អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរវត្ថុ

តត្ថ ឯតទគ្គន្តិ បទំ វុត្តត្ថមេវ. រត្តញ្ញូនន្តិ រត្តិយោ ជានន្តានំ. ឋបេត្វា ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អញ្ញោ សាវកោ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរតោ បឋមតរំ បព្ពជិតោ នាម នត្ថីតិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ថេរោ ចិរកាលំ រត្តិយោ ជានាតីតិ រត្តញ្ញូ. សព្ពបឋមំ ធម្មស្ស បដិវិទ្ធត្តា យទា តេន ធម្មោ បដិវិទ្ធោ, ចិរកាលតោ បដ្ឋាយ តំ រត្តិំ ជានាតីតិបិ រត្តញ្ញូ. អបិច ខីណាសវានំ រត្តិទិវសបរិច្ឆេទោ បាកដោវ ហោតិ, អយញ្ច បឋមខីណាសវោតិ ឯវម្បិ រត្តញ្ញូនំ សាវកានំ អយមេវ អគ្គោ បុរិមកោដិភូតោ សេដ្ឋោ. តេន វុត្តំ – ‘‘រត្តញ្ញូនំ យទិទំ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោ’’តិ.

ឯត្ថ ច យទិទន្តិ និបាតោ, តស្ស ថេរំ អវេក្ខិត្វា យោ ឯសោតិ, អគ្គសទ្ទំ អវេក្ខិត្វា យំ ឯតន្តិ អត្ថោ. អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោតិ ញាតកោណ្ឌញ្ញោ បដិវិទ្ធកោណ្ឌញ្ញោ. តេនេវាហ – ‘‘អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោ, អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោតិ. ឥតិ ហិទំ អាយស្មតោ កោណ្ឌញ្ញស្ស អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោ ត្វេវ នាមំ អហោសី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៧).

អយំ បន ថេរោ កតរពុទ្ធកាលេ បុព្ពបត្ថនំ អភិនីហារំ អកាសិ, កទា បព្ពជិតោ, កទានេន បឋមំ ធម្មោ អធិគតោ, កទា ឋានន្តរេ ឋបិតោតិ ឥមិនា នយេន សព្ពេសុបិ ឯតទគ្គេសុ បញ្ហកម្មំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ឥមស្ស តាវ ថេរស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – ឥតោ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ បទុមុត្តរោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧទបាទិ, តស្ស បដិវិទ្ធសព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស មហាពោធិបល្លង្កតោ ឧដ្ឋហន្តស្ស មហាបថវិយំ ឋបេតុំ បាទេ ឧក្ខិត្តមត្តេ បាទសម្បដិច្ឆនត្ថំ មហន្តំ បទុមបុប្ផំ ឧគ្គញ្ឆិ, តស្ស ធុរបត្តានិ នវុតិហត្ថានិ ហោន្តិ, កេសរំ តិំសហត្ថំ, កណ្ណិកា ទ្វាទសហត្ថា, បាទេន បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ ឯកាទសហត្ថំ. តស្ស បន ភគវតោ សរីរំ អដ្ឋបណ្ណាសហត្ថុព្ពេធំ អហោសិ. តស្ស បទុមកណ្ណិកាយ ទក្ខិណបាទេ បតិដ្ឋហន្តេ មហាតុម្ពមត្តា រេណុ ឧគ្គន្ត្វា សរីរំ ឱកិរមានា ឱតរិ, វាមបាទស្ស ឋបនកាលេបិ តថារូបំយេវ បទុមំ ឧគ្គន្ត្វា បាទំ សម្បដិច្ឆិ. តតោបិ ឧគ្គន្ត្វា វុត្តប្បមាណាវ រេណុ សរីរំ ឱកិរិ. តំ បន រេណុំ អភិភវមានា តស្ស ភគវតោ សរីរប្បភា និក្ខមិត្វា យន្តនាឡិកាយ វិស្សដ្ឋសុវណ្ណរសធារា វិយ សមន្តា ទ្វាទសយោជនដ្ឋានំ ឯកោភាសំ អកាសិ. តតិយបាទុទ្ធរណកាលេ បថមុគ្គតំ បទុមំ អន្តរធាយិ, បាទសម្បដិច្ឆនត្ថំ អញ្ញំ នវំ បទុមំ ឧគ្គញ្ឆិ. ឥមិនាវ និយាមេន យត្ថ យត្ថ គន្តុកាមោ ហោតិ, តត្ថ តត្ថាបិ មហាបទុមំ ឧគ្គច្ឆតិ. តេនេវស្ស ‘‘បទុមុត្តរសម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ នាមំ អហោសិ.

ឯវំ សោ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារោ មហាជនស្ស សង្គហត្ថាយ គាមនិគមរាជធានីសុ ភិក្ខាយ ចរន្តោ ហំសវតីនគរំ សម្បាបុណិ. តស្ស អាគតភាវំ សុត្វា បិតា មហារាជា បច្ចុគ្គមនំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស ធម្មកថំ កថេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ កេចិ សោតាបន្នា កេចិ សកទាគាមី កេចិ អនាគាមី កេចិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. រាជា ស្វាតនាយ ទសពលំ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ កាលំ អារោចាបេត្វា ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារស្ស ភគវតោ សកនិវេសនេ មហាទានំ អទាសិ. សត្ថា ភត្តានុមោទនំ កត្វា វិហារមេវ គតោ. តេនេវ និយាមេន បុនទិវសេ នាគរា, បុនទិវសេ រាជាតិ ទីឃមទ្ធានំ ទានំ អទំសុ.

តស្មិំ កាលេ អយំ ថេរោ ហំសវតីនគរេ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តោ. ឯកទិវសំ ពុទ្ធានំ ធម្មទេសនាកាលេ ហំសវតីនគរវាសិនោ គន្ធមាលាទិហត្ថេ យេន ពុទ្ធោ, យេន ធម្មោ, យេន សង្ឃោ, តន្និន្នេ តប្បោណេ តប្បព្ភារេ គច្ឆន្តេ ទិស្វា តេន មហាជនេន សទ្ធិំ ធម្មទេសនដ្ឋានំ អគមាសិ. តស្មិញ្ច សមយេ បទុមុត្តរោ ភគវា អត្តនោ សាសនេ បឋមំ បដិវិទ្ធធម្មំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឯតទគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. សោ កុលបុត្តោ តំ ការណំ សុត្វា ‘‘មហា វតាយំ ភិក្ខុ, ឋបេត្វា កិរ ពុទ្ធំ អញ្ញោ ឥមិនា បឋមតរំ បដិវិទ្ធធម្មោ នាម នត្ថិ. អហោ វតាហម្បិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ បឋមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈនសមត្ថោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ទេសនាបរិយោសានេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ស្វេ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេសិ. សត្ថា អធិវាសេសិ.

សោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា សកនិវេសនំ គន្ត្វា សព្ពរត្តិំ ពុទ្ធានំ និសជ្ជនដ្ឋានំ គន្ធទាមមាលាទាមាទីហិ អលង្ករិត្វា បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកនិវេសនេ ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារស្ស ភគវតោ វិចិត្រយាគុខជ្ជកបរិវារំ នានារសសូបព្យញ្ជនំ គន្ធសាលិភោជនំ ទត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ តិចីវរបហោនកេ វង្គបដ្ដេ តថាគតស្ស បាទមូលេ ឋបេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘នាហំ បរិត្តកស្ស ឋានស្សត្ថាយ ចរាមិ, មហន្តំ ឋានំ បត្ថេន្តោ ចរាមិ, ន ខោ បន សក្កា ឯកមេវ ទិវសំ ទានំ ទត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេតុ’’ន្តិ ‘‘អនុបដិបាដិយា សត្ត ទិវសានិ មហាទានំ ទត្វា បត្ថេស្សាមី’’តិ. សោ តេនេវ និយាមេន សត្ត ទិវសានិ មហាទានំ ទត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ទុស្សកោដ្ឋាគារំ វិវរាបេត្វា ឧត្តមសុខុមវត្ថំ ពុទ្ធានំ បាទមូលេ ឋបេត្វា ភិក្ខុសតសហស្សំ តិចីវរេន អច្ឆាទេត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, យោ តុម្ហេហិ ឥតោ សត្តទិវសមត្ថកេ ភិក្ខុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ, អហម្បិ សោ ភិក្ខុ វិយ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា បឋមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថោ ភវេយ្យ’’ន្តិ វត្វា សត្ថុ បាទមូលេ សីសំ កត្វា និបជ្ជិ.

សត្ថា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឥមិនា កុលបុត្តេន មហាអធិការោ កតោ, សមិជ្ឈិស្សតិ នុ ខោ ឯតស្ស អយំ បត្ថនា នោ’’តិ អនាគតំសញាណំ បេសេត្វា អាវជ្ជេន្តោ ‘‘សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ បស្សិ. ពុទ្ធានញ្ហិ អតីតំ វា អនាគតំ វា បច្ចុប្បន្នំ វា អារព្ភ អាវជ្ជេន្តានំ អាវរណំ នាម នត្ថិ, អនេកកប្បកោដិសតសហស្សន្តរម្បិ ច អតីតំ វា អនាគតំ វា ចក្កវាឡសហស្សន្តរម្បិ ច បច្ចុប្បន្នំ វា អាវជ្ជនបដិពទ្ធមេវ មនសិការបដិពទ្ធមេវ ហោតិ. ឯវំ អប្បដិវត្តិយេន ញាណេន សោ ភគវា ឥទំ អទ្ទស – ‘‘អនាគតេ សតសហស្សកប្បបរិយោសានេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តទា ឥមស្ស បត្ថនា សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ. អថ នំ ឯវមាហ – ‘‘អម្ភោ, កុលបុត្ត, អនាគតេ សតសហស្សកប្បបរិយោសានេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ត្វំ តស្ស បឋមកធម្មទេសនាយ តេបរិវដ្ដធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តបរិយោសានេ អដ្ឋារសហិ ព្រហ្មកោដីហិ សទ្ធិំ សហស្សនយសម្បន្នេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិស្សសី’’តិ.

ឥតិ សត្ថា តំ កុលបុត្តំ ព្យាករិត្វា ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ ទេសេត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ. តស្ស បរិនិព្ពុតស្ស សរីរំ សុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ ឯកគ្ឃនំ អហោសិ, សរីរចេតិយំ បនស្សុព្ពេធេន សត្តយោជនិកំ អកំសុ. ឥដ្ឋកា សុវណ្ណមយា អហេសុំ, ហរិតាលមនោសិលាយ មត្តិកាកិច្ចំ, តេលេន ឧទកកិច្ចំ សាធយិំសុ. ពុទ្ធានំ ធរមានកាលេ សរីរប្បភា ទ្វាទសយោជនិកំ ផរិ, បរិនិព្ពុតានំ បន តេសំ រស្មិ និក្ខមិត្វា សមន្តា យោជនសតំ អវត្ថរិ.

អយំ សេដ្ឋិ ពុទ្ធានំ សរីរចេតិយំ បរិវារេត្វា សហស្សរតនគ្ឃិយានិ ការេសិ. ចេតិយបតិដ្ឋាបនទិវសេ អន្តោចេតិយេ រតនឃរំ ការេសិ. សោ វស្សសតសហស្សំ មហន្តំ ទានាទិមយំ កល្យាណកម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវបុរេ និព្ពត្តិ. តស្ស ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តស្សេវ នវនវុតិ កប្បសហស្សានិ នវ កប្បសតានិ នវ ច កប្បា សមតិក្កន្តា. ឯត្តកស្ស កាលស្ស អច្ចយេន ឥតោ ឯកនវុតិកប្បមត្ថកេ អយំ កុលបុត្តោ ពន្ធុមតីនគរស្ស ទ្វារសមីបេ គាមេ កុដុម្ពិយគេហេ និព្ពត្តោ. តស្ស មហាកាលោតិ នាមំ អហោសិ, កនិដ្ឋភាតា បនស្ស ចូឡកាលោ នាម.

តស្មិំ សមយេ វិបស្សី ពោធិសត្តោ តុសិតបុរា ចវិត្វា ពន្ធុមតីនគរេ ពន្ធុមស្ស រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តោ. អនុក្កមេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា ធម្មទេសនត្ថាយ មហាព្រហ្មុនា អាយាចិតោ ‘‘កស្ស នុ ខោ បឋមំ ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ កនិដ្ឋំ ខណ្ឌំ នាម រាជកុមារំ តិស្សញ្ច បុរោហិតបុត្តំ ‘‘បឋមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថា’’តិ ទិស្វា ‘‘តេសញ្ច ធម្មំ ទេសេស្សាមិ, បិតុ ច សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ ពោធិមណ្ឌតោ អាកាសេនេវ អាគន្ត្វា ខេមេ មិគទាយេ ឱតិណ្ណោ តេ បក្កោសាបេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ តេ ទ្វេបិ ជនា ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សេហិ សទ្ធិំ អរហត្តផលេ បតិដ្ឋហិំសុ.

អថាបរេបិ ពោធិសត្តកាលេ អនុបព្ពជិតា ចតុរាសីតិសហស្សា កុលបុត្តា តំ បវត្តិំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អាគន្ត្វា ធម្មទេសនំ សុត្វា អរហត្តផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. សត្ថា តំ តត្ថេវ ខណ្ឌត្ថេរំ អគ្គសាវកដ្ឋានេ, តិស្សត្ថេរំ ទុតិយសាវកដ្ឋានេ ឋបេសិ. រាជាបិ តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘បុត្តំ បស្សិស្សាមី’’តិ ឧយ្យានំ គន្ត្វា ធម្មទេសនំ សុត្វា តីសុ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

សោ បាសាទវរគតោ និសីទិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ ជេដ្ឋបុត្តោ និក្ខមិត្វា ពុទ្ធោ ជាតោ, ទុតិយបុត្តោ មេ អគ្គសាវកោ, បុរោហិតបុត្តោ ទុតិយសាវកោ. ឥមេ ច អវសេសភិក្ខូ គិហិកាលេបិ មយ្ហំ បុត្តមេវ បរិវារេត្វា វិចរិំសុ, ឥមេ បុព្ពេបិ ទានិបិ មយ្ហមេវ ភារា, អហមេវ តេ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, អញ្ញេសំ ឱកាសំ ន ទស្សាមី’’តិ. វិហារទ្វារកោដ្ឋកតោ បដ្ឋាយ យាវ រាជគេហទ្វារា ឧភោសុ បស្សេសុ ខទិរបាការំ ការេត្វា វត្ថេហិ បដិច្ឆាទាបេត្វា ឧបរិ សុវណ្ណតារកវិចិត្តំ សមោលម្ពិតតាលក្ខន្ធមត្តវិវិធបុប្ផទាមវិតានំ ការេត្វា ហេដ្ឋាភូមិំ វិចិត្តត្ថរណេហិ សន្ថរាបេត្វា អន្តោ ឧភោសុ បស្សេសុ មាលាគច្ឆកេសុ បុណ្ណឃដេ សកលមគ្គវាសត្ថាយ ច គន្ធន្តរេសុ បុប្ផានិ បុប្ផន្តរេសុ គន្ធេ ច ឋបាបេត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចាបេសិ. ភគវា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អន្តោសាណិយាវ រាជគេហំ គន្ត្វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា វិហារំ បច្ចាគច្ឆតិ. អញ្ញោ កោចិ ទដ្ឋុម្បិ ន លភតិ, កុតោ បន ភិក្ខំ វា ទាតុំ បូជំ វា កាតុំ.

នាគរា ចិន្តេសុំ – ‘‘អជ្ជ សត្ថុ លោកេ ឧប្បន្នស្ស សត្តមាសាធិកានិ សត្ត សំវច្ឆរានិ, មយញ្ច ទដ្ឋុម្បិ ន លភាម, បគេវ ភិក្ខំ វា ទាតុំ បូជំ វា កាតុំ ធម្មំ វា សោតុំ. រាជា ‘មយ្ហំ ឯវ ពុទ្ធោ, មយ្ហំ ធម្មោ, មយ្ហំ សង្ឃោ’តិ មមាយិត្វា សយមេវ ឧបដ្ឋហតិ. សត្ថា ច ឧប្បជ្ជមានោ សទេវកស្ស លោកស្ស អត្ថាយ ឧប្បន្នោ, ន រញ្ញោយេវ អត្ថាយ. ន ហិ រញ្ញោយេវ និរយោ ឧណ្ហោ, អញ្ញេសំ នីលុប្បលវនសទិសោ. តស្មា រាជានំ ឯវំ វទាម ‘សចេ នោ សត្ថារំ ទេតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ ទេតិ, រញ្ញា សទ្ធិំ យុជ្ឈិត្វា សង្ឃំ គហេត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោម. ន សក្កា ខោ បន សុទ្ធនាគរេហេវ ឯវំ កាតុំ, ឯកំ ជេដ្ឋកបុរិសម្បិ គណ្ហាមា’’’តិ សេនាបតិំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘សាមិ កិំ អម្ហាកំ បក្ខោ ហោហិសិ, ឧទាហុ រញ្ញោ’’តិ អាហំសុ. សោ អាហ – ‘‘តុម្ហាកំ បក្ខោ ហោមិ, អបិច ខោ បន បឋមទិវសោ មយ្ហំ ទាតព្ពោ’’តិ. តេ សម្បដិច្ឆិំសុ.

សោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘នាគរា, ទេវ, តុម្ហាកំ កុបិតា’’តិ អាហ. កិមត្ថំ តាតាតិ? សត្ថារំ កិរ តុម្ហេវ ឧបដ្ឋហថ, អម្ហេ ន លភាមាតិ. សចេ ឥទានិបិ លភន្តិ, ន កុប្បន្តិ. អលភន្តា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈិតុកាមា, ទេវាតិ. យុជ្ឈាមិ, តាត, ន ភិក្ខុសង្ឃំ ទេមីតិ. ទេវ, តុម្ហាកំ ទាសា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈាមាតិ វទន្តិ, តុម្ហេ កំ គណ្ហិត្វា យុជ្ឈិស្សថាតិ? ននុ ត្វំ សេនាបតីតិ? នាគរេហិ វិនា អសមត្ថោ អហំ, ទេវាតិ. តតោ រាជា ‘‘ពលវន្តោ នាគរា, សេនាបតិបិ តេសំយេវ បក្ខោ’’តិ ញត្វា ‘‘អញ្ញានិ សត្តមាសាធិកានិ សត្ត សំវច្ឆរានិ មយ្ហំ ភិក្ខុសង្ឃំ ទេន្តូ’’តិ អាហ. នាគរា ន សម្បដិច្ឆិំសុ. រាជា ‘‘ឆព្ពស្សានិ បញ្ចវស្សានី’’តិ ឯវំ ហាបេត្វា អញ្ញេ សត្ត ទិវសេ យាចិ. នាគរា ‘‘អតិកក្ខឡំ ទានិ រញ្ញា សទ្ធិំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អនុជានិំសុ. រាជា សត្តមាសាធិកានំ សត្តន្នំ សំវច្ឆរានំ សជ្ជិតំ ទានមុខំ សត្តន្នមេវ ទិវសានំ សជ្ជេត្វា ឆ ទិវសេ កេសញ្ចិ អបស្សន្តានំយេវ ទានំ ទត្វា សត្តមេ ទិវសេ នាគរេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សក្ខិស្សថ, តាតា, ឯវរូបំ ទានំ ទាតុ’’ន្តិ អាហ. តេបិ ‘‘ននុ អម្ហេយេវ និស្សាយេតំ ទេវស្ស ឧប្បន្ន’’ន្តិ វត្វា ‘‘សក្ខិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. រាជា បិដ្ឋិហត្ថេន អស្សូនិ បុញ្ឆមានោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អដ្ឋសដ្ឋិភិក្ខុសតសហស្សំ អញ្ញស្សុ ភារំ អកត្វា យាវជីវំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិស្សាមីតិ ចិន្តេសិំ, នាគរានំ ទានិ មេ អនុញ្ញាតំ, នាគរា ហិ ‘មយំ ទានំ ទាតុំ ន លភាមា’តិ ភគវា កុប្បន្តិ. ស្វេវ បដ្ឋាយ តេសំ អនុគ្គហំ ករោថា’’តិ អាហ.

អថ ទុតិយទិវសេ សេនាបតិ មហាទានំ អទាសិ. តតោ នាគរា រញ្ញា កតសក្ការតោ ឧត្តរិតរំ សក្ការសម្មានំ កត្វា ទានំ អទំសុ. ឯតេនេវ និយាមេន សកលនគរស្ស បដិបាដិយា គតាយ ទ្វារគាមវាសិនោ សក្ការសម្មានំ សជ្ជយិំសុ. មហាកាលកុដុម្ពិកោ ចូឡកាលំ អាហ – ‘‘ទសពលស្ស សក្ការសម្មានំ ស្វេវ អម្ហាកំ បាបុណាតិ, កិំ សក្ការំ ករិស្សាមា’’តិ? ត្វមេវ ភាតិក ជានាហីតិ. សចេ មយ្ហំ រុចិយា ករោសិ, អម្ហាកំ សោឡសករីសមត្តេសុ ខេត្តេសុ គហិតគព្ភា សាលិយោ អត្ថិ. សាលិគព្ភំ ផាលេត្វា អាទាយ ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកំ បចាបេមាតិ. ឯវំ កយិរមានេ កស្សចិ ឧបការោ ន ហោតិ, តស្មា នេតំ មយ្ហំ រុច្ចតីតិ. សចេ ត្វំ ឯវំ ន ករោសិ, អហំ មយ្ហំ សន្តកំ មមាយិតុំ លភាមីតិ សោឡសករីសមត្តំ ខេត្តំ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា អដ្ឋករីសដ្ឋានេ សីមំ ឋបេត្វា សាលិគព្ភំ ផាលេត្វា អាទាយ អសម្ភិន្នេ ខីរេ បចាបេត្វា ចតុមធុរំ បក្ខិបិត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស អទាសិ. កុដុម្ពិកស្ស ខោ គព្ភំ ផាលេត្វា គហិតគហិតដ្ឋានំ បុន បូរតិ. បុថុកកាលេ បុថុកគ្គំ នាម អទាសិ, គាមវាសីហិ សទ្ធិំ អគ្គសស្សំ នាម អទាសិ, លាយនេ លាយនគ្គំ, វេណិករណេ វេណគ្គំ, កលាបាទីសុ កលាបគ្គំ ខលគ្គំ ខលភណ្ឌគ្គំ កោដ្ឋគ្គន្តិ. ឯវំ សោ ឯកសស្សេវ នវ វារេ អគ្គទានំ អទាសិ. តម្បិ សស្សំ អតិរេកំ ឧដ្ឋានសម្បន្នំ អហោសិ.

យាវ ពុទ្ធា ធរតិ, យាវ ច សង្ឃោ ធរតិ, ឯតេនេវ និយាមេន កល្យាណកម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ទេវេសុ ចេវ មនុស្សេសុ ច សំសរន្តោ ឯកនវុតិកប្បេ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អម្ហាកំ សត្ថុ លោកេ ឧប្បន្នកាលេ កបិលវត្ថុនគរស្ស អវិទូរេ ទោណវត្ថុព្រាហ្មណគាមេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ កោណ្ឌញ្ញមាណវោតិ នាមំ អកំសុ. សោ វុឌ្ឍិមន្វាយ តយោ វេទេ ឧគ្គហេត្វា លក្ខណមន្តានំ បារំ អគមាសិ. តេន សមយេន អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ តុសិតបុរា ចវិត្វា កបិលវត្ថុបុរេ និព្ពត្តិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ អដ្ឋុត្តរំ ព្រាហ្មណសតំ អហតវត្ថេហិ អច្ឆាទេត្វា អប្បោទកំ មធុបាយាសំ បាយេត្វា តេសំ អន្តរេ អដ្ឋ ជនេ ឧច្ចិនិត្វា មហាតលេ និសីទាបេត្វា អលង្កតបដិយត្តំ ពោធិសត្តំ ទុកូលចុម្ពដកេ និបជ្ជាបេត្វា លក្ខណបរិគ្គហណត្ថំ តេសំ សន្តិកំ អានយិំសុ. ធុរាសនេ និសិន្នព្រាហ្មណោ មហាបុរិសស្ស សរីរសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា ទ្វេ អង្គុលិយោ ឧក្ខិបិ. ឯវំ បដិបាដិយា សត្ត ជនា ឧក្ខិបិំសុ. តេសំ បន សព្ពនវកោ កោណ្ឌញ្ញមាណវោ, សោ ពោធិសត្តស្ស លក្ខណវរនិប្ផត្តិំ ឱលោកេត្វា ‘‘អគារមជ្ឈេ ឋានការណំ នត្ថិ, ឯកន្តេនេស វិវដ្ដច្ឆទោ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ឯកមេវ អង្គុលិំ ឧក្ខិបិ. ឥតរេ បន សត្ត ជនា ‘‘សចេ អគារំ អជ្ឈាវសិស្សតិ, រាជា ភវិស្សតិ ចក្កវត្តី. សចេ បព្ពជិស្សតិ, ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ទ្វេ គតិយោ ទិស្វា ទ្វេ អង្គុលិយោ ឧក្ខិបិំសុ. អយំ បន កោណ្ឌញ្ញោ កតាធិការោ បច្ឆិមភវិកសត្តោ បញ្ញាយ ឥតរេ សត្ត ជនេ អភិភវិត្វា ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតស្ស អគារមជ្ឈេ ឋានករណំ នាម នត្ថិ, និស្សំសយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ឯកមេវ គតិំ អទ្ទស, តស្មា ឯកំ អង្គុលិំ ឧក្ខិបិ. តតោ ព្រាហ្មណា អត្តនោ ឃរានិ គន្ត្វា បុត្តេ អាមន្តយិំសុ – ‘‘តាតា, អម្ហេ មហល្លកា, សុទ្ធោទនមហារាជស្ស បុត្តំ សព្ពញ្ញុតប្បត្តំ មយំ សម្ភាវេយ្យាម វា នោ វា. តុម្ហេ តស្មិំ កុមារេ សព្ពញ្ញុតំ បត្តេ តស្ស សាសនេ បព្ពជេយ្យាថា’’តិ.

សុទ្ធោទនមហារាជាបិ ពោធិសត្តស្ស ធាតិយោ អាទិំ កត្វា បរិហារំ ឧបដ្ឋបេន្តោ ពោធិសត្តំ វុទ្ធិំ អាបាទេសិ. មហាសត្តោបិ វុទ្ធិប្បត្តោ ទេវោ វិយ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា បរិបក្កេ ញាណេ កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ ទិស្វា រាហុលកុមារស្ស ជាតទិវសេ ឆន្នសហាយោ កណ្ឌកំ អារុយ្ហ ទេវតាហិ វិវដេន ទ្វារេន មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា តេនេវ រត្តិភាគេន តីណិ រជ្ជានិ អតិក្កមិត្វា អនោមានទីតីរេ បព្ពជិត្វា ឃដិការមហាព្រហ្មុនា អាភតេ អរហទ្ធជេ គហិតមត្តេយេវ វស្សសដ្ឋិកត្ថេរោ វិយ បាសាទិកេន ឥរិយាបថេន រាជគហំ បត្វា តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បណ្ឌវបព្ពតច្ឆាយាយ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា រញ្ញា មាគធេន រជ្ជសិរិយា និមន្តិយមានោបិ តំ បដិក្ខិបិត្វា អនុក្កមេន ឧរុវេលំ គន្ត្វា ‘‘រមណីយោ វត អយំ ភូមិភាគោ, អលំ វតិទំ កុលបុត្តស្ស បធានត្ថិកស្ស បធានាយា’’តិ បធានាភិមុខំ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា តត្ថ វាសំ ឧបគតោ.

តេន សមយេន ឥតរេ សត្ត ព្រាហ្មណា យថាកម្មំ គតា, សព្ពទហរោ បន លក្ខណបរិគ្គាហកោ កោណ្ឌញ្ញមាណវោ អរោគោ. សោ ‘‘មហាបុរិសោ បព្ពជិតោ’’តិ សុត្វា តេសំ ព្រាហ្មណានំ បុត្តេ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘‘សិទ្ធត្ថកុមារោ កិរ បព្ពជិតោ. សោ ហិ និស្សំសយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ. សចេ តុម្ហាកំ បិតរោ អរោគា អស្សុ, អជ្ជ និក្ខមិត្វា បព្ពជេយ្យុំ. សចេ តុម្ហេបិ ឥច្ឆថ, ឯថ មយំ តំ មហាបុរិសមនុបព្ពជិស្សាមា’’តិ. តេ សព្ពេ ឯកច្ឆន្ទា ភវិតុំ នាសក្ខិំសុ. តយោ ជនា ន បព្ពជិំសុ, កោណ្ឌញ្ញព្រាហ្មណំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ឥតរេ ចត្តារោ បព្ពជិំសុ. ឥមេ បញ្ច បព្ពជិត្វា គាមនិគមរាជធានីសុ ភិក្ខាយ ចរន្តា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ អគមិំសុ. តេ ឆព្ពស្សានិ ពោធិសត្តេ មហាបធានំ បទហន្តេ ‘‘ឥទានិ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ ឥទានិ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ មហាសត្តំ ឧបដ្ឋហមានា សន្តិកាវចរាវស្ស អហេសុំ. យទា បន ពោធិសត្តោ ឯកតិលតណ្ឌុលាទីហិ វីតិនាមេន្តោបិ ទុក្ករការិកាយ អរិយធម្មបដិវេធស្ស អភាវំ ញត្វា ឱឡារិកំ អាហារំ អាហរិ, តទា តេ បក្កមិត្វា ឥសិបតនំ អគមំសុ.

អថ ពោធិសត្តោ ឱឡារិកាហារបរិភោគេន ឆវិមំសលោហិតបារិបូរិំ កត្វា វិសាខបុណ្ណមទិវសេ សុជាតាយ ទិន្នំ វរភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សុវណ្ណបាតិំ នទិយា បដិសោតំ ខិបិត្វា ‘‘អជ្ជ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ កតសន្និដ្ឋានោ សាយន្ហសមយេ កាលេន នាគរាជេន អនេកេហិ ថុតិសតេហិ អភិត្ថវិយមានោ មហាពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ អចលដ្ឋានេ បាចីនលោកធាតុអភិមុខោ បល្លង្កេន និសីទិត្វា ចតុរង្គសមន្នាគតំ វីរិយំ អធិដ្ឋាយ សូរិយេ ធរមានេយេវ មារពលំ វិធមិត្វា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា បច្ចូសកាលសមនន្តរេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ញាណំ ឱតារេត្វា អនុលោមបដិលោមំ បច្ចយាការវដ្ដំ សម្មសន្តោ សព្ពពុទ្ធេហិ បដិវិទ្ធំ អសាធារណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិត្វា និព្ពានារម្មណាយ ផលសមាបត្តិយា តត្ថេវ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ.

ឯតេនេវ ឧបាយេន សត្តសត្តាហំ ពោធិមណ្ឌេ វិហរិត្វា រាជាយតនមូលេ មធុបិណ្ឌិកភោជនំ បរិភុញ្ជិត្វា បុន អជបាលនិគ្រោធមូលំ អាគន្ត្វា តត្ថ និសិន្នោ ធម្មគម្ភីរតំ បច្ចវេក្ខិត្វា អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តេ នមន្តេ មហាព្រហ្មុនា យាចិតោ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ តិក្ខិន្ទ្រិយាទិភេទេ សត្តេ ទិស្វា មហាព្រហ្មុនោ ធម្មទេសនាយ បដិញ្ញំ ទត្វា ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ អាឡារុទកានំ កាលកតភាវំ ញត្វា បុន ចិន្តេន្តោ ‘‘ពហូបការា ខោ បន មេ បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ, យេ មំ បធានបហិតត្តំ ឧបដ្ឋហិំសុ. យំនូនាហំ បញ្ចវគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. ឥទំ បន សព្ពមេវ ពុទ្ធានំ បរិវិតក្កមត្តមេវ, ឋបេត្វា បន កោណ្ឌញ្ញព្រាហ្មណំ អញ្ញោ កោចិ បឋមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. សោបិ ឯតទត្ថមេវ កប្បសតសហស្សំ អធិការកម្មំ អកាសិ, ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស នវ វារេ អគ្គសស្សទានំ អទាសិ.

អថ សត្ថា បត្តចីវរមាទាយ អនុបុព្ពេន ឥសិបតនំ គន្ត្វា យេន បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ, តេនុបសង្កមិ. តេ តថាគតំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វាវ អត្តនោ កតិកាយ សណ្ឋាតុំ នាសក្ខិំសុ. ឯកោ បត្តចីវរំ បដិគ្គហេសិ, ឯកោ អាសនំ បញ្ញាបេសិ, ឯកោ បាទោទកំ បច្ចុបដ្ឋាបេសិ, ឯកោ បាទេ ធោវិ, ឯកោ តាលវណ្ដំ គហេត្វា ពីជមានោ ឋិតោ. ឯវំ តេសុ វត្តំ ទស្សេត្វា សន្តិកេ និសិន្នេសុ កោណ្ឌញ្ញត្ថេរំ កាយសក្ខិំ កត្វា សត្ថា អនុត្តរំ តេបរិវដ្ដំ ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តំ អារភិ. មនុស្សបរិសា បញ្ច ជនាវ អហេសុំ, ទេវបរិសា អបរិច្ឆិន្នា. ទេសនាបរិយោសានេ កោណ្ឌញ្ញត្ថេរោ អដ្ឋារសហិ មហាព្រហ្មកោដីហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ. អថ សត្ថា ‘‘មយា ទុក្ករសតាភតំ ធម្មំ បឋមមេវ អញ្ញាសីតិ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោ នាម អយ’’ន្តិ ថេរំ អាលបន្តោ ‘‘អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោ, អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោ’’តិ អាហ. តស្ស តទេវ នាមំ ជាតំ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឥតិ ហិទំ អាយស្មតោ កោណ្ឌញ្ញស្ស អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោត្វេវ នាមំ អហោសី’’តិ.

ឥតិ ថេរោ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ, បាដិបទទិវសេ ភទ្ទិយត្ថេរោ, ទុតិយបក្ខទិវសេ វប្បត្ថេរោ, តតិយបក្ខទិវសេ មហានាមត្ថេរោ, បក្ខស្ស ចតុត្ថិយំ អស្សជិត្ថេរោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ. បញ្ចមិយា បន បក្ខស្ស អនត្តលក្ខណសុត្តន្តទេសនាបរិយោសានេ សព្ពេបិ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតា.

តេន ខោ បន សមយេន ឆ លោកេ អរហន្តោ ហោន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ សត្ថា យសទារកប្បមុខេ បញ្ចបញ្ញាស បុរិសេ, កប្បាសិយវនសណ្ឌេ តិំសមត្តេ ភទ្ទវគ្គិយេ, គយាសីសេ បិដ្ឋិបាសាណេ សហស្សមត្តេ បុរាណជដិលេតិ ឯវំ មហាជនំ អរិយភូមិំ ឱតារេត្វា ពិម្ពិសារប្បមុខានិ ឯកាទសនហុតានិ សោតាបត្តិផលេ, ឯកំ នហុតំ សរណត្តយេ បតិដ្ឋាបេត្វា ជម្ពុទីបតលេ សាសនំ បុប្ផិតផលិតំ កត្វា សកលជម្ពុទីបមណ្ឌលំ កាសាវបជ្ជោតំ ឥសិវាតបដិវាតំ ករោន្តោ ឯកស្មិំ សមយេ ជេតវនមហាវិហារំ បត្វា តត្ថ វសន្តោ ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនគតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ ‘‘បឋមំ ធម្មំ បដិវិទ្ធភិក្ខូនំ អន្តរេ មម បុត្តោ កោណ្ឌញ្ញោ អគ្គោ’’តិ ទស្សេតុំ ឯតទគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.

ថេរោបិ ទ្វេ អគ្គសាវកេ អត្តនោ និបច្ចការំ ករោន្តេ ទិស្វា ពុទ្ធានំ សន្តិកា អបក្កមិតុកាមោ ហុត្វា ‘‘បុណ្ណមាណវោ បព្ពជិត្វា សាសនេ អគ្គធម្មកថិកោ ភវិស្សតី’’តិ ទិស្វា ទោណវត្ថុព្រាហ្មណគាមំ គន្ត្វា អត្តនោ ភាគិនេយ្យំ បុណ្ណមាណវំ បព្ពាជេត្វា ‘‘អយំ ពុទ្ធានំ សន្តិកេ វសិស្សតី’’តិ តស្ស ពុទ្ធានំ អន្តេវាសិកភាវំ កត្វា សយំ ទសពលំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភគវា មយ្ហំ គាមន្តសេនាសនំ អសប្បាយំ, អាកិណ្ណោ វិហរិតុំ ន សក្កោមិ, ឆទ្ទន្តទហំ គន្ត្វា វសិស្សាមី’’តិ ភគវន្តំ អនុជានាបេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឆទ្ទន្តទហំ គន្ត្វា ឆទ្ទន្តហត្ថិកុលំ និស្សាយ ទ្វាទស វស្សានិ វីតិនាមេត្វា តត្ថេវ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ.