(១៤) ២. ទុតិយឯតទគ្គវគ្គោ

ចូឡបន្ថកត្ថេរវត្ថុ

១៩៨-២០០. ទុតិយស្ស បឋមេ មនោមយន្តិ មនេន និព្ពត្តិតំ. ‘‘មនោមយេន កាយេន, ឥទ្ធិយា ឧបសង្កមី’’តិ (ថេរគា. ៩០១) វុត្តដ្ឋានស្មិញ្ហិ មនេន កតកាយោ មនោមយកាយោ នាម ជាតោ. ‘‘អញ្ញតរំ មនោមយំ កាយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ (ចូឡវ. ៣៣៣) វុត្តដ្ឋានេ មនេន និព្ពត្តិតកាយោ មនោមយកាយោ នាម ជាតោ. អយមិធ អធិប្បេតោ. តត្ថ អញ្ញេ ភិក្ខូ មនោមយំ កាយំ និព្ពត្តេន្តា តយោ វា ចត្តារោ វា និព្ពត្តេន្តិ, ន ពហុកេ. ឯកសទិសេយេវ ច កត្វា និព្ពត្តេន្តិ ឯកវិធមេវ កម្មំ កុរុមានេ. ចូឡបន្ថកត្ថេរោ បន ឯកាវជ្ជនេន សមណសហស្សំ មាបេសិ. ទ្វេបិ ច ជនេ ន ឯកសទិសេ អកាសិ ន ឯកវិធំ កម្មំ កុរុមានេ. តស្មា មនោមយំ កាយំ អភិនិម្មិនន្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

ចេតោវិវដ្ដកុសលានម្បិ ចូឡបន្ថកោវ អគ្គោ, សញ្ញាវិវដ្ដកុសលានំ បន មហាបន្ថកត្ថេរោ អគ្គោតិ វុត្តោ. តត្ថ ចូឡបន្ថកត្ថេរោ ចតុន្នំ រូបាវចរជ្ឈានានំ លាភិតាយ ‘‘ចេតោវិវដ្ដកុសលោ’’តិ វុត្តោ, មហាបន្ថកត្ថេរោ ចតុន្នំ អរូបាវចរជ្ឈានានំ លាភិតាយ ‘‘សញ្ញាវិវដ្ដកុសលោ’’តិ វុត្តោ. ចូឡបន្ថកោ ច សមាធិកុសលតាយ ចេតោវិវដ្ដកុសលោ នាម, មហាបន្ថកោ វិបស្សនាកុសលតាយ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលោ នាម. ឯកោ ចេត្ថ សមាធិលក្ខណេ ឆេកោ, ឯកោ វិបស្សនាលក្ខណេ. តថា ឯកោ សមាធិគាឡ្ហោ, ឯកោ វិបស្សនាគាឡ្ហោ. ឯកោ ចេត្ថ អង្គសំខិត្តេ ឆេកោ, ឯកោ អារម្មណសំខិត្តេ. តថា ឯកោ អង្គវវត្ថានេ ឆេកោ, ឯកោ អារម្មណវវត្ថានេតិ ឯវមេត្ថ យោជនា កាតព្ពា.

អបិច ចូឡបន្ថកត្ថេរោ រូបាវចរជ្ឈានលាភី ហុត្វា ឈានង្គេហិ វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តោតិ ចេតោវិវដ្ដកុសលោ, មហាបន្ថកោ អរូបាវចរជ្ឈានលាភី ហុត្វា ឈានង្គេហិ វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តោតិ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលោ. ឧភោបិ បន្ថេ ជាតត្តា បន្ថកា នាម ជាតា. តេសំ បឋមជាតោ មហាបន្ថកោ នាម, បច្ឆាជាតោ ចូឡបន្ថកោ នាម.

ឥមេសំ បន ឧភិន្នម្បិ បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អតីតេ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរវាសិនោ ទ្វេ ភាតិកា កុដុម្ពិកា សទ្ធា បសន្នា និពទ្ធំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តិ. តេសុ ឯកទិវសំ កនិដ្ឋោ សត្ថារំ ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគតំ ឯកំ ភិក្ខុំ ‘‘មម សាសនេ មនោមយំ កាយំ អភិនិម្មិនន្តានំ ចេតោវិវដ្ដកុសលានញ្ច អយំ ភិក្ខុ អគ្គោ’’តិ ឯតទគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មហា វតាយំ ភិក្ខុ ឯកោ ហុត្វា ទ្វេ អង្គានិ បរិបូរេត្វា ចរតិ, មយាបិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អង្គទ្វយបូរកេន ហុត្វា វិចរិតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ បុរិមនយេនេវ សត្ថារំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា ឯវមាហ – ‘‘យំ, ភន្តេ, ភិក្ខុំ តុម្ហេ ឥតោ សត្តទិវសមត្ថកេ មនោមយង្គេន ច ចេតោវិវដ្ដកុសលង្គេន ច ‘អយំ មម សាសនេ អគ្គោ’តិ ឯតទគ្គេ ឋបយិត្ថ, អហម្បិ ឥមស្ស អធិការកម្មស្ស ផលេន សោ ភិក្ខុ វិយ អង្គទ្វយបូរកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ.

សត្ថា អនាគតំ ឱលោកេត្វា អនន្តរាយេនស្ស បត្ថនាយ សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ កប្បសតសហស្សាវសានេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, សោ តំ ឥមស្មិំ ឋានទ្វយេ ឋបេស្សតី’’តិ ព្យាករិត្វា អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. ភាតាបិស្ស ឯកទិវសំ សត្ថារំ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលំ ភិក្ខុំ ឯតទគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តថេវ អធិការំ កត្វា បត្ថនំ អកាសិ, សត្ថាបិ តំ ព្យាកាសិ.

តេ ឧភោបិ ជនា សត្ថរិ ធរមានេ កុសលកម្មំ ករិត្វា សត្ថុ បរិនិព្ពុតកាលេ សរីរចេតិយេ សុវណ្ណបូជំ កត្វា តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តា. តេសំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តានំយេវ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កន្តំ. តត្ថ មហាបន្ថកស្ស អន្តរា កតកល្យាណកម្មំ ន កថិយតិ, ចូឡបន្ថកោ បន កស្សបភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ ឱទាតកសិណកម្មំ កត្វា ទេវបុរេ និព្ពត្តិ. អថ អម្ហាកំ សត្ថា អភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនមហាវិហារេ បដិវសតិ.

ឥមស្មិំ ឋានេ ឋត្វា ឥមេសំ ទ្វិន្នំ និព្ពត្តិំ កថេតុំ វដ្ដតិ. រាជគហេ កិរ ធនសេដ្ឋិកុលស្ស ធីតា អត្តនោ ទាសេនេវ សទ្ធិំ សន្ថវំ កត្វា ‘‘អញ្ញេបិ មេ ឥមំ កម្មំ ជានេយ្យុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ – ‘‘អម្ហេហិ ឥមស្មិំ ឋានេ វសិតុំ ន សក្កា, សចេ មេ មាតាបិតរោ ឥមំ ទោសំ ជានិស្សន្តិ, ខណ្ឌាខណ្ឌំ ករិស្សន្តិ, វិទេសំ គន្ត្វា វសិស្សាមា’’តិ ហត្ថសារំ គហេត្វា អគ្គទ្វារេន និក្ខមិត្វា ‘‘យត្ថ វា តត្ថ វា អញ្ញេហិ អជាននដ្ឋានំ គន្ត្វា វសិស្សាមា’’តិ ឧភោបិ អគមំសុ.

តេសំ ឯកស្មិំ ឋានេ វសន្តានំ សំវាសមន្វាយ តស្សា កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. សា គព្ភស្ស បរិបាកំ អាគម្ម សាមិកេន សទ្ធិំ មន្តេសិ – ‘‘គព្ភោ មេ បរិបាកំ គតោ, ញាតិមិត្តាទិវិរហិតេ ឋានេ គព្ភវុដ្ឋានំ នាម ឧភិន្នម្បិ អម្ហាកំ ទុក្ខមេវ, កុលគេហមេវ គច្ឆាមា’’តិ. សោ ‘‘អជ្ជ គច្ឆាម, ស្វេ គច្ឆាមា’’តិ ទិវសេ អតិក្កមាបេសិ. សា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ពាលោ អត្តនោ ទោសមហន្តាយ គន្តុំ ន ឧស្សហតិ, មាតាបិតរោ ច នាម ឯកន្តហិតា, អយំ គច្ឆតុ វា មា វា, មយា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. តស្មិំ គេហា និក្ខន្តេ សា គេហេ បរិក្ខារំ បដិសាមេត្វា អត្តនោ កុលឃរំ គតភាវំ អនន្តរគេហវាសីនំ អារោចេត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

អថ សោ បុរិសោ ឃរំ អាគតោ តំ អទិស្វា បដិវិស្សកេ បុច្ឆិត្វា ‘‘កុលឃរំ គតា’’តិ សុត្វា វេគេន អនុពន្ធិត្វា អន្តរាមគ្គេ សម្បាបុណិ. តស្សាបិ តត្ថេវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. សោ ‘‘កិំ ឥទំ ភទ្ទេ’’តិ បុច្ឆិ. សាមិ ឯកោ បុត្តោ ជាតោតិ. ឥទានិ កិំ ករិស្សាមាតិ? យស្ស អត្ថាយ មយំ កុលឃរំ គច្ឆាម, តំ កម្មំ អន្តរាវ និប្ផន្នំ, តត្ថ គន្ត្វា កិំ ករិស្សាម, និវត្តាមាតិ ទ្វេបិ ឯកចិត្តា ហុត្វា និវត្តិំសុ. តស្ស ទារកស្ស ច បន្ថេ ជាតត្តា បន្ថកោតិ នាមំ អកំសុ. តស្សា នចិរស្សេវ អបរោបិ គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. សព្ពំ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ. តស្សបិ ទារកស្ស បន្ថេ ជាតត្តា បឋមជាតស្ស មហាបន្ថកោតិ នាមំ កត្វា បច្ឆាជាតស្ស ចូឡបន្ថកោតិ នាមំ អកំសុ.

តេ ទ្វេបិ ទារកេ គហេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គតា. តេសំ តត្ថ វសន្តានំ អយំ មហាបន្ថកទារកោ អញ្ញេ ទារកជនេ ‘‘ចូឡបិតា មហាបិតា អយ្យកោ អយ្យិកា’’តិ វទន្តេ សុត្វា មាតរំ បដិបុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, អញ្ញេ ទារកា កថេន្តិ ‘អយ្យកោ អយ្យិកា’តិ, កិំ អម្ហាកំ ញាតកា នត្ថី’’តិ? អាម, តាត, តុម្ហាកំ ឯត្ថ ញាតកា នត្ថិ, រាជគហនគរេ បន វោ ធនសេដ្ឋិ នាម អយ្យកោ, តត្ថ តុម្ហាកំ ពហូ ញាតកាតិ. កស្មា តត្ថ ន គច្ឆថ អម្មាតិ? សា អត្តនោ អគមនការណំ បុត្តស្ស អកថេត្វា បុត្តេសុ បុនប្បុនំ កថេន្តេសុ សាមិកមាហ – ‘‘ឥមេ ទារកា អតិវិយ មំ កិលមេន្តិ, កិំ នោ មាតាបិតរោ ទិស្វា មំសំ ខាទិស្សន្តិ, ឯហិ ទារកានំ អយ្យកកុលំ ទស្សេមា’’តិ. អហំ សម្មុខា ភវិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, តំ បន នយិស្សាមីតិ. ‘‘សាធុ សាមិ, យេន កេនចិ ឧបាយេន ទារកានំ អយ្យកកុលមេវ ទដ្ឋុំ វដ្ដតី’’តិ ទ្វេបិ ជនា ទារកេ អាទាយ អនុបុព្ពេន រាជគហំ បត្វា នគរទ្វារេ ឯកិស្សា សាលាយ និវាសំ កត្វា ទារកមាតា ទ្វេ ទារកេ គហេត្វា អាគតភាវំ មាតាបិតូនំ អារោចាបេសិ.

តេ តំ សាសនំ សុត្វា សំសារេ សំសរន្តានំ ន បុត្តោ ន ធីតា នាម នត្ថិ, តេ អម្ហាកំ មហាបរាធិកា, ន សក្កា តេហិ អម្ហាកំ ចក្ខុបថេ ឋាតុំ. ឯត្តកំ បន ធនំ គហេត្វា ទ្វេបិ ជនា ផាសុកដ្ឋានំ គន្ត្វា ជីវន្តុ, ទារកេ បន ឥធ បេសេន្តូតិ. សេដ្ឋិធីតា មាតាបិតូហិ បេសិតំ ធនំ គហេត្វា ទារកេ អាគតទូតានំ ហត្ថេយេវ ទត្វា បេសេសិ. ទារកា អយ្យកកុលេ វឌ្ឍន្តិ. តេសុ ចូឡបន្ថកោ អតិទហរោ, មហាបន្ថកោ បន អយ្យកេន សទ្ធិំ ទសពលស្ស ធម្មកថំ សោតុំ គច្ឆតិ. តស្ស និច្ចំ សត្ថុ សម្មុខេ ធម្មំ សុណន្តស្ស បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ នមិ. សោ អយ្យកំ អាហ – ‘‘សចេ តុម្ហេ អនុជានេយ្យាថ, អហំ បព្ពជ្ជេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘កិំ វទេសិ, តាត, មយ្ហំ សកលលោកស្សបិ បព្ពជ្ជតោ តវេវ បព្ពជ្ជា ភទ្ទិកា. សចេ សក្កោសិ, បព្ពជ, តាតា’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គតោ. សត្ថា ‘‘កិំ, មហាសេដ្ឋិ, ទារកោ តេ លទ្ធោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អយំ ទារកោ មយ្ហំ នត្តា, តុម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពជាមីតិ វទតី’’តិ អាហ.

សត្ថា អញ្ញតរំ បិណ្ឌចារិកំ ‘‘ឥមំ ទារកំ បព្ពាជេហី’’តិ អាណាបេសិ. ថេរោ តស្ស តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា បព្ពាជេសិ. សោ ពហុំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បរិបុណ្ណវស្សោ ឧបសម្បទំ លភិ. ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា យោនិសោមនសិការេ កម្មំ ករោន្តោ ចតុន្នំ អរូបាវចរជ្ឈានានំ លាភី ហុត្វា ឈានង្គេហិ វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បាបុណិ. ឥតិ សោ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលានំ អគ្គោ ជាតោ. សោ ឈានសុខេន ផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘សក្កា នុ ខោ ឥមំ សុខំ ចូឡបន្ថកស្ស ទាតុ’’ន្តិ. តតោ អយ្យកសេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មហាសេដ្ឋិ សចេ តុម្ហេ សម្បដិច្ឆថ, អហំ ចូឡបន្ថកំ បព្ពាជេយ្យ’’ន្តិ អាហ. បព្ពាជេថ, ភន្តេតិ. ថេរោ ចូឡបន្ថកទារកំ បព្ពាជេត្វា ទសសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ. ចូឡបន្ថកសាមណេរោ ភាតិកស្ស សន្តិកេ.

‘‘បទុមំ យថា កោកនទំ សុគន្ធំ,

បាតោ សិយា ផុល្លមវីតគន្ធំ;

អង្គីរសំ បស្ស វិរោចមានំ,

តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេ’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៣; អ. និ. ៥.១៩៥) –

ឥមំ គាថំ គណ្ហាតិ. គហិតគហិតបទំ ឧបរូបរិបទំ គណ្ហន្តស្ស នស្សតិ. តស្ស ឥមំ គាថំ គហេតុំ វាយមន្តស្សេវ ចត្តារោ មាសា អតិក្កន្តា. អថ នំ មហាបន្ថកោ អាហ – ‘‘ចូឡបន្ថក, ត្វំ ឥមស្មិំ សាសនេ អភព្ពោ, ចតូហិ មាសេហិ ឯកគាថម្បិ គហេតុំ ន សក្កោសិ, បព្ពជិតកិច្ចំ បន ត្វំ កថំ មត្ថកំ បាបេស្សសិ, និក្ខម ឥតោ’’តិ. សោ ថេរេន បណាមិតោ វិហារបច្ចន្តេ រោទមានោ អដ្ឋាសិ.

តេន សមយេន សត្ថា រាជគហំ ឧបនិស្សាយ ជីវកម្ពវនេ វិហរតិ. តស្មិំ សមយេ ជីវកោ បុរិសំ បេសេសិ ‘‘បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ សត្ថារំ និមន្តេហី’’តិ. តេន ខោ បន សមយេន មហាបន្ថកោ ភត្តុទ្ទេសកោ ហោតិ. សោ ‘‘បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ ភិក្ខំ សម្បដិច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ វុត្តោ ‘‘ចូឡបន្ថកំ ឋបេត្វា សេសានំ សម្បដិច្ឆាមី’’តិ អាហ. ចូឡបន្ថកោ តំ កថំ សុត្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ ទោមនស្សប្បត្តោ អហោសិ. សត្ថា ចូឡបន្ថកស្ស ខេទំ ទិស្វា ‘‘ចូឡបន្ថកោ មយិ គតេ ពុជ្ឈិស្សតី’’តិ គន្ត្វា អវិទូរេ ឋានេ អត្តានំ ទស្សេត្វា ‘‘កិំ ត្វំ, បន្ថក, រោទសី’’តិ អាហ. ភាតា មំ, ភន្តេ, បណាមេតីតិ. បន្ថក, តុយ្ហំ ភាតិកស្ស បរបុគ្គលានំ អាសយានុសយញាណំ នត្ថិ, ត្វំ ពុទ្ធវេនេយ្យបុគ្គលោ នាមាតិ ឥទ្ធិយា អភិសង្ខរិត្វា សុទ្ធំ ចោឡខណ្ឌំ អទាសិ ‘‘ឥមំ គហេត្វា ‘រជោហរណំ រជោហរណ’ន្តិ វត្វា ភាវេហិ បន្ថកា’’តិ.

សោ សត្ថារា ទិន្នំ ចោឡខណ្ឌំ ‘‘រជោហរណំ រជោហរណ’’ន្តិ ហត្ថេន បរិមជ្ជន្តោ និសីទិ. តស្ស បរិមជ្ជន្តស្ស លោមានិ កិលិដ្ឋធាតុកានិ ជាតានិ. បុន បរិមជ្ជន្តស្ស ឧក្ខលិបរិបុញ្ឆនសទិសំ ជាតំ. សោ ញាណបរិបាកំ អាគម្ម តត្ថ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ ចោឡខណ្ឌំ បកតិយា បណ្ឌរំ បរិសុទ្ធំ, ឧបាទិន្នកសរីរំ និស្សាយ កិលិដ្ឋំ ជាតំ, ឥទំ ចិត្តម្បិ ឯវំគតិកមេវា’’តិ. សមាធិំ ភាវេត្វា ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានិ បាទកានិ កត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. សោ មនោមយជ្ឈានលាភី ហុត្វា ឯកោ ហុត្វា ពហុធា, ពហុធា ហុត្វា ឯកោ ភវិតុំ សមត្ថោ អហោសិ. អរហត្តមគ្គេនេវ ចស្ស តេបិដកញ្ច ឆ អភិញ្ញា ច អាគមិំសុ.

បុនទិវសេ សត្ថា ឯកូនេហិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា ជីវកស្ស និវេសនេ និសីទិ. ចូឡបន្ថកោ បន អត្តនោ ភិក្ខាយ អសម្បដិច្ឆិតត្តាយេវ ន គតោ. ជីវកោ យាគុំ ទាតុំ អារភិ, សត្ថា ហត្ថេន បត្តំ បិទហិ. កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថាតិ? វិហារេ ឯកោ ភិក្ខុ អត្ថិ ជីវកាតិ. សោ បុរិសំ បហិណិ ‘‘គច្ឆ, ភណេ, វិហារេ និសិន្នំ អយ្យំ គហេត្វា ឯហី’’តិ. ចូឡបន្ថកត្ថេរោបិ តស្ស បុរិសស្ស បុរេ អាគមនាយេវ ភិក្ខុសហស្សំ និម្មិនិត្វា ឯកម្បិ ឯកេន អសទិសំ, ឯកស្សបិ ច ចីវរវិចារណាទិសមណកម្មំ អញ្ញេន អសទិសំ អកាសិ. សោ បុរិសោ វិហារេ ភិក្ខូនំ ពហុភាវំ ទិស្វា គន្ត្វា ជីវកស្ស កថេសិ – ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ វិហារេ ភិក្ខុសង្ឃោ ពហុតរោ, តតោ បក្កោសិតព្ពំ ភទន្តំ ន ជានាមី’’តិ. ជីវកោ សត្ថារំ បដិបុច្ឆិ – ‘‘កោនាមោ, ភន្តេ, វិហារេ និសិន្នភិក្ខូ’’តិ? ចូឡបន្ថកោ នាម ជីវកាតិ. គច្ឆ ភោ ‘‘ចូឡបន្ថកោ នាម កតរោ’’តិ បុច្ឆិត្វា អានេហីតិ. សោ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ចូឡបន្ថកោ នាម, ភន្តេ, កតរោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ ចូឡបន្ថកោ អហំ ចូឡបន្ថកោ’’តិ ភិក្ខុសហស្សម្បិ កថេសិ. សោ បុនាគន្ត្វា ជីវកស្ស កថេសិ ‘‘សហស្សមត្តា ភិក្ខូ សព្ពេបិ ‘អហំ ចូឡបន្ថកោ អហំ ចូឡបន្ថកោ’តិ កថេន្តិ, អហំ ‘អសុកោ នាម បក្កោសិតព្ពោ’តិ ន ជានាមី’’តិ. ជីវកោបិ បដិវិទ្ធសច្ចតាយ ‘‘ឥទ្ធិមា ភិក្ខូ’’តិ នយតោ ញត្វា ‘‘បឋមំ កថនភិក្ខុមេវ ‘តុម្ហេ សត្ថា បក្កោសតី’តិ វត្វា ចីវរកណ្ណេ គណ្ហ តាតា’’តិ អាហ. សោ វិហារំ គន្ត្វា តថា អកាសិ, តាវទេវ សហស្សមត្តា ភិក្ខូ អន្តរធាយិំសុ. សោ ថេរំ គហេត្វា អគមាសិ. សត្ថា តស្មិំ ខណេ យាគុំ គណ្ហិ.

ទសពលេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា វិហារំ គតេ ធម្មសភាយំ កថា ឧទបាទិ ‘‘យាវ មហន្តា វត ពុទ្ធា នាម ចត្តារោ មាសេ ឯកគាថំ គណ្ហិតុំ អសក្កោន្តំ ភិក្ខុំ ឯវំមហិទ្ធិកំ អកំសូ’’តិ. សត្ថា តេសំ ភិក្ខូនំ ចិត្តាចារំ ញត្វា គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសជ្ជ ‘‘កិំ វទេថ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆិ. ន ភគវា អញ្ញំ កិញ្ចិ កថេម, ចូឡបន្ថកេន តុម្ហាកំ សន្តិកា មហាលាភោ លទ្ធោតិ តុម្ហាកំយេវ គុណំ កថេមាតិ. អនច្ឆរិយំ, ភិក្ខវេ, ឥទានិ មយ្ហំ ឱវាទំ កត្វា លោកុត្តរទាយជ្ជលាភោ, អយំ អតីតេបិ អបរិបក្កញាណេ ឋិតស្ស មយ្ហំ ឱវាទំ កត្វា លោកិយទាយជ្ជំ លភីតិ. ភិក្ខូ ‘‘កទា, ភន្តេ’’តិ អាយាចិំសុ. សត្ថា តេសំ ភិក្ខូនំ អតីតំ អាហរិត្វា ទស្សេសិ.

ភិក្ខវេ, អតីតេ ពារាណសីនគរេ ព្រហ្មទត្តោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេសិ. តស្មិំ សមយេ ចូឡកសេដ្ឋិ នាម បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ សព្ពនិមិត្តានិ ជានាតិ. សោ ឯកទិវសំ រាជូបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ អន្តរវីថិយំ មតមូសិកំ ទិស្វា តស្មិំ ខណេ នក្ខត្តំ សមានេត្វា ឥទមាហ – ‘‘សក្កា ចក្ខុមតា កុលបុត្តេន ឥមំ ឧន្ទូរំ គហេត្វា ទារភរណញ្ច កាតុំ កម្មន្តេ ច បយោជេតុ’’ន្តិ. អញ្ញតរោ ទុគ្គតកុលបុត្តោ តំ សេដ្ឋិស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘នាយំ អជានិត្វា កថេស្សតី’’តិ មូសិកំ គហេត្វា ឯកស្មិំ អាបណេ ពិឡារស្សត្ថាយ ទត្វា កាកណិកំ លភិ. តាយ កាកណិកាយ ផាណិតំ កិណិត្វា ឯកេន កុដេន បានីយំ គណ្ហិត្វា អរញ្ញតោ អាគច្ឆន្តេ មាលាការេ ទិស្វា ថោកំ ថោកំ ផាណិតខណ្ឌំ ទត្វា ឧឡុង្កេន បានីយំ អទាសិ. តេ តស្ស ឯកេកំ បុប្ផមុដ្ឋិំ អទំសុ. សោ តេន បុប្ផមូលេន បុនទិវសេបិ ផាណិតញ្ច បានីយឃដញ្ច គហេត្វា បុប្ផារាមមេវ គតោ. តស្ស តំទិវសំ មាលាការា អឌ្ឍឱចិតកេ បុប្ផគច្ឆេ ទត្វា អគមំសុ. សោ នចិរស្សេវ ឥមិនា ឧបាយេន អដ្ឋ កហាបណេ លភិ.

បុន ឯកស្មិំ វាតវុដ្ឋិទិវសេ ឆឌ្ឌិតឧយ្យានំ គន្ត្វា បតិតទារូនំ រាសិំ កត្វា និសិន្នោ រាជកុម្ភការស្ស សន្តិកា សោឡស កហាបណេ លភិ. សោ ចតុវីសតិយា កហាបណេសុ ជាតេសុ ‘‘អត្ថិ អយំ ឧបាយោ មយ្ហ’’ន្តិ នគរទ្វារតោ អវិទូរេ ឋានេ ឯកំ បានីយចាដិំ ឋបេត្វា បញ្ចសតេ តិណហារកេ បានីយេន ឧបដ្ឋហិ. តេ អាហំសុ – ‘‘ត្វំ, សម្ម, អម្ហាកំ ពហុបការោ, កិំ តេ ករោមា’’តិ? សោបិ ‘‘មយ្ហំ កិច្ចេ ឧប្បន្នេ ករិស្សថា’’តិ វត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តោ ថលបថកម្មិកេន ច ជលបថកម្មិកេន ច សទ្ធិំ មិត្តសន្ថវំ អកាសិ. តស្ស ថលបថកម្មិកោ ‘‘ស្វេ ឥមំ នគរំ អស្សវាណិជកោ បញ្ច អស្សសតានិ គហេត្វា អាគមិស្សតី’’តិ អាចិក្ខិ. សោ តស្ស វចនំ សុត្វា តិណហារកានំ សញ្ញំ ទត្វា ឯកេកំ តិណកលាបំ ទិគុណំ កត្វា អាហរាបេសិ. អថ សោ អស្សានំ នគរំ បវិដ្ឋវេលាយ តិណកលាបសហស្សំ អន្តរទ្វារេ រាសិំ កត្វា និសីទិ. អស្សវាណិជោ សកលនគរេ អស្សានំ ចារិំ អលភិត្វា តស្ស សហស្សំ ទត្វា តំ តិណំ គណ្ហិ.

តតោ កតិបាហច្ចយេនស្ស សមុទ្ទកម្មិកសហាយកោ អារោចេសិ ‘‘បដ្ដនំ មហានាវា អាគតា’’តិ. សោ ‘‘អត្ថិ អយំ ឧបាយោ’’តិ អដ្ឋហិ កហាបណេហិ សព្ពបរិវារសម្បន្នំ តាវកាលិកំ រថំ គហេត្វា នាវាបដ្ដនំ គន្ត្វា ឯកំ អង្គុលិមុទ្ទិកំ នាវិកស្ស សច្ចការំ ទត្វា អវិទូរេ ឋានេ សាណិំ បរិក្ខិបាបេត្វា តត្ថ និសិន្នោ បុរិសេ អាណាបេសិ ‘‘ពាហិរកេសុ វាណិជេសុ អាគតេសុ តតិយេន បដិហារេន អារោចេថា’’តិ. ‘‘នាវា អាគតា’’តិ សុត្វា ពារាណសិតោ សតមត្តា វាណិជា ‘‘ភណ្ឌំ គណ្ហាមា’’តិ អាគមំសុ. ភណ្ឌំ តុម្ហេ ន លភិស្សថ, អសុកដ្ឋានេ នាម មហាវាណិជេន សច្ចការោ ទិន្នោតិ. តេ តេសំ សុត្វា តស្ស សន្តិកំ អាគតា, បាទមូលិកបុរិសា បុរិមសញ្ញាវសេន តតិយេន បាដិហារេន តេសំ អាគតភាវំ អារោចេសុំ. តេ សតមត្តាបិ វាណិជា ឯកេកំ សហស្សំ ទត្វា តេន សទ្ធិំ នាវាយ បត្តិកា ហុត្វា បុន ឯកេកំ សហស្សំ ទត្វា បត្តិំ វិស្សជ្ជាបេត្វា ភណ្ឌំ អត្តនោ សន្តកំ អកំសុ. សោ បុរិសោ ទ្វេ សតសហស្សានិ គហេត្វា ពារាណសិំ អាគន្ត្វា ‘‘កតញ្ញុនា ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឯកំ សតសហស្សំ គហេត្វា ចូឡសេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ គតោ.

អថ តំ ចូឡសេដ្ឋិ ‘‘កិំ តេ, តាត, កត្វា ឥទំ ធនំ លទ្ធ’’ន្តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘តុម្ហេហិ កថិតឧបាយេ ឋត្វា ចតុមាសព្ភន្តរេយេវ លទ្ធ’’ន្តិ អាហ. សេដ្ឋិ តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឥទានិ ឯវរូបំ ទារកំ បរសន្តកំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វយប្បត្តំ ធីតរំ ទត្វា សកលកុដុម្ពស្ស សាមិកំ អកាសិ. សោបិ កុលបុត្តោ សេដ្ឋិនោ អច្ចយេន តស្មិំ នគរេ សេដ្ឋិដ្ឋានំ គហេត្វា យាវតាយុកំ ឋត្វា យថាកម្មំ គតោ. សត្ថា ទ្វេ វត្ថូនិ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា អភិសម្ពុទ្ធកាលេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អប្បកេនបិ មេធាវី, បាភតេន វិចក្ខណោ;

សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានំ, អណុំ អគ្គិំវ សន្ធម’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៤);

ឥតិ សត្ថា ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នានំ ឥមំ ការណំ ទស្សេសិ. អយំ ទ្វិន្នម្បិ មហាសាវកានំ បុព្ពបត្ថនតោ បដ្ឋាយ អនុបុព្ពិកថា. អបរភាគេ បន សត្ថា អរិយគណបរិវុតោ ធម្មាសនេ និសិន្នោ មនោមយំ កាយំ អភិនិម្មិនន្តានំ ចេតោវិវដ្ដកុសលានញ្ច ចូឡបន្ថកត្ថេរំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ, សញ្ញាវិវដ្ដកុសលានំ មហាបន្ថកន្តិ.

សុភូតិត្ថេរវត្ថុ

២០១. តតិយេ អរណវិហារីនន្តិ និក្កិលេសវិហារីនំ. រណន្តិ ហិ រាគាទយោ កិលេសា វុច្ចន្តិ, តេសំ អភាវេន និក្កិលេសវិហារោ អរណវិហារោ នាម. សោ យេសំ អត្ថិ, តេ អរណវិហារិនោ. តេសំ អរណវិហារីនំ សុភូតិត្ថេរោ អគ្គោតិ. កិញ្ចាបិ ហិ អញ្ញេបិ ខីណាសវា អរណវិហារិនោវ, ថេរេន បន ធម្មទេសនាយ ឯតំ នាមំ លទ្ធំ. អញ្ញេ ហិ ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឧទ្ទិស្សកំ កត្វា វណ្ណំ វា អវណ្ណំ វា កថេន្តិ, ថេរោ បន ធម្មំ ទេសេន្តោ សត្ថារា ទេសិតនិយាមតោ អនោក្កមិត្វា ទេសេតិ, តស្មា អរណវិហារីនំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

២០២. ចតុត្ថេ ទក្ខិណេយ្យានន្តិ ទក្ខិណារហានំ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អញ្ញេបិ ខីណាសវា អគ្គទក្ខិណេយ្យា, ថេរោ បន បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ឃរេ ឃរេ មេត្តាឈានំ សមាបជ្ជិត្វា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ភិក្ខំ គណ្ហាតិ ‘‘ឯវំ ភិក្ខាទាយកានំ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ. តស្មា ទក្ខិណេយ្យានំ អគ្គោតិ វុត្តោ. អត្តភាវោ បនស្ស សុសមិទ្ធោ, អលង្កតតោរណំ វិយ ចិត្តបដោ វិយ ច អតិវិយ វិរោចតិ. តស្មា សុភូតីតិ វុច្ចតិ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយំ កិរ បទុមុត្តរេ ភគវតិ អនុប្បន្នេយេវ ហំសវតីនគរេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, នន្ទមាណវោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា តត្ថ សារំ អបស្សន្តោ អត្តនោ បរិវារេហិ ចតុចត្តាលីសាយ មាណវកសហស្សេហិ សទ្ធិំ បព្ពតបាទេ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា បញ្ច អភិញ្ញា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេសិ, អន្តេវាសិកេបិ ឈានលាភិនោ អកាសិ.

តស្មិំ សមយេ បទុមុត្តរោ ភគវា លោកេ និព្ពត្តិត្វា ហំសវតីនគរំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ ឯកទិវសំ បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ នន្ទតាបសស្ស អន្តេវាសិកានំ ជដិលានំ អរហត្តូបនិស្សយំ នន្ទតាបសស្ស ច ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស សាវកស្ស ឋានន្តរបត្ថនំ ទិស្វា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា បុព្ពណ្ហសមយំ បត្តចីវរមាទាយ សារិបុត្តត្ថេរស្ស វត្ថុម្ហិ វុត្តនយេនេវ នន្ទតាបសស្ស អស្សមំ អគមាសិ. តត្ថ ផលាផលទានញ្ច បុប្ផាសនបញ្ញាបនញ្ច និរោធសមាបត្តិសមាបជ្ជនញ្ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

សត្ថា បន និរោធា វុដ្ឋិតោ អរណវិហារិអង្គេន ច ទក្ខិណេយ្យង្គេន ចាតិ ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគតំ ឯកំ សាវកំ ‘‘ឥសិគណស្ស បុប្ផាសនានុមោទនំ ករោហី’’តិ អាណាបេសិ. សោ អត្តនោ វិសយេ ឋត្វា តេបិដកំ សម្មសិត្វា អនុមោទនំ អកាសិ. តស្ស ទេសនាវសានេ សត្ថា សយំ ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពេ ចតុចត្តាលីសសហស្សាបិ តាបសា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. នន្ទតាបសោ បន អនុមោទកស្ស ភិក្ខុនោ និមិត្តំ គណ្ហិត្វា សត្ថុ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេតុំ នាសក្ខិ. សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ សេសភិក្ខូនំ ហត្ថំ បសារេសិ. សព្ពេបិ អន្តរហិតកេសមស្សូ ឥទ្ធិមយបរិក្ខារា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ.

នន្ទតាបសោ តថាគតំ វន្ទិត្វា សម្មុខេ ឋិតោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, យេន ភិក្ខុនា ឥសិគណស្ស បុប្ផាសនានុមោទនា កតា, កោ នាមោយំ តុម្ហាកំ សាសនេ’’តិ? អរណវិហារិអង្គេន ច ទក្ខិណេយ្យង្គេន ច ឯតទគ្គំ បត្តោ ឯសោតិ. ‘‘ភន្តេ, អហម្បិ ឥមិនា សត្តាហកតេន អធិការកម្មេន អញ្ញំ សម្បត្តិំ ន បត្ថេមិ, អនាគតេ បនាហំ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អយំ ថេរោ វិយ ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគតោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា អនន្តរាយំ ទិស្វា ព្យាករិត្វា បក្កាមិ. នន្ទតាបសោបិ កាលេន កាលំ ទសពលស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ. ឥទមស្ស កល្យាណកម្មំ. អន្តរា បន កម្មំ ន កថិយតិ.

សោ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កមិត្វា សាវត្ថិយំ សុមនសេដ្ឋិស្ស គេហេ និព្ពត្តិ, សុភូតីតិស្ស នាមំ អកំសុ. អបរភាគេ អម្ហាកំ សត្ថា លោកេ និព្ពត្តោ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. តទា អនាថបិណ្ឌិកោ សេដ្ឋិ សាវត្ថិយំ ឧដ្ឋានកភណ្ឌំ គហេត្វា អត្តនោ សហាយកស្ស រាជគហសេដ្ឋិនោ ឃរំ គតោ សត្ថុ ឧប្បន្នភាវំ ញត្វា សត្ថារំ សីតវនេ វិហរន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បឋមទស្សនេនេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ សាវត្ថិំ អាគមនត្ថាយ យាចិត្វា បញ្ចចត្តាលីសយោជនេ មគ្គេ យោជនេ យោជនេ សតសហស្សបរិច្ចាគេន វិហារេ បតិដ្ឋាបេត្វា សាវត្ថិយំ រាជមានេន អដ្ឋករីសប្បមាណំ ជេតរាជកុមារស្ស ឧយ្យានភូមិំ កោដិសន្ថារេន កិណិត្វា តត្ថ ភគវតោ វិហារំ ការេត្វា អទាសិ. វិហារមហទិវសេ អយំ សុភូតិកុដិម្ពិកោ អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋិនា សទ្ធិំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សទ្ធំ បដិលភិត្វា បព្ពជិ. សោ ឧបសម្បន្នោ ទ្វេ មាតិកា បគុណំ កត្វា កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា អរញ្ញេ សមណធម្មំ ករោន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មេត្តាឈានំ បាទកំ កត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. ធម្មំ ទេសេន្តោ វុត្តនយេនេវ ធម្មំ កថេតិ, បិណ្ឌាយ ចរន្តោ វុត្តនយេនេវ មេត្តាឈានតោ វុដ្ឋាយ ភិក្ខំ គណ្ហាតិ. អថ នំ សត្ថា ឥមំ ការណទ្វយំ បដិច្ច អរណវិហារីនញ្ច ទក្ខិណេយ្យានញ្ច ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ខទិរវនិយរេវតត្ថេរវត្ថុ

២០៣. បញ្ចមេ អារញ្ញកានន្តិ អរញ្ញវាសីនំ. រេវតោ ខទិរវនិយោតិ ធម្មសេនាបតិត្ថេរស្ស កនិដ្ឋភាតិកោ. សោ យថា អញ្ញេ ថេរា អរញ្ញេ វសមានា វនសភាគំ ឧទកសភាគំ ភិក្ខាចារសភាគញ្ច សល្លក្ខេត្វា អរញ្ញេ វសន្តិ, ន ឯវំ វសិ. ឯតានិ បន សភាគានិ អនាទិយិត្វា ឧជ្ជង្គលសក្ខរបាសាណវិសមេ ខទិរវនេ បដិវសតិ. តស្មា អារញ្ញកានំ អគ្គោតិ វុត្តោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយំ កិរ អតីតេ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ និព្ពត្តោ មហាគង្គាយ បយាគបតិដ្ឋានតិត្ថេ នាវាកម្មំ ករោន្តោ បដិវសតិ. តស្មិំ សមយេ សត្ថា សតសហស្សភិក្ខុបរិវារោ ចារិកំ ចរន្តោ បយាគបតិដ្ឋានតិត្ថំ សម្បាបុណិ. សោ ទសពលំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ កាលេន កាលំ ពុទ្ធទស្សនំ នាម នត្ថិ, អយំ មេ កល្យាណកម្មាយូហនក្ខណោ’’តិ នាវាសង្ឃាដំ ពន្ធាបេត្វា ឧបរិ ចេលវិតានំ ការេត្វា គន្ធមាលាទាមានិ ឱសារេត្វា ហេដ្ឋា វរបោត្ថកំ ចិត្តត្ថរណំ អត្ថរាបេត្វា សបរិវារំ សត្ថារំ បរតីរំ តារេសិ.

តស្មិំ សមយេ សត្ថា ឯកំ អារញ្ញកំ ភិក្ខុំ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. សោ នាវិកោ តំ ទិស្វា ‘‘មយាបិ ឯវមេវំ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អារញ្ញកានំ អគ្គេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ សត្ថារំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា សត្ថុ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ សោ ភិក្ខុ វិយ អហម្បិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អារញ្ញកានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា អនន្តរាយំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ គោតមពុទ្ធស្ស សាសនេ ត្វំ អារញ្ញកានំ អគ្គោ ភវិស្សសី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ. អន្តរា បន អញ្ញំ កម្មំ ន កថិយតិ.

សោ យាវជីវំ កល្យាណកម្មំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធក្ខេត្តេ នាលកព្រាហ្មណគាមេ សារីព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គហេត្វា តិណ្ណំ ភាតិកានំ តិស្សន្នញ្ច ភគិនីនំ សព្ពកនិដ្ឋោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, រេវតោតិស្ស នាមំ អកំសុ. អថស្ស មាតាបិតរោ ចិន្តេសុំ – ‘‘វឌ្ឍិតវឌ្ឍិតេ ទារកេ សមណា សក្យបុត្តិយា នេត្វា បព្ពាជេន្តិ, អម្ហាកំ បុត្តំ រេវតំ ទហរមេវ ឃរពន្ធនេន ពន្ធិស្សាមា’’តិ សមានកុលតោ ទារិកំ អានេត្វា រេវតស្ស អយ្យិកំ វន្ទាបេត្វា, ‘‘អម្ម, តវ អយ្យិកាយ មហល្លកតរា ហោហី’’តិ អាហំសុ. រេវតោ តេសំ កថំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ទារិកា ទហរា បឋមវយេ ឋិតា, ឥមិស្សា កិរ ឯវំវិធំ រូបំ មម អយ្យិកាយ រូបសទិសំ ភវិស្សតិ, បុច្ឆិស្សាមិ តាវ នេសំ អធិប្បាយ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អាហ – ‘‘តុម្ហេ កិំ កថេថា’’តិ? តាត, ‘‘អយំ ទារិកា អយ្យិកា វិយ តេ ជរំ បាបុណាតូ’’តិ វទាមាតិ. សោ ‘‘ឥមិស្សា រូបំ ឯវំវិធំ ភវិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. តាត, កិំ វទេសិ, មហាបុញ្ញា ឯវំវិធា ហោន្តីតិ.

សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ កិរ រូបំ ឥមិនា និយាមេន វលិត្តចំ ភវិស្សតិ បលិតកេសំ ខណ្ឌទន្តំ, អហំ ឯវរូបេ រូបេ រជ្ជិត្វា កិំ ករិស្សាមិ, មម ភាតិកានំ គតមគ្គមេវ គមិស្សាមី’’តិ កីឡន្តោ វិយ ហុត្វា សមវយេ តរុណទារកេ អាហ – ‘‘ឯថ, ភោ, វិធាវនិកំ ករិស្សាមា’’តិ និក្ខមិ. តាត, មង្គលទិវសេ មា ពហិ គច្ឆាតិ. សោ ទារកេហិ សទ្ធិំ កីឡន្តោ វិយ អត្តនោ ធាវនវារេ សម្បត្តេ ថោកំ គន្ត្វា បបញ្ចេត្វា អាគច្ឆតិ. បុន ទុតិយវារេ សម្បត្តេ តតោ តុរិតំ វិយ គន្ត្វា អាគតោ, តតិយវារេ សម្បត្តេ ‘‘អយំ មេ កាលោ’’តិ ញត្វា សម្មុខដ្ឋានេនេវ បលាយិត្វា បំសុកូលិកភិក្ខូនំ និវាសដ្ឋានំ អរញ្ញំ គន្ត្វា ថេរេ អភិវាទេត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. សប្បុរិស មយំ តំ ន ជានាម ‘‘កស្សាសិ បុត្តោ’’តិ, ត្វញ្ច អលង្កតនិយាមេនេវ អាគតោ, កោ តំ បព្ពាជេតុំ ឧស្សហិស្សតីតិ. សោ ឧភោ ពាហា បគ្គយ្ហ ‘‘វិលុម្បន្តិ មំ វិលុម្បន្តិ ម’’ន្តិ មហារវំ វិរវិ. ឥតោ ចិតោ ច ភិក្ខូ សន្និបតិត្វា ‘‘សប្បុរិស, ឥមស្មិំ ឋានេ តវ វត្ថំ វា បិឡន្ធនំ វា កោចិ គណ្ហន្តោ នាម នត្ថិ, ត្វញ្ច ‘វិលុម្បន្តី’តិ វទសិ, កិំ សន្ធាយ វទសី’’តិ? ភន្តេ, នាហំ វត្ថាលង្ការំ សន្ធាយ វទាមិ, តិស្សន្នំ បន មេ សម្បត្តីនំ វិលោបោ វត្តតិ, តំ សន្ធាយ វទាមិ. មំ តាវ តុម្ហេ មា បព្ពាជយិត្ថ, ភាតរំ បន មេ ជានាថាតិ. កោនាមោ បន តេ ភាតាតិ? គិហិកាលេ ឧបតិស្សោ នាម, ឥទានិ បន សារិបុត្តោ នាម ជាតោតិ វទន្តីតិ. ‘‘អាវុសោ, ឯវំ សន្តេ អយំ កុលបុត្តោ អម្ហាកំ កនិដ្ឋភាតិកោ នាម ហោតិ, ជេដ្ឋភាតិកោ នោ ធម្មសេនាបតិ បុរេតរំយេវ អាហ – ‘អម្ហាកំ ញាតកា សព្ពេវ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា, យោ កោចិ អម្ហាកំ ញាតីតិ អាគច្ឆតិ, តំ យេន តេនុបាយេន បព្ពាជេយ្យថា’តិ. អយំ បន ថេរស្ស អជ្ឈត្តភាតិកោ, បព្ពាជេថ ន’’ន្តិ វត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា បព្ពាជយិំសុ. អថ នំ បរិបុណ្ណវស្សំ ឧបសម្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានេ យោជយិំសុ.

ថេរោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អាចរិយុបជ្ឈាយានំ អវិទូរេ ឋានេ វុត្តប្បការំ ខទិរវនំ បវិសិត្វា សមណធម្មំ ករោតិ. តស្ស ‘‘អរហត្តំ អប្បត្វា ទសពលំ វា ភាតិកត្ថេរំ វា ន បស្សិស្សាមី’’តិ វាយមន្តស្សេវ តយោ មាសា អតិក្កន្តា, សុខុមាលកុលបុត្តស្ស លូខភោជនំ ភុញ្ជន្តស្ស ចិត្តំ វលីតំ នាម ហោតិ, កម្មដ្ឋានំ វិមោក្ខំ ន គតំ. សោ តេមាសច្ចយេន បវារេត្វា វុត្ថវស្សោ ហុត្វា តស្មិំយេវ ឋានេ សមណធម្មំ ករោតិ. តស្ស សមណធម្មំ ករោន្តស្ស ចិត្តំ ឯកគ្គំ អហោសិ, សោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

អថាយស្មា សារិបុត្តោ សត្ថារំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ កិរ កនិដ្ឋភាតា រេវតោ បព្ពជិតោ, សោ អភិរមេយ្យ វា ន វា, គន្ត្វា នំ បស្សិស្សាមី’’តិ. ភគវា រេវតស្ស អារទ្ធវិបស្សកភាវំ ញត្វា ទ្វេ វារេ បដិក្ខិបិត្វា តតិយវារេ យាចិតោ អរហត្តំ បត្តភាវំ ញត្វា, ‘‘សារិបុត្ត, អហម្បិ គមិស្សាមិ, ភិក្ខូនំ អារោចេហី’’តិ. ថេរោ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតេត្វា, ‘‘អាវុសោ, សត្ថា ចារិកំ ចរិតុកាមោ, គន្តុកាមា អាគច្ឆន្តូ’’តិ សព្ពេសំយេវ អារោចេសិ. ទសពលស្ស ចារិកត្ថាយ គមនកាលេ ឱហីនកភិក្ខូ នាម អប្បកា ហោន្តិ, ‘‘សត្ថុ សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ បស្សិស្សាម, មធុរធម្មកថំ វា សុណិស្សាមា’’តិ យេភុយ្យេន គន្តុកាមាវ ពហុកា ហោន្តិ. ឥតិ សត្ថា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ ‘‘រេវតំ បស្សិស្សាមី’’តិ និក្ខន្តោ.

អថេកស្មិំ បទេសេ អានន្ទត្ថេរោ ទ្វេធាបថំ បត្វា ភគវន្តំ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ ឋានេ ទ្វេ មគ្គា, កតរមគ្គេន សង្ឃោ គច្ឆតូ’’តិ. កតរមគ្គោ, អានន្ទ, ឧជុកោតិ? ភន្តេ, ឧជុមគ្គោ តិំសយោជនោ អមនុស្សបថោ, បរិហារមគ្គោ បន សដ្ឋិយោជនិកោ ខេមោ សុភិក្ខោតិ. អានន្ទ, សីវលិ អម្ហេហិ សទ្ធិំ អាគតោតិ? អាម, ភន្តេ, អាគតោតិ. តេន ហិ សង្ឃោ ឧជុមគ្គមេវ គណ្ហតុ, សីវលិស្ស បុញ្ញំ វីមំសិស្សាមាតិ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ សីវលិត្ថេរស្ស បុញ្ញវីមំសនត្ថំ អដវិមគ្គំ អភិរុហិ. មគ្គំ អភិរុហនដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ទេវសង្ឃោ យោជនេ យោជនេ ឋានេ នគរំ មាបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស វសនត្ថាយ វិហារេ បដិយាទេសិ. ទេវបុត្តា រញ្ញា បេសិតកម្មការា វិយ ហុត្វា យាគុខជ្ជកាទីនិ គហេត្វា ‘‘កហំ អយ្យោ សីវលិ, កហំ អយ្យោ សីវលី’’តិ បុច្ឆន្តា គច្ឆន្តិ. ថេរោ តំ សក្ការសម្មានំ គណ្ហាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆតិ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បរិភុញ្ជិ.

ឥមិនាវ និយាមេន សត្ថា សក្ការសម្មានំ អនុភវន្តោ ទេវសិកំ យោជនបរមំ គន្ត្វា តិំសយោជនិកំ កន្តារំ អតិក្កម្ម ខទិរវនិយត្ថេរស្ស សភាគដ្ឋានំ បត្តោ. ថេរោ សត្ថុ អាគមនំ ញត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស បហោនកវិហារេ ទសពលស្ស គន្ធកុដិំ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទីនិ ច ឥទ្ធិយា មាបេត្វា តថាគតស្ស បច្ចុគ្គមនំ គតោ. សត្ថា អលង្កតបដិយត្តេន មគ្គេន វិហារំ បាវិសិ. អថ តថាគតេ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេ ភិក្ខូ វស្សគ្គេន បត្តសេនាសនានិ បវិសិំសុ. ទេវតា ‘‘អកាលោ អាហារស្សា’’តិ អដ្ឋវិធំ បានកំ អាហរិំសុ. សត្ថា សង្ឃេន សទ្ធិំ បានកំ បិវិ. ឥមិនាវ និយាមេន តថាគតស្ស សក្ការសម្មានំ អនុភវន្តស្សេវ អទ្ធមាសោ អតិក្កន្តោ.

អថេកច្ចេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខូ ឯកស្មិំ ឋានេ និសីទិត្វា កថំ ឧប្បាទយិំសុ ‘‘សត្ថា ទសពលោ ‘មយ្ហំ អគ្គសាវកស្ស កនិដ្ឋភាតា’តិ វត្វា ឯវរូបំ នវកម្មិកភិក្ខុំ បស្សិតុំ អាគតោ, ឥមស្ស វិហារស្ស សន្តិកេ ជេតវនមហាវិហារោ វា វេឡុវនវិហារាទយោ វា កិំ ករិស្សន្តិ. អយម្បិ ភិក្ខុ ឯវរូបស្ស នវកម្មស្ស ការកោ, កិំ នាម សមណធម្មំ ករិស្សតី’’តិ? អថ សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘មយិ ចិរំ វសន្តេ ឥទំ ឋានំ អាកិណ្ណំ ភវិស្សតិ, អារញ្ញកា ភិក្ខូ នាម បវិវេកត្ថិកា ហោន្តិ, រេវតស្ស អផាសុវិហារោ ភវិស្សតី’’តិ តតោ រេវតស្ស ទិវាដ្ឋានំ គតោ. ថេរោ ឯកកោវ ចង្កមនកោដិយំ អាលម្ពនផលកំ និស្សាយ បាសាណផលកេ និសិន្នោ សត្ថារំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា វន្ទិ.

អថ នំ សត្ថា បុច្ឆិ – ‘‘រេវត, ឥមំ វាឡមិគដ្ឋានំ, ចណ្ឌានំ ហត្ថិអស្សាទីនំ សទ្ទំ សុត្វា កិន្តិ ករោសី’’តិ? តេសំ មេ, ភន្តេ, សទ្ទំ សុណតោ អរញ្ញរតិ នាម ឧប្បជ្ជតីតិ. សត្ថា តស្មិំ ឋានេ រេវតត្ថេរស្ស បញ្ចហិ គាថាសតេហិ អរញ្ញេ និវាសានិសំសំ នាម កថេត្វា បុនទិវសេ អវិទូរេ ឋានេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា រេវតត្ថេរំ និវត្តេត្វា យេហិ ភិក្ខូហិ ថេរស្ស អវណ្ណោ កថិតោ, តេសំ កត្តរយដ្ឋិឧបាហនាតេលនាឡិឆត្តានំ បមុស្សនភាវំ អកាសិ. តេ អត្តនោ បរិក្ខារត្ថាយ និវត្តា អាគតមគ្គេនេវ គច្ឆន្តាបិ តំ ឋានំ សល្លក្ខេតុំ ន សក្កោន្តិ. បឋមំ ហិ តេ អលង្កតបដិយត្តេន មគ្គេន គន្ត្វា តំទិវសំ បន វិសមមគ្គេន គច្ឆន្តា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ ឧក្កុដិកំ និសីទន្តិ, ជាណុកេន គច្ឆន្តិ. តេ គុម្ពេ ច គច្ឆេ ច កណ្ដកេ ច មទ្ទន្តា អត្តនោ វសិតសភាគដ្ឋានំ គន្ត្វា តស្មិំ តស្មិំ ខទិរខាណុកេ អត្តនោ ឆត្តំ សញ្ជានន្តិ, ឧបាហនំ កត្តរយដ្ឋិំ តេលនាឡិំ សញ្ជានន្តិ. តេ តស្មិំ សមយេ ‘‘ឥទ្ធិមា អយំ ភិក្ខូ’’តិ ញត្វា អត្តនោ បរិក្ខារេ អាទាយ ‘‘ទសពលស្ស បដិយត្តសក្ការោ នាម ឯវរូបោ ហោតី’’តិ វទន្តា អាគមំសុ.

បុរតោ គតភិក្ខូ, វិសាខា ឧបាសិកា, អត្តនោ គេហេ និសិន្នកាលេ បុច្ឆតិ – ‘‘មនាបំ នុ ខោ, ភន្តេ, រេវតត្ថេរស្ស វសនដ្ឋាន’’ន្តិ? មនាបំ ឧបាសិកេ នន្ទនវនចិត្តលតាទិបដិភាគំ តំ សេនាសនន្តិ. អថ នេសំ សព្ពបច្ឆតោ អាគតភិក្ខូ បុច្ឆិ – ‘‘មនាបំ, អយ្យា, រេវតត្ថេរស្ស វសនដ្ឋាន’’ន្តិ. មា បុច្ឆ ឧបាសិកេ, កថេតុំ អយុត្តដ្ឋានមេតំ, ឧជ្ជង្គលំ សក្ខរបាសាណវិសមំ ខទិរវនំ ឯតំ, តត្ថ សោ ភិក្ខុ វិហរតីតិ. វិសាខា, បុរិមានញ្ច បច្ឆិមានញ្ច ភិក្ខូនំ កថំ សុត្វា ‘‘កេសំ នុ ខោ កថា សច្ចា’’តិ បច្ឆាភត្តេ គន្ធមាលំ អាទាយ ទសពលស្ស ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា, វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, រេវតត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ ឯកច្ចេ, អយ្យា, វណ្ណេន្តិ, ឯកច្ចេ និន្ទន្តិ, កិំ នាមេតំ, ភន្តេ’’តិ? វិសាខេ រមណីយំ វា ហោតុ មា វា, យស្មិំ ឋានេ អរិយានំ ចិត្តំ រមតិ, តទេវ ឋានំ រមណីយំ នាមាតិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, និន្នេ វា យទិ វា ថលេ;

យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យក’’ន្តិ. (ធ. ប. ៩៨; សំ. និ. ១.២៦១);

អថ សត្ថា អបរភាគេ ជេតវនមហាវិហារេ អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ថេរំ អារញ្ញកានំ ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

កង្ខារេវតត្ថេរវត្ថុ

២០៤. ឆដ្ឋេ ឈាយីនន្តិ ឈានលាភីនំ ឈានាភិរតានំ. សោ កិរ ថេរោ យា ឈានសមាបត្តិយោ ទសពលោ សមាបជ្ជតិ, តតោ អប្បតរំ ឋបេត្វា ពហុតរា សមាបជ្ជតិ. តស្មា ឈាយីនំ អគ្គោ នាម ជាតោ. កង្ខាយនភាវេន កង្ខារេវតោតិ វុច្ចតិ. កង្ខា នាម កុក្កុច្ចំ, កុក្កុច្ចកោតិ អត្ថោ. កិំ បន អញ្ញេ កុក្កុច្ចកា នត្ថីតិ? អត្ថិ, អយំ បន ថេរោ កប្បិយេបិ កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេសិ. តេនស្ស កុក្កុច្ចកតា អតិបាកដា ជាតាតិ កង្ខារេវតោត្វេវ សង្ខំ គតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយំ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ បុរិមនយេនេវ មហាជនេន សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឈានាភិរតានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘មយាបិ អនាគតេ ឯវរូបេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ទេសនាវសានេ សត្ថារំ និមន្តេត្វា បុរិមនយេនេវ សត្តាហំ មហាសក្ការំ កត្វា ភគវន្តំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, អហំ ឥមិនា អធិការកម្មេន ន អញ្ញំ សម្បត្តិំ បត្ថេមិ, យថា បន សោ តុម្ហេហិ ឥតោ សត្តទិវសមត្ថកេ ភិក្ខុ ឈាយីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតោ, ឯវំ អហម្បិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ ឈាយីនំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា អនាគតំ ឱលោកេត្វា សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ កប្បសតសហស្សាវសានេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សាសនេ ត្វំ ឈាយីនំ អគ្គោ ភវិស្សសី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

សោ យាវជីវំ កល្យាណកម្មំ កត្វា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ សាវត្ថិនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តោ បច្ឆាភត្តំ ធម្មស្សវនត្ថំ គច្ឆន្តេន មហាជនេន សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ទសពលស្ស ធម្មកថំ សុត្វា សទ្ធំ បដិលភិត្វា បព្ពជិតោ ឧបសម្បទំ លភិត្វា កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា ឈានបរិកម្មំ ករោន្តោ ឈានលាភី ហុត្វា ឈានមេវ បាទកំ កត្វា អរហត្តផលំ បាបុណិ. សោ ទសពលេន សមាបជ្ជិតព្ពសមាបត្តីនំ អប្បតរា ឋបេត្វា ពហុតរា សមាបជ្ជន្តោ អហោរត្តំ ឈានេសុ ចិណ្ណវសី អហោសិ. អថ នំ អបរភាគេ សត្ថា ឥមំ គុណំ គហេត្វា ឈាយីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. ‘‘អកប្បិយោ, អាវុសោ គុឡោ, អកប្បិយា មុគ្គា’’តិ (មហាវ. ២៧២) ឯវំ បន កប្បិយេស្វេវ វត្ថូសុ កុក្កុច្ចស្ស ឧប្បាទិតតាយ កុក្កុច្ចសង្ខាតាយ កង្ខាយ ភាវេន កង្ខារេវតោតិ សង្ខំ គតោតិ.

សោណកោឡិវិសត្ថេរវត្ថុ

២០៥. សត្តមេ អារទ្ធវីរិយានន្តិ បគ្គហិតវីរិយានំ បរិបុណ្ណវីរិយានំ. សោណោ កោឡិវិសោតិ សោណោតិ តស្ស នាមំ, កោឡិវិសោតិ គោត្តំ. កោដិវេស្សោតិ វា អត្ថោ, ឥស្សរិយេន កោដិប្បត្តស្ស វេស្សកុលស្ស ទារកោតិ អធិប្បាយោ. យស្មា បន អញ្ញេសំ ភិក្ខូនំ វីរិយំ នាម វឌ្ឍេតព្ពំ ហោតិ, ថេរស្ស បន ហាបេតព្ពមេវ អហោសិ. តស្មា ឯស អារទ្ធវីរិយានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយំ កិរ អតីតេ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិ, សិរិវឌ្ឍកុមារោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ បុរិមនយេនេវ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ អារទ្ធវីរិយានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘មយាបិ អនាគតេ ឯវរូបេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ទេសនាបរិយោសានេ ទសពលំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា វុត្តនយេនេវ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស បត្ថនាយ សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា បុរិមនយេនេវ ព្យាករិត្វា វិហារំ គតោ.

សោបិ សិរិវឌ្ឍសេដ្ឋិ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កមិត្វា ឥមស្មិំ កប្បេ បរិនិព្ពុតេ កស្សបទសពលេ អនុប្បន្នេ អម្ហាកំ ភគវតិ ពារាណសិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សោ អត្តនោ សហាយកេហិ សទ្ធិំ គង្គាយំ កីឡតិ. តស្មិំ សមយេ ឯកោ ជិណ្ណចីវរិកោ បច្ចេកពុទ្ធោ ‘‘ពារាណសិំ ឧបនិស្សាយ គង្គាតីរេ បណ្ណសាលំ កត្វា វស្សំ ឧបគច្ឆិស្សាមី’’តិ ឧទកេន សមុបព្យូឡ្ហេ ទណ្ឌកេ ច វល្លិយោ ច សំកឌ្ឍតិ. អយំ កុមារោ សហាយកេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា អភិវាទេត្វា ឋិតោ, ‘‘ភន្តេ, កិំ ករោថា’’តិ បុច្ឆិ. កុមារ ឧបកដ្ឋេ អន្តោវស្សេ បព្ពជិតានំ វសនដ្ឋានំ នាម លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ. ‘‘ភន្តេ, អជ្ជេវ ឯកទិវសំ អយ្យោ យថា តថា អាគមេតុ, អហំ ស្វេ អយ្យស្ស វសនដ្ឋានំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. បច្ចេកពុទ្ធោ ‘‘តស្សេវ កុមារស្ស សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ អាគតត្តា អធិវាសេសិ. សោ តស្ស អធិវាសនំ វិទិត្វា គតោ បុនទិវសេ សក្ការសម្មានំ សជ្ជេត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស អាគមនំ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. បច្ចេកពុទ្ធោបិ ‘‘កហំ នុ ខោ អជ្ជ ភិក្ខាចារំ លភិស្សាមី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ញត្វា តស្សេវ គេហទ្វារំ អគមាសិ.

កុមារោ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា សម្បិយាយមានោ បត្តំ អាទាយ ភិក្ខំ ទត្វា ‘‘ឥមំ អន្តោវស្សំ មយ្ហំ គេហទ្វារមេវ អាគច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ បដិញ្ញំ គហេត្វា បច្ចេកពុទ្ធេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា បក្កន្តេ អត្តនោ សហាយកេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា ឯកទិវសេនេវ បច្ចេកពុទ្ធស្ស វសនបណ្ណសាលញ្ច ចង្កមនញ្ច រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ ច ការាបេត្វា អទាសិ. តស្សេវ បណ្ណសាលំ បវិសនវេលាយ ហរិតូបលិត្តាយ ភូមិយា ‘‘បាទេសុ កលលំ មា លគ្គី’’តិ អត្តនោ បារុបនំ សតសហស្សគ្ឃនកំ រត្តកម្ពលំ ភូមត្ថរណំ សន្ថរិត្វា កម្ពលស្ស វណ្ណេន សទ្ធិំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស សរីរប្បភំ ឯកសទិសំ ទិស្វា អតិវិយ បសន្នោ ហុត្វា អាហ – ‘‘យថា តុម្ហេហិ អក្កន្តកាលតោ បដ្ឋាយ ឥមស្ស កម្ពលស្ស អតិវិយ បភា វិរោចតិ, ឯវមេវ មយ្ហម្បិ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ ហត្ថបាទានំ វណ្ណោ ពន្ធុជីវកបុប្ផវណ្ណោ ហោតុ, សតក្ខត្តុំ វិហតកប្បាសបដលផស្សសទិសោវ ផស្សោ ហោតូ’’តិ. សោ តេមាសំ បច្ចេកពុទ្ធំ ឧបដ្ឋហិត្វា បវារិតកាលេ តិចីវរំ អទាសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ បរិបុណ្ណបត្តចីវរោ គន្ធមាទនមេវ គតោ.

សោបិ កុលបុត្តោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ កាឡចម្បានគរេ ឧបសេដ្ឋិស្ស ឃរេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណកាលតោ បដ្ឋាយ សេដ្ឋិកុលំ អនេកានិ បណ្ណាការសហស្សានិ អាគច្ឆន្តិ. ជាតទិវសេ ច សកលនគរំ ឯកសក្ការសម្មានំ អហោសិ. អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ មាតាបិតរោ ‘‘អម្ហាកំ បុត្តោ អត្តនោ នាមំ គណ្ហិត្វាវ អាគតោ, រត្តសុវណ្ណរសបរិសិត្តា វិយស្ស សរីរច្ឆវី’’តិ សោណកុមារោត្វេវស្ស នាមំ អកំសុ.

អថស្ស សដ្ឋិ ធាតិយោ ឧបនេត្វា ទេវកុមារំ វិយ នំ សុខេន វឌ្ឍេសុំ. តស្ស ឯវរូបំ អាហារវិធានំ អហោសិ – សដ្ឋិករីសមត្តំ ឋានំ កសិត្វា តិវិធេន ឧទកេន បោសេន្តិ. កេទារេ បវិសន្តីសុ ឧទកមាតិកាសុ ខីរោទកស្ស ច គន្ធោទកស្ស ច អនេកានិ ចាដិសហស្សានិ អាសិញ្ចន្តិ. សាលិសីសានំ ខីរគ្គហណកាលេ សុកាទីនំ បាណានំ ឧច្ឆិដ្ឋករណនិវារណត្ថំ វីហិគព្ភានំ សុខុមាលភាវត្ថញ្ច បរិយន្តបរិក្ខេបេ ច អន្តរន្តរា ច ថម្ភេ និខនិត្វា ឧបរិ ទណ្ឌកេ ទត្វា កិលញ្ជេហិ ឆាទេត្វា សមន្តា សាណិយា បរិក្ខិបិត្វា សព្ពបរិយន្តេ អារក្ខំ គណ្ហន្តិ. សស្សេ និប្ផន្នេ កោដ្ឋេ ចតុជាតិគន្ធេហិ បរិភណ្ឌំ កត្វា ឧបរិ ឧត្តមគន្ធេហិ បរិភាវេន្តិ. អនេកសហស្សបុរិសា ខេត្តំ ឱរុយ្ហ សាលិសីសានិ វណ្ដេសុ ឆិន្ទិត្វា មុដ្ឋិមុដ្ឋិយោ កត្វា រជ្ជុកេហិ ពន្ធិត្វា សុក្ខាបេន្តិ. តតោ កោដ្ឋកស្ស ហេដ្ឋិមតលេ គន្ធេ សន្ថរិត្វា ឧបរិ សាលិសីសានិ សន្ថរន្តិ. ឯវំ ឯកន្តរិកំ កត្វា សន្ថរន្តា កោដ្ឋកំ បូរេត្វា ទ្វារំ បិទហន្តិ, តិវស្សសម្បត្តកាលេ កោដ្ឋកំ វិវរន្តិ. វិវដកាលេ សកលនគរំ សុគន្ធគន្ធិកំ ហោតិ. សាលិម្ហិ បហតេ ធុត្តា ថុសេ កិណិត្វា គណ្ហន្តិ, កុណ្ឌកំ បន ចូឡុបដ្ឋាកា លភន្តិ. មុសលឃដ្ដិតកេ សាលិតណ្ឌុលេ វិចិនិត្វា គណ្ហន្តិ. តេ សុវណ្ណហីរកបច្ឆិយំ បក្ខិបិត្វា សតកាលំ បរិស្សាវេត្វា គហិតេ បក្កុថិតជាតិរសេ ឯកវារំ បក្ខិបិត្វា ឧទ្ធរន្តិ, បមុខដ្ឋានំ សុមនបុប្ផសទិសំ ហោតិ. តំ ភោជនំ សុវណ្ណសរកេ បក្ខិបិត្វា បក្កុថិតអប្បោទកមធុបាយាសបូរិតស្ស រជតថាលស្ស ឧបរិ កត្វា អាទាយ គន្ត្វា សេដ្ឋិបុត្តស្ស បុរតោ ឋបេន្តិ.

សោ អត្តនោ យាបនមត្តំ ភុញ្ជិត្វា គន្ធវាសិតេន ឧទកេន មុខំ វិក្ខាលេត្វា ហត្ថបាទេ ធោវតិ. អថស្ស ធោតហត្ថបាទស្ស នានប្បការំ មុខវាសំ ឧបនេន្តិ. តស្ស អក្កមនដ្ឋានេ វរបោត្ថកចិត្តត្ថរណំ អត្ថរន្តិ. ហត្ថបាទតលានិស្ស ពន្ធុជីវកបុប្ផវណ្ណានិ ហោន្តិ, សតកាលវិហតកប្បាសស្ស វិយ ផស្សោ, បាទតលេសុ មណិកុណ្ឌលាវត្តវណ្ណានិ លោមានិ ជាយិំសុ. សោ កស្សចិទេវ កុជ្ឈិត្វា ‘‘អាជានាហិ ភូមិំ អក្កមិស្សាមី’’តិ វទតិ. តស្ស វយប្បត្តស្ស តិណ្ណំ ឧតូនំ អនុច្ឆវិកេ តយោ បាសាទេ ការេត្វា នាដកានិ ច ឧបដ្ឋាបេសុំ. សោ មហាសម្បត្តិំ អនុភវន្តោ ទេវោ មញ្ញេ បដិវសតិ.

អថ អម្ហាកំ សត្ថរិ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តេ បាទលោមទស្សនត្ថំ រញ្ញា មាគធេន បក្កោសាបេត្វា អសីតិយា គាមិយសហស្សេហិ សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ បហិតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិ. អថ នំ ភគវា ‘‘អនុញ្ញាតោសិ មាតាបិតូហី’’តិ បុច្ឆិត្វា អននុញ្ញាតភាវំ សុត្វា ‘‘ន ខោ, សោណ, តថាគតា មាតាបិតូហិ អននុញ្ញាតំ បុត្តំ បព្ពាជេន្តី’’តិ បដិក្ខិបិ. សោ ‘‘សាធុ ភគវា’’តិ តថាគតស្ស វចនំ សិរសា សម្បដិច្ឆិត្វា មាតាបិតូនំ សន្តិកំ គន្ត្វា អនុជានាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អាគម្ម អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកេ បព្ពជិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនស្ស បព្ពជ្ជាវិធានំ បាឡិយំ (មហាវ. ២៤៣) អាគតមេវ.

តស្ស បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភិត្វា រាជគហេ វិហរន្តស្ស សម្ពហុលា ញាតិសាលោហិតា ច សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តា ច សក្ការសម្មានំ អាហរន្តិ, រូបនិប្ផត្តិយា វណ្ណំ កថេន្តិ, អញ្ញេបិ ជនា បស្សិតុំ អាគច្ឆន្តិ. ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘មម សន្តិកំ ពហូ ជនា អាគច្ឆន្តិ, កម្មដ្ឋានេ វា វិបស្សនាយ វា កម្មំ កាតុំ កថំ សក្ខិស្សាមិ, យំនូនាហំ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា សីតវនសុសានំ គន្ត្វា សមណធម្មំ ករេយ្យំ. តត្រ ហិ សុសានន្តិ ជិគុច្ឆិត្វា ពហូ ជនា នាគមិស្សន្តិ, ឯវំសន្តេ មម កិច្ចំ មត្ថកំ បាបុណិស្សតី’’តិ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា សីតវនំ គន្ត្វា សមណធម្មំ កាតុំ អារភិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ សរីរំ បរមសុខុមាលំ, ន ខោ បន សក្កា សុខេនេវ សុខំ បាបុណិតុំ, កាយំ កិលមេត្វាបិ សមណធម្មំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. តតោ ឋានចង្កមមេវ អធិដ្ឋាយ បធានមកាសិ. តស្ស សុខុមាលានំ បាទតលានំ អន្តន្តេហិ ផោដា ឧដ្ឋាយ ភិជ្ជិំសុ, ចង្កមោ ឯកលោហិតោវ អហោសិ. បាទេសុ អវហន្តេសុ ជណ្ណុកេហិបិ ហត្ថេហិបិ វាយមិត្វា ចង្កមតិ. ឯវំ វីរិយំ ទឡ្ហំ ករោន្តោបិ ឱភាសមត្តម្បិ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ អញ្ញោបិ អារទ្ធវីរិយោ ភវេយ្យ, មាទិសោវ ភវេយ្យ. អហំ ខោ បន ឯវំ វាយមន្តោបិ មគ្គំ វា ផលំ វា ឧប្បាទេតុំ ន សក្កោមិ, អទ្ធា នេវាហំ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, ន វិបញ្ចិតញ្ញូ, ន នេយ្យោ, បទបរមេន មយា ភវិតព្ពំ. កិំ មេ បព្ពជ្ជាយ, ហីនាយាវត្តិត្វា ភោគេ ច ភុញ្ជិស្សាមិ បុញ្ញានិ ច ករិស្សាមី’’តិ.

តស្មិំ សមយេ សត្ថា ថេរស្ស វិតក្កំ ញត្វា សាយន្ហសមយេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ តត្ថ គន្ត្វា លោហិតេន ផុដ្ឋំ ចង្កមំ ទិស្វា ថេរំ វីណោវាទេន (មហាវ. ២៤៣) ឱវទិត្វា វីរិយសមថយោជនត្ថាយ តស្ស កម្មដ្ឋានំ កថេត្វា គិជ្ឈកូដមេវ គតោ. សោណត្ថេរោបិ ទសពលស្ស សម្មុខា ឱវាទំ លភិត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. អថ សត្ថា អបរភាគេ ជេតវនេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ ថេរំ អារទ្ធវីរិយានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

សោណកុដិកណ្ណត្ថេរវត្ថុ

២០៦. អដ្ឋមេ កល្យាណវាក្ករណានន្តិ វាក្ករណំ វុច្ចតិ វចនកិរិយា, មធុរវចនានន្តិ អត្ថោ. អយញ្ហិ ថេរោ ទសពលេន សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយា តថាគតស្ស មធុរេន សរេន ធម្មកថំ កថេសិ. អថស្ស សត្ថា សាធុការំ អទាសិ. តស្មា សោ កល្យាណវាក្ករណានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. សោណោតិ តស្ស នាមំ, កោដិអគ្ឃនកំ បន កណ្ណបិឡន្ធនំ ធារេសិ. តស្មា កុដិកណ្ណោតិ វុច្ចតិ, កោដិកណ្ណោតិ អត្ថោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ បុរិមនយេនេវ មហាជនេន សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋត្វា សត្ថុ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ កល្យាណវាក្ករណានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘មយាបិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ កល្យាណវាក្ករណានំ អគ្គេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ទសពលំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, យំ ភិក្ខុំ តុម្ហេ ឥតោ សត្តទិវសមត្ថកេ កល្យាណវាក្ករណានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបយិត្ថ, អហម្បិ ឥមស្ស អធិការកម្មស្ស ផលេន អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ តថារូបោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស អនន្តរាយំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ គោតមពុទ្ធស្ស សាសនេ កល្យាណវាក្ករណានំ អគ្គោ ភវិស្សសី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

សោបិ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា កប្បសតសហស្សំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តោ អម្ហាកំ ទសពលស្ស ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ ទេវលោកា ចវិត្វា កាឡិយា នាម កុររឃរិកាយ ឧបាសិកាយ កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សា បរិបក្កេ គព្ភេ រាជគហនគរេ អត្តនោ កុលនិវេសនំ អាគតា.

តស្មិំ សមយេ អម្ហាកំ សត្ថា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ ឥសិបតនេ ធម្មចក្កំ បវត្តេសិ. ធម្មចក្កប្បវត្តនេ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតា សន្និបតិំសុ. តត្ថ ឯកោ អដ្ឋវីសតិយា យក្ខសេនាបតីនំ អព្ភន្តរេ សាតាគិរោ នាម យក្ខោ ទសពលស្ស ធម្មកថំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ ចិន្តេសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ អយំ ឯវំ មធុរធម្មកថា មម សហាយេន ហេមវតេន សុតា ន សុតា’’តិ? សោ ទេវសង្ឃស្ស អន្តរេ ឱលោកេន្តោ តំ អបស្សិត្វា ‘‘អទ្ធា មម សហាយោ តិណ្ណំ រតនានំ ឧប្បន្នភាវំ ន ជានាតិ, គច្ឆាមិ ទសពលស្ស ចេវ វណ្ណំ កថេស្សាមិ, បដិវិទ្ធធម្មញ្ច អារោចេស្សាមី’’តិ អត្តនោ បរិសាយ សទ្ធិំ រាជគហមត្ថកេន តស្ស សន្តិកំ បាយាសិ.

ហេមវតោបិ តិយោជនសហស្សំ ហិមវន្តំ អកាលបុប្ផិតំ ទិស្វា ‘‘មម សហាយេន សាតាគិរេន សទ្ធិំ ហិមវន្តកីឡិតំ កីឡិស្សាមី’’តិ អត្តនោ បរិសាយ សទ្ធិំ រាជគហមត្ថកេនេវ បាយាសិ. តេសំ ទ្វិន្នម្បិ អគ្គពលកាយា កុលឃរិកាយ កាឡិឧបាសិកាយ និវេសនមត្ថកេ សមាគន្ត្វា ‘‘តុម្ហេ កស្ស បរិសា, មយំ សាតាគិរស្ស. តុម្ហេ កស្ស បរិសា, មយំ ហេមវតស្សា’’តិ អាហំសុ. តេ ហដ្ឋតុដ្ឋាវ គន្ត្វា តេសំ យក្ខសេនាបតីនំ អារោចយិំសុ. តេបិ តំខណញ្ញេវ ឧបាសិកាយ និវេសនមត្ថកេ សមាគច្ឆិំសុ. សាតាគិរោ ហេមវតំ អាហ – ‘‘កហំ, សម្ម, គច្ឆសី’’តិ? តវ សន្តិកំ សម្មាតិ. កិំការណាតិ? ហិមវន្តំ បុប្ផិតំ ទិស្វា តយា សទ្ធិំ តត្ថ កីឡិស្សាមីតិ. ត្វំ បន, សម្ម, កហំ គច្ឆសីតិ? តវ សន្តិកំ, សម្មាតិ. កិំការណាតិ? ត្វំ ហិមវន្តស្ស កេន បុប្ផិតភាវំ ជានាសីតិ? ន ជានាមិ, សម្មាតិ. សុទ្ធោទនមហារាជស្ស បុត្តោ សិទ្ធត្ថកុមារោ ទសសហស្សិលោកធាតុំ កម្បេត្វា បដិវិទ្ធសព្ពញ្ញុតញ្ញាណោ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតានំ មជ្ឈេ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តេសិ. តស្ស បវត្តិតភាវំ ន ជានាសីតិ? ន ជានាមិ, សម្មាតិ. ត្វំ ឯត្តកមេវ ឋានំ បុប្ផិតន្តិ អញ្ញាសិ, តស្ស បន បុរិសស្ស សក្ការត្ថាយ សកលទសសហស្សចក្កវាឡំ ឯកមាលាគុឡសទិសំ អជ្ជ ជាតំ សម្មាតិ. មាលា តាវ បុប្ផន្តុ, តយា សោ សត្ថា អក្ខីនិ បូរេត្វា ទិដ្ឋោតិ. អាម, សម្ម, សត្ថា ច មេ ទិដ្ឋោ, ធម្មោ ច សុតោ, អមតញ្ច បីតំ. អហំ ‘‘ឯតំ អមតធម្មំ តម្បិ ជានាបេស្សាមី’’តិ តវ សន្តិកំ អាគតោស្មិ, សម្មាតិ. តេសំ អញ្ញមញ្ញំ កថេន្តានំយេវ ឧបាសិកា សិរិសយនតោ ឧដ្ឋាយ និសិន្នា តំ កថាសល្លាបំ សុត្វា សទ្ទេ និមិត្តំ គណ្ហិ. ‘‘អយំ សទ្ទោ ឧទ្ធំ, ន ហេដ្ឋា, អមនុស្សភាសិតោ, នោ មនុស្សភាសិតោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា ឱហិតសោតា បគ្គហិតមានសា ហុត្វា និសីទិ. តតោ –

‘‘អជ្ជ បន្នរសោ ឧបោសថោ (ឥតិ សាតាគិរោ យក្ខោ),

ទិព្ពា រត្តិ ឧបដ្ឋិតា;

អនោមនាមំ សត្ថារំ,

ហន្ទ បស្សាម គោតម’’ន្តិ. (សុ. និ. ១៥៣) –

ឯវំ សាតាគិរេន វុត្តេ –

‘‘កច្ចិ មនោ សុបណិហិតោ (ឥតិ ហេមវតោ យក្ខោ),

សព្ពភូតេសុ តាទិនោ;

កច្ចិ ឥដ្ឋេ អនិដ្ឋេ ច,

សង្កប្បស្ស វសីកតា’’តិ. (សុ. និ. ១៥៤);

ឯវំ ហេមវតោ សត្ថុ កាយសមាចារញ្ច អាជីវញ្ច មនោសមាចារញ្ច បុច្ឆិ. បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ សាតាគិរោ វិស្សជ្ជេសិ. ឯវំ សត្ថុ សរីរវណ្ណគុណវណ្ណកថនវសេន ហេមវតសុត្តន្តេ និដ្ឋិតេ ហេមវតោ សហាយកស្ស ធម្មទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ.

អថ, កាឡី ឧបាសិកា, បរស្ស ធម្មេ ទេសីយមានេ តថាគតំ អទិដ្ឋបុព្ពាវ ហុត្វា អនុស្សវប្បសាទំ ឧប្បាទេត្វា បរស្ស វឌ្ឍិតំ ភោជនំ ភុញ្ជមានា វិយ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. សា សព្ពមាតុគាមានំ អន្តរេ បឋមកសោតាបន្នា សព្ពជេដ្ឋិកា អហោសិ. តស្សា សហ សោតាបត្តិភាវេន តមេវ រត្តិំ គព្ភវុដ្ឋានំ ជាតំ, បដិលទ្ធទារកស្ស នាមគ្គហណទិវសេ សោណោតិ នាមំ អកាសិ. សា យថារុចិយា កុលគេហេ វសិត្វា កុលឃរមេវ អគមាសិ.

តស្មិំ សមយេ មហាកច្ចានត្ថេរោ តំ នគរំ ឧបនិស្សាយ ឧបវត្តេ បព្ពតេ បដិវសតិ. ឧបាសិកា ថេរំ ឧបដ្ឋាតិ. ថេរោ និពទ្ធំ តស្សា និវេសនំ គច្ឆតិ. សោណទារកោបិ និពទ្ធំ ថេរស្ស សន្តិកេ វិចរន្តោ វិស្សាសិកោ អហោសិ. សោ អបរេន សមយេន ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិ. ថេរោ តំ ឧបសម្បាទេតុកាមោ តីណិ វស្សានិ គណំ បរិយេសិត្វា ឧបសម្បាទេសិ. សោ ឧបសម្បន្នោ កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្វា ថេរស្សេវ សន្តិកេ សុត្តនិបាតំ ឧគ្គណ្ហិត្វា វុត្ថវស្សោ បវារេត្វា សត្ថារំ បស្សិតុកាមោ ហុត្វា ឧបជ្ឈាយំ អាបុច្ឆិ. ថេរោ អាហ – ‘‘សោណ, តយិ គតេ សត្ថា តំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសាបេត្វា ធម្មំ អជ្ឈេសិស្សតិ, ត្វំ ធម្មំ កថេស្សសិ. សត្ថា តវ ធម្មកថាយ បសីទិត្វា តុយ្ហំ វរំ ទស្សតិ. ត្វំ វរំ គណ្ហន្តោ ឥមញ្ច ឥមញ្ច គណ្ហាហិ, មម វចនេន ទសពលស្ស បាទេ វន្ទាហី’’តិ. សោ ឧបជ្ឈាយេន អនុញ្ញាតោ មាតុឧបាសិកាយ គេហំ គន្ត្វា អារោចេសិ. សាបិ ‘‘សាធុ, តាត, ត្វំ ទសពលំ បស្សិតុំ គច្ឆន្តោ ឥមំ កម្ពលំ អាហរិត្វា សត្ថុ វសនគន្ធកុដិយា ភូមត្ថរណំ កត្វា អត្ថរាហី’’តិ កម្ពលំ អទាសិ. សោណត្ថេរោ តំ អាទាយ សេនាសនំ សំសាមេត្វា អនុបុព្ពេន សត្ថុ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ទសពលស្ស ពុទ្ធាសនេ និសិន្នវេលាយមេវ ឧបសង្កមិត្វា អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. សត្ថា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘អានន្ទ, ឥមស្ស ភិក្ខុស្ស សេនាសនំ ជានាហី’’តិ. ថេរោ សត្ថុ អធិប្បាយំ ញត្វា អន្តោគន្ធកុដិយំយេវ ភូមត្ថរណំ ឧស្សារេន្តោ វិយ អត្ថរិ.

អថ ខោ ភគវា ពហុទេវរត្តិំ អជ្ឈោកាសេ វីតិនាមេត្វា វិហារំ បាវិសិ, អាយស្មាបិ ខោ សោណោ ពហុទេវរត្តិំ អជ្ឈោកាសេ វីតិនាមេត្វា វិហារំ បាវិសិ. សត្ថា បច្ឆិមយាមេ សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា បច្ចូសសមយេ វុដ្ឋាយ និសីទិត្វា ‘‘ឯត្តកេន កាលេន សោណស្ស កាយទរថោ បដិប្បស្សទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា អាយស្មន្តំ សោណំ អជ្ឈេសិ – ‘‘បដិភាតុ តំ ភិក្ខុ ធម្មោ ភាសិតុ’’ន្តិ. សោណត្ថេរោ មធុរស្សរេន ឯកព្យញ្ជនម្បិ អវិនាសេន្តោ អដ្ឋកវគ្គិយានិ សុត្តានិ (សុ. និ. ៧៧២ អាទយោ) អភាសិ. កថាបរិយោសានេ ភគវា សាធុការំ ទត្វា ‘‘សុគ្គហិតោ តេ ភិក្ខុ ធម្មោ, មយា ទេសិតកាលេ ច អជ្ជ ច ឯកសទិសាវ ទេសនា, កិញ្ចិ ឩនំ វា អធិកំ វា នត្ថី’’តិ បសន្នភាវំ បកាសេសិ. សោណត្ថេរោបិ ‘‘អយំ ឱកាសោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស វចនេន ទសពលំ វន្ទិត្វា វិនយធរបញ្ចមេន គណេន ឧបសម្បទំ អាទិំ កត្វា សព្ពេ វរេ យាចិ, សត្ថា អទាសិ. បុន ថេរោ មាតុឧបាសិកាយ វចនេន វន្ទិត្វា ‘‘អយំ, ភន្តេ, ឧបាសិកាយ តុម្ហាកំ វសនគន្ធកុដិយំ ភូមត្ថរណត្ថំ កម្ពលោ បហិតោ’’តិ កម្ពលំ ទត្វា ឧដ្ឋាយាសនា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បន ថេរស្ស បព្ពជ្ជំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ សុត្តេ អាគតមេវ.

ឥតិ ថេរោ សត្ថុ សន្តិកា អដ្ឋ វរេ លភិត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. បុនទិវសេ មាតុឧបាសិកាយ និវេសនទ្វារំ គន្ត្វា ភិក្ខាយ អដ្ឋាសិ. ឧបាសិកា ‘‘បុត្តោ កិរ មេ ទ្វារេ ឋិតោ’’តិ សុត្វា វេគេន អាគន្ត្វា អភិវាទេត្វា ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា អន្តោនិវេសនេ និសីទាបេត្វា ភោជនំ អទាសិ. អថ នំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋោ តេ, តាត, ទសពលោ’’តិ? អាម ឧបាសិកេតិ. វន្ទិតោ តេ មម វចនេនាតិ? អាម វន្ទិតោ, សោបិ ច មេ កម្ពលោ តថាគតស្ស វសនដ្ឋានេ ភូមត្ថរណំ កត្វា អត្ថតោតិ. កិំ, តាត, តយា កិរ សត្ថុ ធម្មកថា កថិតា, សត្ថារា ច តេ សាធុការោ ទិន្នោតិ? តយា កថំ ញាតំ ឧបាសិកេតិ? តាត, មយ្ហំ គេហេ អធិវត្ថា ទេវតា ទសពលេន តុយ្ហំ សាធុការំ ទិន្នទិវសេ ‘‘សកលទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវតា សាធុការំ អទំសូ’’តិ អាហ – តាត, តយា កថិតធម្មកថំ ពុទ្ធានំ កថិតនិយាមេនេវ មយ្ហម្បិ កថេតុំ បច្ចាសីសាមីតិ. ថេរោ មាតុ កថំ សម្បដិច្ឆិ. សា តស្ស អធិវាសនំ វិទិត្វា ទ្វារេ មណ្ឌបំ ការេត្វា ទសពលស្ស កថិតនិយាមេនេវ អត្តនោ ធម្មកថំ កថាបេសីតិ វត្ថុ ឯត្ថ សមុដ្ឋិតំ. សត្ថា អបរភាគេ អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ថេរំ កល្យាណវាក្ករណានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

សីវលិត្ថេរវត្ថុ

២០៧. នវមេ លាភីនំ យទិទំ សីវលីតិ ឋបេត្វា តថាគតំ លាភីនំ ភិក្ខូនំ សីវលិត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ អតីតេ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ វុត្តនយេនេវ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ លាភីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘មយាបិ អនាគតេ ឯវរូបេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ទសពលំ និមន្តេត្វា បុរិមនយេនេវ សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា ‘‘ភគវា អហម្បិ ឥមិនា អធិការកម្មេន អញ្ញំ សម្បត្តិំ ន បត្ថេមិ, អនាគតេ បន ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អហម្បិ តុម្ហេហិ សោ ឯតទគ្គេ ឋបិតភិក្ខុ វិយ លាភីនំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា អនន្តរាយំ ទិស្វា ‘‘អយំ តេ បត្ថនា អនាគតេ គោតមស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

សោបិ កុលបុត្តោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ វិបស្សីពុទ្ធកាលេ ពន្ធុមតីនគរតោ អវិទូរេ ឯកស្មិំ គាមេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្មិំ សមយេ ពន្ធុមតីនគរវាសិនោ រញ្ញា សទ្ធិំ សាកច្ឆិត្វា សាកច្ឆិត្វា ទសពលស្ស ទានំ ទេន្តិ. តេ ឯកទិវសំ សព្ពេវ ឯកតោ ហុត្វា ទានំ ទេន្តា ‘‘កិំ នុ ខោ អម្ហាកំ ទានមុខេ នត្ថី’’តិ មធុញ្ច គុឡទធិញ្ច ន អទ្ទសំសុ. តេ ‘‘យតោ កុតោចិ អាហរិស្សាមា’’តិ ជនបទតោ នគរំ បវិសនមគ្គេ បុរិសំ ឋបេសុំ. តទា ឯស កុលបុត្តោ អត្តនោ គាមតោ គុឡទធិវារកំ គហេត្វា ‘‘កិញ្ចិទេវ អាហរិស្សាមី’’តិ នគរំ គច្ឆន្តោ មុខំ ធោវិត្វា ‘‘ធោតហត្ថបាទោ បវិសិស្សាមី’’តិ ផាសុកដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោ នង្គលសីសមត្តំ និម្មក្ខិកំ ទណ្ឌកមធុំ ទិស្វា ‘‘បុញ្ញេន មេ ឥទំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ គហេត្វា នគរំ បវិសតិ. នាគរេហិ ឋបិតបុរិសោ តំ ទិស្វា, ‘‘ភោ បុរិស, កស្សិមំ អាហរសី’’តិ បុច្ឆិ. ន កស្សចិ សាមិ, វិក្កិណិតុំ បន មេ ឥទំ អានីតន្តិ. តេន ហិ, ភោ បុរិស, ឥមំ កហាបណំ គហេត្វា ឯតំ មធុញ្ច គុឡទធិញ្ច ទេហីតិ.

សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ ន ពហុមូលំ, អយញ្ច ឯកប្បហារេនេវ ពហុំ ទេតិ, វីមំសិតុំ វដ្ដតី’’តិ. តតោ នំ ‘‘នាហំ ឯកកហាបណេន ទេមី’’តិ អាហ. យទិ ឯវំ, ទ្វេ គហេត្វា ទេហីតិ. ទ្វីហិបិ ន ទេមីតិ. ឯតេនុបាយេន វឌ្ឍន្តំ វឌ្ឍន្តំ សហស្សំ បាបុណិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អតិអញ្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, ហោតុ តាវ, ឥមស្ស កត្តព្ពកិច្ចំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ. អថ នំ អាហ – ‘‘ឥទំ ន ពហុអគ្ឃនកំ, ត្វញ្ច ពហុំ ទេសិ, កេន កម្មេន ឥទំ គណ្ហាសី’’តិ? ឥធ, ភោ, នគរវាសិនោ រញ្ញា សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈិត្វា វិបស្សីទសពលស្ស ទានំ ទេន្តា ឥទំ ទ្វយំ ទានមុខេ អបស្សន្តា បរិយេសន្តិ. សចេ ឥទំ ទ្វយំ ន លភិស្សន្តិ, នាគរានំ បរាជយោ ភវិស្សតិ. តស្មា សហស្សំ ទត្វា គណ្ហាមីតិ. កិំ បនេតំ នាគរានមេវ វដ្ដតិ, ន អញ្ញេសំ ទាតុំ វដ្ដតីតិ? យស្ស កស្សចិ ទាតុំ អវារិតមេតន្តិ. អត្ថិ បន តេ កោចិ នាគរានំ ទានេ ឯកទិវសំ សហស្សំ ទាតាតិ? នត្ថិ សម្មាតិ. ឥមេសំ បន ទ្វិន្នំ សហស្សគ្ឃនកភាវំ ជានាសីតិ? អាម ជានាមីតិ. តេន ហិ គច្ឆ, នាគរានំ អាចិក្ខ – ‘‘ឯកោ បុរិសោ ឥមានិ ទ្វេ មូលេន ន ទេតិ, សហត្ថេនេវ ទាតុកាមោ, តុម្ហេ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ការណា និរុស្សុក្កា ហោថា’’តិ. ត្វំ បន មេ ឥមស្មិំ ទានមុខេ ជេដ្ឋកភាវស្ស កាយសក្ខី ហោហីតិ.

សោ គាមវាសី បរិព្ពយត្ថំ គហិតមាសកេន បញ្ចកដុកំ គហេត្វា ចុណ្ណំ កត្វា ទធិតោ កញ្ជិយំ វាហេត្វា តត្ថ មធុបដលំ បីឡេត្វា បញ្ចកដុកចុណ្ណេន យោជេត្វា ឯកស្មិំ បទុមិនិបត្តេ បក្ខិបិត្វា តំ សំវិទហិត្វា អាទាយ ទសពលស្ស អវិទូរេ ឋានេ និសីទិ. មហាជនេន អាហរិយមានស្ស សក្ការស្ស អន្តរេ អត្តនោ បត្តវារំ ឱលោកយមានោ ឱកាសំ ញត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភគវា អយំ មយ្ហំ ទុគ្គតបណ្ណាការោ, ឥមំ មេ អនុកម្បំ បដិច្ច គណ្ហថា’’តិ. សត្ថា តស្ស អនុកម្បំ បដិច្ច ចតុមហារាជទត្តិយេន សេលមយេន បត្តេន តំ បដិគ្គហេត្វា យថា អដ្ឋសដ្ឋិភិក្ខុសតសហស្សស្ស ទិយ្យមានំ ន ខីយតិ, ឯវំ អធិដ្ឋាសិ. សោបិ កុលបុត្តោ និដ្ឋិតភត្តកិច្ចំ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋោ មេ ភគវា អជ្ជ ពន្ធុមតីនគរវាសិកេហិ តុម្ហាកំ សក្ការោ អាហរិយមានោ, អហម្បិ ឥមស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន និព្ពត្តនិព្ពត្តភវេ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ ភវេយ្យ’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ ហោតុ កុលបុត្តា’’តិ វត្វា តស្ស ច នគរវាសីនញ្ច ភត្តានុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ.

សោបិ កុលបុត្តោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សុប្បវាសាយ រាជធីតាយ កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ សាយំ បាតញ្ច បណ្ណាការសតានិ បាបុណន្តិ, សុប្បវាសា សម្បត្តិំ គច្ឆតិ. អថ នំ បុញ្ញវីមំសនត្ថំ ហត្ថេន ពីជបច្ឆិំ ផុសាបេន្តិ, ឯកេកពីជតោ សលាកសតម្បិ សលាកសហស្សម្បិ និគច្ឆតិ. ឯកករីសខេត្តតោ បញ្ញាសម្បិ សដ្ឋិបិ សកដានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. កោដ្ឋបូរណកាលេបិ កោដ្ឋទ្វារំ ហត្ថេន ផុសាបេន្តិ, រាជធីតាយ បុញ្ញេន គណ្ហន្តានំ គហិតគហិតដ្ឋានំ បុន បូរតិ. បរិបុណ្ណភត្តកុម្ភិតោបិ ‘‘រាជធីតាយ បុញ្ញ’’ន្តិ វត្វា យស្ស កស្សចិ ទេន្តានំ យាវ ន ឧក្កឌ្ឍន្តិ, ន តាវ ភត្តំ ខីយតិ. ទារកេ កុច្ឆិគតេយេវ សត្ត វស្សានិ អតិក្កមិំសុ.

គព្ភេ បន បរិបក្កេ សត្តាហំ មហាទុក្ខំ អនុភោសិ. សា សាមិកំ អាមន្តេត្វា ‘‘បុរេ មរណា ជីវមានាវ ទានំ ទស្សាមី’’តិ សត្ថុ សន្តិកំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ ឥមំ បវត្តិំ សត្ថុ អារោចេត្វា សត្ថារំ និមន្តេហិ, យញ្ច សត្ថា វទេតិ, តំ សាធុកំ ឧបលក្ខេត្វា អាគន្ត្វា មយ្ហំ កថេហី’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្សា សាសនំ ភគវតោ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘សុខិនី ហោតុ សុប្បវាសា កោលិយធីតា, សុខិនី អរោគា អរោគំ បុត្តំ វិជាយតូ’’តិ អាហ. រាជា តំ សុត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា អន្តោគាមាភិមុខោ បាយាសិ. តស្ស បុរេ អាគមនាយេវ សុប្បវាសាយ កុច្ឆិតោ ធមករណា ឧទកំ វិយ គព្ភោ និក្ខមិ, បរិវារេត្វា និសិន្នជនោ អស្សុមុខោវ ហសិតុំ អារទ្ធោ. ហដ្ឋតុដ្ឋោ មហាជនោ រញ្ញោ បុត្តសាសនំ អារោចេតុំ អគមាសិ.

រាជា តេសំ ឥង្គិតំ ទិស្វាវ ‘‘ទសពលេន កថិតកថា និប្ផន្នា មញ្ញេ’’តិ ចិន្តេសិ. សោ អាគន្ត្វា សត្ថុ សាសនំ រាជធីតាយ អារោចេសិ. រាជធីតា ‘‘តយា និមន្តិតំ ជីវិតភត្តមេវ មង្គលភត្តំ ភវិស្សតិ, គច្ឆ សត្តាហំ ទសពលំ និមន្តេហី’’តិ. រាជា តថា អកាសិ. សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ បវត្តយិំសុ. ទារកោ សព្ពេសំ ញាតីនំ សន្តត្តចិត្តំ និព្ពាបេន្តោ ជាតោតិ សីវលិទារកោត្វេវស្ស នាមំ អកំសុ. សោ សត្ត វស្សានិ គព្ភេ វសិតត្តា ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ សព្ពកម្មក្ខមោ អហោសិ. ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តោ សត្តមេ ទិវសេ តេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបំ អកាសិ. សត្ថាបិ ធម្មបទេ គាថំ អភាសិ –

‘‘យោមំ បលិបថំ ទុគ្គំ, សំសារំ មោហមច្ចគា;

តិណ្ណោ បារង្គតោ ឈាយី, អនេជោ អកថំកថី;

អនុបាទាយ និព្ពុតោ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៤១៤);

អថ នំ ថេរោ ឯវមាហ – ‘‘កិំ បន តយា ឯវរូបំ ទុក្ខរាសិំ អនុភវិត្វា បព្ពជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ? លភមានោ បព្ពជេយ្យំ, ភន្តេតិ. សុប្បវាសា តំ ទារកំ ថេរេន សទ្ធិំ កថេន្តំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ មេ បុត្តោ ធម្មសេនាបតិនា សទ្ធិំ កថេតី’’តិ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ កិំ កថេតិ, ភទន្តេ’’តិ? អត្តនា អនុភូតំ គព្ភវាសទុក្ខំ កថេត្វា តុម្ហេហិ អនុញ្ញាតោ បព្ពជិស្សាមីតិ វទតីតិ. សាធុ, ភន្តេ, បព្ពាជេថ នន្តិ. ថេរោ តំ វិហារំ នេត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ ទត្វា បព្ពាជេន្តោ, ‘‘សីវលិ, ន តុយ្ហំ អញ្ញេន ឱវាទេន កម្មំ អត្ថិ, តយា សត្ត វស្សានិ អនុភូតទុក្ខមេវ បច្ចវេក្ខាហី’’តិ. ភន្តេ, បព្ពាជនមេវ តុម្ហាកំ ភារោ, យំ បន មយា កាតុំ សក្កា, តមហំ ជានិស្សាមីតិ. សោ បឋមកេសវដ្ដិយា ឱហារិតក្ខណេយេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ, ទុតិយាយ ឱហារិតក្ខណេ សកទាគាមិផលេ, តតិយាយ អនាគាមិផលេ. សព្ពេសំយេវ បន កេសានំ ឱរោបនញ្ច អរហត្តសច្ឆិកិរិយា ច អបច្ឆា អបុរិមា អហោសិ. តស្ស បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចត្តារោ បច្ចយា យទិច្ឆកំ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯវំ ឯត្ថ វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ.

អបរភាគេ សត្ថា សាវត្ថិំ អគមាសិ. ថេរោ សត្ថារំ អភិវាទេត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ បុញ្ញំ វីមំសិស្សាមិ, បញ្ច មេ ភិក្ខុសតានិ ទេថា’’តិ អាហ. គណ្ហ, សីវលីតិ. សោ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ គហេត្វា ហិមវន្តាភិមុខំ គច្ឆន្តោ អដវិមគ្គំ គច្ឆតិ. តស្ស បឋមំ ទិដ្ឋា និគ្រោធេ អធិវត្ថា ទេវតា សត្ត ទិវសានិ ទានំ អទាសិ. ឥតិ សោ –

‘‘និគ្រោធំ បឋមំ បស្សិ, ទុតិយំ បណ្ឌវបព្ពតំ;

តតិយំ អចិរវតិយំ, ចតុត្ថំ វរសាគរំ.

‘‘បញ្ចមំ ហិមវន្តំ សោ, ឆដ្ឋំ ឆទ្ទន្តុបាគមិ;

សត្តមំ គន្ធមាទនំ, អដ្ឋមំ អថ រេវត’’ន្តិ.

សព្ពដ្ឋានេសុ សត្ត សត្ត ទិវសានេវ ទានំ អទំសុ. គន្ធមាទនបព្ពតេ បន នាគទត្តទេវរាជា នាម សត្តទិវសេសុ ឯកទិវសំ ខីរបិណ្ឌបាតំ អទាសិ, ឯកទិវសំ សប្បិបិណ្ឌបាតំ អទាសិ. ភិក្ខុសង្ឃោ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ឥមស្ស ទេវរញ្ញោ នេវ ធេនុយោ ទុយ្ហមានា បញ្ញាយន្តិ, ន ទធិនិម្មថនំ, កុតោ តេ, ទេវរាជ, ឥមំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, កស្សបទសពលស្ស កាលេ ខីរសលាកភត្តទានស្សេតំ ផល’’ន្តិ ទេវរាជា អាហ. អបរភាគេ សត្ថា ខទិរវនិយរេវតស្ស បច្ចុគ្គមនំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរំ អត្តនោ សាសនេ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

វក្កលិត្ថេរវត្ថុ

២០៨. ទសមេ សទ្ធាធិមុត្តានន្តិ សទ្ធាយ អធិមុត្តានំ, ពលវសទ្ធានំ ភិក្ខូនំ វក្កលិត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. អញ្ញេសំ ហិ សទ្ធា វឌ្ឍេតព្ពា ហោតិ, ថេរស្ស បន ហាបេតព្ពា ជាតា. តស្មា សោ សទ្ធាធិមុត្តានំ អគ្គោតិ វុត្តោ. វក្កលីតិ បនស្ស នាមំ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ អតីតេ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ វុត្តនយេនេវ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ សទ្ធាធិមុត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘មយាបិ អនាគតេ ឯវរូបេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តនយេនេវ សត្ថារំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា ទសពលំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អហម្បិ ឥមិនា អធិការកម្មេន តុម្ហេហិ សទ្ធាធិមុត្តានំ ឯតទគ្គេ ឋបិតភិក្ខុ វិយ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ សទ្ធាធិមុត្តានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស អនន្តរាយំ ទិស្វា ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

សោបិ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ សត្ថុកាលេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, វក្កលីតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វុទ្ធិប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា ទសពលំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ សាវត្ថិយំ ចរន្តំ ទិស្វា សត្ថុ សរីរសម្បត្តិំ ឱលោកេន្តោ សរីរសម្បត្តិទស្សនេន អតិត្តោ ទសពលេន សទ្ធិំយេវ វិចរតិ. វិហារំ គច្ឆន្តេន សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា សរីរនិប្ផត្តិំ ឱលោកេន្តោវ តិដ្ឋតិ. ធម្មសភាយំ និសីទិត្វា ធម្មំ កថេន្តស្ស សម្មុខដ្ឋានេ ឋិតោ ធម្មំ សុណាតិ. សោ សទ្ធំ បដិលភិត្វា ‘‘អគារមជ្ឈេ វសន្តោ និពទ្ធំ ទសពលស្ស ទស្សនំ ន លភិស្សាមី’’តិ បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិ.

តតោ បដ្ឋាយ ឋបេត្វា អាហារករណវេលំ អវសេសកាលេ យត្ថ ឋិតេន សក្កា ទសពលំ បស្សិតុំ, តត្ថ ឋិតោ យោនិសោមនសិការំ បហាយ ទសពលំ ឱលោកេន្តោវ វិហរតិ. សត្ថា តស្ស ញាណបរិបាកំ អាគមេន្តោ ទីឃម្បិ អទ្ធានំ តស្មិំ រូបទស្សនវសេនេវ វិចរន្តេ កិញ្ចិ អវត្វា ‘‘ឥទានិស្ស ញាណំ បរិបាកគតំ, សក្កា ឯតំ ពោធេតុ’’ន្តិ ញត្វា ឯវមាហ – ‘‘កិំ តេ, វក្កលិ, ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន, យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតិ. យោ មំ បស្សតិ, សោ ធម្មំ បស្សតិ. ធម្មញ្ហិ, វក្កលិ, បស្សន្តោ មំ បស្សតិ, មំ បស្សន្តោ ធម្មំ បស្សតី’’តិ.

សត្ថរិ ឯវំ ឱវទន្តេបិ ថេរោ ទសពលស្ស ទស្សនំ បហាយ នេវ អញ្ញត្ថ គន្តុំ សក្កោតិ. តតោ សត្ថា ‘‘នាយំ ភិក្ខុ សំវេគំ អលភិត្វា ពុជ្ឈិស្សតី’’តិ ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ រាជគហំ គន្ត្វា វស្សូបនាយិកទិវសេ ‘‘អបេហិ, វក្កលី’’តិ ថេរំ បណាមេតិ. ពុទ្ធា ច នាម អាទេយ្យវចនា ហោន្តិ, តស្មា ថេរោ សត្ថារំ បដិប្ផរិត្វា ឋាតុំ អសក្កោន្តោ តេមាសំ ទសពលស្ស សម្មុខេ អាគន្តុំ អវិសហន្តោ ‘‘កិំ ទានិ សក្កា កាតុំ, តថាគតេនម្ហិ បណាមិតោ, សម្មុខីភាវំ ន លភាមិ, កិំ មយ្ហំ ជីវិតេនា’’តិ គិជ្ឈកូដបព្ពតេ បបាតដ្ឋានំ អភិរុហិ. សត្ថា តស្ស កិលមនភាវំ ញត្វា ‘‘អយំ ភិក្ខុ មម សន្តិកា អស្សាសំ អលភន្តោ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយំ នាសេយ្យា’’តិ អត្តានំ ទស្សេតុំ ឱភាសំ វិស្សជ្ជេសិ. អថស្ស សត្ថុ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ ឯវ មហន្តំ សោកសល្លំ បហីនំ. សត្ថា សុក្ខតឡាកេ ឱឃំ អាហរន្តោ វិយ វក្កលិត្ថេរស្ស ពលវបីតិសោមនស្សំ ឧប្បាទេតុំ ធម្មបទេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘បាមោជ្ជពហុលោ ភិក្ខុ, បសន្នោ ពុទ្ធសាសនេ;

អធិគច្ឆេ បទំ សន្តំ, សង្ខារូបសមំ សុខ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៨១);

វក្កលិត្ថេរស្ស ច ‘‘ឯហិ, វក្កលី’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. ថេរោ ‘‘ទសពលោ មេ ទិដ្ឋោ, ឯហីតិ អវ្ហាយនម្បិ លទ្ធ’’ន្តិ ពលវបីតិំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘កុតោ គច្ឆាមី’’តិ អត្តនោ គមនភាវំ អជានិត្វាវ ទសពលស្ស សម្មុខេ អាកាសេ បក្ខន្ទិត្វា បឋមបាទេន បព្ពតេ ឋិតោយេវ សត្ថារា វុត្តគាថំ អាវជ្ជេន្តោ អាកាសេយេវ បីតិំ វិក្ខម្ភេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា តថាគតំ វន្ទមានោវ ឱតរិ. អបរភាគេ សត្ថា អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ថេរំ សទ្ធាធិមុត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា.