដ្ឋមានសោ សាវកបារមិញាណេ ឋត្វា បុប្ផាសនានុមោទនំ អារភិ. តស្ស ទេសនាវសានេ ទុតិយសាវកំ អាមន្តេសិ – ‘‘ត្វម្បិ ធម្មំ ទេសេហី’’តិ. អនោមត្ថេរោ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សម្មសិត្វា ធម្មំ កថេសិ. ទ្វិន្នំ សាវកានំ ទេសនាយ ឯកស្សបិ អភិសមយោ នាហោសិ. អថ សត្ថា អបរិមាណេ ពុទ្ធវិសយេ ឋត្វា ធម្មទេសនំ អារភិ. ទេសនាបរិយោសានេ ឋបេត្វា សរទតាបសំ សព្ពេបិ ចតុសត្តតិសហស្សជដិលា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថា ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. តេសំ តាវទេវ កេសមស្សុ អន្តរធាយិ, អដ្ឋ បរិក្ខារា កាយេ បដិមុក្កាវ អហេសុំ.

សរទតាបសោ កស្មា អរហត្តំ ន បត្តោតិ? វិក្ខិត្តចិត្តត្តា. តស្ស កិរ ពុទ្ធានំ ទុតិយាសនេ និសីទិត្វា សាវកបារមិញាណេ ឋត្វា ធម្មំ ទេសយតោ អគ្គសាវកស្ស ទេសនំ សោតុំ អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ‘‘អហោ វតាហម្បិ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ ឥមិនាវ សាវកេន លទ្ធធុរំ លភេយ្យ’’ន្តិ ចិត្តំ ឧទបាទិ. សោ តេន បរិវិតក្កេន មគ្គផលបដិវេធំ កាតុំ នាសក្ខិ. តថាគតំ បន វន្ទិត្វា សម្មុខេ ឋត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ អនន្តរាសនេ និសិន្នោ ភិក្ខុ តុម្ហាកំ សាសនេ កោ នាម ហោតី’’តិ? មយា បវត្តិតំ ធម្មចក្កំ អនុប្បវត្តេតា សាវកបារមិញាណស្ស កោដិប្បត្តោ សោឡស បញ្ញា បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតោ មយ្ហំ សាសនេ អគ្គសាវកោ និសភត្ថេរោ នាម ឯសោតិ. ‘‘ភន្តេ, យ្វាយំ មយា សត្តាហំ បុប្ផច្ឆត្តំ ធារេន្តេន សក្ការោ កតោ, អហំ ឥមស្ស ផលេន អញ្ញំ សក្កត្តំ វា ព្រហ្មត្តំ វា ន បត្ថេមិ, អនាគតេ បន អយំ និសភត្ថេរោ វិយ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ.

សត្ថា ‘‘សមិជ្ឈិស្សតិ នុ ខោ ឥមស្ស បុរិសស្ស បត្ថនា’’តិ អនាគតំសញាណំ បេសេត្វា ឱលោកេន្តោ កប្បសតសហស្សាធិកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា សមិជ្ឈនភាវំ អទ្ទស. ទិស្វា សរទតាបសំ អាហ – ‘‘ន តេ អយំ បត្ថនា មោឃា ភវិស្សតិ, អនាគតេ បន កប្បសតសហស្សាធិកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា គោតមោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ. តស្ស មាតា មហាមាយា នាម ទេវី ភវិស្សតិ, បិតា សុទ្ធោទនោ នាម រាជា, បុត្តោ រាហុលោ នាម, ឧបដ្ឋាកោ អានន្ទោ នាម, ទុតិយសាវកោ មោគ្គល្លានោ នាម, ត្វំ បន តស្ស អគ្គសាវកោ ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តោ នាម ភវិស្សសី’’តិ. ឯវំ តាបសំ ព្យាករិត្វា ធម្មកថំ កថេត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ អាកាសំ បក្ខន្ទិ.

សរទតាបសោបិ អន្តេវាសិកត្ថេរានំ សន្តិកំ គន្ត្វា សហាយកស្ស សិរិវឌ្ឍនកុដុម្ពិកស្ស សាសនំ បេសេសិ – ‘‘ភន្តេ, មម សហាយកស្ស វទេថ ‘សហាយកេន តេ សរទតាបសេន អនោមទស្សិពុទ្ធស្ស បាទមូលេ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកស្ស គោតមពុទ្ធស្ស សាសនេ អគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថិតំ, ត្វំ ទុតិយសាវកដ្ឋានំ បត្ថេហី’’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា ថេរេហិ បុរេតរមេវ ឯកបស្សេន គន្ត្វា សិរិវឌ្ឍស្ស និវេសនទ្វារេ អដ្ឋាសិ.

សិរិវឌ្ឍនោ ‘‘ចិរស្សំ វត មេ អយ្យោ អាគតោ’’តិ អាសនេ និសីទាបេត្វា អត្តនា នីចាសនេ និសិន្នោ ‘‘អន្តេវាសិកបរិសា បន វោ, ភន្តេ, ន បញ្ញាយតី’’តិ បុច្ឆិ. អាម សម្ម, អម្ហាកំ អស្សមំ អនោមទស្សី នាម ពុទ្ធោ អាគតោ, មយំ តស្ស អត្តនោ ពលេន សក្ការំ អករិម្ហ. សត្ថា សព្ពេសំ ធម្មំ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ ឋបេត្វា មំ សេសា អរហត្តំ បត្វា បព្ពជិំសូតិ. តុម្ហេ កស្មា ន បព្ពជិតាតិ? អហំ សត្ថុ អគ្គសាវកំ និសភត្ថេរំ ទិស្វា អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកស្ស គោតមស្ស នាម ពុទ្ធស្ស សាសនេ អគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថេសិំ, ត្វម្បិ តស្ស សាសនេ ទុតិយសាវកដ្ឋានំ បត្ថេហីតិ. មយ្ហំ ពុទ្ធេហិ សទ្ធិំ បរិចយោ នត្ថិ, ភន្តេតិ. ពុទ្ធេហិ សទ្ធិំ កថនំ មយ្ហំ ភារោ ហោតុ, ត្វំ មហន្តំ អធិការំ សជ្ជេហីតិ.

សិរិវឌ្ឍនោ សរទតាបសស្ស វចនំ សុត្វា អត្តនោ និវេសនទ្វារេ រាជមានេន អដ្ឋករីសមត្តំ ឋានំ សមតលំ ការេត្វា វាលុកំ ឱកិរាបេត្វា លាជបញ្ចមានិ បុប្ផានិ វិកិរិត្វា នីលុប្បលច្ឆទនំ មណ្ឌបំ ការេត្វា ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា សេសភិក្ខូនម្បិ អាសនានិ បដិយាទាបេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ សជ្ជេត្វា ពុទ្ធានំ និមន្តនត្ថាយ សរទតាបសស្ស សញ្ញំ អទាសិ. តាបសោ តស្ស វចនំ សុត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ គហេត្វា តស្ស និវេសនំ អគមាសិ. សិរិវឌ្ឍនោ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា តថាគតស្ស ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា មណ្ឌបំ បវេសេត្វា បញ្ញត្តាសនេសុ និសិន្នស្ស ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទក្ខិណោទកំ ទត្វា បណីតេន ភោជនេន បរិវិសិត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ មហារហេហិ វត្ថេហិ អច្ឆាទេត្វា, ‘‘ភន្តេ, នាយំ អារម្ភោ អប្បមត្តកដ្ឋានត្ថាយ, ឥមិនាវ និយាមេន សត្តាហំ អនុកម្បំ ករោថា’’តិ អាហ. សត្ថា អធិវាសេសិ. សោ តេនេវ និយាមេន សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឋិតោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, មម សហាយោ សរទតាបសោ យស្ស សត្ថុ អគ្គសាវកោ ហោមីតិ បត្ថេសិ, អហម្បិ តស្សេវ ទុតិយសាវកោ ភវាមី’’តិ.

សត្ថា អនាគតំ ឱលោកេត្វា តស្ស បត្ថនាយ សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ព្យាកាសិ – ‘‘ត្វំ ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា គោតមពុទ្ធស្ស ទុតិយសាវកោ ភវិស្សសី’’តិ. ពុទ្ធានំ ព្យាករណំ សុត្វា សិរិវឌ្ឍនោ ហដ្ឋបហដ្ឋោ អហោសិ. សត្ថាបិ ភត្តានុមោទនំ កត្វា សបរិវារោ វិហារមេវ គតោ. សិរិវឌ្ឍនោ តតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ កល្យាណកម្មំ កត្វា ទុតិយត្តវារេ កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តោ. សរទតាបសោ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ.

តតោ បដ្ឋាយ ឥមេសំ ឧភិន្នម្បិ អន្តរាកម្មំ ន កថិតំ. អម្ហាកំ បន ពុទ្ធស្ស និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ សរទតាបសោ រាជគហនគរស្ស អវិទូរេ ឧបតិស្សគាមេ សារិព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តំទិវសមេវ ចស្ស សហាយោបិ រាជគហស្សេវ អវិទូរេ កោលិតគាមេ មោគ្គល្លិព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តានិ កិរ ទ្វេបិ កុលានិ យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា អាពទ្ធបដិពទ្ធសហាយកានេវ. តេសំ ទ្វិន្នម្បិ ឯកទិវសមេវ គព្ភបរិហារំ អទំសុ. ទសមាសច្ចយេន ជាតានម្បិ តេសំ ឆសដ្ឋិ ធាតិយោ ឧបដ្ឋហិំសុ. នាមគ្គហណទិវសេ សារិព្រាហ្មណិយា បុត្តស្ស ឧបតិស្សគាមេ ជេដ្ឋកុលស្ស បុត្តត្តា ឧបតិស្សោតិ នាមំ អកំសុ, ឥតរស្ស កោលិតគាមេ ជេដ្ឋកុលស្ស បុត្តត្តា កោលិតោតិ នាមំ អកំសុ. តេ ឧភោបិ វុទ្ធិមន្វាយ សព្ពសិប្បានំ បារំ អគមំសុ.

ឧបតិស្សមាណវស្ស កីឡនត្ថាយ នទិំ វា ឧយ្យានំ វា បព្ពតំ វា គមនកាលេ បញ្ច សុវណ្ណសិវិកាសតានិ បរិវារា ហោន្តិ, កោលិតមាណវស្ស បញ្ច អាជញ្ញរថសតានិ. ទ្វេបិ ជនា បញ្ចបញ្ចមាណវកសតបរិវារា ហោន្តិ. រាជគហេ ច អនុសំវច្ឆរំ គិរគ្គសមជ្ជំ នាម ហោតិ, តេសំ ទ្វិន្នម្បិ ឯកដ្ឋានេយេវ មញ្ចំ ពន្ធន្តិ. ទ្វេបិ ជនា ឯកតោវ និសីទិត្វា សមជ្ជំ បស្សន្តា ហសិតព្ពដ្ឋានេ ហសន្តិ, សំវេគដ្ឋានេ សំវិជ្ជន្តិ, ទាយំ ទាតុំ យុត្តដ្ឋានេ ទាយំ ទេន្តិ. តេសំ ឥមិនាវ និយាមេន ឯកទិវសំ សមជ្ជំ បស្សន្តានំ បរិបាកគតត្តា ញាណស្ស បុរិមទិវសេសុ វិយ ហសិតព្ពដ្ឋានេ ហាសោ វា សំវេគដ្ឋានេ សំវេជនំ វា ទាយំ ទាតុំ យុត្តដ្ឋានេ ទាយទានំ វា នាហោសិ. ទ្វេបិ បន ជនា ឯវំ ចិន្តយិំសុ – ‘‘កិំ ឯត្ថ ឱលោកេតព្ពំ អត្ថិ, សព្ពេបិមេ អប្បត្តេ វស្សសតេ អបណ្ណត្តិកភាវំ គមិស្សន្តិ. អម្ហេហិ បន ឯកំ មោក្ខធម្មំ គវេសិតុំ វដ្ដតី’’តិ អារម្មណំ គហេត្វា និសីទិំសុ.

តតោ កោលិតោ ឧបតិស្សំ អាហ – ‘‘សម្ម ឧបតិស្ស, ន ត្វំ អញ្ញសុ ទិវសេសុ វិយ ហដ្ឋបហដ្ឋោ, អនត្តមនធាតុកោសិ, កិំ តេ សល្លក្ខិត’’ន្តិ? សម្ម កោលិត, ‘‘ឯតេសំ ឱលោកនេ សារោ នត្ថិ, និរត្ថកមេតំ, អត្តនោ មោក្ខធម្មំ គវេសិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥទំ ចិន្តយន្តោ និសិន្នោម្ហីតិ, ត្វំ បន កស្មា អនត្តមនោសីតិ? សោបិ តថេវ អាហ. អថស្ស អត្តនា សទ្ធិំ ឯកជ្ឈាសយតំ ញត្វា ឧបតិស្សោ តំ ឯវមាហ – ‘‘អម្ហាកំ ឧភិន្នម្បិ សុចិន្តិតំ, មោក្ខធម្មំ គវេសន្តេហិ បន ឯកា បព្ពជ្ជា លទ្ធុំ វដ្ដតិ, កស្ស សន្តិកេ បព្ពជាមា’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន សញ្ចយោ បរិព្ពាជកោ រាជគហេ បដិវសតិ មហតិយា បរិព្ពាជកបរិសាយ សទ្ធិំ. តេ ‘‘តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមា’’តិ បញ្ចហិ មាណវកសតេហិ សទ្ធិំ សញ្ចយស្ស សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. តេសំ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ សញ្ចយោ អតិរេកលាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អហោសិ. តេ កតិបាហេនេវ សព្ពំ សញ្ចយស្ស សមយំ បរិគ្គណ្ហិត្វា, ‘‘អាចរិយ, តុម្ហាកំ ជាននសមយោ ឯត្តកោវ, ឧទាហុ ឧត្តរិបិ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សញ្ចយោ ‘‘ឯត្តកោវ, សព្ពំ តុម្ហេហិ ញាត’’ន្តិ អាហ. តេ តស្ស កថំ សុត្វា ចិន្តយិំសុ – ‘‘ឯវំ សតិ ឥមស្ស សន្តិកេ ព្រហ្មចរិយវាសោ និរត្ថកោ, មយំ មោក្ខធម្មំ គវេសិតុំ និក្ខន្តា, សោ ឥមស្ស សន្តិកេ ឧប្បាទេតុំ ន សក្កា. មហា ខោ បន ជម្ពុទីបោ, គាមនិគមរាជធានិយោ ចរន្តា មយំ អវស្សំ មោក្ខធម្មទេសកំ ឯកំ អាចរិយំ លភិស្សាមា’’តិ. តេ តតោ បដ្ឋាយ យត្ថ យត្ថ បណ្ឌិតា សមណព្រាហ្មណា អត្ថីតិ សុណន្តិ, តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា បញ្ហសាកច្ឆំ ករោន្តិ. តេហិ បុដ្ឋំ បញ្ហំ អញ្ញេ កថេតុំ សមត្ថា នត្ថិ, តេ បន តេសំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តិ. ឯវំ សកលជម្ពុទីបំ បរិគ្គណ្ហិត្វា និវត្តិត្វា សកដ្ឋានមេវ អាគន្ត្វា, ‘‘សម្ម កោលិត, យោ បឋមំ អមតំ អធិគច្ឆតិ, សោ អារោចេតូ’’តិ កតិកំ អកំសុ.

តេន សមយេន អម្ហាកំ សត្ថា បឋមាភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ សម្បត្តោ ហោតិ. អថ ‘‘ឯកសដ្ឋិ អរហន្តោ លោកេ ឧប្បន្នា ហោន្តី’’តិ វុត្តកាលេ ‘‘ចរថ, ភិក្ខវេ, ចារិកំ ពហុជនហិតាយា’’តិ រតនត្តយគុណប្បកាសនត្ថំ ឧយ្យោជិតានំ ភិក្ខូនំ អន្តរេ បញ្ចវគ្គិយព្ភន្តរោ អស្សជិត្ថេរោ បដិនិវត្តិត្វា រាជគហមេវ អាគតោ. បុនទិវសេ បាតោវ បត្តចីវរំ អាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ.

តស្មិំ សមយេ ឧបតិស្សបរិព្ពាជកោ បាតោវ ភត្តកិច្ចំ កត្វា បរិព្ពាជការាមំ គច្ឆន្តោ ថេរំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឯវរូបោ បព្ពជិតោ នាម ន ទិដ្ឋបុព្ពោ. យេ វត លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា, អយំ តេសំ ភិក្ខូនំ អញ្ញតរោ, យំនូនាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យំ – ‘កំសិ ត្វំ, អាវុសោ ឧទ្ទិស្ស, បព្ពជិតោ, កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អកាលោ ខោ ឥមំ ភិក្ខុំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ បិណ្ឌាយ ចរតិ, យំនូនាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធេយ្យំ អត្ថិកេហិ ឧបញ្ញាតំ មគ្គ’’ន្តិ. សោ ថេរំ លទ្ធបិណ្ឌបាតំ អញ្ញតរំ ឱកាសំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា និសីទិតុកាមតញ្ចស្ស ញត្វា អត្តនោ បរិព្ពាជកបីឋកំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. ភត្តកិច្ចបរិយោសានេបិស្ស អត្តនោ កុណ្ឌិកាយ ឧទកំ អទាសិ.

ឯវំ អាចរិយវត្តំ កត្វា កតភត្តកិច្ចេន ថេរេន សទ្ធិំ មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘វិប្បសន្នានិ ខោ តេ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយានិ, បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ បរិយោទាតោ, កំសិ ត្វំ, អាវុសោ ឧទ្ទិស្ស, បព្ពជិតោ, កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘អត្ថាវុសោ, មហាសមណោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ, តាហំ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតោ, សោ ច មេ ភគវា សត្ថា, តស្សេវាហំ ភគវតោ ធម្មំ រោចេមី’’តិ អាហ. អថ នំ ‘‘កិំវាទី បនាយស្មតោ សត្ថា, កិមក្ខាយី’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ បរិព្ពាជកា នាម សាសនស្ស បដិបក្ខភូតា, ឥមស្ស សាសនស្ស គម្ភីរតំ ទស្សេស្សាមី’’តិ. អត្តនោ នវកភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘អហំ ខោ, អាវុសោ, នវោ អចិរបព្ពជិតោ, អធុនាគតោ ឥមំ ធម្មវិនយំ, ន តាវាហំ សក្កោមិ វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ. បរិព្ពាជកោ ‘‘អហំ ឧបតិស្សោ នាម, ត្វំ យថាសត្តិយា អប្បំ វា ពហុំ វា វទ, ឯតំ នយសតេន នយសហស្សេន បដិវិជ្ឈិតុំ មយ្ហំ ភារោ’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ –

‘‘អប្បំ វា ពហុំ វា ភាសស្សុ, អត្ថំយេវ មេ ព្រូហិ;

អត្ថេនេវ មេ អត្ថោ, កិំ កាហសិ ព្យញ្ជនំ ពហុ’’ន្តិ. (មហាវ. ៦០);

ឯវំ វុត្តេ ថេរោ ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា’’តិ (មហាវ. ៦០; អប. ថេរ. ១.១.២៨៦) គាថំ អាហ. បរិព្ពាជកោ បឋមបទទ្វយមេវ សុត្វា សហស្សនយសម្បន្នេ សោតាបត្តិមគ្គេ បតិដ្ឋហិ. ឥតរំ បទទ្វយំ សោតាបន្នកាលេ និដ្ឋាសិ.

សោ សោតាបន្នោ ហុត្វា ឧបរិវិសេសេ អប្បវត្តន្តេ ‘‘ភវិស្សតិ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ថេរំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, មា ឧបរិ ធម្មទេសនំ វឌ្ឍយិត្ថ, ឯត្តកមេវ ហោតុ, កហំ អម្ហាកំ សត្ថា វសតី’’តិ? វេឡុវនេ បរិព្ពាជកាតិ. ភន្តេ, តុម្ហេ បុរតោ យាថ, មយ្ហំ ឯកោ សហាយកោ អត្ថិ. អម្ហេហិ ច អញ្ញមញ្ញំ កតិកា កតា ‘‘យោ បឋមំ អមតំ អធិគច្ឆតិ, សោ អារោចេតូ’’តិ. អហំ តំ បដិញ្ញំ មោចេត្វា សហាយកំ គហេត្វា តុម្ហាកំ គតមគ្គេនេវ សត្ថុ សន្តិកំ អាគមិស្សាមីតិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន ថេរស្ស បាទេសុ និបតិត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា បរិព្ពាជការាមាភិមុខោ អគមាសិ.

កោលិតបរិព្ពាជកោ តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ សហាយកស្ស មុខវណ្ណោ ន អញ្ញេសុ ទិវសេសុ វិយ, អទ្ធា តេន អមតំ អធិគតំ ភវិស្សតី’’តិ អមតាធិគមំ បុច្ឆិ. សោបិស្ស ‘‘អាម អាវុសោ, អមតំ អធិគត’’ន្តិ បដិជានិត្វា តមេវ គាថំ អភាសិ. គាថាបរិយោសានេ កោលិតោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិត្វា អាហ – ‘‘កហំ កិរ, សម្ម, សត្ថា វសតី’’តិ? ‘‘វេឡុវនេ កិរ, សម្ម, វសតី’’តិ ឯវំ នោ អាចរិយេន អស្សជិត្ថេរេន កថិតន្តិ. តេន ហិ សម្ម អាយាម, សត្ថារំ បស្សិស្សាមាតិ. សារិបុត្តត្ថេរោ ច នាមេស សទាបិ អាចរិយបូជកោវ, តស្មា សហាយំ កោលិតមាណវំ ឯវមាហ – ‘‘សម្ម, អម្ហេហិ អធិគតំ អមតំ អម្ហាកំ អាចរិយស្ស សញ្ចយបរិព្ពាជកស្សាបិ កថេស្សាម. ពុជ្ឈមានោ បដិវិជ្ឈិស្សតិ, អប្បដិវិជ្ឈន្តោ អម្ហាកំ សទ្ទហិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សតិ, ពុទ្ធានំ ទេសនំ សុត្វា មគ្គផលបដិវេធំ ករិស្សតី’’តិ.

តតោ ទ្វេបិ ជនា សញ្ចយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘អាចរិយ, ត្វំ កិំ ករោសិ, ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ. អាយាម, ទសពលំ បស្សិស្សាមា’’តិ. សោ ‘‘កិំ វទេថ, តាតា’’តិ តេបិ វារេត្វា លាភគ្គយសគ្គប្បត្តិមេវ តេសំ ទីបេសិ. តេ ‘‘អម្ហាកំ ឯវរូបោ អន្តេវាសិកវាសោ និច្ចមេវ ហោតុ, តុម្ហាកំ បន គមនំ វា អគមនំ វា ជានាថា’’តិ អាហំសុ. សញ្ចយោ ‘‘ឥមេ ឯត្តកំ ជានន្តា មម វចនំ ន ករិស្សន្តី’’តិ ញត្វា ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ, តាតា, អហំ មហល្លកកាលេ អន្តេវាសិកវាសំ វសិតុំ ន សក្កោមី’’តិ អាហ. តេ អនេកេហិបិ ការណេហិ តំ ពោធេតុំ អសក្កោន្តា អត្តនោ ឱវាទេ វត្តមានំ ជនំ អាទាយ វេឡុវនំ អគមំសុ. អថ តេសំ បញ្ចសុ អន្តេវាសិកសតេសុ អឌ្ឍតេយ្យសតា និវត្តិំសុ, អឌ្ឍតេយ្យសតា តេហិ សទ្ធិំ អគមំសុ.

សត្ថា ចតុបរិសមជ្ឈេ ធម្មំ ទេសេន្តោ តេ ទូរតោវ ទិស្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯតេ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ សហាយា អាគច្ឆន្តិ កោលិតោ ច ឧបតិស្សោ ច, ឯតំ មេ សាវកយុគំ ភវិស្សតិ អគ្គំ ភទ្ទយុគ’’ន្តិ. អថ តេសំ បរិសាយ ចរិយវសេន ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេសិ. ឋបេត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកេ សព្ពេបិ តេ អឌ្ឍតេយ្យសតា បរិព្ពាជកា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថា ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. សព្ពេសំ កេសមស្សុ អន្តរធាយិ, ឥទ្ធិមយំ បត្តចីវរំ កាយប្បដិពទ្ធំ អហោសិ. ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានម្បិ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ អាគតំ, ឧបរិមគ្គត្តយកិច្ចំ បន ន និដ្ឋាសិ. កស្មា? សាវកបារមិញាណស្ស មហន្តតាយ.

អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ បព្ពជិតទិវសតោ សត្តមេ ទិវសេ មគធរដ្ឋេ កល្លវាលគាមកំ ឧបនិស្សាយ សមណធម្មំ ករោន្តោ ថិនមិទ្ធេ ឱក្កន្តេ សត្ថារា សំវេជិតោ ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា តថាគតេន ទិន្នំ ធាតុកម្មដ្ឋានំ សុណន្តោវ ឧបរិមគ្គត្តយកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា សាវកបារមិញាណស្ស មត្ថកំ បត្តោ. សារិបុត្តត្ថេរោបិ បព្ពជិតទិវសតោ អទ្ធមាសំ អតិក្កមិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ តមេវ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ សូករខតលេណេ វិហរន្តោ អត្តនោ ភាគិនេយ្យស្ស ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស វេទនាបរិគ្គហសុត្តន្តេ (ម. និ. ២.២០៥-២០៦) ទេសិយមានេ សុត្តានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា បរស្ស វឌ្ឍិតភត្តំ ភុញ្ជន្តោ វិយ សាវកបារមិញាណស្ស មត្ថកំ បត្តោ. ភាគិនេយ្យោ បនស្ស ទេសនាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ. ឥតិ ទ្វិន្នម្បិ មហាសាវកានំ តថាគតេ រាជគហេ វិហរន្តេយេវ សាវកបារមិញាណកិច្ចំ មត្ថកំ បត្តំ. អបរភាគេ បន សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ‘‘មហាបញ្ញានំ យទិទំ សារិបុត្តោ, ឥទ្ធិមន្តានំ យទិទំ មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ ទ្វេបិ មហាសាវកេ ឋានន្តរេ ឋបេសីតិ.

មហាកស្សបត្ថេរវត្ថុ

១៩១. ចតុត្ថេ ធុតវាទានន្តិ ឯត្ថ ធុតោ វេទិតព្ពោ, ធុតវាទោ វេទិតព្ពោ, ធុតធម្មា វេទិតព្ពា, ធុតង្គានិ វេទិតព្ពានិ. តត្ថ ធុតោតិ ធុតកិលេសោ វា បុគ្គលោ កិលេសធុននោ វា ធម្មោ.

ធុតវាទោតិ ឯត្ថ បន អត្ថិ ធុតោ ន ធុតវាទោ, អត្ថិ ន ធុតោ ធុតវាទោ, អត្ថិ នេវ ធុតោ ន ធុតវាទោ, អត្ថិ ធុតោ ចេវ ធុតវាទោ ច. តត្ថ យោ ធុតង្គេន អត្តនោ កិលេសេ ធុនិ, បរំ បន ធុតង្គេន ន ឱវទតិ នានុសាសតិ ពាកុលត្ថេរោ វិយ, អយំ ធុតោ ន ធុតវាទោ. យថាហ – ‘‘តយិទំ អាយស្មា ពាកុលោ ធុតោ ន ធុតវាទោ’’តិ. យោ បន ធុតង្គេន អត្តនោ កិលេសេ ន ធុនិ, កេវលំ អញ្ញេ ធុតង្គេន ឱវទតិ អនុសាសតិ ឧបនន្ទត្ថេរោ វិយ, អយំ ន ធុតោ ធុតវាទោ. យថាហ – ‘‘តយិទំ អាយស្មា ឧបនន្ទោ ន ធុតោ ធុតវាទោ’’តិ. យោ បន ឧភយវិបន្នោ លាឡុទាយី វិយ, អយំ នេវ ធុតោ ន ធុតវាទោ. យថាហ – ‘‘តយិទំ អាយស្មា លាឡុទាយី នេវ ធុតោ ន ធុតវាទោ’’តិ. យោ បន ឧភយសម្បន្នោ អាយស្មា មហាកស្សបត្ថេរោ វិយ, អយំ ធុតោ ចេវ ធុតវាទោ ច. យថាហ – ‘‘តយិទំ អាយស្មា មហាកស្សបោ ធុតោ ចេវ ធុតវាទោ ចា’’តិ.

ធុតធម្មា វេទិតព្ពាតិ អប្បិច្ឆតា សន្តុដ្ឋិតា សល្លេខតា បវិវេកតា ឥទមដ្ឋិកតាតិ ឥមេ ធុតង្គចេតនាយ បរិវារា បញ្ច ធម្មា ‘‘អប្បិច្ឆំយេវ និស្សាយា’’តិអាទិវចនតោ (អ. និ. ៥.១៨១; បរិ. ៣២៥) ធុតធម្មា នាម. តត្ថ អប្បិច្ឆតា ច សន្តុដ្ឋិតា ច អលោភោ, សល្លេខតា ច បវិវេកតា ច ទ្វីសុ ធម្មេសុ អនុបតន្តិ អលោភេ ចេវ អមោហេ ច, ឥទមដ្ឋិតា ញាណមេវ. តត្ថ អលោភេន បដិក្ខេបវត្ថូសុ លោភំ, អមោហេន តេស្វេវ អាទីនវប្បដិច្ឆាទកំ មោហំ ធុនាតិ. អលោភេន ច អនុញ្ញាតានំ បដិសេវនមុខេន បវត្តំ កាមសុខល្លិកានុយោគំ, អមោហេន ធុតង្គេសុ អតិសល្លេខមុខេន បវត្តំ អត្តកិលមថានុយោគំ ធុនាតិ. តស្មា ឥមេ ធម្មា ធុតធម្មាតិ វេទិតព្ពា.

ធុតង្គានិ វេទិតព្ពានីតិ តេរស ធុតង្គានិ វេទិតព្ពានិ បំសុកូលិកង្គំ…បេ… នេសជ្ជិកង្គន្តិ.

ធុតវាទានំ យទិទំ មហាកស្សបោតិ យត្តកា ធុតវាទំ វទន្តិ, តេសំ សព្ពេសម្បិ អន្តរេ អយំ មហាកស្សបត្ថេរោ អគ្គោតិ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. មហាកស្សបោតិ ឧរុវេឡកស្សបោ នទីកស្សបោ គយាកស្សបោ កុមារកស្សបោតិ ឥមេ ខុទ្ទានុខុទ្ទកេ ថេរេ ឧបាទាយ អយំ មហា, តស្មា មហាកស្សបោតិ វុត្តោ.