២. អភិធម្មភាជនីយំ

១៥៥. ទ្វាទសាយតនានិ – ចក្ខាយតនំ, សោតាយតនំ, ឃានាយតនំ, ជិវ្ហាយតនំ, កាយាយតនំ, មនាយតនំ, រូបាយតនំ, សទ្ទាយតនំ, គន្ធាយតនំ, រសាយតនំ, ផោដ្ឋព្ពាយតនំ, ធម្មាយតនំ.

១៥៦. តត្ថ កតមំ ចក្ខាយតនំ? យំ ចក្ខុ [ចក្ខុំ (សី. ស្យា. ក.) ធ. ស. ៥៩៦-៥៩៩] ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ អត្តភាវបរិយាបន្នោ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ, យេន ចក្ខុនា អនិទស្សនេន សប្បដិឃេន រូបំ សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ បស្សិ វា បស្សតិ វា បស្សិស្សតិ វា បស្សេ វា, ចក្ខុម្បេតំ ចក្ខាយតនម្បេតំ ចក្ខុធាតុបេសា ចក្ខុន្ទ្រិយម្បេតំ លោកោបេសោ ទ្វារាបេសា សមុទ្ទោបេសោ បណ្ឌរម្បេតំ ខេត្តម្បេតំ វត្ថុម្បេតំ នេត្តម្បេតំ នយនម្បេតំ ឱរិមំ តីរម្បេតំ សុញ្ញោ គាមោបេសោ. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចក្ខាយតនំ’’.

១៥៧. តត្ថ កតមំ សោតាយតនំ? យំ សោតំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ អត្តភាវបរិយាបន្នោ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ, យេន សោតេន អនិទស្សនេន សប្បដិឃេន សទ្ទំ អនិទស្សនំ សប្បដិឃំ សុណិ វា សុណាតិ វា សុណិស្សតិ វា សុណេ វា, សោតម្បេតំ សោតាយតនម្បេតំ សោតធាតុបេសា សោតិន្ទ្រិយម្បេតំ លោកោបេសោ ទ្វារាបេសា សមុទ្ទោបេសោ បណ្ឌរម្បេតំ ខេត្តម្បេតំ វត្ថុម្បេតំ ឱរិមំ តីរម្បេតំ សុញ្ញោ គាមោបេសោ. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សោតាយតនំ’’.

១៥៨. តត្ថ កតមំ ឃានាយតនំ? យំ ឃានំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ អត្តភាវបរិយាបន្នោ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ, យេន ឃានេន អនិទស្សនេន សប្បដិឃេន គន្ធំ អនិទស្សនំ សប្បដិឃំ ឃាយិ វា ឃាយតិ វា ឃាយិស្សតិ វា ឃាយេ វា, ឃានម្បេតំ ឃានាយតនម្បេតំ ឃានធាតុបេសា ឃានិន្ទ្រិយម្បេតំ លោកោបេសោ ទ្វារាបេសា សមុទ្ទោបេសោ បណ្ឌរម្បេតំ ខេត្តម្បេតំ វត្ថុម្បេតំ ឱរិមំ តីរម្បេតំ សុញ្ញោ គាមោបេសោ. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ឃានាយតនំ’’.

១៥៩. តត្ថ កតមំ ជិវ្ហាយតនំ? យា ជិវ្ហា ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ អត្តភាវបរិយាបន្នោ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ, យាយ ជិវ្ហាយ អនិទស្សនាយ សប្បដិឃាយ រសំ អនិទស្សនំ សប្បដិឃំ សាយិ វា សាយតិ វា សាយិស្សតិ វា សាយេ វា, ជិវ្ហាបេសា ជិវ្ហាយតនម្បេតំ ជិវ្ហាធាតុបេសា ជីវ្ហិន្ទ្រិយម្បេតំ លោកោបេសោ ទ្វារាបេសា សមុទ្ទោបេសោ បណ្ឌរម្បេតំ ខេត្តម្បេតំ វត្ថុម្បេតំ ឱរិមំ តីរម្បេតំ សុញ្ញោ គាមោបេសោ. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ជិវ្ហាយតនំ’’.

១៦០. តត្ថ កតមំ កាយាយតនំ? យោ កាយោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ អត្តភាវបរិយាបន្នោ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ, យេន កាយេន អនិទស្សនេន សប្បដិឃេន ផោដ្ឋព្ពំ អនិទស្សនំ សប្បដិឃំ ផុសិ វា ផុសតិ វា ផុសិស្សតិ វា ផុសេ វា, កាយោបេសោ កាយាយតនម្បេតំ កាយធាតុបេសា កាយិន្ទ្រិយម្បេតំ លោកោបេសោ ទ្វារាបេសា សមុទ្ទោបេសោ បណ្ឌរម្បេតំ ខេត្តម្បេតំ វត្ថុម្បេតំ ឱរិមំ តីរម្បេតំ សុញ្ញោ គាមោបេសោ. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘កាយាយតនំ’’.

១៦១. តត្ថ កតមំ មនាយតនំ? ឯកវិធេន មនាយតនំ – ផស្សសម្បយុត្តំ.

ទុវិធេន មនាយតនំ – អត្ថិ សហេតុកំ, អត្ថិ អហេតុកំ.

តិវិធេន មនាយតនំ – អត្ថិ កុសលំ, អត្ថិ អកុសលំ, អត្ថិ អព្យាកតំ.

ចតុព្ពិធេន មនាយតនំ – អត្ថិ កាមាវចរំ, អត្ថិ រូបាវចរំ, អត្ថិ អរូបាវចរំ, អត្ថិ អបរិយាបន្នំ.

បញ្ចវិធេន មនាយតនំ – អត្ថិ សុខិន្ទ្រិយសម្បយុត្តំ, អត្ថិ ទុក្ខិន្ទ្រិយសម្បយុត្តំ, អត្ថិ សោមនស្សិន្ទ្រិយសម្បយុត្តំ, អត្ថិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយសម្បយុត្តំ, អត្ថិ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយសម្បយុត្តំ.

ឆព្ពិធេន មនាយតនំ – ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតវិញ្ញាណំ, ឃានវិញ្ញាណំ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ, កាយវិញ្ញាណំ, មនោវិញ្ញាណំ. ឯវំ ឆព្ពិធេន មនាយតនំ.

សត្តវិធេន មនាយតនំ – ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតវិញ្ញាណំ, ឃានវិញ្ញាណំ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ, កាយវិញ្ញាណំ, មនោធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតុ. ឯវំ សត្តវិធេន មនាយតនំ.

អដ្ឋវិធេន មនាយតនំ – ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតវិញ្ញាណំ, ឃានវិញ្ញាណំ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ, កាយវិញ្ញាណំ អត្ថិ សុខសហគតំ, អត្ថិ ទុក្ខសហគតំ, មនោធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតុ. ឯវំ អដ្ឋវិធេន មនាយតនំ.

នវវិធេន មនាយតនំ – ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតវិញ្ញាណំ, ឃានវិញ្ញាណំ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ, កាយវិញ្ញាណំ, មនោធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតុ អត្ថិ កុសលំ, អត្ថិ អកុសលំ, អត្ថិ អព្យាកតំ. ឯវំ នវវិធេន មនាយតនំ.

ទសវិធេន មនាយតនំ – ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតវិញ្ញាណំ, ឃានវិញ្ញាណំ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ, កាយវិញ្ញាណំ អត្ថិ សុខសហគតំ, អត្ថិ ទុក្ខសហគតំ, មនោធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតុ អត្ថិ កុសលំ, អត្ថិ អកុសលំ, អត្ថិ អព្យាកតំ. ឯវំ ទសវិធេន មនាយតនំ.

ឯកវិធេន មនាយតនំ – ផស្សសម្បយុត្តំ.

ទុវិធេន មនាយតនំ – អត្ថិ សហេតុកំ, អត្ថិ អហេតុកំ.

តិវិធេន មនាយតនំ – អត្ថិ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ, អត្ថិ ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ, អត្ថិ អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ…បេ…. ឯវំ ពហុវិធេន មនាយតនំ. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘មនាយតនំ’’.

១៦២. តត្ថ កតមំ រូបាយតនំ? យំ រូបំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ វណ្ណនិភា សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ នីលំ បីតកំ លោហិតកំ [បីតំ លោហិតំ (សី.)] ឱទាតំ កាឡកំ មញ្ជិដ្ឋកំ [មញ្ជេដ្ឋកំ (សី. ស្យា.)] ហរិ ហរិវណ្ណំ អម្ពង្កុរវណ្ណំ ទីឃំ រស្សំ អណុំ ថូលំ វដ្ដំ បរិមណ្ឌលំ ចតុរស្សំ ឆឡំសំ អដ្ឋំសំ សោឡសំសំ និន្នំ ថលំ ឆាយា អាតបោ អាលោកោ អន្ធការោ អព្ភា មហិកា ធូមោ រជោ ចន្ទមណ្ឌលស្ស វណ្ណនិភា សូរិយមណ្ឌលស្ស [សុរិយមណ្ឌលស្ស (សី. ស្យា. កំ.)] វណ្ណនិភា តារករូបានំ វណ្ណនិភា អាទាសមណ្ឌលស្ស វណ្ណនិភា មណិសង្ខមុត្តវេឡុរិយស្ស វណ្ណនិភា ជាតរូបរជតស្ស វណ្ណនិភា, យំ វា បនញ្ញម្បិ អត្ថិ រូបំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ វណ្ណនិភា សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ, យំ រូបំ សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ ចក្ខុនា អនិទស្សនេន សប្បដិឃេន បស្សិ វា បស្សតិ វា បស្សិស្សតិ វា បស្សេ វា, រូបម្បេតំ រូបាយតនម្បេតំ រូបធាតុបេសា. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘រូបាយតនំ’’.

១៦៣. តត្ថ កតមំ សទ្ទាយតនំ? យោ សទ្ទោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ ភេរិសទ្ទោ មុទិង្គសទ្ទោ [មុតិង្គសទ្ធោ (សី.)] សង្ខសទ្ទោ បណវសទ្ទោ គីតសទ្ទោ វាទិតសទ្ទោ សម្មសទ្ទោ បាណិសទ្ទោ សត្តានំ និគ្ឃោសសទ្ទោ ធាតូនំ សន្និឃាតសទ្ទោ វាតសទ្ទោ ឧទកសទ្ទោ មនុស្សសទ្ទោ អមនុស្សសទ្ទោ, យោ វា បនញ្ញោបិ អត្ថិ សទ្ទោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ, យំ សទ្ទំ អនិទស្សនំ សប្បដិឃំ សោតេន អនិទស្សនេន សប្បដិឃេន សុណិ វា សុណាតិ វា សុណិស្សតិ វា សុណេ វា, សទ្ទោបេសោ សទ្ទាយតនម្បេតំ សទ្ទធាតុបេសា. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សទ្ទាយតនំ’’.

១៦៤. តត្ថ កតមំ គន្ធាយតនំ? យោ គន្ធោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ មូលគន្ធោ សារគន្ធោ តចគន្ធោ បត្តគន្ធោ បុប្ផគន្ធោ ផលគន្ធោ អាមគន្ធោ វិស្សគន្ធោ សុគន្ធោ ទុគ្គន្ធោ, យោ វា បនញ្ញោបិ អត្ថិ គន្ធោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ, យំ គន្ធំ អនិទស្សនំ សប្បដិឃំ ឃានេន អនិទស្សនេន សប្បដិឃេន ឃាយិ វា ឃាយតិ វា ឃាយិស្សតិ វា ឃាយេ វា, គន្ធោបេសោ គន្ធាយតនម្បេតំ គន្ធធាតុបេសា. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘គន្ធាយតនំ’’.

១៦៥. តត្ថ កតមំ រសាយតនំ? យោ រសោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ មូលរសោ ខន្ធរសោ តចរសោ បត្តរសោ បុប្ផរសោ ផលរសោ អម្ពិលំ មធុរំ តិត្តកំ កដុកំ លោណិកំ [លបិលកំ (សី.), លម្បិកំ (ក. សី.)] ខារិកំ លម្ពិកំ កសាវោ សាទុ អសាទុ, យោ វា បនញ្ញោបិ អត្ថិ រសោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ, យំ រសំ អនិទស្សនំ សប្បដិឃំ ជិវ្ហាយ អនិទស្សនាយ សប្បដិឃាយ សាយិ វា សាយតិ វា សាយិស្សតិ វា សាយេ វា, រសោបេសោ រសាយតនម្បេតំ រសធាតុបេសា. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘រសាយតនំ’’.

១៦៦. តត្ថ កតមំ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ? បថវីធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតុ កក្ខឡំ មុទុកំ សណ្ហំ ផរុសំ សុខសម្ផស្សំ ទុក្ខសម្ផស្សំ គរុកំ លហុកំ, យំ ផោដ្ឋព្ពំ អនិទស្សនំ សប្បដិឃំ កាយេន អនិទស្សនេន សប្បដិឃេន ផុសិ វា ផុសតិ វា ផុសិស្សតិ វា ផុសេ វា, ផោដ្ឋព្ពោបេសោ ផោដ្ឋព្ពាយតនម្បេតំ ផោដ្ឋព្ពធាតុបេសា. ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ផោដ្ឋព្ពាយតនំ’’.

១៦៧. តត្ថ កតមំ ធម្មាយតនំ? វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញាក្ខន្ធោ, សង្ខារក្ខន្ធោ, យញ្ច រូបំ អនិទស្សនអប្បដិឃំ ធម្មាយតនបរិយាបន្នំ, អសង្ខតា ច ធាតុ.

តត្ថ កតមោ វេទនាក្ខន្ធោ? ឯកវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ – ផស្សសម្បយុត្តោ. ទុវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ – អត្ថិ សហេតុកោ, អត្ថិ អហេតុកោ. តិវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ – អត្ថិ កុសលោ, អត្ថិ អកុសលោ, អត្ថិ អព្យាកតោ…បេ… ឯវំ ទសវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… ឯវំ ពហុវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ. អយំ វុច្ចតិ ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ’’.

តត្ថ កតមោ សញ្ញាក្ខន្ធោ? ឯកវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ – ផស្សសម្បយុត្តោ. ទុវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ – អត្ថិ សហេតុកោ, អត្ថិ អហេតុកោ. តិវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ – អត្ថិ កុសលោ, អត្ថិ អកុសលោ, អត្ថិ អព្យាកតោ…បេ… ឯវំ ទសវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ…បេ… ឯវំ ពហុវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ. អយំ វុច្ចតិ ‘‘សញ្ញាក្ខន្ធោ’’.

តត្ថ កតមោ សង្ខារក្ខន្ធោ? ឯកវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ – ចិត្តសម្បយុត្តោ. ទុវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ – អត្ថិ ហេតុ, អត្ថិ ន ហេតុ. តិវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ – អត្ថិ កុសលោ, អត្ថិ អកុសលោ, អត្ថិ អព្យាកតោ…បេ… ឯវំ ទសវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ…បេ… ឯវំ ពហុវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ. អយំ វុច្ចតិ ‘‘សង្ខារក្ខន្ធោ’’.

តត្ថ កតមំ រូបំ អនិទស្សនអប្បដិឃំ ធម្មាយតនបរិយាបន្នំ? ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ…បេ… កពឡីការោ អាហារោ. ឥទំ វុច្ចតិ រូបំ ‘‘អនិទស្សនអប្បដិឃំ ធម្មាយតនបរិយាបន្នំ’’.

តត្ថ កតមា អសង្ខតា ធាតុ? រាគក្ខយោ, ទោសក្ខយោ, មោហក្ខយោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អសង្ខតា ធាតុ’’.

ឥទំ វុច្ចតិ ធម្មាយតនំ.

អភិធម្មភាជនីយំ.