៤. ចតុក្កនិទ្ទេសោ

៧៩៣. (១. ក) តត្ថ កតមំ កម្មស្សកតញាណំ? ‘‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋំ, អត្ថិ ហុតំ, អត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, អត្ថិ អយំ លោកោ, អត្ថិ បរោ លោកោ, អត្ថិ មាតា, អត្ថិ បិតា, អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, អត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’’តិ – យា ឯវរូបា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘កម្មស្សកតញាណំ’’. ឋបេត្វា សច្ចានុលោមិកំ ញាណំ, សព្ពាបិ សាសវា កុសលា បញ្ញា កម្មស្សកតញាណំ.

(ខ) តត្ថ កតមំ សច្ចានុលោមិកំ ញាណំ? ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ វា វេទនា…បេ… សញ្ញា… សង្ខារា… ‘‘វិញ្ញាណំ អនិច្ច’’ន្តិ វា យា ឯវរូបី អនុលោមិកា ខន្តិ ទិដ្ឋិ រុចិ មុទិ បេក្ខា ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សច្ចានុលោមិកំ ញាណំ’’.

(គ) ចតូសុ មគ្គេសុ បញ្ញា មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ.

(ឃ) ចតូសុ ផលេសុ បញ្ញា ផលសមង្គិស្ស ញាណំ.

៧៩៤. (២) មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ ទុក្ខេបេតំ ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេបេតំ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេបេតំ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយបេតំ ញាណំ.

(ក) តត្ថ កតមំ ទុក្ខេ ញាណំ? ទុក្ខំ អារព្ភ យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ទុក្ខេ ញាណំ’’.

(ខ-ឃ) ទុក្ខសមុទយំ អារព្ភ…បេ… ទុក្ខនិរោធំ អារព្ភ…បេ… ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អារព្ភ យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ’’.

៧៩៥. (៣) កាមាវចរកុសលាព្យាកតេ បញ្ញា កាមាវចរា បញ្ញា, រូបាវចរកុសលាព្យាកតេ បញ្ញា រូបាវចរា បញ្ញា, អរូបាវចរកុសលាព្យាកតេ បញ្ញា អរូបាវចរា បញ្ញា, ចតូសុ មគ្គេសុ ចតូសុ ផលេសុ បញ្ញា អបរិយាបន្នា បញ្ញា.

៧៩៦. (៤. ក) តត្ថ កតមំ ធម្មេ ញាណំ? ចតូសុ មគ្គេសុ ចតូសុ ផលេសុ បញ្ញា ធម្មេ ញាណំ.

(ខ) សោ ឥមិនា ធម្មេន ញាតេន ទិដ្ឋេន បត្តេន វិទិតេន បរិយោគាឡ្ហេន អតីតានាគតេន នយំ នេតិ. ‘‘យេ ហិ កេចិ អតីតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ទុក្ខំ អព្ភញ្ញំសុ [អព្ភញ្ញិំសុ (ស្យា.) ឯវមុបរិបិ], ទុក្ខសមុទយំ អព្ភញ្ញំសុ, ទុក្ខនិរោធំ អព្ភញ្ញំសុ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អព្ភញ្ញំសុ, ឥមញ្ញេវ តេ ទុក្ខំ អព្ភញ្ញំសុ, ឥមញ្ញេវ តេ ទុក្ខសមុទយំ អព្ភញ្ញំសុ, ឥមញ្ញេវ តេ ទុក្ខនិរោធំ អព្ភញ្ញំសុ, ឥមញ្ញេវ តេ ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អព្ភញ្ញំសុ. យេ ហិ កេចិ អនាគតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ទុក្ខំ អភិជានិស្សន្តិ, ទុក្ខសមុទយំ អភិជានិស្សន្តិ, ទុក្ខនិរោធំ អភិជានិស្សន្តិ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិជានិស្សន្តិ, ឥមញ្ញេវ តេ ទុក្ខំ អភិជានិស្សន្តិ, ឥមញ្ញេវ តេ ទុក្ខសមុទយំ អភិជានិស្សន្តិ, ឥមញ្ញេវ តេ ទុក្ខនិរោធំ អភិជានិស្សន្តិ, ឥមញ្ញេវ តេ ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិជានិស្សន្តី’’តិ – យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អន្វយេ ញាណំ’’.

(គ) តត្ថ កតមំ បរិយេ ញាណំ? ឥធ ភិក្ខុ បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាតិ. សរាគំ វា ចិត្តំ ‘‘សរាគំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, វីតរាគំ វា ចិត្តំ ‘‘វីតរាគំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, សទោសំ វា ចិត្តំ ‘‘សទោសំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, វីតទោសំ វា ចិត្តំ ‘‘វីតទោសំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, សមោហំ វា ចិត្តំ ‘‘សមោហំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, វីតមោហំ វា ចិត្តំ ‘‘វីតមោហំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, សំខិត្តំ វា ចិត្តំ ‘‘សំខិត្តំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, វិក្ខិត្តំ វា ចិត្តំ ‘‘វិក្ខិត្តំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, មហគ្គតំ វា ចិត្តំ ‘‘មហគ្គតំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, អមហគ្គតំ វា ចិត្តំ ‘‘អមហគ្គតំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, សឧត្តរំ វា ចិត្តំ ‘‘សឧត្តរំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, អនុត្តរំ វា ចិត្តំ ‘‘អនុត្តរំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, សមាហិតំ វា ចិត្តំ ‘‘សមាហិតំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, អសមាហិតំ វា ចិត្តំ ‘‘អសមាហិតំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, វិមុត្តំ វា ចិត្តំ ‘‘វិមុត្តំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតិ, អវិមុត្តំ វា ចិត្តំ ‘‘អវិមុត្តំ ចិត្ត’’ន្តិ បជានាតីតិ – យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘បរិយេ ញាណំ’’.

(ឃ) ឋបេត្វា ធម្មេ ញាណំ អន្វយេ ញាណំ បរិយេ ញាណំ, អវសេសា បញ្ញា សម្មុតិញាណំ.

៧៩៧. (៥. ក) តត្ថ កតមា បញ្ញា អាចយាយ នោ អបចយាយ? កាមាវចរកុសលេ បញ្ញា អាចយាយ នោ អបចយាយ.

(ខ) ចតូសុ មគ្គេសុ បញ្ញា អបចយាយ នោ អាចយាយ.

(គ) រូបាវចរារូបាវចរកុសលេ បញ្ញា អាចយាយ ចេវ អបចយាយ ច.

(ឃ) អវសេសា បញ្ញា នេវ អាចយាយ នោ អបចយាយ.

៧៩៨. (៦. ក) តត្ថ កតមា បញ្ញា និព្ពិទាយ នោ បដិវេធាយ? យាយ បញ្ញាយ កាមេសុ វីតរាគោ ហោតិ, ន ច អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតិ ន ច សច្ចានិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បញ្ញា និព្ពិទាយ នោ បដិវេធាយ’’.

(ខ) ស្វេវ បញ្ញាយ កាមេសុ វីតរាគោ សមានោ អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតិ ន ច សច្ចានិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បញ្ញា បដិវេធាយ នោ និព្ពិទាយ’’.

(គ) ចតូសុ មគ្គេសុ បញ្ញា និព្ពិទាយ ចេវ បដិវេធាយ ច.

(ឃ) អវសេសា បញ្ញា នេវ និព្ពិទាយ នោ បដិវេធាយ.

៧៩៩. (៧. ក) តត្ថ កតមា ហានភាគិនី បញ្ញា? បឋមស្ស ឈានស្ស លាភិំ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិនី បញ្ញា.

(ខ) តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិនី បញ្ញា.

(គ) អវិតក្កសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិសេសភាគិនី បញ្ញា.

(ឃ) និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសញ្ហិតា និព្ពេធភាគិនី បញ្ញា. ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភិំ វិតក្កសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិនី បញ្ញា. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិនី បញ្ញា. ឧបេក្ខាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិសេសភាគិនី បញ្ញា. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសញ្ហិតា និព្ពេធភាគិនី បញ្ញា. តតិយស្ស ឈានស្ស លាភិំ បីតិសុខសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិនី បញ្ញា. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិនី បញ្ញា. អទុក្ខមសុខសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិសេសភាគិនី បញ្ញា. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសញ្ហិតា និព្ពេធភាគិនី បញ្ញា. ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស លាភិំ ឧបេក្ខាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិនី បញ្ញា. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិនី បញ្ញា. អាកាសានញ្ចាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិសេសភាគិនី បញ្ញា. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសញ្ហិតា និព្ពេធភាគិនី បញ្ញា. អាកាសានញ្ចាយតនស្ស លាភិំ រូបសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិនី បញ្ញា. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិនី បញ្ញា. វិញ្ញាណញ្ចាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិសេសភាគិនី បញ្ញា. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសញ្ហិតា និព្ពេធភាគិនី បញ្ញា. វិញ្ញាណញ្ចាយតនស្ស លាភិំ អាកាសានញ្ចាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិនី បញ្ញា. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិនី បញ្ញា. អាកិញ្ចញ្ញាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិសេសភាគិនី បញ្ញា. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសញ្ហិតា និព្ពេធភាគិនី បញ្ញា. អាកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស លាភិំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិនី បញ្ញា. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិនី បញ្ញា. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិសេសភាគិនី បញ្ញា. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសញ្ហិតា និព្ពេធភាគិនី បញ្ញា.

៨០០. (៨) តត្ថ កតមា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា? អត្ថបដិសម្ភិទា, ធម្មបដិសម្ភិទា, និរុត្តិបដិសម្ភិទា, បដិភានបដិសម្ភិទា. អត្ថេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, ធម្មេ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា, ញាណេសុ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា. ឥមា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា.

៨០១. (៩) តត្ថ កតមា ចតស្សោ បដិបទា? ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា បញ្ញា, ទុក្ខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា បញ្ញា, សុខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា បញ្ញា, សុខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា បញ្ញា.

(ក) តត្ថ កតមា ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា បញ្ញា? កិច្ឆេន កសិរេន សមាធិំ ឧប្បាទេន្តស្ស ទន្ធំ តណ្ឋានំ អភិជានន្តស្ស យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា បញ្ញា’’.

(ខ) តត្ថ កតមា ទុក្ខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា បញ្ញា? កិច្ឆេន កសិរេន សមាធិំ ឧប្បាទេន្តស្ស ខិប្បំ តណ្ឋានំ អភិជានន្តស្ស យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ទុក្ខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា បញ្ញា’’.

(គ) តត្ថ កតមា សុខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា បញ្ញា? អកិច្ឆេន អកសិរេន សមាធិំ ឧប្បាទេន្តស្ស ទន្ធំ តណ្ឋានំ អភិជានន្តស្ស យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សុខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា បញ្ញា’’.

(ឃ) តត្ថ កតមា សុខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា បញ្ញា? អកិច្ឆេន អកសិរេន សមាធិំ ឧប្បាទេន្តស្ស ខិប្បំ តណ្ឋានំ អភិជានន្តស្ស យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សុខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា បញ្ញា’’. ឥមា ចតស្សោ បដិបទា.

៨០២. (១០) តត្ថ កតមានិ ចត្តារិ អារម្មណានិ? បរិត្តា បរិត្តារម្មណា បញ្ញា, បរិត្តា អប្បមាណារម្មណា បញ្ញា, អប្បមាណា បរិត្តារម្មណា បញ្ញា, អប្បមាណា អប្បមាណារម្មណា បញ្ញា.

(ក) តត្ថ កតមា បរិត្តា បរិត្តារម្មណា បញ្ញា? សមាធិស្ស ន និកាមលាភិស្ស អារម្មណំ ថោកំ ផរន្តស្ស យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បរិត្តា បរិត្តារម្មណា បញ្ញា’’.

(ខ) តត្ថ កតមា បរិត្តា អប្បមាណារម្មណា បញ្ញា? សមាធិស្ស ន និកាមលាភិស្ស អារម្មណំ វិបុលំ ផរន្តស្ស យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បរិត្តា អប្បមាណារម្មណា បញ្ញា’’.

(គ) តត្ថ កតមា អប្បមាណា បរិត្តារម្មណា បញ្ញា? សមាធិស្ស និកាមលាភិស្ស អារម្មណំ ថោកំ ផរន្តស្ស យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អប្បមាណា បរិត្តារម្មណា បញ្ញា’’.

(ឃ) តត្ថ កតមា អប្បមាណា អប្បមាណារម្មណា បញ្ញា? សមាធិស្ស និកាមលាភិស្ស អារម្មណំ វិបុលំ ផរន្តស្ស យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អប្បមាណា អប្បមាណារម្មណា បញ្ញា’’. ឥមានិ ចត្តារិ អារម្មណានិ.

(១១) មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ ជរាមរណេបេតំ ញាណំ, ជរាមរណសមុទយេបេតំ ញាណំ, ជរាមរណនិរោធេបេតំ ញាណំ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយបេតំ ញាណំ.

(ក) តត្ថ កតមំ ជរាមរណេ ញាណំ? ជរាមរណំ អារព្ភ យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ជរាមរណេ ញាណំ’’.

(ខ-ឃ) ជរាមរណសមុទយំ អារព្ភ…បេ… ជរាមរណនិរោធំ អារព្ភ…បេ… ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អារព្ភ យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ជរាមរណនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ’’.

៨០៣. (១២-២១) ធម្មសមង្គិស្ស ញាណំ ជាតិយាបេតំ ញាណំ…បេ… ភវេបេតំ ញាណំ…បេ… ឧបាទានេបេតំ ញាណំ…បេ… តណ្ហាយបេតំ ញាណំ…បេ… វេទនាយបេតំ ញាណំ…បេ… ផស្សេបេតំ ញាណំ…បេ… សឡាយតនេបេតំ ញាណំ…បេ… នាមរូបេបេតំ ញាណំ…បេ… វិញ្ញាណេបេតំ ញាណំ…បេ… សង្ខារេសុបេតំ ញាណំ, សង្ខារសមុទយេបេតំ ញាណំ, សង្ខារនិរោធេបេតំ ញាណំ, សង្ខារនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយបេតំ ញាណំ.

តត្ថ កតមំ សង្ខារេសុ ញាណំ? សង្ខារេ អារព្ភ យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សង្ខារេសុ ញាណំ’’.

សង្ខារសមុទយំ អារព្ភ…បេ… សង្ខារនិរោធំ អារព្ភ…បេ… សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អារព្ភ យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សង្ខារនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ. ឯវំ ចតុព្ពិធេន ញាណវត្ថុ.

ចតុក្កំ.