ឯតទគ្គបទវណ្ណនា

១៨៨. ឯតទគ្គេសុ បឋមវគ្គស្ស បឋមេ ឯតទគ្គន្តិ ឯតំ អគ្គំ. ឯត្ថ ច អយំ អគ្គសទ្ទោ អាទិកោដិកោដ្ឋាសសេដ្ឋេសុ ទិស្សតិ. ‘‘អជ្ជតគ្គេ, សម្ម ទោវារិក, អាវរាមិ ទ្វារំ និគណ្ឋានំ និគណ្ឋីន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៧០) ហិ អាទិម្ហិ ទិស្សតិ. ‘‘តេនេវ អង្គុលគ្គេន តំ អង្គុលគ្គំ បរាមសេយ្យ (កថា. ៤៤១), ឧច្ឆគ្គំ វេឡគ្គ’’ន្តិអាទីសុ កោដិយំ. ‘‘អម្ពិលគ្គំ វា មធុរគ្គំ វា តិត្តកគ្គំ វា (សំ. និ. ៥.៣៧៤), អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វិហារគ្គេន វា បរិវេណគ្គេន វា ភាជេតុ’’ន្តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣១៨) កោដ្ឋាសេ. ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តា អបទា វា…បេ… តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) សេដ្ឋេ. ស្វាយមិធ កោដិយម្បិ វដ្ដតិ សេដ្ឋេបិ. តេ ហិ ថេរា អត្តនោ អត្តនោ ឋានេ កោដិភូតាតិបិ អគ្គា, សេដ្ឋភូតាតិបិ. តស្មា ឯតទគ្គន្តិ ឯសា កោដិ ឯសោ សេដ្ឋោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឯសេវ នយោ សព្ពសុត្តេសុ.

អយញ្ច ឯតទគ្គសន្និក្ខេបោ នាម ចតូហិ ការណេហិ លព្ភតិ អដ្ឋុប្បត្តិតោ អាគមនតោ ចិណ្ណវសិតោ គុណាតិរេកតោតិ. តត្ថ កោចិ ថេរោ ឯកេន ការណេន ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភតិ, កោចិ ទ្វីហិ, កោចិ តីហិ, កោចិ សព្ពេហេវ ចតូហិបិ អាយស្មា សារិបុត្តត្ថេរោ វិយ. សោ ហិ អដ្ឋុប្បត្តិតោបិ មហាបញ្ញតាយ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ អាគមនាទីហិបិ. កថំ? ឯកស្មិំ ហិ សមយេ សត្ថា ជេតវនមហាវិហារេ វិហរន្តោ កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ តិត្ថិយមទ្ទនំ យមកបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា ‘‘កហំ នុ ខោ បុរិមពុទ្ធា យមកបាដិហារិយំ កត្វា វស្សំ ឧបគច្ឆន្តី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘តាវតិំសភវនេ’’តិ ញត្វា ទ្វេ បទន្តរានិ ទស្សេត្វា តតិយេន បទេន តាវតិំសភវនេ បច្ចុដ្ឋាសិ. សក្កោ ទេវរាជា ភគវន្តំ ទិស្វា បណ្ឌុកម្ពលសិលាតោ ឧដ្ឋាយ សទ្ធិំ ទេវគណេន បច្ចុគ្គមនំ អគមាសិ. ទេវា ចិន្តយិំសុ – ‘‘សក្កោ ទេវរាជា ទេវគណបរិវុតោ សដ្ឋិយោជនាយាមាយ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយ និសីទិត្វា សម្បត្តិំ អនុភវតិ, ពុទ្ធានំ នាម និសិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ន សក្កា អញ្ញេន ឯត្ថ ហត្ថម្បិ ឋបេតុ’’ន្តិ. សត្ថាបិ តត្ថ និសិន្នោ តេសំ ចិត្តាចារំ ញត្វា មហាបំសុកូលិកោ វិយ មុណ្ឌបីឋកំ សព្ពមេវ បណ្ឌុកម្ពលសិលំ អវត្ថរិត្វា និសីទិ. ឯវំ និសីទន្តោ បន អត្តនោ វា សរីរំ មហន្តំ កត្វា មាបេសិ, បណ្ឌុកម្ពលសិលំ វា ខុទ្ទកំ អកាសីតិ ន សល្លក្ខេតព្ពំ. អចិន្តេយ្យោ ហិ ពុទ្ធវិសយោ. ឯវំ និសិន្នោ បន មាតរំ កាយសក្ខិំ កត្វា ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតានំ ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតា ធម្មា’’តិ អភិធម្មបិដកំ ទេសេសិ.

បាដិហារិយដ្ឋានេបិ សព្ពាបិ ទ្វាទសយោជនិកា បរិសា អនុរុទ្ធត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កហំ, ភន្តេ, ទសពលោ គតោ’’តិ បុច្ឆិ. តាវតិំសភវនេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ វស្សំ ឧបគន្ត្វា អភិធម្មកថំ ទេសេតុំ គតោតិ. ភន្តេ, ន មយំ សត្ថារំ អទិស្វា គមិស្សាម. កទា សត្ថា អាគមិស្សតីតិ សត្ថុ អាគមនកាលំ ជានាថាតិ? មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស ភារំ ករោថ, សោ ពុទ្ធានំ សន្តិកំ គន្ត្វា សាសនំ អាហរិស្សតីតិ. កិំ បន ថេរស្ស តត្ថ គន្តុំ ពលំ នត្ថីតិ? អត្ថិ, វិសេសវន្តានំ បន វិសេសំ បស្សន្តូតិ ឯវមាហ. មហាជនោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា សត្ថុ សាសនំ គហេត្វា អាគមនត្ថាយ យាចិ. ថេរោ បស្សន្តេយេវ មហាជនេ បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា អន្តោសិនេរុនា គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, មហាជនោ តុម្ហាកំ ទស្សនកាមោ, អាគមនទិវសំ វោ ជានិតុំ ឥច្ឆតី’’តិ. តេន ហិ ‘‘ឥតោ តេមាសច្ចយេន សង្កស្សនគរទ្វារេ បស្សថា’’តិស្ស វទេហីតិ. ថេរោ ភគវតោ សាសនំ អាហរិត្វា មហាជនស្ស កថេសិ. មហាជនោ តត្ថេវ តេមាសំ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា វសិ. ចូឡអនាថបិណ្ឌិកោ ទ្វាទសយោជនាយ បរិសាយ តេមាសំ យាគុភត្តំ អាទាសិ.

សត្ថាបិ សត្តប្បករណានិ ទេសេត្វា មនុស្សលោកំ អាគមនត្ថាយ អាកប្បំ ទស្សេសិ. សក្កោ ទេវរាជា វិស្សកម្មំ អាមន្តេត្វា តថាគតស្ស ឱតរណត្ថាយ សោបានំ មាបេតុំ អាណាបេសិ. សោ ឯកតោ សោវណ្ណមយំ ឯកតោ រជតមយំ សោបានំ មាបេត្វា មជ្ឈេ មណិមយំ មាបេសិ. សត្ថា មណិមយេ សោបានេ ឋត្វា ‘‘មហាជនោ មំ បស្សតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. អត្តនោ អានុភាវេនេវ ‘‘មហាជនោ អវីចិមហានិរយំ បស្សតូ’’តិបិ អធិដ្ឋាសិ. និរយទស្សនេន ចស្ស ឧប្បន្នសំវេគតំ ញត្វា ទេវលោកំ ទស្សេសិ. អថស្ស ឱតរន្តស្ស មហាព្រហ្មា ឆត្តំ ធារេសិ, សក្កោ ទេវរាជា បត្តំ គណ្ហិ, សុយាមោ ទេវរាជា ទិព្ពំ វាឡពីជនិំ ពីជិ, បញ្ចសិខោ គន្ធព្ពទេវបុត្តោ ពេលុវបណ្ឌុវីណំ សមបញ្ញាសាយ មុច្ឆនាហិ មុច្ឆិត្វា វាទេន្តោ បុរតោ ឱតរិ. ពុទ្ធានំ បថវិយំ បតិដ្ឋិតកាលេ ‘‘អហំ បឋមំ វន្ទិស្សាមិ, អហំ បឋមំ វន្ទិស្សាមី’’តិ មហាជនោ អដ្ឋាសិ. សហ មហាបថវីអក្កមនេន បន ភគវតោ នេវ មហាជនោ ន អសីតិមហាសាវកា បឋមកវន្ទនំ សម្បាបុណិំសុ, ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តត្ថេរោយេវ បន សម្បាបុណិ.

អថ សត្ថា ទ្វាទសយោជនាយ បរិសាយ អន្តរេ ‘‘ថេរស្ស បញ្ញានុភាវំ ជានន្តូ’’តិ បុថុជ្ជនបញ្ចកំ បញ្ហំ អារភិ. បឋមំ លោកិយមហាជនោ សល្លក្ខេស្សតីតិ បុថុជ្ជនបញ្ហំ បុច្ឆិ. យេ យេ សល្លក្ខិំសុ, តេ តេ កថយិំសុ. ទុតិយំ បុថុជ្ជនវិសយំ អតិក្កមិត្វា សោតាបត្តិមគ្គេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. បុថុជ្ជនា តុណ្ហី អហេសុំ, សោតាបន្នាវ កថយិំសុ. តតោ សោតាបន្នានំ វិសយំ អតិក្កមិត្វា សកទាគាមិមគ្គេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. សោតាបន្នា តុណ្ហី អហេសុំ, សកទាគាមិនោវ កថយិំសុ. តេសម្បិ វិសយំ អតិក្កមិត្វា អនាគាមិមគ្គេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. សកទាគាមិនោ តុណ្ហី អហេសុំ, អនាគាមិនោវ កថយិំសុ. តេសម្បិ វិសយំ អតិក្កមិត្វា អរហត្តមគ្គេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. អនាគាមិនោ តុណ្ហី អហេសុំ, អរហន្តាវ កថយិំសុ. តតោ ហេដ្ឋិមកោដិតោ បដ្ឋាយ អភិញ្ញាតេ អភិញ្ញាតេ សាវកេ បុច្ឆិ, តេ អត្តនោ អត្តនោ បដិសម្ភិទាវិសយេ ឋត្វា កថយិំសុ. អថ មហាមោគ្គល្លានំ បុច្ឆិ, សេសសាវកា តុណ្ហី អហេសុំ, ថេរោវ កថេសិ. តស្សាបិ វិសយំ អតិក្កមិត្វា សារិបុត្តត្ថេរស្ស វិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. មហាមោគ្គល្លានោ តុណ្ហី អហោសិ, សារិបុត្តត្ថេរោវ កថេសិ. ថេរស្សាបិ វិសយំ អតិក្កមិត្វា ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. ធម្មសេនាបតិ អាវជ្ជេន្តោបិ បស្សិតុំ ន សក្កោតិ, បុរត្ថិមបច្ឆិមុត្តរទក្ខិណា ចតស្សោ ទិសា ចតស្សោ អនុទិសាតិ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ បញ្ហុប្បត្តិដ្ឋានំ សល្លក្ខេតុំ នាសក្ខិ.

សត្ថា ថេរស្ស កិលមនភាវំ ជានិត្វា ‘‘សារិបុត្តោ កិលមតិ, នយមុខមស្ស ទស្សេស្សាមី’’តិ ‘‘អាគមេហិ ត្វំ, សារិបុត្តា’’តិ វត្វា ‘‘នាយំ តុយ្ហំ វិសយោ បញ្ហោ, ពុទ្ធានំ ឯស វិសយោ សព្ពញ្ញូនំ យសស្សីន’’ន្តិ ពុទ្ធវិសយភាវំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ភូតមិទន្តិ, សារិបុត្ត, សមនុបស្សសី’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘ចតុមហាភូតិកកាយបរិគ្គហំ មេ ភគវា អាចិក្ខតី’’តិ ញត្វា ‘‘អញ្ញាតំ ភគវា, អញ្ញាតំ សុគតា’’តិ អាហ. ឯតស្មិំ ឋានេ អយំ កថា ឧទបាទិ – មហាបញ្ញោ វត, ភោ, សារិបុត្តត្ថេរោ, យត្រ ហិ នាម សព្ពេហិ អនញ្ញាតំ បញ្ហំ កថេសិ, ពុទ្ធេហិ ច ទិន្ននយេ ឋត្វា ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ កថេសិ, ឥតិ ថេរស្ស បញ្ញានុភាវោ យត្តកំ ឋានំ ពុទ្ធានំ កិត្តិសទ្ទេន ឱត្ថដំ, សព្ពំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា គតោតិ ឯវំ តាវ ថេរោ អដ្ឋុប្បត្តិតោ មហាបញ្ញតាយ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ.

កថំ អាគមនតោ? ឥមិស្សាយេវ ហិ អដ្ឋុប្បត្តិយា សត្ថា អាហ – សារិបុត្តោ ន ឥទានេវ បញ្ញវា, អតីតេ បញ្ច ជាតិសតានិ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វាបិ មហាបញ្ញោវ អហោសិ –

‘‘យោ បព្ពជី ជាតិសតានិ បញ្ច,

បហាយ កាមានិ មនោរមានិ;

តំ វីតរាគំ សុសមាហិតិន្ទ្រិយំ,

បរិនិព្ពុតំ វន្ទថ សារិបុត្ត’’ន្តិ.

ឯវំ បព្ពជ្ជំ ឧបព្រូហយមានោ ឯកស្មិំ សមយេ ពារាណសិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ. តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា តត្ថ សារំ អបស្សន្តោ ‘‘បព្ពជិត្វា ឯកំ មោក្ខធម្មំ គវេសិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តស្មិំ កាលេ ពោធិសត្តោបិ កាសិរដ្ឋេ ឧទិច្ចព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តោ វុទ្ធិមន្វាយ ឧគ្គហិតសិប្បោ កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ ទិស្វា ឃរាវាសំ បហាយ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា បញ្ច អភិញ្ញា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា វនមូលផលាហារោ ហិមវន្តប្បទេសេ វសតិ. សោបិ មាណវោ និក្ខមិត្វា តស្សេវ សន្តិកេ បព្ពជិ. បរិវារោ មហា អហោសិ បញ្ចសតមត្តា ឥសយោ.

អថស្ស សោ ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ ឯកទេសំ បរិសំ គហេត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថំ មនុស្សបថំ អគមាសិ. តស្មិំ សមយេ ពោធិសត្តោ តស្មិំយេវ ហិមវន្តប្បទេសេ កាលំ អកាសិ. កាលកិរិយសមយេវ នំ អន្តេវាសិកា សន្និបតិត្វា បុច្ឆិំសុ – ‘‘អត្ថិ តុម្ហេហិ កោចិ វិសេសោ អធិគតោ’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ វត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ អាភស្សរព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ. សោ កិញ្ចាបិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស លាភី, ពោធិសត្តានំ បន អរូបាវចរេ បដិសន្ធិ នាម ន ហោតិ. កស្មា? អភព្ពដ្ឋានត្តា. ឥតិ សោ អរូបសមាបត្តិលាភី សមានោបិ រូបាវចរេ និព្ពត្តិ. អន្តេវាសិកាបិស្ស ‘‘អាចរិយោ ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាហ, មោឃា តស្ស កាលកិរិយា’’តិ ន កិញ្ចិ សក្ការសម្មានំ អកំសុ. អថ សោ ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ អតិក្កន្តេ វស្សាវាសេ អាគន្ត្វា ‘‘កហំ អាចរិយោ’’តិ បុច្ឆិ. កាលំ កតោតិ. អបិ នុ អាចរិយេន លទ្ធគុណំ បុច្ឆិត្ថាតិ? អាម បុច្ឆិម្ហាតិ. កិំ វទេតីតិ? នត្ថិ កិញ្ចីតិ. មយម្បិ ‘‘អាចរិយេន លទ្ធគុណោ នាម នត្ថី’’តិ នាស្ស សក្ការសម្មានំ ករិម្ហាតិ. តុម្ហេ ភាសិតស្ស អត្ថំ ន ជានិត្ថ, អាចរិយោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស លាភីតិ.

អថ តេ ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស កថំ ន សទ្ទហិំសុ. សោ បុនប្បុនំ កថេន្តោបិ សទ្ទហាបេតុំ នាសក្ខិ. អថ ពោធិសត្តោ អាវជ្ជមានោ ‘‘អន្ធពាលោ មហាជនោ មយ្ហំ ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស កថំ ន គណ្ហាតិ, ឥមំ ការណំ បាកដំ ករិស្សាមី’’តិ ព្រហ្មលោកតោ ឱតរិត្វា អស្សមបទមត្ថកេ ឋិតោ អាកាសគតោវ ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស បញ្ញានុភាវំ វណ្ណេត្វា ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘បរោសហស្សម្បិ សមាគតានំ,

កន្ទេយ្យុំ តេ វស្សសតំ អបញ្ញា;

ឯកោវ សេយ្យោ បុរិសោ សបញ្ញោ,

យោ ភាសិតស្ស វិជានាតិ អត្ថ’’ន្តិ. (ជា. ១.១.១០១);

ឯវំ ឥសិគណំ សញ្ញាបេត្វា ពោធិសត្តោ ព្រហ្មលោកមេវ គតោ. សេសឥសិគណោបិ អបរិហីនជ្ឈានោ ហុត្វា កាលំ កត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ ជាតោ. តត្ថ ពោធិសត្តោ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ សារិបុត្តត្ថេរោ ជាតោ, សេសា ឥសយោ ពុទ្ធបរិសា ជាតាតិ ឯវំ អតីតេបិ សារិបុត្តោ មហាបញ្ញោវ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ ជានិតុំ សមត្ថោតិ វេទិតព្ពោ.

ឥទមេវ ច បុថុជ្ជនបញ្ចកំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា –

‘‘បរោសតញ្ចេបិ សមាគតានំ,

ឈាយេយ្យុំ តេ វស្សសតំ អបញ្ញា;

ឯកោវ សេយ្យោ បុរិសោ សបញ្ញោ,

សោ ភាសិតស្ស វិជានាតិ អត្ថ’’ន្តិ. (ជា. ១.១.១០១) –

ឥមម្បិ ជាតកំ កថេសិ. តស្ស បុរិមជាតកេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អបរម្បិ ឥទមេវ បុថុជ្ជនបញ្ចកំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា –

‘‘យេ សញ្ញិនោ តេបិ ទុគ្គតា, យេបិ អសញ្ញិនោ តេបិ ទុគ្គតា;

ឯតំ ឧភយំ វិវជ្ជយ, តំ សមាបត្តិសុខំ អនង្គណ’’ន្តិ. (ជា. ១.១.១៣៤) –

ឥមំ អនង្គណជាតកំ កថេសិ. ឯត្ថ ច អាចរិយោ កាលំ ករោន្តោ អន្តេវាសិកេហិ បុច្ឆិតោ ‘‘នេវសញ្ញី នាសញ្ញី’’តិ អាហ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អបរម្បិ ឥទមេវ បុថុជ្ជនបញ្ចកំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា –

‘‘ចន្ទាភំ សូរិយាភញ្ច, យោធ បញ្ញាយ គាធតិ;

អវិតក្កេន ឈានេន, ហោតិ អាភស្សរូបគោ’’តិ. (ជា. ១.១.១៣៥) –

ឥទំ ចន្ទាភជាតកំ កថេសិ. ឯត្ថាបិ អាចរិយោ កាលំ ករោន្តោ អន្តេវាសិកេហិ បុច្ឆិតោ ‘‘ឱទាតកសិណំ ចន្ទាភំ នាម, បីតកសិណំ សូរិយាភំ នាមាតិ តំ ឧភយំ យោ បញ្ញាយ គាធតិ បវិសតិ បក្ខន្ទតិ, សោ អវិតក្កេន ទុតិយជ្ឈានេន អាភស្សរូបគោ ហោតិ, តាទិសោ អហ’’ន្តិ សន្ធាយ – ‘‘ចន្ទាភំ សូរិយាភ’’ន្តិ អាហ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឥទមេវ ច បុថុជ្ជនបញ្ចកំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា –

‘‘អាសីសេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

បស្សាមិ វោហំ អត្តានំ, យថា ឥច្ឆិំ តថា អហុ.

‘‘អាសីសេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

បស្សាមិ វោហំ អត្តានំ, ឧទកា ថលមុព្ភតំ.

‘‘វាយមេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

បស្សាមិ វោហំ អត្តានំ, យថា ឥច្ឆិំ តថា អហុ.

‘‘វាយមេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

បស្សាមិ វោហំ អត្តានំ, ឧទកា ថលមុព្ភតំ.

‘‘ទុក្ខូបនីតោបិ នរោ សបញ្ញោ,

អាសំ ន ឆិន្ទេយ្យ សុខាគមាយ;

ពហូ ហិ ផស្សា អហិតា ហិតា ច,

អវិតក្កិតា មច្ចមុបព្ពជន្តិ.

‘‘អចិន្តិតម្បិ ភវតិ, ចិន្តិតម្បិ វិនស្សតិ;

ន ហិ ចិន្តាមយា ភោគា, ឥត្ថិយា បុរិសស្ស វា.

‘‘សរភំ គិរិទុគ្គស្មិំ, យំ ត្វំ អនុសរី បុរេ;

អលីនចិត្តស្ស តុវំ, វិក្កន្តមនុជីវសិ.

‘‘យោ តំ វិទុគ្គា នរកា សមុទ្ធរិ,

សិលាយ យោគ្គំ សរភោ ករិត្វា;

ទុក្ខូបនីតំ មច្ចុមុខា បមោចយិ,

អលីនចិត្តំ ត មិគំ វទេសិ.

‘‘កិំ ត្វំ នុ តត្ថេវ តទា អហោសិ,

ឧទាហុ តេ កោចិ នំ ឯតទក្ខា;

វិវដ្ដច្ឆទ្ទោ នុសិ សព្ពទស្សី,

ញាណំ នុ តេ ព្រាហ្មណ ភិំសរូបំ.

‘‘ន ចេវហំ តត្ថ តទា អហោសិំ,

ន ចាបិ មេ កោចិ នំ ឯតទក្ខា;

គាថាបទានញ្ច សុភាសិតានំ,

អត្ថំ តទានេន្តិ ជនិន្ទ ធីរា’’តិ. (ជា. ១.១៣.១៣៤-១៤៣) –

ឥមំ តេរសនិបាតេ សរភជាតកញ្ច កថេសិ. ឥមានិ បន បញ្ចបិ ជាតកានិ អតីតេបិ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ មយ្ហំ បុត្តោ ជានាតីតិ សត្ថារា ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរស្ស បញ្ញានុភាវប្បកាសនត្ថមេវ កថិតានីតិ ឯវំ អាគមនតោបិ ថេរោ មហាបញ្ញតាយ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ.

កថំ ចិណ្ណវសិតោតិ? ចិណ្ណំ កិរេតំ ថេរស្ស ចតុបរិសមជ្ឈេ ធម្មំ កថេន្តោ ចត្តារិ សច្ចានិ អមុញ្ចិត្វា កថេតីតិ ឯវំ ចិណ្ណវសិតោបិ ថេរោ មហាបញ្ញតាយ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ.

កថំ គុណាតិរេកតោតិ? ឋបេត្វា ហិ ទសពលំ អញ្ញោ កោចិ ឯកសាវកោបិ មហាបញ្ញតាយ ធម្មសេនាបតិនា សទិសោ នាម នត្ថីតិ ឯវំ គុណាតិរេកតោបិ ថេរោ មហាបញ្ញតាយ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ.

យថា ច សារិបុត្តត្ថេរោ, ឯវំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោបិ សព្ពេហេវ ចតូហិបិ ឥមេហិ ការណេហិ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ. កថំ? ថេរោ ហិ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ នន្ទោបនន្ទសទិសម្បិ នាគរាជានំ ទមេសីតិ ឯវំ តាវ អដ្ឋុប្បត្តិតោ លភិ. ន បនេស ឥទានេវ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ, អតីតេ បញ្ច ជាតិសតានិ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតោបិ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ អហោសីតិ.

‘‘យោ បព្ពជី ជាតិសតានិ បញ្ច,

បហាយ កាមានិ មនោរមានិ;

តំ វីតរាគំ សុសមាហិតិន្ទ្រិយំ,

បរិនិព្ពុតំ វន្ទថ មោគ្គល្លាន’’ន្តិ. –

ឯវំ អាគមនតោបិ លភិ. ចិណ្ណំ ចេតំ ថេរស្ស និរយំ គន្ត្វា អត្តនោ ឥទ្ធិពលេន និរយសត្តានំ អស្សាសជននត្ថំ សីតំ អធិដ្ឋាយ ចក្កមត្តំ បទុមំ មាបេត្វា បទុមកណ្ណិកាយំ និសីទិត្វា ធម្មកថំ កថេតិ, ទេវលោកំ គន្ត្វា ទេវសង្ឃំ កម្មគតិំ ជានាបេត្វា សច្ចកថំ កថេតីតិ ឯវំ ចិណ្ណវសិតោ លភិ. ឋបេត្វា ច សម្មាសម្ពុទ្ធំ អញ្ញោ សាវកោ មហាមោគ្គល្លានោ វិយ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ នត្ថីតិ ឯវំ គុណាតិរេកតោ លភិ.

យថា ចេស, ឯវំ មហាកស្សបត្ថេរោបិ សព្ពេហេវិមេហិ ការណេហិ ឯតទគ្គដ្ឋានំ លភិ. កថំ? សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិ ថេរស្ស តិគាវុតំ មគ្គំ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា តីហិ ឱវាទេហិ ឧបសម្បាទេត្វា ចីវរំ បរិវត្តេត្វា អទាសិ. តស្មិំ សមយេ មហាបថវី ឧទកបរិយន្តំ កត្វា កម្បិ, មហាជនស្ស អព្ភន្តរេ ថេរស្ស កិត្តិសទ្ទោ អជ្ឈោត្ថរិត្វា គតោ. ឯវំ អដ្ឋុប្បត្តិតោ លភិ. ន ចេស ឥទានេវ ធុតធរោ, អតីតេ បញ្ច ជាតិសតានិ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតោបិ ធុតធរោវ អហោសិ.

‘‘យោ បព្ពជី ជាតិសតានិ បញ្ច,

បហាយ កាមានិ មនោរមានិ;

តំ វីតរាគំ សុសមាហិតិន្ទ្រិយំ,

បរិនិព្ពុតំ វន្ទថ មហាកស្សប’’ន្តិ. –

ឯវំ អាគមនតោបិ លភិ. ចិណ្ណំ ចេតំ ថេរស្ស ចតុបរិសមជ្ឈគតោ ធម្មំ កថេន្តោ ទស កថាវត្ថូនិ អវិជហិត្វាវ កថេតីតិ ឯវំ ចិណ្ណវសិតោ លភិ. ឋបេត្វា ច សម្មាសម្ពុទ្ធំ អញ្ញោ សាវកោ តេរសហិ ធុតគុណេហិ មហាកស្សបសទិសោ នត្ថីតិ ឯវំ គុណាតិរេកតោ លភិ. ឥមិនាវ និយាមេន តេសំ តេសំ ថេរានំ យថាលាភតោ គុណេ កិត្តេតុំ វដ្ដតិ.

គុណវសេនេវ ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ យថា នាម រាជា ចក្កវត្តី ចក្ករតនានុភាវេន ចក្កវាឡគព្ភេ រជ្ជសិរិំ បត្វា ‘‘បត្តព្ពំ មេ បត្តំ, កិំ មេ ឥទានិ មហាជនេន ឱលោកិតេនា’’តិ ន អប្បោស្សុក្កោ ហុត្វា រជ្ជសិរិំយេវ អនុភោតិ, កាលេន បន កាលំ វិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសីទិត្វា និគ្គហេតព្ពេ និគ្គណ្ហាតិ, បគ្គហេតព្ពេ បគ្គណ្ហាតិ, ឋានន្តរេសុ ច ឋបេតព្ពយុត្តកេ ឋានន្តរេសុ ឋបេតិ, ឯវមេវំ មហាពោធិមណ្ឌេ អធិគតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អានុភាវេន អនុប្បត្តធម្មរជ្ជោ ធម្មរាជាបិ ‘‘កិំ មេ ឥទានិ លោកេន ឱលោកិតេន, អនុត្តរំ ផលសមាបត្តិសុខំ អនុភវិស្សាមី’’តិ អប្បោស្សុក្កតំ អនាបជ្ជិត្វា ចតុបរិសមជ្ឈេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ព្រហ្មស្សរំ និច្ឆារេត្វា ធម្មំ ទេសយមានោ និគ្គហេតព្ពយុត្តេ កណ្ហធម្មេ បុគ្គលេ សិនេរុបាទេ បក្ខិបន្តោ វិយ អបាយភយសន្តជ្ជនេន និគ្គហេត្វា បគ្គហេតព្ពយុត្តេ កល្យាណធម្មេ បុគ្គលេ ឧក្ខិបិត្វា ភវគ្គេ និសីទាបេន្តោ វិយ បគ្គណ្ហិត្វា ឋានន្តរេសុ ឋបេតព្ពយុត្តកេ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរាទយោ សាវកេ យាថាវសរសគុណវសេនេវ ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ រត្តញ្ញូនំ, យទិទំ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោតិអាទិមាហ.