២. ទុកបុគ្គលបញ្ញត្តិ

៤៥. កតមោ ច បុគ្គលោ កោធនោ? តត្ថ កតមោ កោធោ? យោ កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ [ទូសនា ទូសិតត្តំ (ស្យា.)] ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ កោធោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ កោធោ អប្បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘កោធនោ’’.

៤៦. កតមោ ច បុគ្គលោ ឧបនាហី? តត្ថ កតមោ ឧបនាហោ? បុព្ពកាលំ កោធោ អបរកាលំ ឧបនាហោ. យោ ឯវរូបោ ឧបនាហោ ឧបនយ្ហនា ឧបនយ្ហិតត្តំ អដ្ឋបនា [អាឋបនា (ក.) វិភ. ៨៩១] ឋបនា សណ្ឋបនា អនុសំសន្ទនា អនុប្បពន្ធនា ទឡ្ហីកម្មំ កោធស្ស – អយំ វុច្ចតិ ឧបនាហោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ ឧបនាហោ អប្បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ឧបនាហី’’.

៤៧. កតមោ ច បុគ្គលោ មក្ខី? តត្ថ កតមោ មក្ខោ? យោ មក្ខោ មក្ខាយនា មក្ខាយិតត្តំ [មក្ខីយនា មក្ខីយិតត្តំ (សី.), មក្ខិយនា មក្ខិយិតត្តំ (ក.)] និដ្ឋុរិយំ និដ្ឋុរិយកម្មំ – អយំ វុច្ចតិ មក្ខោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ មក្ខោ អប្បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘មក្ខី’’.

៤៨. កតមោ ច បុគ្គលោ បឡាសី? តត្ថ កតមោ បឡាសោ? យោ បឡាសោ បឡាសាយនា បឡាសាយិតត្តំ បឡាសាហារោ វិវាទដ្ឋានំ យុគគ្គាហោ អប្បដិនិស្សគ្គោ – អយំ វុច្ចតិ បឡាសោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ បឡាសោ អប្បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘បឡាសី’’.

៤៩. កតមោ ច បុគ្គលោ ឥស្សុកី? តត្ថ កតមា ឥស្សា? យា បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ឥស្សា ឥស្សាយនា ឥស្សាយិតត្តំ ឧសូយា ឧសូយនា [ឧស្សុយា ឧស្សុយនា (ក.) វិភ. ៨៩៣] ឧសូយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ឥស្សា. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ ឥស្សា អប្បហីនា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ឥស្សុកី’’.

៥០. កតមោ ច បុគ្គលោ មច្ឆរី? តត្ថ កតមំ មច្ឆរិយំ? បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ, កុលមច្ឆរិយំ, លាភមច្ឆរិយំ, វណ្ណមច្ឆរិយំ, ធម្មមច្ឆរិយំ. យំ ឯវរូបំ មច្ឆេរំ មច្ឆរាយនា មច្ឆរាយិតត្តំ វេវិច្ឆំ កទរិយំ កដុកញ្ចុកតា អគ្គហិតត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឥទំ មច្ឆរិយំ អប្បហីនំ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘មច្ឆរី’’.

៥១. កតមោ ច បុគ្គលោ សឋោ? តត្ថ កតមំ សាឋេយ្យំ? ឥធេកច្ចោ សឋោ ហោតិ បរិសឋោ. យំ តត្ថ សឋំ សឋតា សាឋេយ្យំ កក្ករតា កក្ករិយំ [កក្ខឡតា កក្ខឡិយំ (ស្យា.) ឯវំ ខុទ្ទកវិភង្គទុកនិទ្ទេសេបិ] បរិក្ខត្តត្តា បារិក្ខត្តិយំ – ឥទំ វុច្ចតិ សាឋេយ្យំ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឥទំ សាឋេយ្យំ អប្បហីនំ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សឋោ’’.

៥២. កតមោ ច បុគ្គលោ មាយាវី? តត្ថ កតមា មាយា? ឥធេកច្ចោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា តស្ស បដិច្ឆាទនហេតុ បាបិកំ ឥច្ឆំ បណិទហតិ – ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ ឥច្ឆតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ សង្កប្បតិ ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ វាចំ ភាសតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ កាយេន បរក្កមតិ. យា ឯវរូបា មាយា មាយាវិតា អច្ចាសរា វញ្ចនា និកតិ វិកិរណា បរិហរណា គូហនា បរិគូហនា ឆាទនា បដិច្ឆាទនា អនុត្តានីកម្មំ អនាវិកម្មំ វោច្ឆាទនា បាបកិរិយា – អយំ វុច្ចតិ មាយា. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ មាយា អប្បហីនា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘មាយាវី’’.

៥៣. កតមោ ច បុគ្គលោ អហិរិកោ? តត្ថ កតមំ អហិរិកំ? យំ ន ហិរីយតិ ហិរិយិតព្ពេន ន ហិរីយតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – ឥទំ វុច្ចតិ អហិរិកំ. ឥមិនា អហិរិកេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘អហិរិកោ’’.

៥៤. កតមោ ច បុគ្គលោ អនោត្តប្បី? តត្ថ កតមំ អនោត្តប្បំ? យំ ន ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្ពេន ន ឱត្តប្បតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – ឥទំ វុច្ចតិ អនោត្តប្បំ. ឥមិនា អនោត្តប្បេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘អនោត្តប្បី’’.

៥៥. កតមោ ច បុគ្គលោ ទុព្ពចោ? តត្ថ កតមោ ទោវចស្សតា? សហធម្មិកេ វុច្ចមានេ ទោវចស្សាយំ ទោវចស្សិយំ ទោវចស្សតា វិប្បដិកុលគ្គាហិតា វិបច្ចនីកសាតតា អនាទរិយំ អនាទរិយតា អគារវតា អប្បតិស្សវតា – អយំ វុច្ចតិ ទោវចស្សតា. ឥមាយ ទោវចស្សតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ទុព្ពចោ’’.

៥៦. កតមោ ច បុគ្គលោ បាបមិត្តោ? តត្ថ កតមា បាបមិត្តតា? យេ តេ បុគ្គលា អស្សទ្ធា ទុស្សីលា អប្បស្សុតា មច្ឆរិនោ ទុប្បញ្ញា, យា តេសំ សេវនា និសេវនា សំសេវនា ភជនា សម្ភជនា ភត្តិ សម្ភត្តិ សម្បវង្កតា – អយំ វុច្ចតិ បាបមិត្តតា. ឥមាយ បាបមិត្តតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘បាបមិត្តោ’’.

៥៧. កតមោ ច បុគ្គលោ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារោ? តត្ថ កតមា ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី; យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី; យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ. យា ឥមេសំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អគុត្តិ អគោបនា អនារក្ខោ អសំវរោ – អយំ វុច្ចតិ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា. ឥមាយ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារោ’’.

៥៨. កតមោ ច បុគ្គលោ ភោជនេ អមត្តញ្ញូ? តត្ថ កតមា ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អប្បដិសង្ខា អយោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ ទវាយ មទាយ មណ្ឌនាយ វិភូសនាយ, យា តត្ថ អសន្តុដ្ឋិតា អមត្តញ្ញុតា អប្បដិសង្ខា ភោជនេ – អយំ វុច្ចតិ ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា. ឥមាយ ភោជនេ អមត្តញ្ញុតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ភោជនេ អមត្តញ្ញូ’’.

៥៩. កតមោ ច បុគ្គលោ មុដ្ឋស្សតិ? តត្ថ កតមំ មុដ្ឋស្សច្ចំ? យា អស្សតិ អននុស្សតិ អប្បដិស្សតិ អស្សតិ អស្សរណតា អធារណតា បិលាបនតា សម្មុសនតា – ឥទំ វុច្ចតិ មុដ្ឋស្សច្ចំ. ឥមិនា មុដ្ឋស្សច្ចេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘មុដ្ឋស្សតិ’’.

៦០. កតមោ ច បុគ្គលោ អសម្បជានោ? តត្ថ កតមំ អសម្បជញ្ញំ? យំ អញ្ញាណំ អទស្សនំ អនភិសមយោ អននុពោធោ អសម្ពោធោ អប្បដិវេធោ អសង្គាហណា អបរិយោគាហណា [អសំគាហនា អបរិយោគាហនា (សី. ស្យា. ក.)] អសមបេក្ខណា អបច្ចវេក្ខណា អបច្ចក្ខកម្មំ ទុម្មេជ្ឈំ ពាល្យំ អសម្បជញ្ញំ មោហោ បមោហោ សម្មោហោ អវិជ្ជា អវិជ្ជោឃោ អវិជ្ជាយោគោ អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ – ឥទំ វុច្ចតិ អសម្បជញ្ញំ. ឥមិនា អសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘អសម្បជានោ’’.

៦១. កតមោ ច បុគ្គលោ សីលវិបន្នោ? តត្ថ កតមា សីលវិបត្តិ? កាយិកោ វីតិក្កមោ វាចសិកោ វីតិក្កមោ កាយិកវាចសិកោ វីតិក្កមោ – អយំ វុច្ចតិ សីលវិបត្តិ. សព្ពម្បិ ទុស្សិល្យំ សីលវិបត្តិ. ឥមាយ សីលវិបត្តិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘សីលវិបន្នោ’’.

៦២. កតមោ ច បុគ្គលោ ទិដ្ឋិវិបន្នោ? តត្ថ កតមា ទិដ្ឋិវិបត្តិ? ‘‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ, នត្ថិ ហុតំ, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ [សុកដទុក្កដានំ (សី.)] កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, នត្ថិ អយំ លោកោ, នត្ថិ បរោ លោកោ, នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, នត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា [សមគ្គតា (ក.)] សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’’តិ. យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ទិដ្ឋិសំយោជនំ គាហោ បដិគ្គាហោ អភិនិវេសោ បរាមាសោ កុម្មគ្គោ មិច្ឆាបថោ មិច្ឆត្តំ តិត្ថាយតនំ វិបរិយាសគ្គាហោ [វិបរិយេសគ្គាហោ (សព្ពត្ថ) បទសិទ្ធិ ចិន្តេតព្ពា], អយំ វុច្ចតិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ. សព្ពាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ. ឥមាយ ទិដ្ឋិវិបត្តិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ទិដ្ឋិវិបន្នោ’’.

៦៣. កតមោ ច បុគ្គលោ អជ្ឈត្តសំយោជនោ? យស្ស បុគ្គលស្ស បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ អប្បហីនានិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អជ្ឈត្តសំយោជនោ’’.

៦៤. កតមោ ច បុគ្គលោ ពហិទ្ធាសំយោជនោ? យស្ស បុគ្គលស្ស បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ អប្បហីនានិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ពហិទ្ធាសំយោជនោ’’.

៦៥. កតមោ ច បុគ្គលោ អក្កោធនោ? តត្ថ កតមោ កោធោ? យោ កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ កោធោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ កោធោ បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អក្កោធនោ’’.

៦៦. កតមោ ច បុគ្គលោ អនុបនាហី? តត្ថ កតមោ ឧបនាហោ? បុព្ពកាលំ កោធោ អបរកាលំ ឧបនាហោ យោ ឯវរូបោ ឧបនាហោ ឧបនយ្ហនា ឧបនយ្ហិតត្តំ អដ្ឋបនា ឋបនា សណ្ឋបនា អនុសំសន្ទនា អនុប្បពន្ធនា ទឡ្ហីកម្មំ កោធស្ស – អយំ វុច្ចតិ ឧបនាហោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ ឧបនាហោ បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អនុបនាហី’’.

៦៧. កតមោ ច បុគ្គលោ អមក្ខី? តត្ថ កតមោ មក្ខោ? យោ មក្ខោ មក្ខាយនា មក្ខាយិតត្តំ និដ្ឋុរិយំ និដ្ឋុរិយកម្មំ – អយំ វុច្ចតិ មក្ខោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ មក្ខោ បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អមក្ខី’’.

៦៨. កតមោ ច បុគ្គលោ អបឡាសី? តត្ថ កតមោ បឡាសោ? យោ បឡាសោ បឡាសាយនា បឡាសាយិតត្តំ បឡាសាហារោ វិវាទដ្ឋានំ យុគគ្គាហោ អប្បដិនិស្សគ្គោ – អយំ វុច្ចតិ បឡាសោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ បឡាសោ បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អបឡាសី’’.

៦៩. កតមោ ច បុគ្គលោ អនិស្សុកី? តត្ថ កតមា ឥស្សា? យា បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ឥស្សា ឥស្សាយនា ឥស្សាយិតត្តំ ឧសូយា ឧសូយនា ឧសូយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ឥស្សា. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ ឥស្សា បហីនា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អនិស្សុកី’’.

៧០. កតមោ ច បុគលោ អមច្ឆរី? តត្ថ កតមំ មច្ឆរិយំ? បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ, កុលមច្ឆរិយំ, លាភមច្ឆរិយំ, វណ្ណមច្ឆរិយំ, ធម្មមច្ឆរិយំ. យំ ឯវរូបំ មច្ឆេរំ មច្ឆរាយនា មច្ឆរាយិតត្តំ វេវិច្ឆំ កទរិយំ កដុកញ្ចុកតា អគ្គហិតត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឥទំ មច្ឆរិយំ បហីនំ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អមច្ឆរី’’.

៧១. កតមោ ច បុគ្គលោ អសឋោ? តត្ថ កតមំ សាឋេយ្យំ? ឥធេកច្ចោ សឋោ ហោតិ បរិសឋោ. យំ តត្ថ សឋំ សឋតា សាឋេយ្យំ កក្ករតា កក្ករិយំ បរិក្ខត្តតា បារិក្ខត្តិយំ – ឥទំ វុច្ចតិ សាឋេយ្យំ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឥទំ សាឋេយ្យំ បហីនំ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អសឋោ’’.

៧២. កតមោ ច បុគ្គលោ អមាយាវី? តត្ថ កតមា មាយា? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា តស្ស បដិច្ឆាទនហេតុ បាបិកំ ឥច្ឆំ បណិទហតិ – ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ ឥច្ឆតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ សង្កប្បតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ វាចំ ភាសតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ កាយេន បរក្កមតិ. យា ឯវរូបា មាយា មាយាវិតា អច្ចាសរា វញ្ចនា និកតិ វិកិរណា បរិហរណា គូហនា បរិគូហនា ឆាទនា បដិច្ឆាទនា អនុត្តានីកម្មំ អនាវិកម្មំ វោច្ឆាទនា បាបកិរិយា – អយំ វុច្ចតិ មាយា. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ មាយា បហីនា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អមាយាវី’’.

៧៣. កតមោ ច បុគ្គលោ ហិរិមា? តត្ថ កតមា ហិរី? យំ ហិរីយតិ ហិរិយិតព្ពេន ហិរីយតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – អយំ វុច្ចតិ ហិរី. ឥមាយ ហិរិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ហិរិមា’’.

៧៤. កតមោ ច បុគ្គលោ ឱត្តប្បី? តត្ថ កតមំ ឱត្តប្បំ? យំ ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្ពេន ឱត្តប្បតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – ឥទំ វុច្ចតិ ឱត្តប្បំ. ឥមិនា ឱត្តប្បេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ឱត្តប្បី’’.

៧៥. កតមោ ច បុគ្គលោ សុវចោ? តត្ថ កតមា សោវចស្សតា? សហធម្មិកេ វុច្ចមានេ សោវចស្សាយំ សោវចស្សិយំ សោវចស្សតា អវិប្បដិកុលគ្គាហិតា អវិបច្ចនីកសាតតា សាទរិយំ សាទរិយតា សគារវតា សប្បតិស្សវតា – អយំ វុច្ចតិ សោវចស្សតា. ឥមាយ សោវចស្សតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘សុវចោ’’.

៧៦. កតមោ ច បុគ្គលោ កល្យាណមិត្តោ? តត្ថ កតមា កល្យាណមិត្តតា? យេ តេ បុគ្គលា សទ្ធា សីលវន្តោ ពហុស្សុតា ចាគវន្តោ បញ្ញវន្តោ, យា តេសំ សេវនា និសេវនា សំសេវនា ភជនា សម្ភជនា ភត្តិ សម្ភត្តិ សម្បវង្កតា – អយំ វុច្ចតិ កល្យាណមិត្តតា. ឥមាយ កល្យាណមិត្តតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘កល្យាណមិត្តោ’’.

៧៧. កតមោ ច បុគ្គលោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ? តត្ថ កតមា ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី; យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី; យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. យា ឥមេសំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ គុត្តិ គោបនា អារក្ខោ សំវរោ – អយំ វុច្ចតិ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា. ឥមាយ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ’’.

៧៨. កតមោ ច បុគ្គលោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ? តត្ថ កតមា ភោជនេ មត្តញ្ញុតា? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ – ‘‘នេវ ទវាយ, ន មទាយ, ន មណ្ឌនាយ, ន វិភូសនាយ; យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ. ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’’តិ. យា តត្ថ សន្តុដ្ឋិតា មត្តញ្ញុតា បដិសង្ខា ភោជនេ – អយំ វុច្ចតិ ភោជនេ មត្តញ្ញុតា. ឥមាយ ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញូ’’.

៧៩. កតមោ ច បុគ្គលោ ឧបដ្ឋិតស្សតិ? តត្ថ កតមា សតិ? យា សតិ អនុស្សតិ បដិស្សតិ សតិ សរណតា ធារណតា អបិលាបនតា អសម្មុសនតា សតិ សតិន្ទ្រិយំ សតិពលំ សម្មាសតិ – អយំ វុច្ចតិ សតិ. ឥមាយ សតិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ឧបដ្ឋិតស្សតិ’’.

៨០. កតមោ ច បុគ្គលោ សម្បជានោ? តត្ថ កតមំ សម្បជញ្ញំ? យា បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ ធម្មវិចយោ សល្លក្ខណា ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណា បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភព្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខា ភូរី មេធា បរិណាយិកា វិបស្សនា សម្បជញ្ញំ បតោទោ បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ បញ្ញាសត្ថំ បញ្ញាបាសាទោ បញ្ញាអាលោកោ បញ្ញាឱភាសោ បញ្ញាបជ្ជោតោ បញ្ញារតនំ អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ សម្បជញ្ញំ. ឥមិនា សម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘សម្បជានោ’’.

៨១. កតមោ ច បុគ្គលោ សីលសម្បន្នោ? តត្ថ កតមា សីលសម្បទា? កាយិកោ អវីតិក្កមោ វាចសិកោ អវីតិក្កមោ កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ – អយំ វុច្ចតិ សីលសម្បទា. សព្ពោបិ សីលសំវរោ សីលសម្បទា. ឥមាយ សីលសម្បទាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘សីលសម្បន្នោ’’.

៨២. កតមោ ច បុគ្គលោ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ? តត្ថ កតមា ទិដ្ឋិសម្បទា? ‘‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋំ, អត្ថិ ហុតំ, អត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, អត្ថិ អយំ លោកោ, អត្ថិ បរោ លោកោ, អត្ថិ មាតា, អត្ថិ បិតា, អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, អត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’’តិ. យា ឯវរូបា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ ទិដ្ឋិសម្បទា. សព្ពាបិ សម្មាទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិសម្បទា. ឥមាយ ទិដ្ឋិសម្បទាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ទិដ្ឋិសម្បន្នោ’’.

៨៣. កតមេ ទ្វេ បុគ្គលា ទុល្លភា លោកស្មិំ? យោ ច បុព្ពការី, យោ ច កតញ្ញូ កតវេទី – ឥមេ ទ្វេ បុគ្គលា ទុល្លភា លោកស្មិំ.

៨៤. កតមេ ទ្វេ បុគ្គលា ទុត្តប្បយា? យោ ច លទ្ធំ លទ្ធំ និក្ខិបតិ, យោ ច លទ្ធំ លទ្ធំ វិស្សជ្ជេតិ – ឥមេ ទ្វេ បុគ្គលា ‘‘ទុត្តប្បយា’’.

៨៥. កតមេ ទ្វេ បុគ្គលា សុតប្បយា? យោ ច លទ្ធំ លទ្ធំ ន និក្ខិបតិ, យោ ច លទ្ធំ លទ្ធំ ន វិស្សជ្ជេតិ – ឥមេ ទ្វេ បុគ្គលា ‘‘សុតប្បយា’’.

៨៦. កតមេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អាសវា វឌ្ឍន្តិ? យោ ច ន កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ កុក្កុច្ចាយតិ, យោ ច កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ ន កុក្កុច្ចាយតិ – ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អាសវា វឌ្ឍន្តិ.

៨៧. កតមេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អាសវា ន វឌ្ឍន្តិ? យោ ច ន កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ ន កុក្កុច្ចាយតិ, យោ ច កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ កុក្កុច្ចាយតិ – ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អាសវា ន វឌ្ឍន្តិ.

៨៨. កតមោ ច បុគ្គលោ ហីនាធិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ទុស្សីលោ ហោតិ បាបធម្មោ, សោ អញ្ញំ ទុស្សីលំ បាបធម្មំ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ហីនាធិមុត្តោ’’.

៨៩. កតមោ ច បុគ្គលោ បណីតាធិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ សីលវា ហោតិ កល្យាណធម្មោ, សោ អញ្ញំ សីលវន្តំ កល្យាណធម្មំ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘បណីតាធិមុត្តោ’’.

៩០. កតមោ ច បុគ្គលោ តិត្តោ? បច្ចេកសម្ពុទ្ធា [បច្ចេកពុទ្ធោ (សី.)] យេ ច តថាគតស្ស សាវកា អរហន្តោ តិត្តា. សម្មាសម្ពុទ្ធោ តិត្តោ ច តប្បេតា ច [តប្បេតា ច, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ តិត្តោ (សី.)].

ទុកនិទ្ទេសោ.