១២. ឈានវិភង្គោ

១. សុត្តន្តភាជនីយំ

៥០៨. ឥធ ភិក្ខុ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ, អាចារគោចរសម្បន្នោ, អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តោ សាតច្ចំ នេបក្កំ ពោធិបក្ខិកានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគមនុយុត្តោ. សោ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតិ, អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សមិញ្ជិតេ [សម្មិញ្ជិតេ (សី. ស្យា.)] បសារិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សម្បជានការី ហោតិ, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី ហោតិ, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សម្បជានការី ហោតិ, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី ហោតិ. សោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោសំ វិជនវាតំ មនុស្សរាហស្សេយ្យកំ [មនុស្សរាហសេយ្យកំ (សី. ស្យា.)] បដិសល្លានសារុប្បំ. សោ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. សោ អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតិ, អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ព្យាបាទបទោសំ បហាយ អព្យាបន្នចិត្តោ វិហរតិ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី, ព្យាបាទបទោសា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ថិនមិទ្ធំ បហាយ វិគតថិនមិទ្ធោ វិហរតិ អាលោកសញ្ញី សតោ សម្បជានោ, ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយ អនុទ្ធតោ វិហរតិ អជ្ឈត្តំ វូបសន្តចិត្តោ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. វិចិកិច្ឆំ បហាយ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិហរតិ អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសុ, វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘‘អនន្តោ អាកាសោ’’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘‘នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ អាកិញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

មាតិកា

៥០៩. ‘‘ឥធា’’តិ ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយា, ឥមិស្សា ខន្តិយា, ឥមិស្សា រុចិយា, ឥមស្មិំ អាទាយេ, ឥមស្មិំ ធម្មេ, ឥមស្មិំ វិនយេ, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, ឥមស្មិំ បាវចនេ, ឥមស្មិំ ព្រហ្មចរិយេ, ឥមស្មិំ សត្ថុសាសនេ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឥធា’’តិ.

៥១០. ‘‘ភិក្ខូ’’តិ សមញ្ញាយ ភិក្ខុ, បដិញ្ញាយ ភិក្ខុ, ភិក្ខតីតិ ភិក្ខុ, ភិក្ខកោតិ ភិក្ខុ, ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ, ភិន្នបដធរោតិ ភិក្ខុ, ភិន្ទតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេតិ ភិក្ខុ, ភិន្នត្តា បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ភិក្ខុ, ឱធិសោ កិលេសានំ បហានា ភិក្ខុ, អនោធិសោ កិលេសានំ បហានា ភិក្ខុ, សេក្ខោ ភិក្ខុ, អសេក្ខោ ភិក្ខុ, នេវសេក្ខនាសេក្ខោ ភិក្ខុ, អគ្គោ ភិក្ខុ, ភទ្រោ ភិក្ខុ, មណ្ឌោ ភិក្ខុ, សារោ ភិក្ខុ, សមគ្គេន សង្ឃេន ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន អកុប្បេន ឋានារហេន ឧបសម្បន្នោ ភិក្ខុ.

៥១១. ‘‘បាតិមោក្ខ’’ន្តិ សីលំ បតិដ្ឋា អាទិ ចរណំ សំយមោ សំវរោ មោក្ខំ បាមោក្ខំ កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា. សំវរោតិ. កាយិកោ អវីតិក្កមោ, វាចសិកោ អវីតិក្កមោ, កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ. សំវុតោតិ. ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិ.

៥១២. ‘‘វិហរតី’’តិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ ចរតិ វិហរតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វិហរតី’’តិ.

៥១៣. ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិ អត្ថិ អាចារោ, អត្ថិ អនាចារោ.

តត្ថ កតមោ អនាចារោ? កាយិកោ វីតិក្កមោ, វាចសិកោ វីតិក្កមោ, កាយិកវាចសិកោ វីតិក្កមោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អនាចារោ’’. សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ អនាចារោ. ឥធេកច្ចោ វេឡុទានេន វា បត្តទានេន វា បុប្ផទានេន វា ផលទានេន វា សិនានទានេន វា ទន្តកដ្ឋទានេន វា ចាដុកម្យតាយ វា មុគ្គសូប្យតាយ [មុគ្គសុប្បតាយ (សី.)] វា បារិភដយតាយ វា ជង្ឃបេសនិកេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន មិច្ឆាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អនាចារោ’’.

តត្ថ កតមោ អាចារោ? កាយិកោ អវីតិក្កមោ, វាចសិកោ អវីតិក្កមោ, កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អាចារោ’’. សព្ពោបិ សីលសំវរោ អាចារោ. ឥធេកច្ចោ ន វេឡុទានេន ន បត្តទានេន ន បុប្ផទានេន ន ផលទានេន ន សិនានទានេន ន ទន្តកដ្ឋទានេន ន ចាដុកម្យតាយ ន មុគ្គសូប្យតាយ ន បារិភដយតាយ ន ជង្ឃបេសនិកេន ន អញ្ញតរញ្ញតរេន ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន មិច្ឆាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អាចារោ’’.

៥១៤. ‘‘គោចរោ’’តិ អត្ថិ គោចរោ, អត្ថិ អគោចរោ.

តត្ថ កតមោ អគោចរោ? ឥធេកច្ចោ វេសិយាគោចរោ វា ហោតិ វិធវាគោចរោ វា ថុល្លកុមារិគោចរោ វា បណ្ឌកគោចរោ វា ភិក្ខុនិគោចរោ វា បានាគារគោចរោ វា, សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន សំសគ្គេន; យានិ វា បន តានិ កុលានិ អស្សទ្ធានិ អប្បសន្នានិ អនោបានភូតានិ អក្កោសកបរិភាសកានិ អនត្ថកាមានិ អហិតកាមានិ អផាសុកកាមានិ អយោគក្ខេមកាមានិ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ, តថារូបានិ កុលានិ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អគោចរោ’’.

តត្ថ កតមោ គោចរោ? ឥធេកច្ចោ ន វេសិយាគោចរោ ហោតិ ន វិធវាគោចរោ ន ថុល្លកុមារិគោចរោ ន បណ្ឌកគោចរោ ន ភិក្ខុនិគោចរោ ន បានាគារគោចរោ, អសំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន សំសគ្គេន; យានិ វា បន តានិ កុលានិ សទ្ធានិ បសន្នានិ ឱបានភូតានិ កាសាវបជ្ជោតានិ ឥសិវាតបដិវាតានិ អត្ថកាមានិ ហិតកាមានិ ផាសុកកាមានិ យោគក្ខេមកាមានិ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ, តថារូបានិ កុលានិ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘គោចរោ’’. ឥតិ ឥមិនា ច អាចារេន ឥមិនា ច គោចរេន ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិ.

៥១៥. ‘‘អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី’’តិ តត្ថ កតមេ អណុមត្តា វជ្ជា? យានិ តានិ វជ្ជានិ អប្បមត្តកានិ ឱរមត្តកានិ លហុសានិ លហុសម្មតានិ សំយមករណីយានិ សំវរករណីយានិ ចិត្តុប្បាទករណីយានិ មនសិការបដិពទ្ធានិ – ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘អណុមត្តា វជ្ជា’’. ឥតិ ឥមេសុ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ វជ្ជទស្សាវី ច ហោតិ ភយទស្សាវី ច អាទីនវទស្សាវី ច និស្សរណទស្សាវី ច. តេន វុច្ចតិ ‘‘អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី’’តិ.

៥១៦. ‘‘សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូ’’តិ តត្ថ កតមា សិក្ខា? ចតស្សោ សិក្ខា – ភិក្ខូនំ ភិក្ខុសិក្ខា, ភិក្ខុនីនំ ភិក្ខុនិសិក្ខា, ឧបាសកានំ ឧបាសកសិក្ខា, ឧបាសិកានំ ឧបាសិកសិក្ខា. ឥមា វុច្ចន្តិ ‘‘សិក្ខាយោ’’. ឥតិ ឥមាសុ សិក្ខាសុ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អសេសំ និស្សេសំ សមាទាយ វត្តតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូ’’តិ.

៥១៧. ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ’’តិ អត្ថិ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, អត្ថិ អគុត្តទ្វារតា.

តត្ថ កតមា ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា? ឥធេកច្ចោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ. យា ឥមេសំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អគុត្តិ អគោបនា អនារក្ខោ អសំវរោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា’’.

តត្ថ កតមា ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា? ឥធេកច្ចោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. ញត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. យា ឥមេសំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ គុត្តិ គោបនា អារក្ខោ សំវរោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា’’. ឥមាយ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាយ ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ…បេ… សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ’’តិ.

៥១៨. ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញូ’’តិ អត្ថិ ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, អត្ថិ ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា.

តត្ថ កតមា ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា? ឥធេកច្ចោ អប្បដិសង្ខា អយោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ ទវាយ មទាយ មណ្ឌនាយ វិភូសនាយ. យា តត្ថ អសន្តុដ្ឋិតា អមត្តញ្ញុតា អប្បដិសង្ខា ភោជនេ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា’’តិ.

តត្ថ កតមា ភោជនេ មត្តញ្ញុតា? ឥធេកច្ចោ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ – ‘‘នេវ ទវាយ ន មទាយ ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយ, យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ, ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ អនវជ្ជតា ច ផាសុ វិហារោ ចា’’តិ. យា តត្ថ សន្តុដ្ឋិតា មត្តញ្ញុតា បដិសង្ខា ភោជនេ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញុតា’’. ឥមាយ ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញូ’’តិ.

៥១៩. កថញ្ច ភិក្ខុ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តោ ហោតិ? ឥធ ភិក្ខុ ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ, រត្តិយា បឋមយាមំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ, រត្តិយា មជ្ឈិមយាមំ ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេតិ បាទេ បាទំ [បាទេន បាទំ (ស្យា.)] អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិករិត្វា, រត្តិយា បច្ឆិមយាមំ បច្ចុដ្ឋាយ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ឯវំ ភិក្ខុ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តោ.

៥២០. ‘‘សាតច្ច’’ន្តិ. យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ.

៥២១. ‘‘នេបក្ក’’ន្តិ. យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ.

៥២២. ‘‘ពោធិបក្ខិកានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគមនុយុត្តោ’’តិ. តត្ថ កតមេ ពោធិបក្ខិកា ធម្មា? សត្ត ពោជ្ឈង្គា – សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ, វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ. ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘ពោធិបក្ខិកា ធម្មា’’. ឥតិ តេ ពោធិបក្ខិកេ ធម្មេ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ពោធិបក្ខិកានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគមនុយុត្តោ’’តិ.

៥២៣. កថញ្ច ភិក្ខុ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតិ, អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សមិញ្ជិតេ បសារិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សម្បជានការី ហោតិ, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី ហោតិ, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សម្បជានការី ហោតិ; គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី ហោតិ? ឥធ ភិក្ខុ សតោ សម្បជានោ អភិក្កមតិ, សតោ សម្បជានោ បដិក្កមតិ, សតោ សម្បជានោ អាលោកេតិ, សតោ សម្បជានោ វិលោកេតិ, សតោ សម្បជានោ សមិញ្ជេតិ, សតោ សម្បជានោ បសារេតិ, សតោ សម្បជានការី ហោតិ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សតោ សម្បជានការី ហោតិ, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សតោ សម្បជានការី ហោតិ, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សតោ សម្បជានការី ហោតិ, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សតោ សម្បជានការី ហោតីតិ.

៥២៤. តត្ថ កតមា សតិ? យា សតិ អនុស្សតិ បដិស្សតិ សតិ សរណតា ធារណតា អបិលាបនតា អសម្មុសនតា សតិ សតិន្ទ្រិយំ សតិពលំ សម្មាសតិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សតិ’’.

៥២៥. ‘‘សម្បជានោ’’តិ តត្ថ កតមំ សម្បជញ្ញំ? យា បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ ធម្មវិចយោ សល្លក្ខណា ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណា បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភព្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខា ភូរីមេធា បរិណាយិកា វិបស្សនា សម្បជញ្ញំ បតោទោ បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ បញ្ញាសត្ថំ បញ្ញាបាសាទោ បញ្ញាអាលោកោ បញ្ញាឱភាសោ បញ្ញាបជ្ជោតោ បញ្ញារតនំ អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សម្បជញ្ញំ’’. ឥតិ ឥមាយ ច សតិយា ឥមិនា ច សម្បជញ្ញេន ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ. ឯវំ ភិក្ខុ សតោ សម្បជានោ អភិក្កមតិ, សតោ សម្បជានោ បដិក្កមតិ, សតោ សម្បជានោ អាលោកេតិ, សតោ សម្បជានោ វិលោកេតិ, សតោ សម្បជានោ សមិញ្ជេតិ, សតោ សម្បជានោ បសារេតិ, សតោ សម្បជានការី ហោតិ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សតោ សម្បជានការី ហោតិ, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សតោ សម្បជានការី ហោតិ, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សតោ សម្បជានការី ហោតិ, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី ហោតិ.

៥២៦. ‘‘វិវិត្ត’’ន្តិ សន្តិកេ ចេបិ សេនាសនំ ហោតិ, តញ្ច អនាកិណ្ណំ គហដ្ឋេហិ បព្ពជិតេហិ. តេន តំ វិវិត្តំ. ទូរេ ចេបិ សេនាសនំ ហោតិ, តញ្ច អនាកិណ្ណំ គហដ្ឋេហិ បព្ពជិតេហិ. តេន តំ វិវិត្តំ.

៥២៧. ‘‘សេនាសន’’ន្តិ មញ្ចោបិ សេនាសនំ, បីឋម្បិ សេនាសនំ, ភិសិបិ សេនាសនំ, ពិព្ពោហនម្បិ [ពិម្ពោហនម្បិ (សី. ស្យា.)] សេនាសនំ, វិហារោបិ សេនាសនំ, អឌ្ឍយោគោបិ សេនាសនំ, បាសាទោបិ សេនាសនំ, អដ្ដោបិ សេនាសនំ, មាឡោបិ សេនាសនំ, លេណម្បិ សេនាសនំ, គុហាបិ សេនាសនំ, រុក្ខមូលម្បិ សេនាសនំ, វេឡុគុម្ពោបិ សេនាសនំ. យត្ថ វា បន ភិក្ខូ បដិក្កមន្តិ សព្ពមេតំ សេនាសនំ.

៥២៨. ‘‘វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតី’’តិ ឥមំ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ សម្ភជតិ សេវតិ និសេវតិ សំសេវតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតី’’តិ.

៥២៩. ‘‘អរញ្ញ’’ន្តិ និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញំ.

៥៣០. ‘‘រុក្ខមូល’’ន្តិ រុក្ខមូលំយេវ រុក្ខមូលំ. បព្ពតោយេវ បព្ពតោ. កន្ទរាយេវ កន្ទរា. គិរិគុហាយេវ គិរិគុហា. សុសានំយេវ សុសានំ. អព្ភោកាសោយេវ អព្ភោកាសោ. បលាលបុញ្ជោយេវ បលាលបុញ្ជោ.

៥៣១. ‘‘វនបត្ថ’’ន្តិ ទូរានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចនំ. ‘‘វនបត្ថ’’ន្តិ វនសណ្ឌានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចនំ. ‘‘វនបត្ថ’’ន្តិ ភីសនកានមេតំ [ភិំសនកានមេតំ (សី. ស្យា.)] សេនាសនានំ អធិវចនំ. ‘‘វនបត្ថ’’ន្តិ សលោមហំសានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចនំ. ‘‘វនបត្ថ’’ន្តិ បរិយន្តានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចនំ. ‘‘វនបត្ថ’’ន្តិ ន មនុស្សូបចារានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចនំ. ‘‘វនបត្ថ’’ន្តិ ទុរភិសម្ភវានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចនំ.

៥៣២. ‘‘អប្បសទ្ទ’’ន្តិ សន្តិកេ ចេបិ សេនាសនំ ហោតិ, តញ្ច អនាកិណ្ណំ គហដ្ឋេហិ បព្ពជិតេហិ. តេន តំ អប្បសទ្ទំ. ទូរេ ចេបិ សេនាសនំ ហោតិ, តញ្ច អនាកិណ្ណំ គហដ្ឋេហិ បព្ពជិតេហិ. តេន តំ អប្បសទ្ទំ.

៥៣៣. ‘‘អប្បនិគ្ឃោស’’ន្តិ យទេវ តំ អប្បសទ្ទំ តទេវ តំ អប្បនិគ្ឃោសំ. យទេវ តំ អប្បនិគ្ឃោសំ តទេវ តំ វិជនវាតំ. យទេវ តំ វិជនវាតំ តទេវ តំ មនុស្សរាហស្សេយ្យកំ. យទេវ តំ មនុស្សរាហស្សេយ្យកំ តទេវ តំ បដិសល្លានសារុប្បំ.

៥៣៤. ‘‘អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា’’តិ អរញ្ញគតោ វា ហោតិ រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា.

៥៣៥. ‘‘និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា’’តិ និសិន្នោ ហោតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា.

៥៣៦. ‘‘ឧជុំ កាយំ បណិធាយា’’តិ ឧជុកោ ហោតិ កាយោ ឋិតោ បណិហិតោ.

៥៣៧. ‘‘បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ តត្ថ កតមា សតិ? យា សតិ អនុស្សតិ បដិស្សតិ…បេ… សម្មាសតិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សតិ’’. អយំ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ សុបដ្ឋិតា នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្តេ វា. តេន វុច្ចតិ ‘‘បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ.

៥៣៨. ‘‘អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយា’’តិ តត្ថ កតមា អភិជ្ឈា? យោ រាគោ សារាគោ…បេ… ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អភិជ្ឈា’’.

តត្ថ កតមោ លោកោ? បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា លោកោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘លោកោ’’. អយំ អភិជ្ឈា ឥមម្ហិ លោកេ សន្តា ហោតិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយា’’តិ.

៥៣៩. ‘‘វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា’’តិ តត្ថ កតមំ ចិត្តំ? យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ’’. ឥទំ ចិត្តំ វិគតាភិជ្ឈំ ហោតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា’’តិ.

៥៤០. ‘‘វិហរតី’’តិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ ចរតិ វិហរតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វិហរតី’’តិ.

៥៤១. ‘‘អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ តត្ថ កតមា អភិជ្ឈា? យោ រាគោ សារាគោ…បេ… ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អភិជ្ឈា’’.

តត្ថ កតមំ ចិត្តំ? យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ’’. ឥទំ ចិត្តំ ឥមាយ អភិជ្ឈាយ សោធេតិ វិសោធេតិ បរិសោធេតិ មោចេតិ វិមោចេតិ បរិមោចេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ.

៥៤២. ‘‘ព្យាបាទបទោសំ បហាយា’’តិ អត្ថិ ព្យាបាទោ, អត្ថិ បទោសោ.

តត្ថ កតមោ ព្យាបាទោ? យោ ចិត្តស្ស អាឃាតោ បដិឃាតោ បដិឃំ បដិវិរោធោ កោបោ បកោបោ សម្បកោបោ ទោសោ បទោសោ សម្បទោសោ ចិត្តស្ស ព្យាបត្តិ មនោបទោសោ កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ [ទូសនា ទូសិតត្តំ (ស្យា.)] ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ព្យាបាទោ’’.

តត្ថ កតមោ បទោសោ? យោ ព្យាបាទោ សោ បទោសោ, យោ បទោសោ សោ ព្យាបាទោ. ឥតិ អយញ្ច ព្យាបាទោ អយញ្ច បទោសោ សន្តា ហោន្តិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘ព្យាបាទបទោសំ បហាយា’’តិ.

៥៤៣. ‘‘អព្យាបន្នចិត្តោ’’តិ តត្ថ កតមំ ចិត្តំ? យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ’’. ឥទំ ចិត្តំ អព្យាបន្នំ ហោតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘អព្យាបន្នចិត្តោ’’តិ.

៥៤៤. ‘‘វិហរតី’’តិ…បេ… តេន វុច្ចតិ ‘‘វិហរតី’’តិ.

៥៤៥. ‘‘ព្យាបាទបទោសា ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ. អត្ថិ ព្យាបាទោ អត្ថិ បទោសោ.

តត្ថ កតមោ ព្យាបាទោ? យោ ចិត្តស្ស អាឃាតោ…បេ… ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ព្យាបាទោ’’.

តត្ថ កតមោ បទោសោ? យោ ព្យាបាទោ សោ បទោសោ, យោ បទោសោ សោ ព្យាបាទោ.

តត្ថ កតមំ ចិត្តំ? យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ’’. ឥទំ ចិត្តំ ឥមម្ហា ព្យាបាទបទោសា សោធេតិ វិសោធេតិ បរិសោធេតិ មោចេតិ វិមោចេតិ បរិមោចេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ព្យាបាទបទោសា ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ.

៥៤៦. ‘‘ថិនមិទ្ធំ បហាយា’’តិ អត្ថិ ថិនំ [ថីនំ (សី. ស្យា.)], អត្ថិ មិទ្ធំ.

តត្ថ កតមំ ថិនំ? យា ចិត្តស្ស អកល្យតា អកម្មញ្ញតា ឱលីយនា សល្លីយនា លីនំ លីយនា លីយិតត្តំ ថិនំ ថិយនា ថិយិតត្តំ [ថីយនា ថីយិតត្តំ (សី. ស្យា.)] ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ថិនំ’’.

តត្ថ កតមំ មិទ្ធំ? យា កាយស្ស អកល្យតា អកម្មញ្ញតា ឱនាហោ បរិយោនាហោ អន្តោសមោរោធោ មិទ្ធំ សុប្បំ បចលាយិកា សុប្បំ សុប្បនា សុប្បិតត្តំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘មិទ្ធំ’’. ឥតិ ឥទញ្ច ថិនំ ឥទញ្ច មិទ្ធំ សន្តា ហោន្តិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘ថិនមិទ្ធំ បហាយា’’តិ.

៥៤៧. ‘‘វិគតថិនមិទ្ធោ’’តិ. តស្ស ថិនមិទ្ធស្ស ចត្តត្តា វន្តត្តា មុត្តត្តា បហីនត្តា បដិនិស្សដ្ឋត្តា បហីនបដិនិស្សដ្ឋត្តា. តេន វុច្ចតិ ‘‘វិគតថិនមិទ្ធោ’’តិ.

៥៤៨. ‘‘វិហរតី’’តិ…បេ… តេន វុច្ចតិ ‘‘វិហរតី’’តិ.

៥៤៩. ‘‘អាលោកសញ្ញី’’តិ. តត្ថ កតមា សញ្ញា? យា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សញ្ញា’’. អយំ សញ្ញា អាលោកា ហោតិ វិវដា បរិសុទ្ធា បរិយោទាតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘អាលោកសញ្ញី’’តិ.

៥៥០. ‘‘សតោ សម្បជានោ’’តិ. តត្ថ កតមា សតិ? យា សតិ អនុស្សតិ …បេ… សម្មាសតិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សតិ’’.

តត្ថ កតមំ សម្បជញ្ញំ? យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សម្បជញ្ញំ’’. ឥតិ ឥមាយ ច សតិយា ឥមិនា ច សម្បជញ្ញេន ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘សតោ សម្បជានោ’’តិ.

៥៥១. ‘‘ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ. អត្ថិ ថិនំ, អត្ថិ មិទ្ធំ.

តត្ថ កតមំ ថិនំ…បេ… ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ថិនំ’’.

តត្ថ កតមំ មិទ្ធំ…បេ… ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘មិទ្ធំ’’.

តត្ថ កតមំ ចិត្តំ…បេ… ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ’’. ឥទំ ចិត្តំ ឥមម្ហា ថិនមិទ្ធា សោធេតិ វិសោធេតិ បរិសោធេតិ មោចេតិ វិមោចេតិ បរិមោចេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ.

៥៥២. ‘‘ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយា’’តិ អត្ថិ ឧទ្ធច្ចំ, អត្ថិ កុក្កុច្ចំ.

តត្ថ កតមំ ឧទ្ធច្ចំ? យំ ចិត្តស្ស ឧទ្ធច្ចំ អវូបសមោ ចេតសោ វិក្ខេបោ ភន្តត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ឧទ្ធច្ចំ’’.

តត្ថ កតមំ កុក្កុច្ចំ? អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតា, កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតា, អវជ្ជេ វជ្ជសញ្ញិតា, វជ្ជេ អវជ្ជសញ្ញិតា, យំ ឯវរូបំ កុក្កុច្ចំ កុក្កុច្ចាយនា កុក្កុច្ចាយិតត្តំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘កុក្កុច្ចំ’’. ឥតិ ឥទញ្ច ឧទ្ធច្ចំ ឥទញ្ច កុក្កុច្ចំ សន្តា ហោន្តិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយា’’តិ.

៥៥៣. ‘‘អនុទ្ធតោ’’តិ តស្ស ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស ចត្តត្តា វន្តត្តា មុត្តត្តា បហីនត្តា បដិនិស្សដ្ឋត្តា បហីនបដិនិស្សដ្ឋត្តា. តេន វុច្ចតិ ‘‘អនុទ្ធតោ’’តិ.

៥៥៤. ‘‘វិហរតី’’តិ …បេ… តេន វុច្ចតិ ‘‘វិហរតី’’តិ.

៥៥៥. ‘‘វូបសន្តចិត្តោ’’តិ. តត្ថ កតមំ ចិត្តំ? យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ’’. ឥទំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សន្តំ ហោតិ សមិតំ វូបសន្តំ. តេន វុច្ចតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ វូបសន្តចិត្តោ’’តិ.

៥៥៦. ‘‘ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ អត្ថិ ឧទ្ធច្ចំ, អត្ថិ កុក្កុច្ចំ.

តត្ថ កតមំ កុក្កុច្ចំ…បេ… ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘កុក្កុច្ចំ’’.

តត្ថ កតមំ ចិត្តំ…បេ… ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ’’. ឥទំ ចិត្តំ ឥមម្ហា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា សោធេតិ វិសោធេតិ បរិសោធេតិ មោចេតិ វិមោចេតិ បរិមោចេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ.

៥៥៧. ‘‘វិចិកិច្ឆំ បហាយា’’តិ, តត្ថ កតមា វិចិកិច្ឆា? យា កង្ខា កង្ខាយនា កង្ខាយិតត្តំ វិមតិ វិចិកិច្ឆា ទ្វេឡ្ហកំ ទ្វិធាបថោ សំសយោ អនេកំសគ្គាហោ អាសប្បនា បរិសប្បនា អបរិយោគាហណា ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស មនោវិលេខោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិចិកិច្ឆា’’. អយំ វិចិកិច្ឆា សន្តា ហោតិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘វិចិកិច្ឆំ បហាយា’’តិ.

៥៥៨. ‘‘តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ’’តិ, ឥមំ វិចិកិច្ឆំ តិណ្ណោ ហោតិ ឧត្តិណ្ណោ និត្តិណ្ណោ បារង្គតោ បារមនុប្បត្តោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ’’តិ.

៥៥៩. ‘‘អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ ឥមាយ វិចិកិច្ឆាយ កុសលេសុ ធម្មេសុ ន កង្ខតិ ន វិចិកិច្ឆតិ អកថំកថី ហោតិ និក្កថំកថី វិកថំកថោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ.

៥៦០. ‘‘វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ, តត្ថ កតមា វិចិកិច្ឆា? យា កង្ខា កង្ខាយនា កង្ខាយិតត្តំ ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស មនោវិលេខោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិចិកិច្ឆា’’.

តត្ថ កតមំ ចិត្តំ? យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ’’. ឥទំ ចិត្តំ ឥមាយ វិចិកិច្ឆាយ សោធេតិ វិសោធេតិ បរិសោធេតិ មោចេតិ វិមោចេតិ បរិមោចេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ.

៥៦១. ‘‘ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយា’’តិ ឥមេ បញ្ច នីវរណា សន្តា ហោន្តិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយា’’តិ.

៥៦២. ‘‘ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ’’តិ ឥមេ បញ្ច នីវរណា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសា.

៥៦៣. ‘‘បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ’’តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ នីវរណេហិ អនុប្បន្នា ចេវ បញ្ញា ន ឧប្បជ្ជតិ ឧប្បន្នា ច បញ្ញា និរុជ្ឈតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ’’តិ.

៥៦៤. ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហី’’តិ តត្ថ កតមេ កាមា? ឆន្ទោ កាមោ, រាគោ កាមោ, ឆន្ទរាគោ កាមោ, សង្កប្បោ កាមោ, រាគោ កាមោ, សង្កប្បរាគោ កាមោ – ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘កាមា’’.

តត្ថ កតមេ អកុសលា ធម្មា? កាមច្ឆន្ទោ, ព្យាបាទោ, ថិនំ, មិទ្ធំ, ឧទ្ធច្ចំ, កុក្កុច្ចំ, វិចិកិច្ឆា – ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘អកុសលា ធម្មា’’. ឥតិ ឥមេហិ ច កាមេហិ ឥមេហិ ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ វិវិត្តោ ហោតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហី’’តិ.

៥៦៥. ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិ អត្ថិ វិតក្កោ, អត្ថិ វិចារោ.

តត្ថ កតមោ វិតក្កោ? យោ តក្កោ វិតក្កោ សង្កប្បោ អប្បនា ព្យប្បនា ចេតសោ អភិនិរោបនា សម្មាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិតក្កោ’’.

តត្ថ កតមោ វិចារោ? យោ ចារោ វិចារោ អនុវិចារោ ឧបវិចារោ ចិត្តស្ស អនុសន្ធនតា អនុបេក្ខនតា – អយំ វុច្ចតិ វិចារោ. ឥតិ ឥមិនា ច វិតក្កេន ឥមិនា ច វិចារេន ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិ.

៥៦៦. ‘‘វិវេកជ’’ន្តិ វិតក្កោ, វិចារោ, បីតិ, សុខំ, ចិត្តស្សេកគ្គតា – តេ ឥមស្មិំ វិវេកេ ជាតា ហោន្តិ សញ្ជាតា និព្ពត្តា អភិនិព្ពត្តា បាតុភូតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘វិវេកជ’’ន្តិ.

៥៦៧. ‘‘បីតិសុខ’’ន្តិ អត្ថិ បីតិ, អត្ថិ សុខំ.

តត្ថ កតមា បីតិ? យា បីតិ បាមោជ្ជំ អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បីតិ’’.

តត្ថ កតមំ សុខំ? យំ ចេតសិកំ សាតំ ចេតសិកំ សុខំ ចេតោសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សុខំ’’. ឥទំ សុខំ ឥមាយ បីតិយា សហគតំ ហោតិ សហជាតំ សំសដ្ឋំ សម្បយុត្តំ. តេន វុច្ចតិ ‘‘បីតិសុខ’’ន្តិ.

៥៦៨. ‘‘បឋម’’ន្តិ គណនានុបុព្ពតា [គណនានុបុព្ពតោ (ស្យា.) ឯវមុបរិបិ] បឋមំ. ឥទំ បឋមំ សមាបជ្ជតីតិ បឋមំ.

៥៦៩. ‘‘ឈាន’’ន្តិ វិតក្កោ, វិចារោ, បីតិ, សុខំ, ចិត្តស្សេកគ្គតា.

៥៧០. ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ យោ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភោ បដិលាភោ បត្តិ សម្បត្តិ ផុសនា សច្ឆិកិរិយា ឧបសម្បទា.

៥៧១. ‘‘វិហរតី’’តិ …បេ… តេន វុច្ចតិ ‘‘វិហរតី’’តិ.

៥៧២. ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិ, អត្ថិ វិតក្កោ, អត្ថិ វិចារោ.

តត្ថ កតមោ វិតក្កោ? យោ តក្កោ វិតក្កោ…បេ… សម្មាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិតក្កោ’’.

តត្ថ កតមោ វិចារោ? យោ ចារោ វិចារោ អនុវិចារោ ឧបវិចារោ ចិត្តស្ស អនុសន្ធនតា អនុបេក្ខនតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិចារោ’’. ឥតិ អយញ្ច វិតក្កោ អយញ្ច វិចារោ សន្តា ហោន្តិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិ.

៥៧៣. ‘‘អជ្ឈត្ត’’ន្តិ យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ.

៥៧៤. ‘‘សម្បសាទន’’ន្តិ យា សទ្ធា សទ្ទហនា ឱកប្បនា អភិប្បសាទោ.

៥៧៥. ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិ យា ចិត្តស្ស ឋិតិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

៥៧៦. ‘‘អវិតក្កំ អវិចារ’’ន្តិ អត្ថិ វិតក្កោ, អត្ថិ វិចារោ.

តត្ថ កតមោ វិចារោ? យោ ចារោ អនុចារោ វិចារោ អនុវិចារោ ឧបវិចារោ ចិត្តស្ស អនុសន្ធនតា អនុបេក្ខនតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិចារោ’’. ឥតិ អយញ្ច វិតក្កោ អយញ្ច វិចារោ សន្តា ហោតិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘អវិតក្កំ អវិចារ’’ន្តិ.

៥៧៧. ‘‘សមាធិជ’’ន្តិ សម្បសាទោ បីតិសុខំ – តេ ឥមស្មិំ សមាធិម្ហិ ជាតា ហោន្តិ សញ្ជាតា និព្ពត្តា អភិនិព្ពត្តា បាតុភូតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘សមាធិជ’’ន្តិ.

៥៧៨. ‘‘បីតិសុខ’’ន្តិ អត្ថិ បីតិ, អត្ថិ សុខំ.

តត្ថ កតមា បីតិ…បេ… អយំ វុច្ចតិ ‘‘បីតិ’’.

តត្ថ កតមំ សុខំ…បេ… ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សុខំ’’. ឥទំ សុខំ ឥមាយ បីតិយា សហគតំ ហោតិ សហជាតំ សំសដ្ឋំ សម្បយុត្តំ. តេន វុច្ចតិ ‘‘បីតិសុខ’’ន្តិ.

៥៧៩. ‘‘ទុតិយ’’ន្តិ គណនានុបុព្ពតា ទុតិយំ. ឥទំ ទុតិយំ សមាបជ្ជតីតិ ទុតិយំ.

៥៨០. ‘‘ឈាន’’ន្តិ សម្បសាទោ, បីតិសុខំ, ចិត្តស្សេកគ្គតា.

៥៨១. ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ យោ ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភោ បដិលាភោ បត្តិ សម្បត្តិ ផុសនា សច្ឆិកិរិយា ឧបសម្បទា.

៥៨២. ‘‘វិហរតី’’តិ …បេ… តេន វុច្ចតិ ‘‘វិហរតី’’តិ.

៥៨៣. ‘‘បីតិយា ច វិរាគា’’តិ តត្ថ កតមា បីតិ? យា បីតិ បាមោជ្ជំ អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បីតិ’’. អយំ បីតិ សន្តា ហោតិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘បីតិយា ច វិរាគា’’តិ.

៥៨៤. ‘‘ឧបេក្ខកោ’’តិ តត្ថ កតមា ឧបេក្ខា? យា ឧបេក្ខា ឧបេក្ខនា អជ្ឈុបេក្ខនា មជ្ឈត្តតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឧបេក្ខា’’. ឥមាយ ឧបេក្ខាយ ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឧបេក្ខកោ’’តិ.

៥៨៥. ‘‘វិហរតី’’តិ …បេ… តេន វុច្ចតិ ‘‘វិហរតី’’តិ.

៥៨៦. ‘‘សតោ ច សម្បជានោ’’តិ តត្ថ កតមា សតិ? យា សតិ អនុស្សតិ…បេ… សម្មាសតិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សតិ’’.

៥៨៧. ‘‘សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតី’’តិ តត្ថ កតមំ សុខំ? យំ ចេតសិកំ សាតំ ចេតសិកំ សុខំ ចេតោសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សុខំ’’.

តត្ថ កតមោ កាយោ? សញ្ញាក្ខន្ធោ, សង្ខារក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាយោ’’. ឥទំ សុខំ ឥមិនា កាយេន បដិសំវេទេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតី’’តិ.

៥៨៨. ‘‘យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តី’’តិ តត្ថ កតមេ អរិយា? អរិយា វុច្ចន្តិ ពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច. តេ ឥមំ អាចិក្ខន្តិ ទេសេន្តិ បញ្ញបេន្តិ [បញ្ញាបេន្តិ (សី. ស្យា.)] បដ្ឋបេន្តិ វិវរន្តិ វិភជន្តិ ឧត្តានិំ ករោន្តិ បកាសេន្តិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តី’’តិ.

៥៨៩. ‘‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’’តិ តត្ថ កតមា ឧបេក្ខា? យា ឧបេក្ខា ឧបេក្ខនា អជ្ឈុបេក្ខនា មជ្ឈត្តតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឧបេក្ខា’’.

តត្ថ កតមា សតិ? យា សតិ អនុស្សតិ…បេ… សម្មាសតិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សតិ’’.

តត្ថ កតមំ សុខំ? យំ ចេតសិកំ សាតំ ចេតសិកំ សុខំ ចេតោសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សុខំ’’. ឥតិ ឥមាយ ច ឧបេក្ខាយ ឥមាយ ច សតិយា ឥមិនា ច សុខេន សមន្នាគតោ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ ចរតិ វិហរតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’’តិ.

៥៩០. ‘‘តតិយ’’ន្តិ គណនានុបុព្ពតា តតិយំ. ឥទំ តតិយំ សមាបជ្ជតីតិ តតិយំ.

៥៩១. ‘‘ឈាន’’ន្តិ ឧបេក្ខា, សតិ, សម្បជញ្ញំ, សុខំ, ចិត្តស្សេកគ្គតា.

៥៩២. ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ យោ តតិយស្ស ឈានស្ស លាភោ បដិលាភោ បត្តិ សម្បត្តិ ផុសនា សច្ឆិកិរិយា ឧបសម្បទា.

៥៩៣. ‘‘វិហរតី’’តិ…បេ… តេន វុច្ចតិ ‘‘វិហរតី’’តិ.

៥៩៤. ‘‘សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា’’តិ, អត្ថិ សុខំ, អត្ថិ ទុក្ខំ.

តត្ថ កតមំ សុខំ? យំ កាយិកំ សាតំ កាយិកំ សុខំ កាយសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ កាយសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សុខំ’’.

តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ? យំ កាយិកំ អសាតំ កាយិកំ ទុក្ខំ កាយសម្ផស្សជំ អសាតំ ទុក្ខំ វេទយិតំ កាយសម្ផស្សជា អសាតា ទុក្ខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ទុក្ខំ’’. ឥតិ ឥទញ្ច សុខំ ឥទញ្ច ទុក្ខំ សន្តា ហោន្តិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា’’តិ.

៥៩៥. ‘‘បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា’’តិ អត្ថិ សោមនស្សំ, អត្ថិ ទោមនស្សំ.

តត្ថ កតមំ សោមនស្សំ? យំ ចេតសិកំ សាតំ ចេតសិកំ សុខំ ចេតោសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សោមនស្សំ’’.

តត្ថ កតមំ ទោមនស្សំ? យំ ចេតសិកំ អសាតំ ចេតសិកំ ទុក្ខំ ចេតោសម្ផស្សជំ អសាតំ ទុក្ខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ផស្សជា អសាតា ទុក្ខា វេទនា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ទោមនស្សំ’’. ឥតិ ឥទញ្ច សោមនស្សំ ឥទញ្ច ទោមនស្សំ បុព្ពេវ សន្តា ហោន្តិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា’’តិ.

៥៩៦. ‘‘អទុក្ខមសុខ’’ន្តិ យំ ចេតសិកំ នេវ សាតំ នាសាតំ ចេតោសម្ផស្សជំ អទុក្ខមសុខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ផស្សជា អទុក្ខមសុខា វេទនា. តេន វុច្ចតិ ‘‘អទុក្ខមសុខ’’ន្តិ.

៥៩៧. ‘‘ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិ’’ន្តិ, តត្ថ កតមា ឧបេក្ខា? យា ឧបេក្ខា ឧបេក្ខនា អជ្ឈុបេក្ខនា មជ្ឈត្តតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឧបេក្ខា’’.

តត្ថ កតមា សតិ? យា សតិ អនុស្សតិ…បេ… សម្មាសតិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សតិ’’. អយំ សតិ ឥមាយ ឧបេក្ខាយ វិវដា ហោតិ បរិសុទ្ធា បរិយោទាតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិ’’ន្តិ.

៥៩៨. ‘‘ចតុត្ថ’’ន្តិ គណនានុបុព្ពតា ចតុត្ថំ, ឥទំ ចតុត្ថំ សមាបជ្ជតីតិ ចតុត្ថំ.

៥៩៩. ‘‘ឈាន’’ន្តិ ឧបេក្ខា, សតិ, ចិត្តស្សេកគ្គតា.

៦០០. ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ យោ ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស លាភោ បដិលាភោ បត្តិ សម្បត្តិ ផុសនា សច្ឆិកិរិយា ឧបសម្បទា.

៦០១. ‘‘វិហរតី’’តិ…បេ… តេន វុច្ចតិ ‘‘វិហរតី’’តិ.

៦០២. ‘‘សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា’’តិ តត្ថ កតមា រូបសញ្ញា? រូបាវចរសមាបត្តិំ សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ – ឥមា វុច្ចន្តិ ‘‘រូបសញ្ញាយោ’’. ឥមា រូបសញ្ញាយោ អតិក្កន្តោ ហោតិ វីតិក្កន្តោ សមតិក្កន្តោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា’’តិ.

៦០៣. ‘‘បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា’’តិ តត្ថ កតមា បដិឃសញ្ញា? រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា…បេ… ផោដ្ឋព្ពសញ្ញា – ឥមា វុច្ចន្តិ បដិឃសញ្ញាយោ. ឥមា បដិឃសញ្ញាយោ សន្តា ហោន្តិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា. តេន វុច្ចតិ ‘‘បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា’’តិ.

៦០៤. ‘‘នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិ តត្ថ កតមា នានត្តសញ្ញា? អសមាបន្នស្ស មនោធាតុ សមង្គិស្ស វា មនោវិញ្ញាណធាតុ សមង្គិស្ស វា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ – ឥមា វុច្ចន្តិ ‘‘នានត្តសញ្ញាយោ’’. ឥមា នានត្តសញ្ញាយោ ន មនសិ ករោតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិ.

៦០៥. ‘‘អនន្តោ អាកាសោ’’តិ, តត្ថ កតមោ អាកាសោ? យោ អាកាសោ អាកាសគតំ អឃំ អឃគតំ វិវរោ វិវរគតំ អសម្ផុដ្ឋំ ចតូហិ មហាភូតេហិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អាកាសោ’’. តស្មិំ អាកាសេ ចិត្តំ ឋបេតិ សណ្ឋបេតិ អនន្តំ ផរតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘អនន្តោ អាកាសោ’’តិ.

៦០៦. ‘‘អាកាសានញ្ចាយតន’’ន្តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា.

៦០៧. ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ យោ អាកាសានញ្ចាយតនស្ស លាភោ បដិលាភោ បត្តិ សម្បត្តិ ផុសនា សច្ឆិកិរិយា ឧបសម្បទា.