១៤. ឯតទគ្គវគ្គោ

(១៤) ៣. តតិយឯតទគ្គវគ្គោ

២០៩. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ សិក្ខាកាមានន្តិ តិស្សោ សិក្ខា កាមយមានានំ សម្បិយាយិត្វា សិក្ខន្តានន្តិ អត្ថោ. រាហុលោតិ អត្តនោ បុត្តំ រាហុលត្ថេរំ ទស្សេតិ. ថេរោ កិរ បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ បាតោវ ឧដ្ឋហន្តោ ហត្ថបូរំ វាលិកំ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘អហោ វតាហំ អជ្ជ ទសពលស្ស ចេវ អាចរិយុបជ្ឈាយានញ្ច សន្តិកា ឯត្តកំ ឱវាទញ្ចេវ អនុសាសនិញ្ច លភេយ្យ’’ន្តិ បត្ថេតិ. តស្មា សិក្ខាកាមានំ អគ្គោ នាម ជាតោតិ.

២១០. ទុតិយេ សទ្ធាបព្ពជិតានន្តិ សទ្ធាយ បព្ពជិតានំ. រដ្ឋបាលោតិ រដ្ឋំ បាលេតុំ សមត្ថោ, ភិន្នំ វា រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ សមត្ថេ កុលេ ជាតោតិបិ រដ្ឋបាលោតិ សង្ខំ គតោ. សោ ហិ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ ចុទ្ទសភត្តច្ឆេទេ កត្វា មាតាបិតរោ បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេត្វា បព្ពជិតោ. តស្មា សទ្ធាបព្ពជិតានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

រាហុល-រដ្ឋបាលត្ថេរវត្ថុ

ឥមេសំ បន ឧភិន្នម្បិ ថេរានំ បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – ឯតេ កិរ ទ្វេបិ អតីតេ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិំសុ. តេសំ ទហរកាលេ នាមំ វា គោត្តំ វា ន កថិយតិ. វយប្បត្តា បន ឃរាវាសេ បតិដ្ឋាយ អត្តនោ អត្តនោ បិតុ អច្ចយេន ឧភោបិ អត្តនោ អត្តនោ រតនកោដ្ឋាគារកម្មិកេ បក្កោសាបេត្វា អបរិមាណំ ធនំ ទិស្វា – ‘‘ឥមំ ឯត្តកំ ធនរាសិំ អយ្យកបយ្យកាទយោ អត្តនា សទ្ធិំ គហេត្វា គន្តុំ នាសក្ខិំសុ, អម្ហេហិ ទានិ យេន កេនចិ ឧបាយេន ឥមំ ធនំ គហេត្វា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ តេ ឧភោបិ ជនា ចតូសុ ឋានេសុ កបណទ្ធិកាទីនំ មហាទានំ ទាតុំ អារទ្ធា. ឯកោ អត្តនោ ទានគ្គេ អាគតាគតជនំ បុច្ឆិត្វា យាគុខជ្ជកាទីសុ យស្ស យំ បដិភាតិ, តស្ស តំ អទាសិ, តស្ស តេនេវ ការណេន អាគតបាកោតិ នាមំ ជាតំ. ឥតរោ អបុច្ឆិត្វាវ គហិតគហិតភាជនំ បូរេត្វា បូរេត្វា ទេតិ, តស្សបិ តេនេវ ការណេន អនគ្គបាកោតិ នាមំ ជាតំ, អប្បមាណបាកោតិ អត្ថោ.

តេ ឧភោបិ ឯកទិវសំ បាតោវ មុខធោវនត្ថំ ពហិគាមំ អគមំសុ. តស្មិំ សមយេ ហិមវន្តតោ ទ្វេ មហិទ្ធិកា តាបសា ភិក្ខាចារត្ថាយ អាកាសេន អាគន្ត្វា តេសំ សហាយកានំ អវិទូរេ ឱតរិត្វា ‘‘មា នោ ឯតេ បស្សិំសូ’’តិ ឯកបស្សេ អដ្ឋំសុ. តេ ឧភោបិ ជនា តេសំ លាពុភាជនាទិបរិក្ខារំ សំវិធាយ អន្តោគាមំ សន្ធាយ ភិក្ខាយ គតានំ សន្តិកំ អាគម្ម វន្ទិំសុ. អថ នេ តាបសា ‘‘កាយ វេលាយ អាគតត្ថ មហាបុញ្ញា’’តិ អាហំសុ. តេ ‘‘អធុនាវ, ភន្តេ’’តិ វត្វា តេសំ ហត្ថតោ លាពុភាជនំ គហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ គេហំ នេត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ និពទ្ធំ ភិក្ខាគហណត្ថំ បដិញ្ញំ គណ្ហិំសុ.

តេសុ ឯកោ តាបសោ សបរិឡាហកាយធាតុកោ ហោតិ. សោ អត្តនោ អានុភាវេន មហាសមុទ្ទឧទកំ ទ្វេធា កត្វា បថវិន្ធរនាគរាជស្ស ភវនំ គន្ត្វា ទិវាវិហារំ និសីទតិ. សោ ឧតុសប្បាយំ គហេត្វា បច្ចាគន្ត្វា អត្តនោ ឧបដ្ឋាកស្ស គេហេ ភត្តានុមោទនំ ករោន្តោ ‘‘បថវិន្ធរនាគភវនំ វិយ ហោតូ’’តិ វទតិ. អថ នំ ឯកទិវសំ ឧបដ្ឋាកោ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ អនុមោទនំ ករោន្តា ‘បថវិន្ធរនាគភវនំ វិយ ហោតូ’តិ វទថ, មយមស្ស អត្ថំ ន ជានាម, កិំ វុត្តំ ហោតិ ឥទំ, ភន្តេ’’តិ? អាម, កុដុម្ពិយ អហំ ‘‘តុម្ហាកំ សម្បត្តិ បថវិន្ធរនាគរាជសម្បត្តិសទិសា ហោតូ’’តិ វទាមីតិ. កុដុម្ពិកោ តតោ បដ្ឋាយ បថវិន្ធរនាគរាជភវនេ ចិត្តំ ឋបេសិ.

ឥតរោ តាបសោ តាវតិំសភវនំ គន្ត្វា សុញ្ញេ សេរិសកវិមានេ ទិវាវិហារំ ករោតិ. សោ អាគច្ឆន្តោ គច្ឆន្តោ ច សក្កស្ស ទេវរាជស្ស សម្បត្តិំ ទិស្វា អត្តនោ ឧបដ្ឋាកស្ស អនុមោទនំ ករោន្តោ ‘‘សក្កវិមានំ វិយ ហោតូ’’តិ វទតិ. អថ នំ សោបិ កុដុម្ពិយោ ឥតរោ សហាយកោ តំ តាបសំ វិយ បុច្ឆិ. សោ តស្ស វចនំ សុត្វា សក្កភវនេ ចិត្តំ ឋបេសិ. តេ ឧភោបិ បត្ថិតដ្ឋានេសុយេវ និព្ពត្តា.

បថវិន្ធរភវនេ និព្ពត្តោ បថវិន្ធរនាគរាជា នាម ជាតោ. សោ និព្ពត្តក្ខណេ អត្តនោ អត្តភាវំ ទិស្វា ‘‘អមនាបស្ស វត មេ ឋានស្ស កុលុបកតាបសោ វណ្ណំ កថេសិ, ឧរេន បរិសក្កិត្វា វិចរណដ្ឋានមេតំ, នូន សោ អញ្ញំ ឋានំ ន ជានាតី’’តិ វិប្បដិសារី អហោសិ. អថស្ស តំខណេយេវ អលង្កតបដិយត្តានិ នាគនាដកានិ សព្ពទិសាសុ តូរិយានិ បគ្គណ្ហិំសុ. សោ តស្មិំយេវ ខណេ តំ អត្តភាវំ វិជហិត្វា មាណវកវណ្ណី អហោសិ. អន្វទ្ធមាសញ្ច ចត្តារោ មហារាជានោ សក្កស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ. តស្មា សោបិ វិរូបក្ខេន នាគរញ្ញា សទ្ធិំ សក្កស្ស ឧបដ្ឋានំ គតោ. សក្កោ តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា សញ្ជានិ. អថ នំ សមីបេ អាគន្ត្វា ឋិតកាលេ ‘‘កហំ និព្ពត្តោសិ សម្មា’’តិ បុច្ឆិ. មា កថេសិ, មហារាជ, ឧរេន បរិសក្កនដ្ឋានេ និព្ពត្តោម្ហិ, តុម្ហេ បន កល្យាណមិត្តំ លភិត្ថាតិ. សម្ម, ត្វំ ‘‘អដ្ឋានេ និព្ពត្តោម្ហី’’តិ មា វិតក្កយិ, បទុមុត្តរទសពលោ លោកេ និព្ពត្តោ, តស្ស អធិការកម្មំ កត្វា ឥមំយេវ ឋានំ បត្ថេហិ, ឧភោ សុខំ វសិស្សាមាតិ. សោ ‘‘ឯវំ, ទេវ, ករិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា បទុមុត្តរទសពលំ និមន្តេត្វា អត្តនោ នាគភវនេ នាគបរិសាយ សទ្ធិំ សព្ពរត្តិំ សក្ការសម្មានំ សជ្ជេសិ.

សត្ថា បុនទិវសេ ឧដ្ឋិតេ អរុណេ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកំ សុមនត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘សុមន, អជ្ជ តថាគតោ ទូរំ ភិក្ខាចារំ គមិស្សតិ, មា បុថុជ្ជនភិក្ខូ អាគច្ឆន្តុ, តេបិដកា បដិសម្ភិទាប្បត្តា ឆឡភិញ្ញាវ អាគច្ឆន្តូ’’តិ. ថេរោ សត្ថុ វចនំ សុត្វា សព្ពេសំ អារោចេសិ. សត្ថារា សទ្ធិំ សតសហស្សា ភិក្ខូ អាកាសំ បក្ខន្ទិំសុ. បថវិន្ធរោ នាគបរិសាយ សទ្ធិំ ទសពលស្ស បច្ចុគ្គមនំ អាគតោ សត្ថារំ បរិវារេត្វា សមុទ្ទមត្ថកេ មណិវណ្ណា ឩមិយោ មទ្ទមានំ ភិក្ខុសង្ឃំ ឱលោកេត្វា អាទិតោ សត្ថារំ, បរិយោសានេ សង្ឃនវកំ តថាគតស្ស បុត្តំ ឧបរេវតសាមណេរំ នាម ឱលោកេន្តោ ‘‘អនច្ឆរិយោ សេសសាវកានំ ឯវរូបោ ឥទ្ធានុភាវោ, ឥមស្ស បន តរុណពាលទារកស្ស ឯវរូបោ ឥទ្ធានុភាវោ អតិវិយ អច្ឆរិយោ’’តិ បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បាទេសិ.

អថស្ស ភវនេ ទសពលេ និសិន្នេ សេសភិក្ខូសុ កោដិតោ បដ្ឋាយ និសីទន្តេសុ សត្ថុ សម្មុខដ្ឋានេយេវ ឧបរេវតសាមណេរស្ស អាសនំ បាបុណិ. នាគរាជា យាគុំ ទេន្តោបិ ខជ្ជកំ ទេន្តោបិ សកិំ ទសពលំ ឱលោកេតិ, សកិំ ឧបរេវតសាមណេរំ. តស្ស កិរ សរីរេ សត្ថុ សរីរេ វិយ ទ្វត្តិំស មហាបុរិសលក្ខណានិ បញ្ញាយន្តិ. តតោ នាគរាជា ‘‘អយំ សាមណេរោ ពុទ្ធានំ សទិសោ បញ្ញាយតិ, កិំ នុ ខោ ហោតី’’តិ អវិទូរេ និសិន្នំ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ បុច្ឆិ – ‘‘អយំ, ភន្តេ, សាមណេរោ ទសពលស្ស កិំ ហោតី’’តិ? បុត្តោ, មហារាជាតិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘មហា វតាយំ ភិក្ខុ, ឯវរូបស្ស សោភគ្គប្បត្តស្ស តថាគតស្ស បុត្តភាវំ លភិ. សរីរម្បិស្ស ឯកទេសេន ពុទ្ធានំ សរីរសទិសំ បញ្ញាយតិ, មយាបិ អនាគតេ ឯវរូបេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, អហំ ឥមស្ស អធិការកម្មស្សានុភាវេន អយំ ឧបរេវតោ វិយ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស បុត្តោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា អនន្តរាយំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ គោតមពុទ្ធស្ស បុត្តោ ភវិស្សសី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

បថវិន្ធរោបិ បុន អទ្ធមាសេ សម្បត្តេ វិរូបក្ខេន សទ្ធិំ សក្កស្ស ឧបដ្ឋានំ គតោ. អថ នំ សមីបេ ឋិតំ សក្កោ បុច្ឆិ – ‘‘បត្ថិតោ តេ, សម្ម, អយំ ទេវលោកោ’’តិ? ន បត្ថិតោ មហារាជាតិ. កិំ ទោសំ អទ្ទសាតិ? ទោសោ នត្ថិ, មហារាជ, អហំ បន ទសពលស្ស បុត្តំ ឧបរេវតសាមណេរំ បស្សិំ. តស្ស មេ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ អញ្ញត្ថ ចិត្តំ ន នមិ, ស្វាហំ ‘‘អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស ឯវរូបោ បុត្តោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិំ. ត្វម្បិ, មហារាជ, ឯកំ បត្ថនំ ករោហិ, តេ មយំ និព្ពត្តដ្ឋានេ ន វិនា ភវិស្សាមាតិ. សក្កោ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា ឯកំ មហានុភាវំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ‘‘កតរកុលា នុ ខោ និក្ខមិត្វា អយំ កុលបុត្តោ បព្ពជិតោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘អយំ ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ សមត្ថស្ស កុលស្ស បុត្តោ ហុត្វា ចុទ្ទស ភត្តច្ឆេទេ កត្វា មាតាបិតរោ បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេត្វា បព្ពជិតោ’’តិ អញ្ញាសិ. ញត្វា ច បន អជានន្តោ វិយ ទសពលំ បុច្ឆិត្វា សត្តាហំ មហាសក្ការំ កត្វា, ‘‘ភន្តេ, អហំ ឥមស្ស កល្យាណកម្មស្ស និស្សន្ទេន តុម្ហាកំ សាសនេ អយំ កុលបុត្តោ វិយ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ សទ្ធាបព្ពជិតានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា អនន្តរាយំ ទិស្វា ‘‘ត្វំ, មហារាជ, អនាគតេ គោតមស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ សទ្ធាបព្ពជិតានំ អគ្គោ ភវិស្សសី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ. សក្កោបិ អត្តនោ ទេវបុរមេវ គតោ.

តេ ឧភោបិ និព្ពត្តដ្ឋានតោ ចវិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តា អនេកសហស្សកប្បេ អតិក្កមិំសុ. ឥតោ បន ទ្វានវុតិកប្បមត្ថកេ ផុស្សោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧទបាទិ. តស្ស បិតា មហិន្ទោ នាម រាជា អហោសិ, វេមាតិកា តយោ កនិដ្ឋភាតរោ. រាជា ទិវសេ ទិវសេ ‘‘មយ្ហំយេវ ពុទ្ធោ មយ្ហំ ធម្មោ មយ្ហំ សង្ឃោ’’តិ មមាយន្តោ សយមេវ ទសពលំ និពទ្ធំ ភោជនំ ភោជេតិ.

អថស្ស ឯកទិវសំ បច្ចន្តោ កុបិតោ. សោ បុត្តេ អាមន្តេសិ – ‘‘តាតា, បច្ចន្តោ កុបិតោ, តុម្ហេហិ វា មយា វា គន្តព្ពំ. យទិ អហំ គច្ឆាមិ, តុម្ហេហិ ឥមិនា និយាមេន ទសពលោ បរិចរិតព្ពោ’’តិ. តេ តយោបិ ឯកប្បហារេនេវ អាហំសុ – ‘‘តាត, តុម្ហាកំ គមនកិច្ចំ នត្ថិ, មយំ ចោរេ វិធមិស្សាមា’’តិ បិតរំ វន្ទិត្វា បច្ចន្តំ គន្ត្វា ចោរេ វិធមិត្វា វិជិតសង្គាមា ហុត្វា និវត្តិំសុ. តេ អន្តរាមគ្គេ បាទមូលិកេហិ សទ្ធិំ មន្តយិំសុ – ‘‘តាតា, អម្ហាកំ គតក្ខណេយេវ បិតា វរំ ទស្សតិ, កតរំ វរំ គណ្ហាមា’’តិ? អយ្យា, តុម្ហាកំ បិតុ អច្ចយេន ទុល្លភំ នាម នត្ថិ, តុម្ហាកំ បន ជេដ្ឋភាតិកំ ផុស្សពុទ្ធំ បដិជគ្គនវរំ គណ្ហថា’’តិ អាហំសុ. តេ ‘‘កល្យាណំ តុម្ហេហិ វុត្ត’’ន្តិ សព្ពេបិ ឯកចិត្តា ហុត្វា គន្ត្វា បិតរំ អទ្ទសំសុ. តទា បិតា តេសំ បសីទិត្វា វរំ អទាសិ. តេ ‘‘តេមាសំ តថាគតំ បដិជគ្គិស្សាមា’’តិ វរំ យាចិំសុ. រាជា ‘‘អយំ ទាតុំ ន សក្កា, អញ្ញំ វរំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. តាត, អម្ហាកំ អញ្ញេន វរេន កិច្ចំ នត្ថិ, សចេ តុម្ហេ ទាតុកាមា, ឯតំយេវ នោ វរំ ទេថាតិ. រាជា តេសុ បុនប្បុនំ កថេន្តេសុ អត្តនា បដិញ្ញាតត្តា ‘‘ន សក្កា ន ទាតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អាហ – ‘‘តាតា, អហំ តុម្ហាកំ វរំ ទេមិ, អបិច ខោ បន ពុទ្ធា នាម ទុរាសទា ហោន្តិ សីហា វិយ ឯកចរា, ទសពលំ បដិជគ្គន្តា អប្បមត្តា ភវេយ្យាថា’’តិ.

តេ ចិន្តយិំសុ – ‘‘អម្ហេហិ តថាគតំ បដិជគ្គន្តេហិ អនុច្ឆវិកំ កត្វា បដិជគ្គិតុំ វដ្ដតី’’តិ សព្ពេបិ ឯកចិត្តា ហុត្វា ទសសីលានិ សមាទាយ និរាមគន្ធា ហុត្វា សត្ថុ ទានគ្គបរិវហនកេ តយោ បុរិសេ ឋបយិំសុ. តេសុ ឯកោ ធនធញ្ញុប្បាទកោ អហោសិ, ឯកោ មាបកោ, ឯកោ ទានសំវិធាយកោ. តេសុ ធនធញ្ញុប្បាទកោ បច្ចុប្បន្នេ ពិម្ពិសារោ មហារាជា ជាតោ, មាបកោ វិសាខោ ឧបាសកោ, ទានសំវិធាយកោ រដ្ឋបាលត្ថេរោតិ. សោ តត្ថ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវបុរេ និព្ពត្តោ. អយំ បន រាហុលត្ថេរោ នាម កស្សបទសពលស្ស កាលេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ ជេដ្ឋបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, បថវិន្ធរកុមារោតិស្ស នាមំ អកំសុ. តស្ស សត្ត ភគិនិយោ អហេសុំ. តា ទសពលស្ស សត្ត បរិវេណានិ ការយិំសុ. បថវិន្ធរោ ឱបរជ្ជំ លភិ. សោ តា ភគិនិយោ អាហ – ‘‘តុម្ហេហិ ការិតបរិវេណេសុ មយ្ហម្បិ ឯកំ ទេថា’’តិ. ភាតិក, តុម្ហេ ឧបរាជដ្ឋានេ ឋិតា, តុម្ហេហិ នាម អម្ហាកំ ទាតព្ពំ, តុម្ហេ អញ្ញំ បរិវេណំ ករោថាតិ. សោ តាសំ វចនំ សុត្វា បញ្ច វិហារសតានិ ការេសិ. បញ្ច បរិវេណសតានីតិបិ វទន្តិ. សោ តត្ថ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវបុរេ និព្ពត្តិ. ឥមស្មិំ បន ពុទ្ធុប្បាទេ បថវិន្ធរកុមារោ អម្ហាកំ ពោធិសត្តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, តស្ស សហាយកោ កុរុរដ្ឋេ ថុល្លកោដ្ឋិតនិគមេ រដ្ឋបាលសេដ្ឋិគេហេ និព្ពត្តិ.

អថ អម្ហាកំ ទសពលោ អភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន កបិលវត្ថុំ អាគន្ត្វា រាហុលកុមារំ បព្ពាជេសិ. តស្ស បព្ពជ្ជាវិធានំ បាឡិយំ (មហាវ. ១០៥) អាគតមេវ. ឯវំ បព្ពជិតស្ស បនស្ស សត្ថា អភិណ្ហឱវាទវសេន រាហុលោវាទសុត្តំ អភាសិ. រាហុលោបិ បាតោវ វុដ្ឋាយ ហត្ថេន វាលុកំ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘ទសពលស្ស ចេវ អាចរិយុបជ្ឈាយានញ្ច សន្តិកា អជ្ជ ឯត្តកំ ឱវាទំ លភេយ្យ’’ន្តិ វទតិ. ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ កថា ឧទបាទិ ‘‘ឱវាទក្ខមោ វត រាហុលសាមណេរោ បិតុ អនុច្ឆវិកោ បុត្តោ’’តិ. សត្ថា ភិក្ខូនំ ចិត្តាចារំ ញត្វា ‘‘មយិ គតេ ឯកា ធម្មទេសនា ច វឌ្ឍិស្សតិ, រាហុលស្ស ច គុណោ បាកដោ ភវិស្សតី’’តិ គន្ត្វា ធម្មសភាយំ ពុទ្ធាសានេ និសិន្នោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ. រាហុលសាមណេរស្ស ឱវាទក្ខមភាវំ កថេម ភគវាតិ. សត្ថា ឥមស្មិំ ឋានេ ឋត្វា រាហុលស្ស គុណទីបនត្ថំ មិគជាតកំ អាហរិត្វា កថេសិ –

‘‘មិគំ តិបល្លត្ថមនេកមាយំ,

អដ្ឋក្ខុរំ អឌ្ឍរត្តា បបាយិំ;

ឯកេន សោតេន ឆមា’ស្សសន្តោ,

ឆហិ កលាហិតិភោតិ ភាគិនេយ្យោ’’តិ. (ជា. ១.១.១៦);

អថស្ស សត្តវស្សិកសាមណេរកាលេ ‘‘មា ហេវ ខោ រាហុលោ ទហរភាវេន កីឡនត្ថាយបិ សម្បជានមុសា ភាសេយ្យា’’តិ អម្ពលដ្ឋិយរាហុលោវាទំ (ម. និ. ២.១០៧ អាទយោ) ទេសេសិ. អដ្ឋារសវស្សិកសាមណេរកាលេ តថាគតស្ស បច្ឆតោ បិណ្ឌាយ បវិសន្តស្ស សត្ថុ ចេវ អត្តនោ ច រូបសម្បត្តិំ ទិស្វា គេហសិតំ វិតក្កំ វិតក្កេន្តស្ស ‘‘យំកិញ្ចិ, រាហុល, រូប’’ន្តិអាទិនា នយេន មហារាហុលោវាទសុត្តន្តំ (ម. និ. ២.១១៣) កថេសិ. សំយុត្តកេ (សំ. និ. ៤.១២១) បន រាហុលោវាទោបិ អង្គុត្តរេ (អ. និ. ៤.១៧៧) រាហុលោវាទោបិ ថេរស្ស វិបស្សនាចារោយេវ. អថស្ស សត្ថា ញាណបរិបាកំ ញត្វា អវស្សិកភិក្ខុកាលេ អន្ធវនេ និសិន្នោ ចូឡរាហុលោវាទំ (ម. និ. ៣.៤១៦ អាទយោ) កថេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ រាហុលត្ថេរោ កោដិសតសហស្សទេវតាហិ សទ្ធិំ អរហត្តំ បាបុណិ, សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិទេវតានំ គណនា នត្ថិ. អថ សត្ថា អបរភាគេ អរិយសង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ ថេរំ ឥមស្មិំ សាសនេ សិក្ខាកាមានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.

សត្ថរិ បន កុរុរដ្ឋេ ចារិកាយ និក្ខមិត្វា ថុល្លកោដ្ឋិតំ អនុប្បត្តេ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ មាតាបិតរោ អនុជានាបេត្វា ទសពលំ ឧបសង្កមិត្វា សត្ថុ អាណត្តិយា អញ្ញតរស្ស ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិ. តស្ស បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ សេដ្ឋិគហបតិ ភិក្ខូ អត្តនោ និវេសនទ្វារេន គច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘កិំ តុម្ហាកំ ឥមស្មិំ គេហេ កម្មំ, ឯកោវ បុត្តកោ អហោសិ, តំ គណ្ហិត្វា គតត្ថ, ឥទានិ កិំ ករិស្សថា’’តិ អក្កោសតិ បរិភាសតិ. សត្ថា អទ្ធមាសំ ថុល្លកោដ្ឋិតេ វសិត្វា បុន សាវត្ថិមេវ អគមាសិ. តត្ថាយស្មា រដ្ឋបាលោ យោនិសោ មនសិករោន្តោ កម្មំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. សោ សត្ថារំ អនុជានាបេត្វា មាតាបិតរោ ទស្សនត្ថំ ថុល្លកោដ្ឋិតំ គន្ត្វា តត្ថ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ បិតុ និវេសនេ អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ លភិត្វា តំ អមតំ វិយ បរិភុញ្ជន្តោ បិតរា និមន្តិតោ អធិវាសេត្វា ទុតិយទិវសេ បិតុ និវេសនេ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា អលង្កតបដិយត្តេ ឥត្ថិជនេ អសុភសញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា ឋិតកោវ ធម្មំ ទេសេត្វា ជិយា មុត្តោ វិយ នារាចោ អាកាសំ ឧប្បតិត្វា កោរព្យរញ្ញោ មិគចីរំ គន្ត្វា មង្គលសិលាបដ្ដេ និសិន្នោ ទស្សនត្ថាយ អាគតស្ស រញ្ញោ ចតុបារិជុញ្ញបដិមណ្ឌិតំ ធម្មំ (ម. និ. ២.៣០៤) ទេសេត្វា អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ បុន សត្ថុ សន្តិកំយេវ អាគតោ. ឯវមេតំ វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ. អថ សត្ថា អបរភាគេ អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ថេរំ ឥមស្មិំ សាសនេ សទ្ធាបព្ពជិតានំ កុលបុត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

កុណ្ឌធានត្ថេរវត្ថុ

២១១. តតិយេ បឋមំ សលាកំ គណ្ហន្តានន្តិ សព្ពបឋមំ សលាកគាហកានំ ភិក្ខូនំ កុណ្ឌធានត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. សោ កិរ ថេរោ មហាសុភទ្ទាយ និមន្តិតទិវសេ តថាគតេ ឧគ្គនគរំ គច្ឆន្តេ ‘‘អជ្ជ សត្ថា ទូរំ ភិក្ខាចារំ គមិស្សតិ, បុថុជ្ជនា សលាកំ មា គណ្ហន្តុ, បញ្ចសតា ខីណាសវាវ គណ្ហន្តូ’’តិ វុត្តេ បឋមមេវ សីហនាទំ នទិត្វា សលាកំ គណ្ហិ. ចូឡសុភទ្ទាយ និមន្តិតទិវសេ តថាគតេ សាកេតំ គច្ឆន្តេបិ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អន្តរេ បឋមមេវ សលាកំ គណ្ហិ, សុនាបរន្តជនបទំ គច្ឆន្តេបិ. ឥមេហិ ការណេហិ ថេរោ បឋមំ សលាកំ គណ្ហន្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. កុណ្ឌធានោតិ បនស្ស នាមំ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយំ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វុត្តនយេនេវ វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ បឋមំ សលាកំ គណ្ហន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ពុទ្ធានំ អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា សត្ថារា អនន្តរាយំ ទិស្វា ព្យាកតោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តោ កស្សបពុទ្ធកាលេ ភូមដ្ឋកទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. ទីឃាយុកពុទ្ធានញ្ច នាម ន អន្វទ្ធមាសិកោ ឧបោសថោ ហោតិ. វិបស្សីទសពលស្ស ហិ ឆព្ពស្សន្តរេ ឆព្ពស្សន្តរេ ឧបោសថោ អហោសិ, កស្សបទសពលោ បន ឆដ្ឋេ ឆដ្ឋេ មាសេ បាតិមោក្ខំ ឱសារេសិ. តស្ស បាតិមោក្ខំ ឱសារណកាលេ ទិសាវាសិកា ទ្វេ សហាយកា ភិក្ខូ ‘‘ឧបោសថំ ករិស្សាមា’’តិ គច្ឆន្តិ. អយំ ភុម្មទេវតា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ មេត្តិ អតិវិយ ទឡ្ហា, កិំ នុ ខោ ភេទកេ សតិ ភិជ្ជេយ្យ, ន ភិជ្ជេយ្យា’’តិ? តេសំ ឱកាសំ ឱលោកយមានា តេសំ អវិទូរេនេវ គច្ឆតិ.

អថេកោ ថេរោ ឯកស្ស ហត្ថេ បត្តចីវរំ ទត្វា សរីរវឡញ្ជនត្ថំ ឧទកផាសុកដ្ឋានំ គន្ត្វា ធោតហត្ថបាទោ ហុត្វា គុម្ពសភាគតោ និក្ខមតិ. ភុម្មទេវតា តស្ស ថេរស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ ឧត្តមរូបា ឥត្ថី ហុត្វា កេសេ វិធុនិត្វា សំវិធាយ ពន្ធន្តី វិយ បិដ្ឋិតោ បំសុំ បុញ្ឆមានា វិយ សាដកំ សំវិធាយ និវាសយមានា វិយ ច ហុត្វា ថេរស្ស បទានុបទិកា ហុត្វា គុម្ពតោ និក្ខន្តា. ឯកមន្តេ ឋិតោ សហាយកត្ថេរោ ឥមំ ការណំ ទិស្វា ទោមនស្សជាតោ ‘‘នដ្ឋោ ទានិ មេ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ទីឃរត្តានុគតោ សិនេហោ. សចាហំ ឯវំវិធភាវំ ជានេយ្យំ, ឯត្តកំ អទ្ធានំ ឥមិនា សទ្ធិំ វិស្សាសំ ន ករេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អាគច្ឆន្តស្សេវស្ស ‘‘ហន្ទាវុសោ, តុយ្ហំ បត្តចីវរំ, តាទិសេន បាបេន សហាយេន សទ្ធិំ ឯកមគ្គំ ន គច្ឆាមី’’តិ អាហ. តំ កថំ សុត្វា តស្ស លជ្ជិភិក្ខុនោ ហទយំ តិខិណសត្តិំ គហេត្វា វិទ្ធំ វិយ អហោសិ. តតោ នំ អាហ – ‘‘អាវុសោ, កិំ នាមេតំ វទសិ, អហំ ឯត្តកំ កាលំ ទុក្កដមត្តម្បិ អាបត្តិំ ន ជានាមិ. ត្វំ បន មំ អជ្ជ ‘បាបោ’តិ វទសិ, កិំ តេ ទិដ្ឋ’’ន្តិ? កិំ អញ្ញេន ទិដ្ឋេន, កិំ ត្វំ ឯវំវិធេន អលង្កតបដិយត្តេន មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ ហុត្វា និក្ខន្តោតិ? នត្ថេតំ, អាវុសោ, មយ្ហំ, នាហំ ឯវរូបំ មាតុគាមំ បស្សាមីតិ. តស្ស យាវតតិយំ កថេន្តស្សាបិ ឥតរោ ថេរោ កថំ អសទ្ទហិត្វា អត្តនា ទិដ្ឋការណំយេវ អត្ថំ គហេត្វា តេន សទ្ធិំ ឯកមគ្គេន អគន្ត្វា អញ្ញេន មគ្គេន សត្ថុ សន្តិកំ គតោ. ឥតរោបិ អញ្ញេន មគ្គេន សត្ថុ សន្តិកំយេវ គតោ.

តតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបោសថាគារំ បវិសនវេលាយ សោ ភិក្ខុ តំ ភិក្ខុំ ឧបោសថគ្គេ សញ្ជានិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ឧបោសថគ្គេ ឯវរូបោ នាម បាបភិក្ខុ អត្ថិ, នាហំ តេន សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករិស្សាមី’’តិ និក្ខមិត្វា ពហិ អដ្ឋាសិ. ភុម្មទេវតា ‘‘ភារិយំ មយា កម្មំ កត’’ន្តិ មហល្លកឧបាសកវណ្ណេន តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, អយ្យោ ឥមស្មិំ ឋានេ ឋិតោ’’តិ អាហ. ឧបាសក, ឥមំ ឧបោសថគ្គំ ឯកោ បាបភិក្ខុ បវិដ្ឋោ, អហំ តេន សទ្ធិំ ឧបោសថំ ន ករោមីតិ វត្វា និក្ខមិត្វា ពហិ ឋិតោម្ហីតិ. ភន្តេ, មា ឯវំ គណ្ហថ, បរិសុទ្ធសីលោ ឯស ភិក្ខុ. តុម្ហេហិ ទិដ្ឋមាតុគាមោ នាម អហំ, មយា តុម្ហាកំ វីមំសនត្ថាយ ‘‘ទឡ្ហា នុ ខោ ឥមេសំ ថេរានំ មេត្តិ, នោ ទឡ្ហា’’តិ លជ្ជិអលជ្ជិភាវំ ឱលោកេន្តេន តំ កម្មំ កតន្តិ. កោ បន ត្វំ សប្បុរិសាតិ? អហំ ឯកា ភុម្មទេវតា, ភន្តេតិ. ទេវបុត្តោ កថេន្តោវ ទិព្ពានុភាវេន ឋត្វា ថេរស្ស បាទេសុ បតិត្វា ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, ខមថ, ឯតំ ទោសំ ថេរោ ន ជានាតិ, ឧបោសថំ ករោថា’’តិ ថេរំ យាចិត្វា ឧបោសថគ្គំ បវេសេសិ. សោ ថេរោ ឧបោសថំ តាវ ឯកដ្ឋានេ អកាសិ, មិត្តសន្ថវវសេន ន បុន តេន សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ អហោសីតិ. ឥមស្ស ថេរស្ស កម្មំ ន កថិយតិ, ចុទិតកត្ថេរោ បន អបរាបរំ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ អរហត្តំ បាបុណិ.

ភុម្មទេវតា តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ អបាយតោ ន មុច្ចិត្ថ. សចេ បន កាលេន កាលំ មនុស្សត្តំ អាគច្ឆតិ, អញ្ញេន យេន កេនចិ កតោ ទោសោ តស្សេវ ឧបរិ បតតិ. សោ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, ធានមាណវោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា មហល្លកកាលេ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ, តស្ស ឧបសម្បន្នទិវសតោ បដ្ឋាយ ឯកា អលង្កតបដិយត្តា ឥត្ថី តស្មិំ គាមំ បវិសន្តេ សទ្ធិំយេវ គាមំ បវិសតិ, និក្ខមន្តេ និក្ខមតិ. វិហារំ បវិសន្តេបិ បវិសតិ, តិដ្ឋន្តេបិ តិដ្ឋតីតិ ឯវំ និច្ចានុពន្ធា បញ្ញាយតិ. ថេរោ តំ ន បស្សតិ, តស្ស បន បុរិមស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន សា អញ្ញេសំ ឧបដ្ឋាតិ.

គាមេ យាគុភិក្ខំ ទទមានា ឥត្ថិយោ, ‘‘ភន្តេ, អយំ ឯកោ យាគុឧឡុង្កោ តុម្ហាកំ, ឯកោ ឥមិស្សា អម្ហាកំ សហាយិកាយា’’តិ បរិហាសំ ករោន្តិ. ថេរស្ស មហតី វិហេសា ហោតិ. វិហារំ គតម្បិ នំ សាមណេរា ចេវ ទហរភិក្ខូ ច បរិវារេត្វា ‘‘ធានោ កោណ្ឌោ ជាតោ’’តិ បរិហាសំ ករោន្តិ. អថស្ស តេនេវ ការណេន កុណ្ឌធានត្ថេរោតិ នាមំ ជាតំ. សោ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ តេហិ កយិរមានំ កេឡិំ សហិតុំ អសក្កោន្តោ ឧម្មាទំ គហេត្វា ‘‘តុម្ហេ កោណ្ឌា, តុម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយា កោណ្ឌា, អាចរិយា កោណ្ឌា’’តិ វទតិ. អថ នំ សត្ថុ អារោចេសុំ – ‘‘កុណ្ឌធានោ ទហរសាមណេរេហិ សទ្ធិំ ឯវំ ផរុសវាចំ វទតី’’តិ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ ភិក្ខូ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ វុត្តេ ‘‘កស្មា ឯវំ វទេសី’’តិ អាហ. ភន្តេ, និពទ្ធំ វិហេសំ អសហន្តោ ឯវំ កថេមីតិ. ‘‘ត្វំ បុព្ពេ កតកម្មំ យាវជ្ជទិវសា ជីរាបេតុំ ន សក្កោសិ, បុន ឯវរូបំ ផរុសំ មា វទ ភិក្ខូ’’តិ វត្វា អាហ –

‘‘មាវោច ផរុសំ កញ្ចិ, វុត្តា បដិវទេយ្យុ តំ;

ទុក្ខា ហិ សារម្ភកថា, បដិទណ្ឌា ផុសេយ្យុ តំ.

‘‘សចេ នេរេសិ អត្តានំ, កំសោ ឧបហតោ យថា;

ឯស បត្តោសិ និព្ពានំ, សារម្ភោ តេ ន វិជ្ជតី’’តិ. (ធ. ប. ១៣៣-១៣៤);

ឥមញ្ច បន តស្ស ថេរស្ស មាតុគាមេន សទ្ធិំ វិចរណភាវំ កោសលរញ្ញោបិ កថយិំសុ. រាជា ‘‘គច្ឆថ, ភណេ, វីមំសថា’’តិ បេសេត្វា សយម្បិ មន្ទេនេវ បរិវារេន សទ្ធិំ ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ឯកមន្តេ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ ថេរោ សូចិកម្មំ ករោន្តោ និសិន្នោ ហោតិ, សាបិស្ស ឥត្ថី អវិទូរេ ឋានេ ឋិតា វិយ បញ្ញាយតិ.

រាជា តំ ទិស្វា ‘‘អត្ថិទំ ការណ’’ន្តិ តស្សា ឋិតដ្ឋានំ អគមាសិ. សា តស្មិំ អាគច្ឆន្តេ ថេរស្ស វសនបណ្ណសាលំ បវិដ្ឋា វិយ អហោសិ. រាជាបិ តាយ សទ្ធិំយេវ បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា សព្ពត្ថ ឱលោកេន្តោ អទិស្វា ‘‘នាយំ មាតុគាមោ, ថេរស្ស ឯកោ កម្មវិបាកោ’’តិ សញ្ញំ កត្វា បឋមំ ថេរស្ស សមីបេន គច្ឆន្តោបិ ថេរំ អវន្ទិត្វា តស្ស ការណស្ស អភូតភាវំ ញត្វា អាគម្ម ថេរំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ‘‘កច្ចិ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន ន កិលមថា’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘វដ្ដតិ មហារាជា’’តិ អាហ. ‘‘ជានាមិ, ភន្តេ, អយ្យស្ស កថំ, ឯវរូបេន ច បរិក្កិលេសេន សទ្ធិំ ចរន្តានំ តុម្ហាកំ កេ នាម បសីទិស្សន្តិ, ឥតោ បដ្ឋាយ វោ កត្ថចិ គមនកិច្ចំ នត្ថិ, អហំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, តុម្ហេ យោនិសោមនសិការេ មា បមជ្ជិត្ថា’’តិ និពទ្ធំ ភិក្ខំ បដ្ឋបេសិ. ថេរោ រាជានំ ឧបត្ថម្ភកំ លភិត្វា ភោជនសប្បាយេន ឯកគ្គចិត្តោ ហុត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តតោ បដ្ឋាយ សា ឥត្ថី អន្តរធាយិ.

មហាសុភទ្ទា ឧគ្គនគរេ មិច្ឆាទិដ្ឋិកុលេ វសមានា ‘‘សត្ថា មំ អនុកម្បតូ’’តិ ឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ និរាមគន្ធា ហុត្វា ឧបរិបាសាទតលេ ឋិតា ‘‘ឥមានិ បុប្ផានិ អន្តរេ អដ្ឋត្វា ទសពលស្ស មត្ថកេ វិតានំ ហុត្វា តិដ្ឋន្តុ, ទសពលោ ឥមាយ សញ្ញាយ ស្វេ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហតូ’’តិ សច្ចកិរិយំ កត្វា អដ្ឋ សុមនបុប្ផមុដ្ឋិយោ វិស្សជ្ជេសិ. បុប្ផានិ គន្ត្វា ធម្មទេសនាវេលាយ សត្ថុ មត្ថកេ វិតានំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ. សត្ថា តំ សុមនបុប្ផវិតានំ ទិស្វា ចិត្តេនេវ សុភទ្ទាយ ភិក្ខំ អធិវាសេត្វា បុនទិវសេ អរុណេ ឧដ្ឋិតេ អានន្ទត្ថេរំ អាហ – ‘‘អានន្ទ, មយំ អជ្ជ ទូរំ ភិក្ខាចារំ គមិស្សាម, បុថុជ្ជនានំ អទត្វា អរិយានំយេវ សលាកំ ទេហី’’តិ. ថេរោ ភិក្ខូនំ អារោចេសិ – ‘‘អាវុសោ, សត្ថា អជ្ជ ទូរំ ភិក្ខាចារំ គមិស្សតិ, បុថុជ្ជនា មា គណ្ហន្តុ, អរិយាវ សលាកំ គណ្ហន្តូ’’តិ. កុណ្ឌធានត្ថេរោ ‘‘អាហរាវុសោ, សលាក’’ន្តិ បឋមំយេវ ហត្ថំ បសារេសិ. អានន្ទា ‘‘សត្ថា តាទិសានំ ភិក្ខូនំ សលាកំ ន ទាបេតិ, អរិយានំយេវ ទាបេតី’’តិ វិតក្កំ ឧប្បាទេត្វា គន្ត្វា សត្ថុ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘អាហរាបេន្តស្ស សលាកំ ទេហី’’តិ អាហ. ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ កុណ្ឌធានស្ស សលាកា ទាតុំ ន យុត្តា អស្ស, អថ សត្ថា បដិពាហេយ្យ, ភវិស្សតិ ឯកំ ការណ’’ន្តិ. ‘‘កុណ្ឌធានស្ស សលាកំ ទស្សាមី’’តិ គមនំ អភិនីហរិ. កុណ្ឌធានត្ថេរោ តស្ស បុរេ អាគមនាវ អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឥទ្ធិយា អាកាសេ ឋត្វា ‘‘អាហរាវុសោ អានន្ទ, សត្ថា មំ ជានាតិ, មាទិសំ ភិក្ខុំ បឋមំ សលាកំ គណ្ហន្តំ ន សត្ថា វារេតី’’តិ ហត្ថំ បសារេត្វា សលាកំ គណ្ហិ. សត្ថា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរំ ឥមស្មិំ សាសនេ បឋមំ សលាកំ គណ្ហន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

វង្គីសត្ថេរវត្ថុ

២១២. ចតុត្ថេ បដិភានវន្តានន្តិ សម្បន្នបដិភានានំ វង្គីសត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. អយំ កិរ ថេរោ ទសពលស្ស សន្តិកំ ឧបសង្កមន្តោ ចក្ខុបថតោ បដ្ឋាយ ចន្ទេន សទ្ធិំ ឧបមេត្វា, សូរិយេន, អាកាសេន, មហាសមុទ្ទេន, ហត្ថិនាគេន, សីហេន មិគរញ្ញា សទ្ធិំ ឧបមេត្វាបិ អនេកេហិ បទសតេហិ បទសហស្សេហិ សត្ថុ វណ្ណំ វទន្តោយេវ ឧបសង្កមតិ. តស្មា បដិភានវន្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា បុរិមនយេនេវ វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ បដិភានវន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សត្ថុ អធិការកម្មំ កត្វា ‘‘អហម្បិ អនាគតេ បដិភានវន្តានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា សត្ថារា ព្យាកតោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. វង្គីសមាណវោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហន្តោ អាចរិយំ អារាធេត្វា ឆវសីសមន្តំ នាម សិក្ខិត្វា ឆវសីសំ នខេន អាកោដេត្វា ‘‘អយំ សត្តោ អសុកយោនិយំ នាម និព្ពត្តោ’’តិ ជានាតិ.

ព្រាហ្មណា ‘‘អយំ អម្ហាកំ ជីវិកមគ្គោ’’តិ ញត្វា វង្គីសមាណវំ បដិច្ឆន្នយានេ និសីទាបេត្វា គាមនិគមរាជធានិយោ ចរន្តា នគរទ្វារេ វា និគមទ្វារេ វា ឋបេត្វា មហាជនស្ស រាសិភូតភាវំ ញត្វា ‘‘យោ វង្គីសំ បស្សតិ, សោ ធនំ វា លភតិ, យសំ វា លភតិ, សគ្គំ វា គច្ឆតី’’តិ វទន្តិ. តេសំ កថំ សុត្វា ពហូ ជនា លញ្ជំ ទត្វា បស្សិតុកាមា ហោន្តិ. រាជរាជមហាមត្តា តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កោ អាចរិយស្ស ជានវិសេសោ’’តិ បុច្ឆន្តិ. តុម្ហេ ន ជានាថ, សកលជម្ពុទីបេ អម្ហាកំ អាចរិយសទិសោ អញ្ញោ បណ្ឌិតោ នាម នត្ថិ, តិវស្សមត្ថកេ មតកានំ សីសំ អាហរាបេត្វា នខេន អាកោដេត្វា ‘‘អយំ សត្តោ អសុកយោនិយំ និព្ពត្តោ’’តិ ជានាតិ. វង្គីសោបិ មហាជនស្ស កង្ខឆេទនត្ថំ តេ តេ ជនេ អាវាហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ គតិំ កថាបេតិ. តំ និស្សាយ មហាជនស្ស ហត្ថតោ សតម្បិ សហស្សម្បិ លភតិ.

ព្រាហ្មណា វង្គីសមាណវំ អាទាយ យថារុចិំ វិចរិត្វា បុន សាវត្ថិំ អាគមំសុ. វង្គីសោ ជេតវនមហាវិហារស្ស អវិទូរដ្ឋានេ ឋិតោ ចិន្តេសិ – ‘‘សមណោ គោតមោ បណ្ឌិតោតិ វទន្តិ, ន ខោ បន សព្ពកាលំ មយា ឥមេសំយេវ វចនំ ករោន្តេន ចរិតុំ វដ្ដតិ, បណ្ឌិតានម្បិ សន្តិកំ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ ព្រាហ្មណេ អាហ – ‘‘តុម្ហេ គច្ឆថ, អហំ ន ពហុកេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា សមណំ គោតមំ បស្សិស្សាមី’’តិ. តេ អាហំសុ – ‘‘វង្គីស, មា តេ រុច្ចិ សមណំ គោតមំ បស្សិតុំ. យោ ហិ នំ បស្សតិ, តំ សោ មាយាយ អាវដ្ដេតី’’តិ. វង្គីសោ តេសំ កថំ អនាទិយិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

អថ នំ សត្ថា បុច្ឆិ – ‘‘វង្គីស, កិញ្ចិ សិប្បំ ជានាសី’’តិ. អាម, ភោ គោតម, ឆវសីសមន្តំ នាមេកំ ជានាមីតិ. កិំ សោ មន្តោ ករោតីតិ? តិវស្សមត្ថកេ មតានម្បិ តំ មន្តំ ជប្បិត្វា សីសំ នខេន អាកោដេត្វា និព្ពត្តដ្ឋានំ ជានាមីតិ. សត្ថា តស្ស ឯកំ និរយេ ឧប្បន្នស្ស សីសំ ទស្សេសិ, ឯកំ មនុស្សេសុ ឧប្បន្នស្ស, ឯកំ ទេវេសុ, ឯកំ បរិនិព្ពុតស្ស សីសំ ទស្សេសិ. សោ បឋមំ សីសំ អាកោដេត្វា, ‘‘ភោ គោតម, អយំ សត្តោ និរយំ គតោ’’តិ អាហ. សាធុ សាធុ, វង្គីស, សុទិដ្ឋំ តយា, អយំ សត្តោ កហំ គតោតិ បុច្ឆិ. មនុស្សលោកំ, ភោ គោតមាតិ. អយំ សត្តោ កហំ គតោតិ? ទេវលោកំ, ភោ គោតមាតិ តិណ្ណម្បិ គតដ្ឋានំ កថេសិ. បរិនិព្ពុតស្ស បន សីសំ នខេន អាកោដេន្តោ នេវ អន្តំ ន កោដិំ បស្សតិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ន សក្កោសិ ត្វំ, វង្គីសា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បស្សថ, ភោ គោតម, ឧបបរិក្ខាមិ តាវា’’តិ បុនប្បុនំ បរិវត្តេតិ. ពាហិរកមន្តេន ខីណាសវស្ស គតិំ កថំ ជានិស្សតិ, អថស្ស មត្ថកតោ សេទោ មុច្ចិ. សោ លជ្ជិត្វា តុណ្ហីភូតោ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘កិលមសិ, វង្គីសា’’តិ អាហ. អាម, ភោ គោតម, ឥមស្ស សត្តស្ស គតដ្ឋានំ ជានិតុំ ន សក្កោមិ. សចេ តុម្ហេ ជានាថ, កថេថាតិ. ‘‘វង្គីស, អហំ ឯតម្បិ ជានាមិ ឥតោ ឧត្តរិតរម្បី’’តិ វត្វា ធម្មបទេ ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

‘‘ចុតិំ យោ វេទិ សត្តានំ, ឧបបត្តិំ ច សព្ពសោ;

អសត្តំ សុគតំ ពុទ្ធំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណំ.

‘‘យស្ស គតិំ ន ជានន្តិ, ទេវា គន្ធព្ពមានុសា;

ខីណាសវំ អរហន្តំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៤១៩-៤២០);

តតោ វង្គីសោ អាហ – ‘‘ភោ គោតម, វិជ្ជាយ វិជ្ជំ ទេន្តស្ស នាម បរិហានិ នត្ថិ, អហំ អត្តនា ជាននកំ មន្តំ តុម្ហាកំ ទស្សាមិ, តុម្ហេ ឯតំ មន្តំ មយ្ហំ ទេថា’’តិ. វង្គីស, ន មយំ មន្តេន មន្តំ ទេម, ឯវមេវ ទេមាតិ. ‘‘សាធុ, ភោ គោតម, ទេថ មេ មន្ត’’ន្តិ អបចិតិំ ទស្សេត្វា ហត្ថកច្ឆបកំ កត្វា និសីទិ. កិំ, វង្គីស, តុម្ហាកំ សមយេ មហគ្ឃមន្តំ វា កិញ្ចិ វា គណ្ហន្តានំ បរិវាសោ នាម ន ហោតីតិ? ហោតិ, ភោ គោតមាតិ. អម្ហាកំ បន មន្តោ និប្បរិវាសោតិ សញ្ញំ ករោសីតិ? ព្រាហ្មណា នាម មន្តេហិ អតិត្តា ហោន្តិ, តស្មា សោ ភគវន្តំ អាហ – ‘‘ភោ គោតម, តុម្ហេហិ កថិតនិយាមំ ករិស្សាមី’’តិ. ភគវា អាហ – ‘‘វង្គីស, មយំ ឥមំ មន្តំ ទេន្តា អម្ហេហិ សមានលិង្គស្ស ទេមា’’តិ. វង្គីសោ ‘‘យំកិញ្ចិ កត្វា មយា ឥមំ មន្តំ គណ្ហិត្វា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ព្រាហ្មណេ អាហ. តុម្ហេ មយិ បព្ពជន្តេ មា ចិន្តយិត្ថ, អហំ ឥមំ មន្តំ គណ្ហិត្វា សកលជម្ពុទីបេ ជេដ្ឋកោ ភវិស្សាមិ. ឯវំ សន្តេ តុម្ហាកម្បិ ភទ្ទកំ ភវិស្សតី’’តិ មន្តត្ថាយ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិ. សត្ថា ‘‘មន្តបរិវាសំ តាវ វសាហី’’តិ ទ្វត្តិំសាការំ អាចិក្ខិ. បញ្ញវា សត្តោ ទ្វត្តិំសាការំ សជ្ឈាយន្តោវ តត្ថ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

តស្មិំ អរហត្តំ បត្តេ ព្រាហ្មណា ‘‘កា នុ ខោ វង្គីសស្ស បវត្តិ, បស្សិស្សាម ន’’ន្តិ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ, ភោ វង្គីស, សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកេ សិប្បំ សិក្ខិត’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. អាម, សិក្ខិតន្តិ. តេន ហិ ឯហិ គមិស្សាមាតិ. គច្ឆថ តុម្ហេ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ គន្តព្ពកិច្ចំ មយ្ហំ និដ្ឋិតន្តិ. បឋមមេវ អម្ហេហិ តុយ្ហំ កថិតំ ‘‘សមណោ គោតមោ អត្តានំ បស្សិតុំ អាគតេ មាយាយ អាវដ្ដេតី’’តិ. ត្វំ ហិ ឥទានិ សមណស្ស គោតមស្ស វសំ អាបន្នោ, កិំ មយំ តវ សន្តិកេ ករិស្សាមាតិ អាគតមគ្គេនេវ បក្កមិំសុ. វង្គីសត្ថេរោបិ យំ យំ វេលំ ទសពលំ បស្សិតុំ គច្ឆតិ, ឯកំ ថុតិំ ករោន្តោវ គច្ឆតិ. តេន តំ សត្ថា សង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ បដិភានវន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ឧបសេនវង្គន្តបុត្តត្ថេរវត្ថុ

២១៣. បញ្ចមេ សមន្តបាសាទិកានន្តិ សព្ពបាសាទិកានំ. ឧបសេនោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. វង្គន្តព្រាហ្មណស្ស បន សោ បុត្តោ, តស្មា វង្គន្តបុត្តោតិ វុច្ចតិ. អយំ បន ថេរោ ន កេវលំ អត្តនាវ បាសាទិកោ, បរិសាបិស្ស បាសាទិកា, ឥតិ បរិសំ និស្សាយ លទ្ធនាមវសេន សមន្តបាសាទិកានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

បញ្ហកម្មេ បនស្ស អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វយំ អាគម្ម បុរិមនយេនេវ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណមានោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ សមន្តបាសាទិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សត្ថុ អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ នាលកព្រាហ្មណគាមេ សារិព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឧបសេនទារកោតិស្ស នាមំ អកំសុ.

សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា ទសពលស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ. សោ ឧបសម្បទាយ ឯកវស្សិកោ ហុត្វា ‘‘អរិយគព្ភំ វឌ្ឍេមី’’តិ ឯកំ កុលបុត្តំ អត្តនោ សន្តិកេ បព្ពាជេត្វា ឧបសម្បាទេសិ. សោ បវារេត្វា សទ្ធិវិហារិកស្ស ឯកវស្សិកកាលេ អត្តនា ទុវស្សោ ‘‘ទសពលោ មំ បស្សិត្វា តុសិស្សតី’’តិ សទ្ធិវិហារិកំ អាទាយ ទសពលំ បស្សិតុំ អាគតោ. សត្ថា តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តេ និសិន្នំ បុច្ឆិ – ‘‘កតិវស្សោសិ ត្វំ ភិក្ខូ’’តិ? ទុវស្សោ អហំ ភគវាតិ. អយំ បន ភិក្ខុ កតិវស្សោតិ? ឯកវស្សោ ភគវាតិ. កិន្តាយំ ភិក្ខុ ហោតីតិ? សទ្ធិវិហារិកោ មេ ភគវាតិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘អតិលហុំ ខោ ត្វំ, មោឃបុរិស, ពាហុល្លាយ អាវត្តោ’’តិ វត្វា អនេកបរិយាយេន វិគរហិ. ថេរោ សត្ថុ សន្តិកា គរហំ លភិត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘ឥមិនាវ បុណ្ណចន្ទសស្សិរិកេន មុខេន សត្ថារំ បរិសមេវ និស្សាយ សាធុការំ ទាបេស្សាមី’’តិ តំទិវសេយេវ ឯកំ ឋានំ គន្ត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ កត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ.

តតោ យស្មា ថេរោ មហាកុលតោ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតោ បថវិឃុដ្ឋធម្មកថិកោវ, តស្មា តស្ស ធម្មកថាយ ចេវ បសីទិត្វា មិត្តាមច្ចញាតិកុលេហិ ច និក្ខមិត្វា ពហូ កុលទារកា ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជន្តិ. ‘‘អហំ អារញ្ញកោ, តុម្ហេបិ អារញ្ញកា ភវិតុំ សក្កោន្តា បព្ពជថា’’តិ តេរស ធុតង្គានិ អាចិក្ខិត្វា ‘‘សក្ខិស្សាម, ភន្តេ’’តិ វទន្តេ បព្ពាជេតិ. តេ អត្តនោ ពលេន តំ តំ ធុតង្គំ អធិដ្ឋហន្តិ. ថេរោ អត្តនោ ទសវស្សកាលេ វិនយំ បគុណំ កត្វា សព្ពេវ ឧបសម្បាទេសិ. ឯវំ ឧបសម្បន្នា ចស្ស បញ្ចសតមត្តា ភិក្ខូ បរិវារា អហេសុំ.

តស្មិំ សមយេ សត្ថា ជេតវនមហាវិហារេ វសន្តោ ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អទ្ធមាសំ បដិសល្លីយិតុ’’ន្តិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារោចេត្វា ឯកវិហារី ហោតិ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ ‘‘យោ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមតិ, សោ បាចិត្តិយំ ទេសាបេតព្ពោ’’តិ កតិកំ អកាសិ. តទា ឧបសេនត្ថេរោ ‘‘ភគវន្តំ បស្សិស្សាមី’’តិ អត្តនោ បរិសាយ សទ្ធិំ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ អញ្ញតរំ ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ អាមន្តេសិ – ‘‘មនាបានិ តេ ភិក្ខុ បំសុកូលានី’’តិ. ‘‘ន ខោ មេ, ភន្តេ, មនាបានិ បំសុកូលានី’’តិ វត្វា ឧបជ្ឈាយេ គារវេន បំសុកូលិកភាវំ អារោចេសិ. ឥមស្មិំ ឋានេ សត្ថា ‘‘សាធុ សាធុ, ឧបសេនា’’តិ ថេរស្ស សាធុការំ ទត្វា អនេកបរិយាយេន គុណកថំ កថេសិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បន ឥទំ វត្ថុ បាឡិយំ (បារា. ៥៦៥) អាគតមេវ. អថ សត្ថា អបរភាគេ អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ឥមស្មិំ សាសនេ ថេរំ សមន្តបាសាទិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ទព្ពត្ថេរវត្ថុ

២១៤. ឆដ្ឋេ សេនាសនបញ្ញាបកានន្តិ សេនាសនំ បញ្ញាបេន្តានំ. ថេរស្ស កិរ សេនាសនបញ្ញាបនកាលេ អដ្ឋារសសុ មហាវិហារេសុ អសម្មដ្ឋំ បរិវេណំ វា អបដិជគ្គិតំ សេនាសនំ វា អសោធិតំ មញ្ចបីឋំ វា អនុបដ្ឋិតំ បានីយបរិភោជនីយំ វា នាហោសិ. តស្មា សេនាសនបញ្ញាបកានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. ទព្ពោតិស្ស នាមំ. មល្លរាជកុលេ បន ឧប្បន្នត្តា មល្លបុត្តោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយញ្ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ វុត្តនយេនេវ វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ សេនាសនបញ្ញាបកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា សត្ថារា ព្យាកតោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា កស្សបទសពលស្ស សាសនស្ស ឱសក្កនកាលេ បព្ពជិ, តទា តេន សទ្ធិំ អបរេ ឆ ជនាតិ សត្ត ភិក្ខូ ឯកចិត្តា ហុត្វា អញ្ញេ សាសនេ អគារវំ ករោន្តេ ទិស្វា ‘‘ឥធ កិំ ករោម, ឯកមន្តេ សមណធម្មំ កត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សាមា’’តិ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា ឧច្ចបព្ពតសិខរំ អភិរុហិត្វា ‘‘អត្តនោ ចិត្តពលំ ជានន្តា និស្សេណិំ បាតេន្តុ, ជីវិតេ សាលយា ឱតរន្តុ, មា បច្ឆានុតាបិនោ អហុវត្ថា’’តិ វត្វា សព្ពេ ឯកចិត្តា ហុត្វា និស្សេណិំ បាតេត្វា ‘‘អប្បមត្តា ហោថ, អាវុសោ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ ឱវទិត្វា ចិត្តរុចិយេសុ ឋានេសុ និសីទិត្វា សមណធម្មំ កាតុំ អារភិំសុ.

តត្រេកោ ថេរោ បញ្ចមេ ទិវសេ អរហត្តំ បត្វា ‘‘មម កិច្ចំ និប្ផន្នំ, អហំ ឥមស្មិំ ឋានេ កិំ ករិស្សាមី’’តិ ឥទ្ធិយា ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា, ‘‘អាវុសោ, ឥមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជថ, ភិក្ខាចារកិច្ចំ មមាយត្តំ ហោតុ, តុម្ហេ អត្តនោ កម្មំ ករោថា’’តិ អាហ. កិំ នុ ខោ មយំ, អាវុសោ, និស្សេណិំ បាតេន្តា ឯវំ អវោចុម្ហា ‘‘យោ បឋមំ ធម្មំ សច្ឆិករោតិ, សោ ភិក្ខំ អាហរតុ, តេន អាភតំ សេសា បរិភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ ករិស្សន្តី’’តិ. នត្ថិ, អាវុសោតិ. តុម្ហេ អត្តនោ បុព្ពហេតុនា លភិត្ថ, មយម្បិ សក្កោន្តា វដ្ដស្សន្តំ ករិស្សាម, គច្ឆថ តុម្ហេតិ. ថេរោ តេ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តោ ផាសុកដ្ឋានេ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា គតោ. អបរោ ថេរោ សត្តមេ ទិវសេ អនាគាមិផលំ បត្វា តតោ ចុតោ សុទ្ធាវាសព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ.

ឥតរេបិ ថេរា តតោ ចុតា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ តេសុ តេសុ កុលេសុ និព្ពត្តា. ឯកោ គន្ធាររដ្ឋេ តក្កសិលនគរេ រាជគេហេ និព្ពត្តោ, ឯកោ បព្ពតេយ្យរដ្ឋេ បរិព្ពាជិកាយ កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តោ, ឯកោ ពាហិយរដ្ឋេ កុដុម្ពិកគេហេ និព្ពត្តោ, ឯកោ រាជគហេ កុដុម្ពិកគេហេ និព្ពត្តោ. អយំ បន ទព្ពត្ថេរោ មល្លរដ្ឋេ អនុបិយនគរេ ឯកស្ស មល្លរញ្ញោ គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស មាតា ឧបវិជញ្ញកាលេ កាលមកាសិ, មតសរីរំ សុសានំ នេត្វា ទារុចិតកំ អារោបេត្វា អគ្គិំ អទំសុ. តស្សា អគ្គិវេគសន្តត្តំ ឧទរបដលំ ទ្វេធា អហោសិ. ទារកោ អត្តនោ បុញ្ញពលេន ឧប្បតិត្វា ឯកស្មិំ ទព្ពត្ថម្ភេ និបតិ. តំ ទារកំ គហេត្វា អយ្យិកាយ អទំសុ. សា តស្ស នាមំ គណ្ហន្តី ទព្ពត្ថម្ភេ និបតិត្វា លទ្ធជីវិតត្តា ទព្ពោតិស្ស នាមំ អកាសិ.

តស្ស សត្តវស្សិកកាលេ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ មល្លរដ្ឋេ ចារិកំ ចរមានោ អនុបិយនិគមំ បត្វា អនុបិយម្ពវនេ វិហរតិ. ទព្ពកុមារោ សត្ថារំ ទិស្វា ទស្សនេនេវ បសីទិត្វា បព្ពជិតុកាមោ ហុត្វា ‘‘អហំ ទសពលស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ អយ្យិកំ អាបុច្ឆិ. សា ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ ទព្ពកុមារំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ កុមារំ បព្ពាជេថា’’តិ អាហ. សត្ថា អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ សញ្ញំ អទាសិ ‘‘ភិក្ខុ ឥមំ ទារកំ បព្ពាជេហី’’តិ. សោ ថេរោ សត្ថុ វចនំ សុត្វា ទព្ពកុមារំ បព្ពាជេន្តោ តចបញ្ចកំ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. បុព្ពហេតុសម្បន្នោ កតាភិនីហារោ សត្តោ បឋមកេសវដ្ដិយា ឱរោបិយមានាយ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ, ទុតិយកេសវដ្ដិយា ឱរោបិយមានាយ សកទាគាមិផលេ, តតិយាយ អនាគាមិផលេ. សព្ពកេសានំ បន ឱរោបនញ្ច អរហត្តផលសច្ឆិកិរិយា ច អបច្ឆា អបុរេ អហោសិ.

សត្ថា មល្លរដ្ឋេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា រាជគហំ គន្ត្វា វេឡុវនេ វាសំ កប្បេសិ. តត្រាយស្មា ទព្ពោ មល្លបុត្តោ រហោគតោ អត្តនោ កិច្ចនិប្ផត្តិំ ឱលោកេត្វា សង្ឃស្ស វេយ្យាវច្ចករណេ កាយំ យោជេតុកាមោ ចិន្តេសិ – ‘‘យំនូនាហំ សង្ឃស្ស សេនាសនញ្ច បញ្ញាបេយ្យំ, ភត្តានិ ច ឧទ្ទិសេយ្យ’’ន្តិ. សោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា អត្តនោ បរិវិតក្កំ អារោចេសិ. សត្ថា តស្ស សាធុការំ ទត្វា សេនាសនបញ្ញាបកត្តញ្ច ភត្តុទ្ទេសកត្តញ្ច សម្បដិច្ឆិ. អថ នំ ‘‘អយំ ទព្ពោ ទហរោវ សមានោ មហន្តដ្ឋានេ ឋិតោ’’តិ សត្តវស្សិកកាលេយេវ ឧបសម្បាទេសិ. ថេរោ ឧបសម្បន្នកាលតោយេវ បដ្ឋាយ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តានំ សព្ពភិក្ខូនំ សេនាសនានិ ច បញ្ញាបេតិ, ភិក្ខញ្ច សម្បដិច្ឆិត្វា ឧទ្ទិសតិ. តស្ស សេនាសនបញ្ញាបកភាវោ សព្ពទិសាសុ បាកដោ អហោសិ – ‘‘ទព្ពោ កិរ មល្លបុត្តោ សភាគសភាគានំ ភិក្ខូនំ ឯកដ្ឋានេ សេនាសនានិ បញ្ញាបេតិ, ទូរេបិ សេនាសនំ បញ្ញាបេតិយេវ. គន្តុំ អសក្កោន្តេ ឥទ្ធិយា នេតីតិ.

អថ នំ ភិក្ខូ កាលេបិ វិកាលេបិ ‘‘អម្ហាកំ, អាវុសោ, ជីវកម្ពវនេ សេនាសនំ បញ្ញាបេហិ, អម្ហាកំ មទ្ទកុច្ឆិស្មិំ មិគទាយេ’’តិ ឯវំ សេនាសនំ ឧទ្ទិសាបេត្វា តស្ស ឥទ្ធិំ បស្សន្តា គច្ឆន្តិ. សោបិ ឥទ្ធិយា មនោមយេ កាយេ អភិសង្ខរិត្វា ឯកេកស្ស ថេរស្ស ឯកេកំ អត្តនា សទិសំ ភិក្ខុំ និម្មិនិត្វា អង្គុលិយា ជលមានាយ បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា ‘‘អយំ មញ្ចោ, ឥទំ បីឋ’’ន្តិអាទីនិ វត្វា សេនាសនំ បញ្ញាបេត្វា បុន អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អាគច្ឆតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនិទំ វត្ថុ បាឡិយំ អាគតមេវ. សត្ថា ឥទមេវ ការណំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា អបរភាគេ អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ថេរំ សេនាសនបញ្ញាបកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរវត្ថុ

២១៥. សត្តមេ ទេវតានំ បិយមនាបានន្តិ ទេវតានំ បិយានញ្ចេវ មនាបានញ្ច បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. សោ កិរ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ចក្កវត្តី រាជា ហុត្វា មហាជនំ បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា សគ្គបរាយណំ អកាសិ. យេភុយ្យេន កិរ ឆសុ កាមសគ្គេសុ និព្ពត្តទេវតា តស្សេវ ឱវាទំ លភិត្វា និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អត្តនោ សម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា ‘‘កំ នុ ខោ និស្សាយ ឥមំ សគ្គសម្បត្តិំ លភិម្ហា’’តិ អាវជ្ជមានា ឥមំ ថេរំ ទិស្វា ‘‘ថេរំ និស្សាយ អម្ហេហិ សម្បតិ លទ្ធា’’តិ សាយំបាតំ ថេរំ នមស្សន្តិ. តស្មា សោ ទេវតានំ បិយមនាបានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. បិលិន្ទោតិ បនស្ស គោត្តំ, វច្ឆោតិ នាមំ. តទុភយំ សំសន្ទេត្វា បិលិន្ទវច្ឆោតិ វុច្ចតិ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយំ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តោ បុរិមនយេនេវ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទេវតានំ បិយមនាបដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. បិលិន្ទវច្ឆោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ អបរេន សមយេន សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. សោ គិហីហិបិ ភិក្ខូហិបិ សទ្ធិំ កថេន្តោ ‘‘ឯហិ, វសល, គច្ឆ, វសល, អាហរ, វសល, គណ្ហ, វសលា’’តិ វសលវាទេនេវ សមុទាចរតិ. តំ កថំ អាហរិត្វា តថាគតំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភគវា អរិយា នាម ផរុសវាចា ន ហោន្តី’’តិ. ភិក្ខវេ, អរិយានំ បរវម្ភនវសេន ផរុសវាចា នាម នត្ថិ, អបិច ខោ បន ភវន្តរេ អាចិណ្ណវសេន ភវេយ្យាតិ. ភន្តេ, បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរោ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ គិហីហិបិ ភិក្ខូហិបិ សទ្ធិំ កថេន្តោ, ‘‘វសល, វសលា’’តិ កថេតិ, កិមេត្ថ ការណំ ភគវាតិ. ភិក្ខវេ, ន មយ្ហំ បុត្តស្ស ឯតំ ឥទានេវ អាចិណ្ណំ, អតីតេ បនេស បញ្ច ជាតិសតានិ វសលវាទិព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. ឥច្ចេស ភវាចិណ្ណេនេវ កថេសិ, ន ផរុសវសេន. អរិយានញ្ហិ វោហារោ ផរុសោបិ សមានោ ចេតនាយ អផរុសភាវេន បរិសុទ្ធោវ, អប្បមត្តកម្បេត្ថ បាបំ ន ឧបលព្ភតីតិ វត្វា ធម្មបទេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អកក្កសំ វិញ្ញាបនិំ, គិរំ សច្ចមុទីរយេ;

យាយ នាភិសជេ កញ្ចិ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ.

អថេកទិវសំ ថេរោ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ ឯកំ បុរិសំ បិប្បលីនំ ភាជនំ បូរេត្វា អាទាយ អន្តោនគរំ បវិសន្តំ ទិស្វា ‘‘កិំ តេ, វសល, ភាជនេ’’តិ អាហ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ សមណោ មយា សទ្ធិំ បាតោវ ផរុសកថំ កថេសិ, ឥមស្ស អនុច្ឆវិកមេវ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ ‘‘មូសិកវច្ចំ មេ, ភន្តេ, ភាជនេ’’តិ អាហ. ឯវំ ភវិស្សតិ, វសលាតិ. តស្ស ថេរស្ស ទស្សនំ វិជហន្តស្ស សព្ពំ មូសិកវច្ចមេវ អហោសិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមា បិប្បលិយោ មូសិកវច្ចសទិសា បញ្ញាយន្តិ, សភាវោ នុ ខោ នោ’’តិ វីមំសន្តោ ហត្ថេន ឧប្បីឡេសិ. អថស្ស ឧន្ទូរវច្ចភាវំ ញត្វា ពលវទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ. សោ ‘‘ឥមាយេវ នុ ខោ ឯវរូបា, ឧទាហុ សកដេបី’’តិ គន្ត្វា ឱលោកេន្តោ សព្ពាបិ បិប្បលិយោ តាទិសាវ ទិស្វា ហទយំ ហត្ថេន សន្ធារេត្វា ‘‘ឥទំ ន អញ្ញស្ស កម្មំ, មយា បាតោវ ទិដ្ឋភិក្ខុស្សេតំ កម្មំ, អទ្ធា ឯកំ ឧបាយំ ភវិស្សតិ, តស្ស គតដ្ឋានំ អនុវិចិនិត្វា ឯតំ ការណំ ជានិស្សាមី’’តិ ថេរស្ស គតមគ្គំ បុច្ឆិត្វា បាយាសិ.

អថេកោ បុរិសោ តំ អតិវិយ ចណ្ឌិកតំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា, ‘‘ភោ បុរិស, ត្វំ អតិវិយ ចណ្ឌិកតោវ គច្ឆសិ, កេន កម្មេន គច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិ. សោ តស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សោ តស្ស កថំ សុត្វា ឯវមាហ – ‘‘ភោ, មា ចិន្តយិ, មយ្ហំ អយ្យោ បិលិន្ទវច្ឆោ ភវិស្សតិ, ត្វំ ឯតទេវ ភាជនំ បូរេត្វា អាទាយ គន្ត្វា ថេរស្ស បុរតោ តិដ្ឋ. ‘កិំ នាមេតំ, វសលា’តិ វុត្តកាលេ ច ‘បិប្បលិយោ, ភន្តេ’តិ វទ, ថេរោ ‘ឯវំ ភវិស្សតិ, វសលា’តិ វក្ខតិ. បុន សព្ពាបិ បិប្បលិយោ ភវិស្សន្តី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. សព្ពា បិប្បលិយោ បដិបាកតិកា អហេសុំ. ឥទមេត្តកំ វត្ថុ. អបរភាគេ បន សត្ថា ទេវតានំ បិយមនាបការណមេវ វត្ថុំ កត្វា ថេរំ ទេវតានំ បិយមនាបានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ពាហិយទារុចីរិយត្ថេរវត្ថុ

២១៦. អដ្ឋមេ ខិប្បាភិញ្ញានន្តិ ខិប្បំ អធិគតអភិញ្ញានំ ទារុចីរិយត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. អយញ្ហិ ថេរោ សំខិត្តធម្មទេសនាបរិយោសានេ អរហត្តំ បាបុណិ, មគ្គផលានំ បរិកម្មកិច្ចំ នាហោសិ. តស្មា ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. ពាហិយរដ្ឋេ បន ជាតត្តា ពាហិយោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ អបរភាគេ ទារុចីរំ និវាសេសិ. តស្មា ទារុចីរិយោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ ទសពលស្ស ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបទសពលស្ស សាសនស្ស ឱសក្កនកាលេ ហេដ្ឋា វុត្តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សមណធម្មំ កត្វា បរិបុណ្ណសីលោ ជីវិតក្ខយំ បត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិ.

សោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវលោកេ វសិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ពាហិយរដ្ឋេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ. វយំ អាគម្ម ឃរាវាសំ វសន្តោ ‘‘វោហារំ ករិស្សាមី’’តិ សុវណ្ណភូមិគមនីយំ នាវំ អភិរុហិ. នាវា ឥច្ឆិតំ ទេសំ អប្បត្វាវ សមុទ្ទមជ្ឈេ ភិន្នា, មហាជនោ មច្ឆកច្ឆបភក្ខោ អហោសិ. អយំ បន ឯកំ ទារុខណ្ឌំ គហេត្វា សត្តមេ ទិវសេ សុប្បារកបដ្ដនេ ឧត្តិណ្ណោ មនុស្សាវាសំ បត្វា ‘‘អចេលកនិយាមេន មនុស្សេ ឧបសង្កមិតុំ អយុត្ត’’ន្តិ អវិទូរេ ឋានេ ឯកំ មហាតឡាកា សេវាលំ គហេត្វា សរីរំ វេឋេត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ បតិតំ ឯកំ កបាលំ អាទាយ ភិក្ខាយ បាវិសិ.

មនុស្សា តំ ទិស្វា ចិន្តេសុំ – ‘‘សចេ លោកេ អរហន្តា នាម អត្ថិ, ឯវំវិធេហិ ភវិតព្ពំ. កិំ នុ ខោ អយ្យោ ឧក្កដ្ឋភាវេន វត្ថំ ន គណ្ហាតិ, ឧទាហុ ទិយ្យមានំ គណ្ហេយ្យា’’តិ វីមំសន្តា នានាទិសាហិ វត្ថានិ អាហរិំសុ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ ន ឥមិនា និយាមេន អាគមិស្សំ, ន មេ ឯតេ បសីទេយ្យុំ, យំកិញ្ចិ កត្វា ឥមេ វញ្ចេត្វា ជីវិកុបាយំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្ថានិ ន បដិគ្គណ្ហិ. មនុស្សា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នា មហាសក្ការំ ករិំសុ. សោបិ ភត្តកិច្ចំ កត្វា អវិទូរដ្ឋានេ ទេវកុលំ គតោ. មហាជនោ តេន សទ្ធិំយេវ គន្ត្វា ទេវកុលំ បដិជគ្គិត្វា អទាសិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ មយ្ហំ សេវាលេ និវាសនមត្តេ បសីទិត្វា ឯវំវិធំ សក្ការំ ករោន្តិ, ឯតេសំ មយា ឧក្កដ្ឋេនេវ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ សល្លហុកានិ រុក្ខផលកានិ គហេត្វា តច្ឆេត្វា វាកេសុ អាវុណិត្វា ចីរំ កត្វា និវាសេត្វា បារុបិត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តោ វសិ.

អថ យោ សោ កស្សបពុទ្ធកាលេ សត្តសុ ជនេសុ សមណធម្មំ ករោន្តេសុ ឯកោ ភិក្ខុ សុទ្ធាវាសព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ. សោ និព្ពត្តសមនន្តរមេវ អត្តនោ ព្រហ្មសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា អាគតដ្ឋានំ អាវជ្ជេន្តោ សត្តន្នំ ជនានំ បព្ពតំ អារុយ្ហ សមណធម្មករណដ្ឋានំ ទិស្វា សេសានំ ឆន្នំ និព្ពត្តដ្ឋានំ អាវជ្ជេន្តោ ឯកស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ ឥតរេសំ បញ្ចន្នំ កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តភាវំ ញត្វា កាលានុកាលំ តេ បញ្ច ជនេ អាវជ្ជេតិ. ឥមស្មិំ បន កាលេ ‘‘កហំ នុ ខោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ទារុចីរិយំ សុប្បារកបដ្ដនំ ឧបនិស្សាយ កុហនកម្មេន ជីវិកំ កប្បេន្តំ ទិស្វា ‘‘នដ្ឋោ វតាយំ ពាលោ, បុព្ពេ សមណធម្មំ ករោន្តោ អតិឧក្កដ្ឋភាវេន អរហតាបិ អាភតំ បិណ្ឌបាតំ អបរិភុញ្ជិត្វា ឥទានិ ឧទរត្ថាយ អនរហាវ អរហត្តំ បដិជានិត្វា លោកំ វញ្ចេន្តោ វិចរតិ, ទសពលស្ស ច និព្ពត្តភាវំ ន ជានាតិ, គច្ឆាមិ នំ សំវេជេត្វា ទសពលស្ស និព្ពត្តភាវំ ជានាបេមី’’តិ តំខណំយេវ ព្រហ្មលោកតោ សុប្បារកបដ្ដនេ រត្តិភាគសមនន្តរេ ទារុចីរិយស្ស សម្មុខេ បាតុរហោសិ.

សោ អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ឱភាសំ ទិស្វា ពហិ និក្ខមិត្វា ឋិតោ មហាព្រហ្មំ ឱលោកេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘កេ តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិ. អហំ តុយ្ហំ បោរាណកសហាយោ អនាគាមិផលំ បត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ. អម្ហាកំ បន សព្ពជេដ្ឋកោ អរហត្តំ បត្វា បរិនិព្ពុតោ, តុម្ហេ បញ្ច ជនា ទេវលោកេ និព្ពត្តា. ស្វាហំ តំ ឥមស្មិំ ឋានេ កុហនកម្មេន ជីវន្តំ ទិស្វា ទមេតុំ អាគតោតិ វត្វា ឥទំ ការណមាហ – ‘‘ន ខោ ត្វំ, ពាហិយ អរហា, នបិ អរហត្តមគ្គំ សមាបន្នោ, សាបិ តេ បដិបទា នត្ថិ, យាយ ត្វំ អរហា វា អស្ស អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ’’តិ. អថស្ស សត្ថុ ឧប្បន្នភាវំ សាវត្ថិយំ វសនភាវញ្ច អាចិក្ខិត្វា ‘‘សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆាហី’’តិ តំ ឧយ្យោជេត្វា ព្រហ្មលោកមេវ អគមាសិ.

ទារុចីរិយោ មហាព្រហ្មុនា សំវេជិតោ ‘‘មោក្ខមគ្គំ គវេសិស្សាមី’’តិ វីសយោជនសតំ មគ្គំ ឯករត្តិវាសេន គន្ត្វា សត្ថារំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋំ អន្តរឃរេ សម្បាបុណិត្វា សត្ថុ បាទេសុ និបតិត្វា ‘‘ទេសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ ធម្ម’’ន្តិ យាវតតិយំ យាចិ. សត្ថា ‘‘ឯត្តាវតា ពាហិយស្ស ញាណំ បរិបាកំ គត’’ន្តិ ញត្វា ‘‘តស្មាតិហ តេ, ពាហិយ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិ (ឧទា. ១០) ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទិ. សោបិ ទេសនាបរិយោសានេ អន្តរវីថិយំ ឋិតោវ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ.

សោ អត្តនោ កិច្ចំ មត្ថកប្បត្តំ ញត្វា ភគវន្តំ បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា អបរិបុណ្ណបត្តចីវរតាយ បត្តចីវរំ បរិយេសន្តោ សង្ការដ្ឋានតោ ចោឡក្ខណ្ឌានិ សំកឌ្ឍតិ. អថ នំ បុព្ពវេរិកោ អមនុស្សោ ឯកិស្សា តរុណវច្ឆាយ គាវិយា សរីរេ អធិមុច្ចិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. សត្ថា សាវត្ថិតោ និក្ខមន្តោ អន្តរវីថិយំ ពាហិយំ សង្ការដ្ឋានេ បតិតំ ទិស្វា ‘‘គណ្ហថ, ភិក្ខវេ, ពាហិយស្ស ទារុចីរិយស្ស សរីរ’’ន្តិ នីហរាបេត្វា សរីរកិច្ចំ ការេត្វា ចាតុមហាបថេ ចេតិយំ ការាបេសិ. តតោ សង្ឃមជ្ឈេ កថា ឧទបាទិ – ‘‘តថាគតោ ភិក្ខុសង្ឃេន ពាហិយស្ស សរីរជ្ឈាបនកិច្ចំ ការេសិ, ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ ការេសិ, កតរមគ្គោ នុ ខោ តេន សច្ឆិកតោ, សាមណេរោ នុ ខោ សោ, ភិក្ខុ នុ ខោ’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទយិំសុ. សត្ថា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ‘‘បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, ពាហិយោ’’តិ ឧបរិ ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេត្វា តស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ បកាសេសិ. បុន សង្ឃមជ្ឈេ កថា ឧទបាទិ ‘‘ន ច សត្ថារា ពាហិយស្ស ពហុ ធម្មោ ទេសិតោ, អរហត្តំ បត្តោតិ ច វទេតិ. កិំ នាមេត’’ន្តិ? សត្ថា ‘‘ធម្មោ មន្ទោ ពហូតិ អការណំ, វិសបីតកស្ស អគទោ វិយ ចេសោ’’តិ វត្វា ធម្មបទេ គាថមាហ –

‘‘សហស្សមបិ ចេ គាថា, អនត្ថបទសំហិតា;

ឯកំ គាថាបទំ សេយ្យោ, យំ សុត្វា ឧបសម្មតី’’តិ. (ធ. ប. ១០០);

ទេសនាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិ បាណសហស្សានិ អមតបានំ បិវិំសុ. ឥទញ្ច បន ពាហិយត្ថេរស្ស វត្ថុ សុត្តេ (ឧទា. ១០) អាគតត្តា វិត្ថារេន ន កថិតំ. អបរភាគេ បន សត្ថា សង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ ពាហិយត្ថេរំ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

កុមារកស្សបត្ថេរវត្ថុ

២១៧. នវមេ ចិត្តកថិកានន្តិ វិចិត្តំ កត្វា ធម្មំ កថេន្តានំ. ថេរោ កិរ ឯកស្សបិ ទ្វិន្នម្បិ ធម្មំ កថេន្តោ ពហូហិ ឧបមាហិ ច ការណេហិ ច មណ្ឌយិត្វា ពោធេន្តោ កថេតិ. តស្មា ចិត្តកថិកានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា វយប្បត្តោ ទសពលស្ស ធម្មកថំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ចិត្តកថិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបពុទ្ធសាសនោសក្កនកាលេ សត្តន្នំ ភិក្ខូនំ អព្ភន្តរោ ហុត្វា បព្ពតមត្ថកេ សមណធម្មំ កត្វា អបរិហីនសីលោ តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ សម្បត្តិំ អនុភវមានោ អម្ហាកំ សត្ថុ កាលេ រាជគហេ ឯកិស្សា កុលទារិកាយ កុច្ឆិម្ហិ ឧប្បន្នោ. សា ច បឋមំ មាតាបិតរោ យាចិត្វា បព្ពជ្ជំ អលភមានា កុលឃរំ គតា គព្ភំ គណ្ហិ. តម្បិ អជានន្តី សាមិកំ អារាធេត្វា តេន អនុញ្ញាតា ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិតា. តស្សា គព្ភនិមិត្តំ ទិស្វា ភិក្ខុនិយោ ទេវទត្តំ បុច្ឆិំសុ, សោ ‘‘អស្សមណី’’តិ អាហ. ទសពលំ បុច្ឆិំសុ, សត្ថា ឧបាលិត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសិ. ថេរោ សាវត្ថិនគរវាសីនិ កុលានិ វិសាខញ្ច ឧបាសិកំ បក្កោសាបេត្វា សោធេន្តោ ‘‘បុរេ លទ្ធោ គព្ភោ, បព្ពជ្ជា អរោគា’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘សុវិនិច្ឆិតំ អធិករណ’’ន្តិ ថេរស្ស សាធុការំ អទាសិ.

សា ភិក្ខុនី សុវណ្ណពិម្ពសទិសំ បុត្តំ វិជាយិ. តំ គហេត្វា រាជា បសេនទិកោសលោ បោសាបេសិ, កស្សបោតិ ចស្ស នាមំ កត្វា អបរភាគេ អលង្ករិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. កុមារកាលេ បន បព្ពជិតត្តា ភគវតា ‘‘កស្សបំ បក្កោសថ, ឥទំ ផលំ វា ខាទនីយំ វា កស្សបស្ស ទេថា’’តិ វុត្តេ ‘‘កតរកស្សបស្សាតិ. កុមារកស្សបស្សា’’តិ ឯវំ គហិតនាមត្តា តតោ បដ្ឋាយ វុឌ្ឍកាលេបិ កុមារកស្សបោត្វេវ វុច្ចតិ. អបិច រញ្ញោ បោសាវនិកបុត្តត្តាបិ កុមារកស្សបោតិ តំ សញ្ជានិំសុ.

សោ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ វិបស្សនាយ ចេវ កម្មំ ករោតិ, ពុទ្ធវចនញ្ច គណ្ហាតិ. អថ សោ តេន សទ្ធិំ បព្ពតមត្ថកេ សមណធម្មំ កត្វា អនាគាមិផលំ បត្វា សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តោ មហាព្រហ្មា តស្មិំ សមយេ អាវជ្ជេន្តោ កុមារកស្សបំ ទិស្វា ‘‘សហាយកោ មេ វិបស្សនាយ កិលមតិ, គន្ត្វា តស្ស វិបស្សនាយ នយមុខំ ទស្សេត្វា មគ្គផលបត្តិយា ឧបាយំ ករិស្សាមី’’តិ ព្រហ្មលោកេ ឋិតោវ បញ្ចទស បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា រត្តិភាគសមនន្តរេ កុមារកស្សបត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានេ អន្ធវនេ បាតុរហោសិ. ថេរោ អាលោកំ ទិស្វា ‘‘កោ ឯត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘អហំ បុព្ពេ តយា សទ្ធិំ សមណធម្មំ កត្វា អនាគាមិផលំ បត្វា សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តព្រហ្មា’’តិ អាហ. កេន កម្មេន អាគតត្ថាតិ? មហាព្រហ្មា អត្តនោ អាគតការណំ ទីបេតុំ តេ បញ្ហេ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ត្វំ ឥមេ បញ្ហេ ឧគ្គណ្ហិត្វា អរុណេ ឧដ្ឋិតេ តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆ, ឋបេត្វា ហិ តថាគតំ អញ្ញោ ឥមេ បញ្ហេ កថេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ព្រហ្មលោកមេវ គតោ.

ថេរោបិ បុនទិវសេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា មហាព្រហ្មុនា កថិតនិយាមេនេវ បញ្ហេ បុច្ឆិ. សត្ថា កុមារកស្សបត្ថេរស្ស អរហត្តំ បាបេត្វា បញ្ហេ កថេសិ. ថេរោ សត្ថារា កថិតនិយាមេនេវ ឧគ្គណ្ហិត្វា អន្ធវនំ គន្ត្វា វិបស្សនំ គព្ភំ គាហាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តតោ បដ្ឋាយ ចតុន្នំ បរិសានំ ធម្មកថំ កថេន្តោ ពហុកាហិ ឧបមាហិ ច ការណេហិ ច មណ្ឌេត្វា ចិត្តកថមេវ កថេតិ. អថ នំ សត្ថា បាយាសិរញ្ញោ បញ្ចទសហិ បញ្ហេហិ បដិមណ្ឌេត្វា សុត្តន្តេ (ទី. និ. ២.៤០៦ អាទយោ) ទេសិតេ តំ សុត្តន្តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ឥមស្មិំ សាសនេ ចិត្តកថិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

មហាកោដ្ឋិតត្ថេរវត្ថុ

២១៨. ទសមេ បដិសម្ភិទាបត្តានន្តិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា បត្វា ឋិតានំ មហាកោដ្ឋិតត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. អយំ ហិ ថេរោ អត្តនោ បដិសម្ភិទាសុ ចិណ្ណវសិភាវេន អភិញ្ញាតេ អភិញ្ញាតេ មហាសាវកេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តោបិ ទសពលំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តោបិ បដិសម្ភិទាសុយេវ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. ឥតិ ឥមិនា ចិណ្ណវសិភាវេន បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តោ អបរេន សមយេន សត្ថុ ធម្មកថំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. កោដ្ឋិតមាណវោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា ឯកទិវសំ សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ. សោ ឧបសម្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា និច្ចកាលំ បដិសម្ភិទាសុ ចិណ្ណវសី ហុត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ បដិសម្ភិទាសុយេវ បុច្ឆតិ. អថ នំ សត្ថា អបរភាគេ មហាវេទល្លសុត្តំ (ម. និ. ១.៤៤៩ អាទយោ) អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

តតិយវគ្គវណ្ណនា.