១. អភិធម្មភាជនីយំ

២១៩. ពាវីសតិន្ទ្រិយានិ – ចក្ខុន្ទ្រិយំ, សោតិន្ទ្រិយំ, ឃានិន្ទ្រិយំ, ជិវ្ហិន្ទ្រិយំ, កាយិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយំ, ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, បុរិសិន្ទ្រិយំ, ជីវិតិន្ទ្រិយំ, សុខិន្ទ្រិយំ, ទុក្ខិន្ទ្រិយំ, សោមនស្សិន្ទ្រិយំ, ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ, ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ, សទ្ធិន្ទ្រិយំ, វីរិយិន្ទ្រិយំ [វិរិយិន្ទ្រិយំ (សី. ស្យា.)], សតិន្ទ្រិយំ, សមាធិន្ទ្រិយំ, បញ្ញិន្ទ្រិយំ, អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ, អញ្ញិន្ទ្រិយំ, អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ.

២២០. តត្ថ កតមំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ? យំ ចក្ខុ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ…បេ… សុញ្ញោ គាមោបេសោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ សោតិន្ទ្រិយំ…បេ… ឃានិន្ទ្រិយំ…បេ… ជិវ្ហិន្ទ្រិយំ…បេ… កាយិន្ទ្រិយំ? យោ កាយោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ…បេ… សុញ្ញោ គាមោបេសោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘កាយិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ មនិន្ទ្រិយំ? ឯកវិធេន មនិន្ទ្រិយំ – ផស្សសម្បយុត្តំ. ទុវិធេន មនិន្ទ្រិយំ – អត្ថិ សហេតុកំ, អត្ថិ អហេតុកំ. តិវិធេន មនិន្ទ្រិយំ – អត្ថិ កុសលំ, អត្ថិ អកុសលំ, អត្ថិ អព្យាកតំ. ចតុព្ពិធេន មនិន្ទ្រិយំ – អត្ថិ កាមាវចរំ, អត្ថិ រូបាវចរំ, អត្ថិ អរូបាវចរំ, អត្ថិ អបរិយាបន្នំ. បញ្ចវិធេន មនិន្ទ្រិយំ – អត្ថិ សុខិន្ទ្រិយសម្បយុត្តំ, អត្ថិ ទុក្ខិន្ទ្រិយសម្បយុត្តំ, អត្ថិ សោមនស្សិន្ទ្រិយសម្បយុត្តំ, អត្ថិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយសម្បយុត្តំ, អត្ថិ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយសម្បយុត្តំ. ឆព្ពិធេន មនិន្ទ្រិយំ – ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ. ឯវំ ឆព្ពិធេន មនិន្ទ្រិយំ.

សត្តវិធេន មនិន្ទ្រិយំ – ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… កាយវិញ្ញាណំ, មនោធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតុ. ឯវំ សត្តវិធេន មនិន្ទ្រិយំ.

អដ្ឋវិធេន មនិន្ទ្រិយំ – ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… កាយវិញ្ញាណំ អត្ថិ សុខសហគតំ, អត្ថិ ទុក្ខសហគតំ, មនោធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតុ. ឯវំ អដ្ឋវិធេន មនិន្ទ្រិយំ.

នវវិធេន មនិន្ទ្រិយំ – ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… កាយវិញ្ញាណំ, មនោធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតុ អត្ថិ កុសលា, អត្ថិ អកុសលា, អត្ថិ អព្យាកតា. ឯវំ នវវិធេន មនិន្ទ្រិយំ.

ទសវិធេន មនិន្ទ្រិយំ – ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… កាយវិញ្ញាណំ អត្ថិ សុខសហគតំ, អត្ថិ ទុក្ខសហគតំ, មនោធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតុ អត្ថិ កុសលា, អត្ថិ អកុសលា, អត្ថិ អព្យាកតា. ឯវំ ទសវិធេន មនិន្ទ្រិយំ…បេ… ឯវំ ពហុវិធេន មនិន្ទ្រិយំ. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘មនិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ? យំ ឥត្ថិយា ឥត្ថិលិង្គំ ឥត្ថិនិមិត្តំ ឥត្ថិកុត្តំ ឥត្ថាកប្បោ ឥត្ថត្តំ ឥត្ថិភាវោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ឥត្ថិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ បុរិសិន្ទ្រិយំ? យំ បុរិសស្ស បុរិសលិង្គំ បុរិសនិមិត្តំ បុរិសកុត្តំ បុរិសាកប្បោ បុរិសត្តំ បុរិសភាវោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘បុរិសិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ? ជីវិតិន្ទ្រិយំ ទុវិធេន – អត្ថិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ, អត្ថិ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ.

តត្ថ កតមំ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ? យោ តេសំ រូបីនំ ធម្មានំ អាយុ ឋិតិ យបនា យាបនា ឥរិយនា វត្តនា បាលនា ជីវិតំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ? យោ តេសំ អរូបីនំ ធម្មានំ អាយុ ឋិតិ យបនា យាបនា ឥរិយនា វត្តនា បាលនា ជីវិតំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អរូបជីវតិន្ទ្រិយំ’’. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ សុខិន្ទ្រិយំ? យំ កាយិកំ សាតំ កាយិកំ សុខំ កាយសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ កាយសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សុខិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ? យំ កាយិកំ អសាតំ កាយិកំ ទុក្ខំ កាយសម្ផស្សជំ អសាតំ ទុក្ខំ វេទយិតំ កាយសម្ផស្សជា អសាតា ទុក្ខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ទុក្ខិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ? យំ ចេតសិកំ សាតំ ចេតសិកំ សុខំ ចេតោសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សោមនស្សិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ? យំ ចេតសិកំ អសាតំ ចេតសិកំ ទុក្ខំ ចេតោសម្ផស្សជំ អសាតំ ទុក្ខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ផស្សជា អសាតា ទុក្ខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ? យំ ចេតសិកំ នេវ សាតំ នាសាតំ ចេតោសម្ផស្សជំ អទុក្ខមសុខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ផស្សជា អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ? យា សទ្ធា សទ្ទហនា ឱកប្បនា អភិប្បសាទោ សទ្ធា សទ្ធិន្ទ្រិយំ សទ្ធាពលំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សទ្ធិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ វីរិយិន្ទ្រិយំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ និក្កមោ បរក្កមោ ឧយ្យាមោ វាយាមោ ឧស្សាហោ ឧស្សោឡ្ហី ថាមោ ឋិតិ អសិថិលបរក្កមតា អនិក្ខិត្តឆន្ទតា អនិក្ខិត្តធុរតា ធុរសម្បគ្គាហោ វីរិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ វីរិយពលំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘វីរិយិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ សតិន្ទ្រិយំ? យា សតិ អនុស្សតិ បដិស្សតិ សតិ សរណតា ធារណតា អបិលាបនតា អសម្មុស្សនតា សតិ សតិន្ទ្រិយំ សតិពលំ សម្មាសតិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សតិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ សមាធិន្ទ្រិយំ? យា ចិត្តស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតិ អវិសាហារោ អវិក្ខេបោ អវិសាហដមានសតា សមថោ សមាធិន្ទ្រិយំ សមាធិពលំ សម្មាសមាធិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សមាធិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ? យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘បញ្ញិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ? យា តេសំ ធម្មានំ អនញ្ញាតានំ អទិដ្ឋានំ អប្បត្តានំ អវិទិតានំ អសច្ឆិកតានំ សច្ឆិកិរិយាយ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ’’.

តត្ថ កតមំ អញ្ញិន្ទ្រិយំ? យា តេសំ ធម្មានំ ញាតានំ ទិដ្ឋានំ បត្តានំ វិទិតានំ សច្ឆិកតានំ សច្ឆិកិរិយាយ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – ឥទំ វុច្ចតិ អញ្ញិន្ទ្រិយំ.

តត្ថ កតមំ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ? យា តេសំ ធម្មានំ អញ្ញាតាវីនំ ទិដ្ឋានំ បត្តានំ វិទិតានំ សច្ឆិកតានំ សច្ឆិកិរិយាយ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ’’.

អភិធម្មភាជនីយំ.