និទ្ទេសោ

១. ឯកកបុគ្គលបញ្ញត្តិ

១. កតមោ ច បុគ្គលោ សមយវិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ កាលេន កាលំ សមយេន សមយំ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា [ផស្សិត្វា (សី. បី.)] វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សមយវិមុត្តោ’’.

២. កតមោ ច បុគ្គលោ អសមយវិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ន ហេវ ខោ កាលេន កាលំ សមយេន សមយំ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អសមយវិមុត្តោ’’. សព្ពេបិ អរិយបុគ្គលា អរិយេ វិមោក្ខេ អសមយវិមុត្តា.

៣. កតមោ ច បុគ្គលោ កុប្បធម្មោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ លាភី ហោតិ រូបសហគតានំ វា អរូបសហគតានំ វា សមាបត្តីនំ. សោ ច ខោ ន និកាមលាភី ហោតិ ន អកិច្ឆលាភី ន អកសិរលាភី; ន យត្ថិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ យាវតិច្ឆកំ សមាបជ្ជតិបិ វុដ្ឋាតិបិ. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ, យំ តស្ស បុគ្គលស្ស បមាទមាគម្ម តា សមាបត្តិយោ កុប្បេយ្យុំ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘កុប្បធម្មោ’’.

៤. កតមោ ច បុគ្គលោ អកុប្បធម្មោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ លាភី ហោតិ រូបសហគតានំ វា អរូបសហគតានំ វា សមាបត្តីនំ. សោ ច ខោ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី; យត្ថិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ យាវតិច្ឆកំ សមាបជ្ជតិបិ វុដ្ឋាតិបិ. អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ តស្ស បុគ្គលស្ស បមាទមាគម្ម តា សមាបត្តិយោ កុប្បេយ្យុំ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អកុប្បធម្មោ’’. សព្ពេបិ អរិយបុគ្គលា អរិយេ វិមោក្ខេ អកុប្បធម្មា.

៥. កតមោ ច បុគ្គលោ បរិហានធម្មោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ លាភី ហោតិ រូបសហគតានំ វា អរូបសហគតានំ វា សមាបត្តីនំ. សោ ច ខោ ន និកាមលាភី ហោតិ ន អកិច្ឆលាភី ន អកសិរលាភី; ន យត្ថិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ យាវតិច្ឆកំ សមាបជ្ជតិបិ វុដ្ឋាតិបិ. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ, យំ សោ បុគ្គលោ បមាទមាគម្ម តាហិ សមាបត្តីហិ បរិហាយេយ្យ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘បរិហានធម្មោ’’.

៦. កតមោ ច បុគ្គលោ អបរិហានធម្មោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ លាភី ហោតិ រូបសហគតានំ វា អរូបសហគតានំ វា សមាបត្តីនំ. សោ ច ខោ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី; យត្ថិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ យាវតិច្ឆកំ សមាបជ្ជតិបិ វុដ្ឋាតិបិ. អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ សោ បុគ្គលោ បមាទមាគម្ម តាហិ សមាបត្តីហិ បរិហាយេយ្យ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អបរិហានធម្មោ’’. សព្ពេបិ អរិយបុគ្គលា អរិយេ វិមោក្ខេ អបរិហានធម្មា.

៧. កតមោ ច បុគ្គលោ ចេតនាភព្ពោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ លាភី ហោតិ រូបសហគតានំ វា អរូបសហគតានំ វា សមាបត្តីនំ. សោ ច ខោ ន និកាមលាភី ហោតិ ន អកិច្ឆលាភី ន អកសិរលាភី; ន យត្ថិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ យាវតិច្ឆកំ សមាបជ្ជតិបិ វុដ្ឋាតិបិ. សចេ អនុសញ្ចេតេតិ, ន បរិហាយតិ តាហិ សមាបត្តីហិ. សចេ ន អនុសញ្ចេតេតិ, បរិហាយតិ តាហិ សមាបត្តីហិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ចេតនាភព្ពោ’’.

៨. កតមោ ច បុគ្គលោ អនុរក្ខណាភព្ពោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ លាភី ហោតិ រូបសហគតានំ វា អរូបសហគតានំ វា សមាបត្តីនំ. សោ ច ខោ ន និកាមលាភី ហោតិ ន អកិច្ឆលាភី ន អកសិរលាភី; ន យត្ថិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ យាវតិច្ឆកំ សមាបជ្ជតិបិ វុដ្ឋាតិបិ. សចេ អនុរក្ខតិ, ន បរិហាយតិ តាហិ សមាបត្តីហិ. សចេ ន អនុរក្ខតិ, បរិហាយតិ តាហិ សមាបត្តីហិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អនុរក្ខណាភព្ពោ’’.

៩. កតមោ ច បុគ្គលោ បុថុជ្ជនោ? យស្ស បុគ្គលស្ស តីណិ សំយោជនានិ អប្បហីនានិ; ន ច តេសំ ធម្មានំ បហានាយ បដិបន្នោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘បុថុជ្ជនោ’’.

១០. កតមោ ច បុគ្គលោ គោត្រភូ? យេសំ ធម្មានំ សមនន្តរា អរិយធម្មស្ស អវក្កន្តិ ហោតិ តេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘គោត្រភូ’’.

១១. កតមោ ច បុគ្គលោ ភយូបរតោ? សត្ត សេក្ខា ភយូបរតា, យេ ច បុថុជ្ជនា សីលវន្តោ. អរហា អភយូបរតោ.

១២. កតមោ ច បុគ្គលោ អភព្ពាគមនោ? យេ តេ បុគ្គលា កម្មាវរណេន សមន្នាគតា, កិលេសាវរណេន សមន្នាគតា, វិបាកាវរណេន សមន្នាគតា, អស្សទ្ធា អច្ឆន្ទិកា ទុប្បញ្ញា ឯឡា, អភព្ពា និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ – ឥមេ វុច្ចន្តិ បុគ្គលា ‘‘អភព្ពាគមនា’’.

១៣. កតមោ ច បុគ្គលោ ភព្ពាគមនោ? យេ តេ បុគ្គលា ន កម្មាវរណេន សមន្នាគតា, ន កិលេសាវរណេន សមន្នាគតា, ន វិបាកាវរណេន សមន្នាគតា, សទ្ធា ឆន្ទិកា បញ្ញវន្តោ [បញ្ញវន្តា (សី.)] អនេឡា, ភព្ពា និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ – ឥមេ វុច្ចន្តិ បុគ្គលា ‘‘ភព្ពាគមនា’’.

១៤. កតមោ ច បុគ្គលោ និយតោ? បញ្ច បុគ្គលា អានន្តរិកា, យេ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិកា និយតា, អដ្ឋ ច អរិយបុគ្គលា និយតា. អវសេសា បុគ្គលា អនិយតា.

១៥. កតមោ ច បុគ្គលោ បដិបន្នកោ? ចត្តារោ មគ្គសមង្គិនោ បុគ្គលា បដិបន្នកា, ចត្តារោ ផលសមង្គិនោ បុគ្គលា ផលេ ឋិតា.

១៦. កតមោ ច បុគ្គលោ សមសីសី? យស្ស បុគ្គលស្ស អបុព្ពំ អចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ច – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សមសីសី’’.

១៧. កតមោ ច បុគ្គលោ ឋិតកប្បី? អយញ្ច បុគ្គលោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ អស្ស, កប្បស្ស ច ឧឌ្ឌយ្ហនវេលា អស្ស, នេវ តាវ កប្បោ ឧឌ្ឌយ្ហេយ្យ យាវាយំ បុគ្គលោ ន សោតាបត្តិផលំ សច្ឆិករោតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ឋិតកប្បី’’. សព្ពេបិ មគ្គសមង្គិនោ បុគ្គលា ឋិតកប្បិនោ.

១៨. កតមោ ច បុគ្គលោ អរិយោ? អដ្ឋ អរិយបុគ្គលា អរិយា. អវសេសា បុគ្គលា អនរិយា.

១៩. កតមោ ច បុគ្គលោ សេក្ខោ? ចត្តារោ មគ្គសមង្គិនោ តយោ ផលសមង្គិនោ បុគ្គលា ‘‘សេក្ខា’’. អរហា អសេក្ខោ. អវសេសា បុគ្គលា នេវសេក្ខនាសេក្ខា.

២០. កតមោ ច បុគ្គលោ តេវិជ្ជោ? តីហិ វិជ្ជាហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘តេវិជ្ជោ’’.

២១. កតមោ ច បុគ្គលោ ឆឡភិញ្ញោ? ឆហិ អភិញ្ញាហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ឆឡភិញ្ញោ’’.

២២. កតមោ ច បុគ្គលោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈតិ; តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បាបុណាតិ, ពលេសុ ច វសីភាវំ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’.

២៣. កតមោ ច បុគ្គលោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈតិ; ន ច តត្ថ សព្ពញ្ញុតំ បាបុណាតិ, ន ច ពលេសុ វសីភាវំ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ’’.

២៤. កតមោ ច បុគ្គលោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ; បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’.

២៥. កតមោ ច បុគ្គលោ បញ្ញាវិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ន ហេវ ខោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ; បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘បញ្ញាវិមុត្តោ’’.

២៦. កតមោ ច បុគ្គលោ កាយសក្ខី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ; បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘កាយសក្ខី’’.

២៧. កតមោ ច បុគ្គលោ ទិដ្ឋិប្បត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. តថាគតប្បវេទិតា ចស្ស ធម្មា បញ្ញាយ វោទិដ្ឋា ហោន្តិ វោចរិតា. បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ទិដ្ឋិប្បត្តោ’’.

២៨. កតមោ ច បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. តថាគតប្បវេទិតា ចស្ស ធម្មា បញ្ញាយ វោទិដ្ឋា ហោន្តិ វោចរិតា. បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ, នោ ច ខោ យថា ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សទ្ធាវិមុត្តោ’’.

២៩. កតមោ ច បុគ្គលោ ធម្មានុសារី? យស្ស បុគ្គលស្ស សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, បញ្ញាវាហិំ បញ្ញាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ធម្មានុសារី’’. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ បុគ្គលោ ធម្មានុសារី ផលេ ឋិតោ ទិដ្ឋិប្បត្តោ.

៣០. កតមោ ច បុគ្គលោ សទ្ធានុសារី? យស្ស បុគ្គលស្ស សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, សទ្ធាវាហិំ សទ្ធាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សទ្ធានុសារី’’. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ បុគ្គលោ សទ្ធានុសារី ផលេ ឋិតោ សទ្ធាវិមុត្តោ.

៣១. កតមោ ច បុគ្គលោ សត្តក្ខត្តុបរមោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយនោ [សម្ពោធិបរាយណោ (សី. ក.)]. សោ សត្តក្ខត្តុំ ទេវេ ច មានុសេ ច សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សត្តក្ខត្តុបរមោ’’.

៣២. កតមោ ច បុគ្គលោ កោលង្កោលោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយនោ. សោ ទ្វេ វា តីណិ វា កុលានិ សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘កោលង្កោលោ’’.

៣៣. កតមោ ច បុគ្គលោ ឯកពីជី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយនោ. សោ ឯកំយេវ មានុសកំ ភវំ និព្ពត្តេត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ឯកពីជី’’.

៣៤. កតមោ ច បុគ្គលោ សកទាគាមី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា រាគទោសមោហានំ តនុត្តា សកទាគាមី ហោតិ, សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សកទាគាមី’’.

៣៥. កតមោ ច បុគ្គលោ អនាគាមី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកោ ហោតិ, តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អនាគាមី’’.

៣៦. កតមោ ច បុគ្គលោ អន្តរាបរិនិព្ពាយី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកោ ហោតិ, តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា. សោ ឧបបន្នំ វា សមនន្តរា អប្បត្តំ វា វេមជ្ឈំ អាយុប្បមាណំ អរិយមគ្គំ សញ្ជនេតិ ឧបរិដ្ឋិមានំ សំយោជនានំ បហានាយ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អន្តរាបរិនិព្ពាយី’’.

៣៧. កតមោ ច បុគ្គលោ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកោ ហោតិ, តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា. សោ អតិក្កមិត្វា វេមជ្ឈំ អាយុប្បមាណំ ឧបហច្ច វា កាលកិរិយំ [កាលំ កិរិយំ (ក.)] អរិយមគ្គំ សញ្ជនេតិ ឧបរិដ្ឋិមានំ សំយោជនានំ បហានាយ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី’’.

៣៨. កតមោ ច បុគ្គលោ អសង្ខារបរិនិព្ពាយី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកោ ហោតិ, តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា. សោ អសង្ខារេន អរិយមគ្គំ សញ្ជនេតិ ឧបរិដ្ឋិមានំ សំយោជនានំ បហានាយ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អសង្ខារបរិនិព្ពាយី’’.

៣៩. កតមោ ច បុគ្គលោ សសង្ខារបរិនិព្ពាយី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកោ ហោតិ, តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា. សោ សសង្ខារេន អរិយមគ្គំ សញ្ជនេតិ ឧបរិដ្ឋិមានំ សំយោជនានំ បហានាយ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សសង្ខារបរិនិព្ពាយី’’.

៤០. កតមោ ច បុគ្គលោ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកោ ហោតិ, តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា. សោ អវិហា ចុតោ អតប្បំ គច្ឆតិ, អតប្បា ចុតោ សុទស្សំ គច្ឆតិ, សុទស្សា ចុតោ សុទស្សិំ គច្ឆតិ, សុទស្សិយា ចុតោ អកនិដ្ឋំ គច្ឆតិ; អកនិដ្ឋេ អរិយមគ្គំ សញ្ជនេតិ ឧបរិដ្ឋិមានំ សំយោជនានំ បហានាយ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី’’.

៤១. កតមោ ច បុគ្គលោ សោតាបន្នោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ? តិណ្ណំ សំយោជនានំ បហានាយ បដិបន្នោ បុគ្គលោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ. យស្ស បុគ្គលស្ស តីណិ សំយោជនានិ បហីនានិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សោតាបន្នោ’’.

៤២. កាមរាគព្យាបាទានំ តនុភាវាយ បដិបន្នោ បុគ្គលោ សកទាគាមិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ. យស្ស បុគ្គលស្ស កាមរាគព្យាបាទា តនុភូតា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សកទាគាមី’’.

៤៣. កាមរាគព្យាបាទានំ អនវសេសប្បហានាយ បដិបន្នោ បុគ្គលោ អនាគាមិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ. យស្ស បុគ្គលស្ស កាមរាគព្យាបាទា អនវសេសា បហីនា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អនាគាមី’’.

៤៤. រូបរាគអរូបរាគមានឧទ្ធច្ចអវិជ្ជាយ អនវសេសប្បហានាយ បដិបន្នោ បុគ្គលោ អរហត្តផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ. យស្ស បុគ្គលស្ស រូបរាគោ អរូបរាគោ មានោ ឧទ្ធច្ចំ អវិជ្ជា អនវសេសា បហីនា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អរហា’’.

ឯកកនិទ្ទេសោ.

២. ទុកបុគ្គលបញ្ញត្តិ

៤៥. កតមោ ច បុគ្គលោ កោធនោ? តត្ថ កតមោ កោធោ? យោ កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ [ទូសនា ទូសិតត្តំ (ស្យា.)] ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ កោធោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ កោធោ អប្បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘កោធនោ’’.

៤៦. កតមោ ច បុគ្គលោ ឧបនាហី? តត្ថ កតមោ ឧបនាហោ? បុព្ពកាលំ កោធោ អបរកាលំ ឧបនាហោ. យោ ឯវរូបោ ឧបនាហោ ឧបនយ្ហនា ឧបនយ្ហិតត្តំ អដ្ឋបនា [អាឋបនា (ក.) វិភ. ៨៩១] ឋបនា សណ្ឋបនា អនុសំសន្ទនា អនុប្បពន្ធនា ទឡ្ហីកម្មំ កោធស្ស – អយំ វុច្ចតិ ឧបនាហោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ ឧបនាហោ អប្បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ឧបនាហី’’.

៤៧. កតមោ ច បុគ្គលោ មក្ខី? តត្ថ កតមោ មក្ខោ? យោ មក្ខោ មក្ខាយនា មក្ខាយិតត្តំ [មក្ខីយនា មក្ខីយិតត្តំ (សី.), មក្ខិយនា មក្ខិយិតត្តំ (ក.)] និដ្ឋុរិយំ និដ្ឋុរិយកម្មំ – អយំ វុច្ចតិ មក្ខោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ មក្ខោ អប្បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘មក្ខី’’.

៤៨. កតមោ ច បុគ្គលោ បឡាសី? តត្ថ កតមោ បឡាសោ? យោ បឡាសោ បឡាសាយនា បឡាសាយិតត្តំ បឡាសាហារោ វិវាទដ្ឋានំ យុគគ្គាហោ អប្បដិនិស្សគ្គោ – អយំ វុច្ចតិ បឡាសោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ បឡាសោ អប្បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘បឡាសី’’.

៤៩. កតមោ ច បុគ្គលោ ឥស្សុកី? តត្ថ កតមា ឥស្សា? យា បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ឥស្សា ឥស្សាយនា ឥស្សាយិតត្តំ ឧសូយា ឧសូយនា [ឧស្សុយា ឧស្សុយនា (ក.) វិភ. ៨៩៣] ឧសូយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ឥស្សា. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ ឥស្សា អប្បហីនា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ឥស្សុកី’’.

៥០. កតមោ ច បុគ្គលោ មច្ឆរី? តត្ថ កតមំ មច្ឆរិយំ? បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ, កុលមច្ឆរិយំ, លាភមច្ឆរិយំ, វណ្ណមច្ឆរិយំ, ធម្មមច្ឆរិយំ. យំ ឯវរូបំ មច្ឆេរំ មច្ឆរាយនា មច្ឆរាយិតត្តំ វេវិច្ឆំ កទរិយំ កដុកញ្ចុកតា អគ្គហិតត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឥទំ មច្ឆរិយំ អប្បហីនំ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘មច្ឆរី’’.

៥១. កតមោ ច បុគ្គលោ សឋោ? តត្ថ កតមំ សាឋេយ្យំ? ឥធេកច្ចោ សឋោ ហោតិ បរិសឋោ. យំ តត្ថ សឋំ សឋតា សាឋេយ្យំ កក្ករតា កក្ករិយំ [កក្ខឡតា កក្ខឡិយំ (ស្យា.) ឯវំ ខុទ្ទកវិភង្គទុកនិទ្ទេសេបិ] បរិក្ខត្តត្តា បារិក្ខត្តិយំ – ឥទំ វុច្ចតិ សាឋេយ្យំ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឥទំ សាឋេយ្យំ អប្បហីនំ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សឋោ’’.

៥២. កតមោ ច បុគ្គលោ មាយាវី? តត្ថ កតមា មាយា? ឥធេកច្ចោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា តស្ស បដិច្ឆាទនហេតុ បាបិកំ ឥច្ឆំ បណិទហតិ – ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ ឥច្ឆតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ សង្កប្បតិ ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ វាចំ ភាសតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ កាយេន បរក្កមតិ. យា ឯវរូបា មាយា មាយាវិតា អច្ចាសរា វញ្ចនា និកតិ វិកិរណា បរិហរណា គូហនា បរិគូហនា ឆាទនា បដិច្ឆាទនា អនុត្តានីកម្មំ អនាវិកម្មំ វោច្ឆាទនា បាបកិរិយា – អយំ វុច្ចតិ មាយា. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ មាយា អប្បហីនា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘មាយាវី’’.

៥៣. កតមោ ច បុគ្គលោ អហិរិកោ? តត្ថ កតមំ អហិរិកំ? យំ ន ហិរីយតិ ហិរិយិតព្ពេន ន ហិរីយតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – ឥទំ វុច្ចតិ អហិរិកំ. ឥមិនា អហិរិកេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘អហិរិកោ’’.

៥៤. កតមោ ច បុគ្គលោ អនោត្តប្បី? តត្ថ កតមំ អនោត្តប្បំ? យំ ន ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្ពេន ន ឱត្តប្បតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – ឥទំ វុច្ចតិ អនោត្តប្បំ. ឥមិនា អនោត្តប្បេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘អនោត្តប្បី’’.

៥៥. កតមោ ច បុគ្គលោ ទុព្ពចោ? តត្ថ កតមោ ទោវចស្សតា? សហធម្មិកេ វុច្ចមានេ ទោវចស្សាយំ ទោវចស្សិយំ ទោវចស្សតា វិប្បដិកុលគ្គាហិតា វិបច្ចនីកសាតតា អនាទរិយំ អនាទរិយតា អគារវតា អប្បតិស្សវតា – អយំ វុច្ចតិ ទោវចស្សតា. ឥមាយ ទោវចស្សតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ទុព្ពចោ’’.

៥៦. កតមោ ច បុគ្គលោ បាបមិត្តោ? តត្ថ កតមា បាបមិត្តតា? យេ តេ បុគ្គលា អស្សទ្ធា ទុស្សីលា អប្បស្សុតា មច្ឆរិនោ ទុប្បញ្ញា, យា តេសំ សេវនា និសេវនា សំសេវនា ភជនា សម្ភជនា ភត្តិ សម្ភត្តិ សម្បវង្កតា – អយំ វុច្ចតិ បាបមិត្តតា. ឥមាយ បាបមិត្តតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘បាបមិត្តោ’’.

៥៧. កតមោ ច បុគ្គលោ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារោ? តត្ថ កតមា ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី; យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី; យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ. យា ឥមេសំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អគុត្តិ អគោបនា អនារក្ខោ អសំវរោ – អយំ វុច្ចតិ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា. ឥមាយ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារោ’’.

៥៨. កតមោ ច បុគ្គលោ ភោជនេ អមត្តញ្ញូ? តត្ថ កតមា ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អប្បដិសង្ខា អយោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ ទវាយ មទាយ មណ្ឌនាយ វិភូសនាយ, យា តត្ថ អសន្តុដ្ឋិតា អមត្តញ្ញុតា អប្បដិសង្ខា ភោជនេ – អយំ វុច្ចតិ ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា. ឥមាយ ភោជនេ អមត្តញ្ញុតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ភោជនេ អមត្តញ្ញូ’’.

៥៩. កតមោ ច បុគ្គលោ មុដ្ឋស្សតិ? តត្ថ កតមំ មុដ្ឋស្សច្ចំ? យា អស្សតិ អននុស្សតិ អប្បដិស្សតិ អស្សតិ អស្សរណតា អធារណតា បិលាបនតា សម្មុសនតា – ឥទំ វុច្ចតិ មុដ្ឋស្សច្ចំ. ឥមិនា មុដ្ឋស្សច្ចេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘មុដ្ឋស្សតិ’’.

៦០. កតមោ ច បុគ្គលោ អសម្បជានោ? តត្ថ កតមំ អសម្បជញ្ញំ? យំ អញ្ញាណំ អទស្សនំ អនភិសមយោ អននុពោធោ អសម្ពោធោ អប្បដិវេធោ អសង្គាហណា អបរិយោគាហណា [អសំគាហនា អបរិយោគាហនា (សី. ស្យា. ក.)] អសមបេក្ខណា អបច្ចវេក្ខណា អបច្ចក្ខកម្មំ ទុម្មេជ្ឈំ ពាល្យំ អសម្បជញ្ញំ មោហោ បមោហោ សម្មោហោ អវិជ្ជា អវិជ្ជោឃោ អវិជ្ជាយោគោ អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ – ឥទំ វុច្ចតិ អសម្បជញ្ញំ. ឥមិនា អសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘អសម្បជានោ’’.

៦១. កតមោ ច បុគ្គលោ សីលវិបន្នោ? តត្ថ កតមា សីលវិបត្តិ? កាយិកោ វីតិក្កមោ វាចសិកោ វីតិក្កមោ កាយិកវាចសិកោ វីតិក្កមោ – អយំ វុច្ចតិ សីលវិបត្តិ. សព្ពម្បិ ទុស្សិល្យំ សីលវិបត្តិ. ឥមាយ សីលវិបត្តិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘សីលវិបន្នោ’’.

៦២. កតមោ ច បុគ្គលោ ទិដ្ឋិវិបន្នោ? តត្ថ កតមា ទិដ្ឋិវិបត្តិ? ‘‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ, នត្ថិ ហុតំ, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ [សុកដទុក្កដានំ (សី.)] កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, នត្ថិ អយំ លោកោ, នត្ថិ បរោ លោកោ, នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, នត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា [សមគ្គតា (ក.)] សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’’តិ. យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ទិដ្ឋិសំយោជនំ គាហោ បដិគ្គាហោ អភិនិវេសោ បរាមាសោ កុម្មគ្គោ មិច្ឆាបថោ មិច្ឆត្តំ តិត្ថាយតនំ វិបរិយាសគ្គាហោ [វិបរិយេសគ្គាហោ (សព្ពត្ថ) បទសិទ្ធិ ចិន្តេតព្ពា], អយំ វុច្ចតិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ. សព្ពាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ. ឥមាយ ទិដ្ឋិវិបត្តិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ទិដ្ឋិវិបន្នោ’’.

៦៣. កតមោ ច បុគ្គលោ អជ្ឈត្តសំយោជនោ? យស្ស បុគ្គលស្ស បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ អប្បហីនានិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អជ្ឈត្តសំយោជនោ’’.

៦៤. កតមោ ច បុគ្គលោ ពហិទ្ធាសំយោជនោ? យស្ស បុគ្គលស្ស បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ អប្បហីនានិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ពហិទ្ធាសំយោជនោ’’.

៦៥. កតមោ ច បុគ្គលោ អក្កោធនោ? តត្ថ កតមោ កោធោ? យោ កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ កោធោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ កោធោ បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អក្កោធនោ’’.

៦៦. កតមោ ច បុគ្គលោ អនុបនាហី? តត្ថ កតមោ ឧបនាហោ? បុព្ពកាលំ កោធោ អបរកាលំ ឧបនាហោ យោ ឯវរូបោ ឧបនាហោ ឧបនយ្ហនា ឧបនយ្ហិតត្តំ អដ្ឋបនា ឋបនា សណ្ឋបនា អនុសំសន្ទនា អនុប្បពន្ធនា ទឡ្ហីកម្មំ កោធស្ស – អយំ វុច្ចតិ ឧបនាហោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ ឧបនាហោ បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អនុបនាហី’’.

៦៧. កតមោ ច បុគ្គលោ អមក្ខី? តត្ថ កតមោ មក្ខោ? យោ មក្ខោ មក្ខាយនា មក្ខាយិតត្តំ និដ្ឋុរិយំ និដ្ឋុរិយកម្មំ – អយំ វុច្ចតិ មក្ខោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ មក្ខោ បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អមក្ខី’’.

៦៨. កតមោ ច បុគ្គលោ អបឡាសី? តត្ថ កតមោ បឡាសោ? យោ បឡាសោ បឡាសាយនា បឡាសាយិតត្តំ បឡាសាហារោ វិវាទដ្ឋានំ យុគគ្គាហោ អប្បដិនិស្សគ្គោ – អយំ វុច្ចតិ បឡាសោ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ បឡាសោ បហីនោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អបឡាសី’’.

៦៩. កតមោ ច បុគ្គលោ អនិស្សុកី? តត្ថ កតមា ឥស្សា? យា បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ឥស្សា ឥស្សាយនា ឥស្សាយិតត្តំ ឧសូយា ឧសូយនា ឧសូយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ឥស្សា. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ ឥស្សា បហីនា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អនិស្សុកី’’.

៧០. កតមោ ច បុគលោ អមច្ឆរី? តត្ថ កតមំ មច្ឆរិយំ? បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ, កុលមច្ឆរិយំ, លាភមច្ឆរិយំ, វណ្ណមច្ឆរិយំ, ធម្មមច្ឆរិយំ. យំ ឯវរូបំ មច្ឆេរំ មច្ឆរាយនា មច្ឆរាយិតត្តំ វេវិច្ឆំ កទរិយំ កដុកញ្ចុកតា អគ្គហិតត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ មច្ឆរិយំ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឥទំ មច្ឆរិយំ បហីនំ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អមច្ឆរី’’.

៧១. កតមោ ច បុគ្គលោ អសឋោ? តត្ថ កតមំ សាឋេយ្យំ? ឥធេកច្ចោ សឋោ ហោតិ បរិសឋោ. យំ តត្ថ សឋំ សឋតា សាឋេយ្យំ កក្ករតា កក្ករិយំ បរិក្ខត្តតា បារិក្ខត្តិយំ – ឥទំ វុច្ចតិ សាឋេយ្យំ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឥទំ សាឋេយ្យំ បហីនំ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អសឋោ’’.

៧២. កតមោ ច បុគ្គលោ អមាយាវី? តត្ថ កតមា មាយា? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា តស្ស បដិច្ឆាទនហេតុ បាបិកំ ឥច្ឆំ បណិទហតិ – ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ ឥច្ឆតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ សង្កប្បតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ វាចំ ភាសតិ, ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ កាយេន បរក្កមតិ. យា ឯវរូបា មាយា មាយាវិតា អច្ចាសរា វញ្ចនា និកតិ វិកិរណា បរិហរណា គូហនា បរិគូហនា ឆាទនា បដិច្ឆាទនា អនុត្តានីកម្មំ អនាវិកម្មំ វោច្ឆាទនា បាបកិរិយា – អយំ វុច្ចតិ មាយា. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ មាយា បហីនា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អមាយាវី’’.

៧៣. កតមោ ច បុគ្គលោ ហិរិមា? តត្ថ កតមា ហិរី? យំ ហិរីយតិ ហិរិយិតព្ពេន ហិរីយតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – អយំ វុច្ចតិ ហិរី. ឥមាយ ហិរិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ហិរិមា’’.

៧៤. កតមោ ច បុគ្គលោ ឱត្តប្បី? តត្ថ កតមំ ឱត្តប្បំ? យំ ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្ពេន ឱត្តប្បតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – ឥទំ វុច្ចតិ ឱត្តប្បំ. ឥមិនា ឱត្តប្បេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ឱត្តប្បី’’.

៧៥. កតមោ ច បុគ្គលោ សុវចោ? តត្ថ កតមា សោវចស្សតា? សហធម្មិកេ វុច្ចមានេ សោវចស្សាយំ សោវចស្សិយំ សោវចស្សតា អវិប្បដិកុលគ្គាហិតា អវិបច្ចនីកសាតតា សាទរិយំ សាទរិយតា សគារវតា សប្បតិស្សវតា – អយំ វុច្ចតិ សោវចស្សតា. ឥមាយ សោវចស្សតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘សុវចោ’’.

៧៦. កតមោ ច បុគ្គលោ កល្យាណមិត្តោ? តត្ថ កតមា កល្យាណមិត្តតា? យេ តេ បុគ្គលា សទ្ធា សីលវន្តោ ពហុស្សុតា ចាគវន្តោ បញ្ញវន្តោ, យា តេសំ សេវនា និសេវនា សំសេវនា ភជនា សម្ភជនា ភត្តិ សម្ភត្តិ សម្បវង្កតា – អយំ វុច្ចតិ កល្យាណមិត្តតា. ឥមាយ កល្យាណមិត្តតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘កល្យាណមិត្តោ’’.

៧៧. កតមោ ច បុគ្គលោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ? តត្ថ កតមា ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី; យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី; យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. យា ឥមេសំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ គុត្តិ គោបនា អារក្ខោ សំវរោ – អយំ វុច្ចតិ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា. ឥមាយ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ’’.

៧៨. កតមោ ច បុគ្គលោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ? តត្ថ កតមា ភោជនេ មត្តញ្ញុតា? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ – ‘‘នេវ ទវាយ, ន មទាយ, ន មណ្ឌនាយ, ន វិភូសនាយ; យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ. ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’’តិ. យា តត្ថ សន្តុដ្ឋិតា មត្តញ្ញុតា បដិសង្ខា ភោជនេ – អយំ វុច្ចតិ ភោជនេ មត្តញ្ញុតា. ឥមាយ ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញូ’’.

៧៩. កតមោ ច បុគ្គលោ ឧបដ្ឋិតស្សតិ? តត្ថ កតមា សតិ? យា សតិ អនុស្សតិ បដិស្សតិ សតិ សរណតា ធារណតា អបិលាបនតា អសម្មុសនតា សតិ សតិន្ទ្រិយំ សតិពលំ សម្មាសតិ – អយំ វុច្ចតិ សតិ. ឥមាយ សតិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ឧបដ្ឋិតស្សតិ’’.

៨០. កតមោ ច បុគ្គលោ សម្បជានោ? តត្ថ កតមំ សម្បជញ្ញំ? យា បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ ធម្មវិចយោ សល្លក្ខណា ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណា បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភព្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខា ភូរី មេធា បរិណាយិកា វិបស្សនា សម្បជញ្ញំ បតោទោ បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ បញ្ញាសត្ថំ បញ្ញាបាសាទោ បញ្ញាអាលោកោ បញ្ញាឱភាសោ បញ្ញាបជ្ជោតោ បញ្ញារតនំ អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ សម្បជញ្ញំ. ឥមិនា សម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘សម្បជានោ’’.

៨១. កតមោ ច បុគ្គលោ សីលសម្បន្នោ? តត្ថ កតមា សីលសម្បទា? កាយិកោ អវីតិក្កមោ វាចសិកោ អវីតិក្កមោ កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ – អយំ វុច្ចតិ សីលសម្បទា. សព្ពោបិ សីលសំវរោ សីលសម្បទា. ឥមាយ សីលសម្បទាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘សីលសម្បន្នោ’’.

៨២. កតមោ ច បុគ្គលោ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ? តត្ថ កតមា ទិដ្ឋិសម្បទា? ‘‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋំ, អត្ថិ ហុតំ, អត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, អត្ថិ អយំ លោកោ, អត្ថិ បរោ លោកោ, អត្ថិ មាតា, អត្ថិ បិតា, អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, អត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’’តិ. យា ឯវរូបា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ ទិដ្ឋិសម្បទា. សព្ពាបិ សម្មាទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិសម្បទា. ឥមាយ ទិដ្ឋិសម្បទាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘ទិដ្ឋិសម្បន្នោ’’.

៨៣. កតមេ ទ្វេ បុគ្គលា ទុល្លភា លោកស្មិំ? យោ ច បុព្ពការី, យោ ច កតញ្ញូ កតវេទី – ឥមេ ទ្វេ បុគ្គលា ទុល្លភា លោកស្មិំ.

៨៤. កតមេ ទ្វេ បុគ្គលា ទុត្តប្បយា? យោ ច លទ្ធំ លទ្ធំ និក្ខិបតិ, យោ ច លទ្ធំ លទ្ធំ វិស្សជ្ជេតិ – ឥមេ ទ្វេ បុគ្គលា ‘‘ទុត្តប្បយា’’.

៨៥. កតមេ ទ្វេ បុគ្គលា សុតប្បយា? យោ ច លទ្ធំ លទ្ធំ ន និក្ខិបតិ, យោ ច លទ្ធំ លទ្ធំ ន វិស្សជ្ជេតិ – ឥមេ ទ្វេ បុគ្គលា ‘‘សុតប្បយា’’.

៨៦. កតមេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អាសវា វឌ្ឍន្តិ? យោ ច ន កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ កុក្កុច្ចាយតិ, យោ ច កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ ន កុក្កុច្ចាយតិ – ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អាសវា វឌ្ឍន្តិ.

៨៧. កតមេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អាសវា ន វឌ្ឍន្តិ? យោ ច ន កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ ន កុក្កុច្ចាយតិ, យោ ច កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ កុក្កុច្ចាយតិ – ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អាសវា ន វឌ្ឍន្តិ.

៨៨. កតមោ ច បុគ្គលោ ហីនាធិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ទុស្សីលោ ហោតិ បាបធម្មោ, សោ អញ្ញំ ទុស្សីលំ បាបធម្មំ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ហីនាធិមុត្តោ’’.

៨៩. កតមោ ច បុគ្គលោ បណីតាធិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ សីលវា ហោតិ កល្យាណធម្មោ, សោ អញ្ញំ សីលវន្តំ កល្យាណធម្មំ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘បណីតាធិមុត្តោ’’.

៩០. កតមោ ច បុគ្គលោ តិត្តោ? បច្ចេកសម្ពុទ្ធា [បច្ចេកពុទ្ធោ (សី.)] យេ ច តថាគតស្ស សាវកា អរហន្តោ តិត្តា. សម្មាសម្ពុទ្ធោ តិត្តោ ច តប្បេតា ច [តប្បេតា ច, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ តិត្តោ (សី.)].

ទុកនិទ្ទេសោ.

៣. តិកបុគ្គលបញ្ញត្តិ

៩១. កតមោ ច បុគ្គលោ និរាសោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ទុស្សីលោ ហោតិ បាបធម្មោ អសុចិ សង្កស្សរសមាចារោ បដិច្ឆន្នកម្មន្តោ អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោ អព្រហ្មចារី ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ អន្តោបូតិ អវស្សុតោ កសម្ពុជាតោ. សោ សុណាតិ – ‘‘ឥត្ថន្នាមោ កិរ ភិក្ខុ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ. តស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘‘កុទាស្សុ នាមាហម្បិ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’’តិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘និរាសោ’’.

៩២. កតមោ ច បុគ្គលោ អាសំសោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ សីលវា ហោតិ កល្យាណធម្មោ. សោ សុណាតិ – ‘‘ឥត្ថន្នាមោ កិរ ភិក្ខុ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘កុទាស្សុ នាមាហម្បិ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’’តិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អាសំសោ’’.

៩៣. កតមោ ច បុគ្គលោ វិគតាសោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ សុណាតិ – ‘‘ឥត្ថន្នាមោ កិរ ភិក្ខុ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ. តស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘‘កុទាស្សុ នាមាហម្បិ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’’តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? យា ហិស្ស បុព្ពេ អវិមុត្តស្ស វិមុត្តាសា, សា បដិប្បស្សទ្ធា. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘វិគតាសោ’’.

៩៤. តត្ថ កតមេ តយោ គិលានូបមា បុគ្គលា? តយោ គិលានា – ឥធេកច្ចោ គិលានោ លភន្តោ វា សប្បាយានិ ភោជនានិ អលភន្តោ វា សប្បាយានិ ភោជនានិ, លភន្តោ វា សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ អលភន្តោ វា សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ, លភន្តោ វា បតិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ អលភន្តោ វា បតិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ, នេវ វុដ្ឋាតិ តម្ហា អាពាធា. (១)

ឥធ បនេកច្ចោ គិលានោ លភន្តោ វា សប្បាយានិ ភោជនានិ អលភន្តោ វា សប្បាយានិ ភោជនានិ, លភន្តោ វា សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ អលភន្តោ វា សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ, លភន្តោ វា បតិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ អលភន្តោ វា បតិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ, វុដ្ឋាតិ តម្ហា អាពាធា. (២)

ឥធ បនេកច្ចោ គិលានោ លភន្តោ សប្បាយានិ ភោជនានិ នោ អលភន្តោ, លភន្តោ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ នោ អលភន្តោ, លភន្តោ បតិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ នោ អលភន្តោ, វុដ្ឋាតិ តម្ហា អាពាធា. (៣)

តត្រ យ្វាយំ គិលានោ លភន្តោ សប្បាយានិ ភោជនានិ នោ អលភន្តោ, លភន្តោ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ នោ អលភន្តោ, លភន្តោ បតិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ នោ អលភន្តោ, វុដ្ឋាតិ តម្ហា អាពាធា, ឥមំ គិលានំ បដិច្ច ភគវតា គិលានភត្តំ អនុញ្ញាតំ គិលានភេសជ្ជំ អនុញ្ញាតំ គិលានុបដ្ឋាកោ អនុញ្ញាតោ. ឥមញ្ច បន គិលានំ បដិច្ច អញ្ញេបិ គិលានា ឧបដ្ឋាតព្ពា.

ឯវមេវំ [ឯវមេវ (សី.)] តយោ គិលានូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ លភន្តោ វា តថាគតំ ទស្សនាយ អលភន្តោ វា តថាគតំ ទស្សនាយ, លភន្តោ វា តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវណាយ អលភន្តោ វា តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវណាយ, នេវ ឱក្កមតិ និយាមំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ. (១)

ឥធ បនេកច្ចោ បុគ្គលោ លភន្តោ វា តថាគតំ ទស្សនាយ អលភន្តោ វា តថាគតំ ទស្សនាយ, លភន្តោ វា តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវណាយ អលភន្តោ វា តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវណាយ, ឱក្កមតិ និយាមំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ. (២)

ឥធ បនេកច្ចោ បុគ្គលោ លភន្តោ តថាគតំ ទស្សនាយ នោ អលភន្តោ, លភន្តោ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវណាយ នោ អលភន្តោ, ឱក្កមតិ និយាមំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ. (៣)

តត្រ យ្វាយំ បុគ្គលោ លភន្តោ តថាគតំ ទស្សនាយ នោ អលភន្តោ, លភន្តោ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវណាយ នោ អលភន្តោ, ឱក្កមតិ និយាមំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ, ឥមំ បុគ្គលំ បដិច្ច ភគវតា ធម្មទេសនា អនុញ្ញាតា, ឥមញ្ច បុគ្គលំ បដិច្ច អញ្ញេសម្បិ ធម្មោ ទេសេតព្ពោ. ឥមេ តយោ គិលានូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ.

៩៥. កតមោ ច បុគ្គលោ កាយសក្ខី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘កាយសក្ខី’’.

៩៦. កតមោ ច បុគ្គលោ ទិដ្ឋិប្បត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, តថាគតប្បវេទិតា ចស្ស ធម្មា បញ្ញាយ វោទិដ្ឋា ហោន្តិ វោចរិតា, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ទិដ្ឋិប្បត្តោ’’.

៩៧. កតមោ ច បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… តថាគតប្បវេទិតា ចស្ស ធម្មា បញ្ញាយ វោទិដ្ឋា ហោន្តិ វោចរិតា, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ, នោ ច ខោ យថាទិដ្ឋិប្បត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សទ្ធាវិមុត្តោ’’.

៩៨. កតមោ ច បុគ្គលោ គូថភាណី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ មុសាវាទី ហោតិ សភគ្គតោ វា បរិសគ្គតោ វា ញាតិមជ្ឈគតោ វា បូគមជ្ឈគតោ វា រាជកុលមជ្ឈគតោ វា អភិនីតោ សក្ខិបុដ្ឋោ – ‘‘ឯហម្ភោ [ឯហិ ភោ (ស្យា. ក.) ម. និ. ១.៤៤០; អ. និ. ៣.២៨], បុរិស, យំ ជានាសិ តំ វទេហី’’តិ, សោ អជានំ វា អាហ – ‘‘ជានាមី’’តិ, ជានំ វា អាហ – ‘‘ន ជានាមី’’តិ, អបស្សំ វា អាហ – ‘‘បស្សាមី’’តិ, បស្សំ វា អាហ – ‘‘ន បស្សាមី’’តិ. ឥតិ អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វា សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘គូថភាណី’’.

៩៩. កតមោ ច បុគ្គលោ បុប្ផភាណី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ សភគ្គតោ វា បរិសគ្គតោ វា ញាតិមជ្ឈគតោ វា បូគមជ្ឈគតោ វា រាជកុលមជ្ឈគតោ វា អភិនីតោ សក្ខិបុដ្ឋោ – ‘‘ឯហម្ភោ, បុរិស, យំ ជានាសិ តំ វទេហី’’តិ, សោ អជានំ វា អាហ – ‘‘ន ជានាមី’’តិ, ជានំ វា អាហ – ‘‘ជានាមី’’តិ, អបស្សំ វា អាហ – ‘‘ន បស្សាមី’’តិ, បស្សំ វា អាហ – ‘‘បស្សាមី’’តិ. ឥតិ អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វា ន សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘បុប្ផភាណី’’.

១០០. កតមោ ច បុគ្គលោ មធុភាណី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនិយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា, តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘មធុភាណី’’.

១០១. កតមោ ច បុគ្គលោ អរុកូបមចិត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតិ [បតិដ្ឋីយតិ (ស្យា. ក.) អ. និ. ៣.២៥], កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. សេយ្យថាបិ នាម ទុដ្ឋារុកោ កដ្ឋេន វា កឋលាយ [កថលាយ (ក.), កថលេន (អដ្ឋកថា) អ. និ. ៣.២៥] វា ឃដ្ដិតោ ភិយ្យោសោ មត្តាយ អាសវំ ទេតិ [អស្សវនោតិ (សី.)], ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អរុកូបមចិត្តោ’’.

១០២. កតមោ ច បុគ្គលោ វិជ្ជូបមចិត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. សេយ្យថាបិ នាម ចក្ខុមា បុរិសោ រត្តន្ធការតិមិសាយ វិជ្ជន្តរិកាយ រូបានិ បស្សេយ្យ, ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘វិជ្ជូបមចិត្តោ’’.

១០៣. កតមោ ច បុគ្គលោ វជិរូបមចិត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សេយ្យថាបិ នាម វជិរស្ស នត្ថិ កិញ្ចិ អភេជ្ជំ មណិ វា បាសាណោ វា, ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘វជិរូបមចិត្តោ’’.

១០៤. កតមោ ច បុគ្គលោ អន្ធោ? ឥធេកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស តថារូបំ ចក្ខុ ន ហោតិ យថារូបេន ចក្ខុនា អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគច្ឆេយ្យ, អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ ករេយ្យ; តថារូបម្បិស្ស ចក្ខុ ន ហោតិ យថារូបេន ចក្ខុនា កុសលាកុសលេ ធម្មេ ជានេយ្យ, សាវជ្ជានវជ្ជេ ធម្មេ ជានេយ្យ, ហីនប្បណីតេ ធម្មេ ជានេយ្យ, កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេ ធម្មេ ជានេយ្យ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អន្ធោ’’.

១០៥. កតមោ ច បុគ្គលោ ឯកចក្ខុ? ឥធេកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស តថារូបំ ចក្ខុ ហោតិ, យថារូបេន ចក្ខុនា អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគច្ឆេយ្យ, អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ ករេយ្យ; តថារូបម្បិស្ស ចក្ខុ ន ហោតិ យថារូបេន ចក្ខុនា កុសលាកុសលេ ធម្មេ ជានេយ្យ, សាវជ្ជានវជ្ជេ ធម្មេ ជានេយ្យ, ហីនប្បណីតេ ធម្មេ ជានេយ្យ, កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេ ធម្មេ ជានេយ្យ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ឯកចក្ខុ’’.

១០៦. កតមោ ច បុគ្គលោ ទ្វិចក្ខុ? ឥធេកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស តថារូបំ ចក្ខុ ហោតិ យថារូបេន ចក្ខុនា អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគច្ឆេយ្យ, អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ ករេយ្យ; តថារូបម្បិស្ស ចក្ខុ ហោតិ យថារូបេន ចក្ខុនា កុសលាកុសលេ ធម្មេ ជានេយ្យ, សាវជ្ជានវជ្ជេ ធម្មេ ជានេយ្យ, ហីនប្បណីតេ ធម្មេ ជានេយ្យ, កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេ ធម្មេ ជានេយ្យ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ទ្វិចក្ខុ’’.

១០៧. កតមោ ច បុគ្គលោ អវកុជ្ជបញ្ញោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អារាមំ គន្តា [គតោ (សី.), គន្ត្វា (ស្យា.)] ហោតិ អភិក្ខណំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មស្សវណាយ [ធម្មស្សវនាយ (ស្យា.)]. តស្ស ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តិ. សោ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នោ តស្សា កថាយ នេវ អាទិំ មនសិ ករោតិ, ន មជ្ឈំ មនសិ ករោតិ, ន បរិយោសានំ មនសិ ករោតិ. វុដ្ឋិតោបិ តម្ហា អាសនា តស្សា កថាយ នេវ អាទិំ មនសិ ករោតិ, ន មជ្ឈំ មនសិ ករោតិ, ន បរិយោសានំ មនសិ ករោតិ. សេយ្យថាបិ នាម កុម្ភោ និក្កុជ្ជោ [និកុជ្ជោ (ស្យា.) អ. និ. ៣.៣០] តត្រ ឧទកំ អាសិត្តំ វិវដ្ដតិ, នោ សណ្ឋាតិ; ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អារាមំ គន្តា ហោតិ អភិក្ខណំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មស្សវណាយ. តស្ស ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តិ. សោ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នោ តស្សា កថាយ នេវ អាទិំ មនសិ ករោតិ, ន មជ្ឈំ មនសិ ករោតិ, ន បរិយោសានំ មនសិ ករោតិ. វុដ្ឋិតោបិ តម្ហា អាសនា តស្សា កថាយ នេវ អាទិំ មនសិ ករោតិ, ន មជ្ឈំ មនសិ ករោតិ, ន បរិយោសានំ មនសិ ករោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អវកុជ្ជបញ្ញោ’’.

១០៨. កតមោ ច បុគ្គលោ ឧច្ឆង្គបញ្ញោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អារាមំ គន្តា ហោតិ អភិក្ខណំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មស្សវណាយ. តស្ស ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តិ. សោ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នោ តស្សា កថាយ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ. វុដ្ឋិតោ ច ខោ តម្ហា អាសនា តស្សា កថាយ នេវ អាទិំ មនសិ ករោតិ, ន មជ្ឈំ មនសិ ករោតិ, ន បរិយោសានំ មនសិ ករោតិ. សេយ្យថាបិ នាម បុរិសស្ស ឧច្ឆង្គេ នានាខជ្ជកានិ អាកិណ្ណានិ – តិលា តណ្ឌុលា [តិលតណ្ឌុលា (ក.) អ. និ. ៣.៣០] មោទកា ពទរា. សោ តម្ហា អាសនា វុដ្ឋហន្តោ សតិសម្មោសា បកិរេយ្យ. ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អារាមំ គន្តា ហោតិ អភិក្ខណំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មស្សវណាយ. តស្ស ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តិ. សោ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នោ តស្សា កថាយ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ. វុដ្ឋិតោ ច ខោ តម្ហា អាសនា តស្សា កថាយ នេវ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, ន មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, ន បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ឧច្ឆង្គបញ្ញោ’’.

១០៩. កតមោ ច បុគ្គលោ បុថុបញ្ញោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អារាមំ គន្តា ហោតិ អភិក្ខណំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មស្សវណាយ. តស្ស ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តិ. សោ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នោ តស្សា កថាយ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ. វុដ្ឋិតោបិ តម្ហា អាសនា តស្សា កថាយ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ. សេយ្យថាបិ នាម កុម្ភោ ឧក្កុជ្ជោ តត្រ ឧទកំ អាសិត្តំ សណ្ឋាតិ, នោ វិវដ្ដតិ; ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អារាមំ គន្តា ហោន្តិ អភិក្ខណំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មស្សវណាយ. តស្ស ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តិ. សោ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នោ តស្សា កថាយ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ. វុដ្ឋិតោបិ តម្ហា អាសនា តស្សា កថាយ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘បុថុបញ្ញោ’’.

១១០. កតមោ ច បុគ្គលោ កាមេសុ ច ភវេសុ ច អវីតរាគោ? សោតាបន្នសកទាគាមិនោ – ឥមេ វុច្ចន្តិ បុគ្គលា ‘‘កាមេសុ ច ភវេសុ ច អវីតរាគា’’.

១១១. កតមោ ច បុគ្គលោ កាមេសុ វីតរាគោ, ភវេសុ អវីតរាគោ? អនាគាមី – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘កាមេសុ វីតរាគោ, ភវេសុ អវីតរាគោ’’.

១១២. កតមោ ច បុគ្គលោ កាមេសុ ច ភវេសុ ច វីតរាគោ? អរហា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘កាមេសុ ច ភវេសុ ច វីតរាគោ’’.

១១៣. កតមោ ច បុគ្គលោ បាសាណលេខូបមោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ចិរំ ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. សេយ្យថាបិ នាម បាសាណេ លេខា ន ខិប្បំ លុជ្ជតិ វាតេន វា ឧទកេន វា, ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ; ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ចិរំ ទីឃរត្តំ អនុសេតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘បាសាណលេខូបមោ’’.

១១៤. កតមោ ច បុគ្គលោ បថវិលេខូបមោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ន ចិរំ ទីឃរត្តំ អនុសេតិ. សេយ្យថាបិ នាម បថវិយា [បឋវិយា (សី. ស្យា.)] លេខា ខិប្បំ លុជ្ជតិ វាតេន វា ឧទកេន វា, ន ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ; ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ. សោ ច ខ្វស្ស កោធោ ន ចិរំ ទីឃរត្តំ អនុសេតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘បថវិលេខូបមោ’’.

១១៥. កតមោ ច បុគ្គលោ ឧទកលេខូបមោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អាគាឡ្ហេនបិ វុច្ចមានោ ផរុសេនបិ វុច្ចមានោ អមនាបេនបិ វុច្ចមានោ សំសន្ទតិមេវ [… ចេវ (ស្យា.) អ. និ. ៣.១៣៣] សន្ធិយតិមេវ [… ចេវ (ស្យា.) អ. និ. ៣.១៣៣] សម្មោទតិមេវ [… ចេវ (ស្យា.) អ. និ. ៣.១៣៣]. សេយ្យថាបិ នាម ឧទកេ លេខា ខិប្បំ លុជ្ជតិ, ន ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ; ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អាគាឡ្ហេនបិ វុច្ចមានោ ផរុសេនបិ វុច្ចមានោ អមនាបេនបិ វុច្ចមានោ សំសន្ទតិមេវ សន្ធិយតិមេវ សម្មោទតិមេវ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ឧទកលេខូបមោ’’.

១១៦. តត្ថ កតមេ តយោ បោត្ថកូបមា បុគ្គលា? តយោ បោត្ថកា – នវោបិ បោត្ថកោ ទុព្ពណ្ណោ ចេវ ហោតិ ទុក្ខសម្ផស្សោ ច អប្បគ្ឃោ ច, មជ្ឈិមោបិ បោត្ថកោ ទុព្ពណ្ណោ ចេវ ហោតិ ទុក្ខសម្ផស្សោ ច អប្បគ្ឃោ ច, ជិណ្ណោបិ បោត្ថកោ ទុព្ពណ្ណោ ចេវ ហោតិ ទុក្ខសម្ផស្សោ ច អប្បគ្ឃោ ច. ជិណ្ណម្បិ បោត្ថកំ ឧក្ខលិបរិមជ្ជនំ វា ករោន្តិ សង្ការកូដេ វា នំ ឆឌ្ឌេន្តិ. ឯវមេវំ តយោមេ បោត្ថកូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា ភិក្ខូសុ. កតមេ តយោ? នវោ ចេបិ ភិក្ខុ ហោតិ ទុស្សីលោ បាបធម្មោ, ឥទមស្ស ទុព្ពណ្ណតាយ. សេយ្យថាបិ សោ បោត្ថកោ ទុព្ពណ្ណោ, តថូបមោ អយំ បុគ្គលោ. យេ ខោ បនស្ស សេវន្តិ ភជន្តិ បយិរុបាសន្តិ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជន្តិ, តេសំ តំ ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ. ឥទមស្ស ទុក្ខសម្ផស្សតាយ. សេយ្យថាបិ សោ បោត្ថកោ ទុក្ខសម្ផស្សោ, តថូបមោ អយំ បុគ្គលោ. យេសំ ខោ បន សោ បដិគ្គណ្ហាតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ, តេសំ តំ ន មហប្ផលំ ហោតិ ន មហានិសំសំ. ឥទមស្ស អប្បគ្ឃតាយ. សេយ្យថាបិ សោ បោត្ថកោ អប្បគ្ឃោ, តថូបមោ អយំ បុគ្គលោ.

មជ្ឈិមោ ចេបិ ភិក្ខុ ហោតិ…បេ… ថេរោ ចេបិ ភិក្ខុ ហោតិ ទុស្សីលោ បាបធម្មោ, ឥទមស្ស ទុព្ពណ្ណតាយ. សេយ្យថាបិ សោ បោត្ថកោ ទុព្ពណ្ណោ, តថូបមោ អយំ បុគ្គលោ. យេ ខោ បនស្ស សេវន្តិ ភជន្តិ បយិរុបាសន្តិ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជន្តិ, តេសំ តំ ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ. ឥទមស្ស ទុក្ខសម្ផស្សតាយ. សេយ្យថាបិ សោ បោត្ថកោ ទុក្ខសម្ផស្សោ, តថូបមោ អយំ បុគ្គលោ. យេសំ ខោ បន សោ បដិគ្គណ្ហាតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ, តេសំ តំ ន មហប្ផលំ ហោតិ ន មហានិសំសំ. ឥទមស្ស អប្បគ្ឃតាយ. សេយ្យថាបិ សោ បោត្ថកោ អប្បគ្ឃោ, តថូបមោ អយំ បុគ្គលោ.

ឯវរូបោ ចេ ថេរោ ភិក្ខុ សង្ឃមជ្ឈេ ភណតិ. តមេនំ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ នុ ខោ តុយ្ហំ ពាលស្ស អព្យត្តស្ស ភណិតេន, ត្វម្បិ នាម ភណិតព្ពំ មញ្ញសី’’តិ! សោ កុបិតោ អនត្តមនោ តថារូបិំ វាចំ និច្ឆារេតិ យថារូបាយ វាចាយ សង្ឃោ តំ ឧក្ខិបតិ, សង្ការកូដេវ នំ បោត្ថកំ. ឥមេ តយោ បោត្ថកូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា ភិក្ខូសុ.

១១៧. តត្ថ កតមេ តយោ កាសិកវត្ថូបមា បុគ្គលា? តីណិ កាសិកវត្ថានិ – នវម្បិ កាសិកវត្ថំ វណ្ណវន្តញ្ចេវ ហោតិ សុខសម្ផស្សញ្ច មហគ្ឃញ្ច, មជ្ឈិមម្បិ កាសិកវត្ថំ វណ្ណវន្តញ្ចេវ ហោតិ សុខសម្ផស្សញ្ច មហគ្ឃញ្ច, ជិណ្ណម្បិ កាសិកវត្ថំ វណ្ណវន្តញ្ចេវ ហោតិ សុខសម្ផស្សញ្ច មហគ្ឃញ្ច. ជិណ្ណម្បិ កាសិកវត្ថំ រតនបលិវេឋនំ វា ករោន្តិ គន្ធករណ្ឌកេ វា នំ និក្ខិបន្តិ.

ឯវមេវំ តយោមេ កាសិកវត្ថូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា ភិក្ខូសុ. កតមេ តយោ? នវោ ចេបិ ភិក្ខុ ហោតិ សីលវា កល្យាណធម្មោ, ឥទមស្ស សុវណ្ណតាយ. សេយ្យថាបិ តំ កាសិកវត្ថំ វណ្ណវន្តំ, តថូបមោ អយំ បុគ្គលោ. យេ ខោ បនស្ស សេវន្តិ ភជន្តិ បយិរុបាសន្តិ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជន្តិ, តេសំ តំ ហោតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. ឥទមស្ស សុខសម្ផស្សតាយ. សេយ្យថាបិ តំ កាសិកវត្ថំ សុខសម្ផស្សំ, តថូបមោ អយំ បុគ្គលោ. យេសំ ខោ បន សោ [យេសំ ខោ បន (សព្ពត្ថ) អ. និ. ៣.១០០] បដិគ្គណ្ហាតិ [បតិគណ្ហាតិ (សី.) រូបសិទ្ធិដីកាយ បន សមេតិ] ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ, តេសំ តំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ. ឥទមស្ស មហគ្ឃតាយ. សេយ្យថាបិ តំ កាសិកវត្ថំ មហគ្ឃំ, តថូបមោ អយំ បុគ្គលោ.

មជ្ឈិមោ ចេបិ ភិក្ខុ…បេ… ថេរោ ចេបិ ភិក្ខុ ហោតិ សីលវា កល្យាណធម្មោ, ឥទមស្ស សុវណ្ណតាយ. សេយ្យថាបិ តំ កាសិកវត្ថំ វណ្ណវន្តំ, តថូបមោ អយំ បុគ្គលោ. យេ ខោ បនស្ស សេវន្តិ ភជន្តិ បយិរុបាសន្តិ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជន្តិ, តេសំ តំ ហោតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. ឥទមស្ស សុខសម្ផស្សតាយ. សេយ្យថាបិ តំ កាសិកវត្ថំ សុខសម្ផស្សំ, តថូបមោ អយំ បុគ្គលោ. យេសំ ខោ បន សោ បដិគ្គណ្ហាតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ, តេសំ តំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ. ឥទមស្ស មហគ្ឃតាយ. សេយ្យថាបិ តំ កាសិកវត្ថំ មហគ្ឃំ, តថូបមោ អយំ បុគ្គលោ.

ឯវរូបោ ចេ ថេរោ ភិក្ខុ សង្ឃមជ្ឈេ ភណតិ, តមេនំ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘អប្បសទ្ទា អាយស្មន្តោ ហោថ, ថេរោ ភិក្ខុ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច ភណតី’’តិ. តស្ស តំ វចនំ អាធេយ្យំ គច្ឆតិ, គន្ធករណ្ឌកេវ នំ កាសិកវត្ថំ. ឥមេ តយោ កាសិកវត្ថូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា ភិក្ខូសុ.

១១៨. កតមោ ច បុគ្គលោ សុប្បមេយ្យោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ឧទ្ធតោ ហោតិ ឧន្នឡោ ចបលោ មុខរោ វិកិណ្ណវាចោ មុដ្ឋស្សតិ អសម្បជានោ អសមាហិតោ វិព្ភន្តចិត្តោ បាកដិន្ទ្រិយោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘សុប្បមេយ្យោ’’.

១១៩. កតមោ ច បុគ្គលោ ទុប្បមេយ្យោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អនុទ្ធតោ ហោតិ អនុន្នឡោ អចបលោ អមុខរោ អវិកិណ្ណវាចោ ឧបដ្ឋិតស្សតិ សម្បជានោ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ សំវុតិន្ទ្រិយោ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘ទុប្បមេយ្យោ’’.

១២០. កតមោ ច បុគ្គលោ អប្បមេយ្យោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ‘‘អប្បមេយ្យោ’’.

១២១. កតមោ ច បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ហីនោ ហោតិ សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ. ឯវរូបោ បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ, អញ្ញត្រ អនុទ្ទយា អញ្ញត្រ អនុកម្បា.

១២២. កតមោ ច បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ សទិសោ ហោតិ សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ. ឯវរូបោ បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ. តំ កិស្ស ហេតុ? ‘‘សីលសាមញ្ញគតានំ សតំ សីលកថា ច នោ ភវិស្សតិ, សា ច នោ ផាសុ ភវិស្សតិ, សា ច នោ បវត្តិនី ភវិស្សតិ; សមាធិសាមញ្ញគតានំ សតំ សមាធិកថា ច នោ ភវិស្សតិ, សា ច នោ ផាសុ ភវិស្សតិ, សា ច នោ បវត្តិនី [បវត្តនី (សី.) អ. និ. ៣.២៦] ភវិស្សតិ; បញ្ញាសាមញ្ញគតានំ សតំ បញ្ញាកថា ច នោ ភវិស្សតិ, សា ច នោ ផាសុ ភវិស្សតិ, សា ច នោ បវត្តិនី ភវិស្សតី’’តិ. តស្មា ឯវរូបោ បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ.

១២៣. កតមោ ច បុគ្គលោ សក្កត្វា គរុំ កត្វា សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អធិកោ ហោតិ សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ. ឯវរូបោ បុគ្គលោ សក្កត្វា គរុំ កត្វា សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ. តំ កិស្ស ហេតុ? ‘‘អបរិបូរំ វា សីលក្ខន្ធំ បរិបូរេស្សាមិ, បរិបូរំ វា សីលក្ខន្ធំ តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមិ; អបរិបូរំ វា សមាធិក្ខន្ធំ បរិបូរេស្សាមិ, បរិបូរំ វា សមាធិក្ខន្ធំ តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមិ; អបរិបូរំ វា បញ្ញាក្ខន្ធំ បរិបូរេស្សាមិ, បរិបូរំ វា បញ្ញាក្ខន្ធំ តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមី’’តិ. តស្មា ឯវរូបោ បុគ្គលោ សក្កត្វា គរុំ កត្វា សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ.

១២៤. កតមោ ច បុគ្គលោ ជិគុច្ឆិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ទុស្សីលោ ហោតិ បាបធម្មោ អសុចិ សង្កស្សរសមាចារោ បដិច្ឆន្នកម្មន្តោ អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោ អព្រហ្មចារី ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ អន្តោបូតិ អវស្សុតោ កសម្ពុជាតោ. ឯវរូបោ បុគ្គលោ ជិគុច្ឆិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ. តំ កិស្ស ហេតុ? កិញ្ចាបិ ឯវរូបស្ស បុគ្គលស្ស ន ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជតិ, អថ ខោ នំ បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ – ‘‘បាបមិត្តោ បុរិសបុគ្គលោ បាបសហាយោ បាបសម្បវង្កោ’’តិ. សេយ្យថាបិ នាម អហិ គូថគតោ កិញ្ចាបិ ន ឌំសតិ, អថ ខោ នំ មក្ខេតិ; ឯវមេវំ កិញ្ចាបិ ឯវរូបស្ស បុគ្គលស្ស ន ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជតិ, អថ ខោ នំ បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ – ‘‘បាបមិត្តោ បុរិសបុគ្គលោ បាបសហាយោ បាបសម្បវង្កោ’’តិ! តស្មា ឯវរូបោ បុគ្គលោ ជិគុច្ឆិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ.

១២៥. កតមោ ច បុគ្គលោ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. សេយ្យថាបិ នាម ទុដ្ឋារុកោ កដ្ឋេន វា កឋលាយ វា ឃដ្ដិតោ ភិយ្យោសោ មត្តាយ អាសវំ ទេតិ, ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. សេយ្យថាបិ នាម តិន្ទុកាលាតំ កដ្ឋេន វា កឋលាយ វា ឃដ្ដិតំ ភិយ្យោសោ មត្តាយ ចិច្ចិដាយតិ ចិដិចិដាយតិ, ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. សេយ្យថាបិ នាម គូថកូបោ កដ្ឋេន វា កឋលាយ វា ឃដ្ដិតោ ភិយ្យោសោ មត្តាយ ទុគ្គន្ធោ ហោតិ, ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ; ឯវរូបោ បុគ្គលោ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ. តំ កិស្ស ហេតុ? ‘‘អក្កោសេយ្យបិ មំ បរិភាសេយ្យបិ មំ អនត្ថម្បិ មេ ករេយ្យា’’តិ! តស្មា ឯវរូបោ បុគ្គលោ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ.

១២៦. កតមោ ច បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ សីលវា ហោតិ កល្យាណធម្មោ – ឯវរូបោ បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ. តំ កិស្ស ហេតុ? កិញ្ចាបិ ឯវរូបស្ស បុគ្គលស្ស ន ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជតិ, អថ ខោ នំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ – ‘‘កល្យាណមិត្តោ បុរិសបុគ្គលោ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ’’តិ! តស្មា ឯវរូបោ បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ.

១២៧. កតមោ ច បុគ្គលោ សីលេសុ បរិបូរការី, សមាធិស្មិំ មត្តសោ ការី, បញ្ញាយ មត្តសោ ការី? សោតាបន្នសកទាគាមិនោ – ឥមេ វុច្ចន្តិ បុគ្គលា សីលេសុ បរិបូរការិនោ, សមាធិស្មិំ មត្តសោ ការិនោ, បញ្ញាយ មត្តសោ ការិនោ.

១២៨. កតមោ ច បុគ្គលោ សីលេសុ ច បរិបូរការី, សមាធិស្មិញ្ច បរិបូរការី, បញ្ញាយ មត្តសោ ការី? អនាគាមី – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សីលេសុ ច បរិបូរការី, សមាធិស្មិញ្ច បរិបូរការី, បញ្ញាយ មត្តសោ ការី.

១២៩. កតមោ ច បុគ្គលោ សីលេសុ ច បរិបូរការី, សមាធិស្មិញ្ច បរិបូរការី, បញ្ញាយ ច បរិបូរការី? អរហា – អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សីលេសុ ច បរិបូរការី, សមាធិស្មិញ្ច បរិបូរការី, បញ្ញាយ ច បរិបូរការី.

១៣០. តត្ថ កតមេ តយោ សត្ថារោ? ឥធេកច្ចោ សត្ថា កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ [បញ្ញាបេតិ (សី. ស្យា.)], ន រូបានំ បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, ន វេទនានំ បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ. ឥធ បនេកច្ចោ សត្ថា កាមានញ្ច បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, រូបានញ្ច បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, ន វេទនានំ បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ. ឥធ បនេកច្ចោ សត្ថា កាមានញ្ច បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, រូបានញ្ច បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, វេទនានញ្ច បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ.

តត្រ យ្វាយំ សត្ថា កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, ន រូបានំ បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, ន វេទនានំ បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, រូបាវចរសមាបត្តិយា លាភី សត្ថា តេន ទដ្ឋព្ពោ. តត្រ យ្វាយំ សត្ថា កាមានញ្ច បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, រូបានញ្ច បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, ន វេទនានំ បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, អរូបាវចរសមាបត្តិយា លាភី សត្ថា តេន ទដ្ឋព្ពោ. តត្រ យ្វាយំ សត្ថា កាមានញ្ច បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, រូបានញ្ច បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, វេទនានញ្ច បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ សត្ថា តេន ទដ្ឋព្ពោ. ឥមេ តយោ សត្ថារោ.

១៣១. តត្ថ កតមេ អបរេបិ តយោ សត្ថារោ? ឥធេកច្ចោ សត្ថា ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អត្តានំ សច្ចតោ ថេតតោ បញ្ញបេតិ, អភិសម្បរាយញ្ច អត្តានំ សច្ចតោ ថេតតោ បញ្ញបេតិ. ឥធ បនេកច្ចោ សត្ថា ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អត្តានំ សច្ចតោ ថេតតោ បញ្ញបេតិ, នោ ច ខោ អភិសម្បរាយំ អត្តានំ សច្ចតោ ថេតតោ បញ្ញបេតិ. ឥធ បនេកច្ចោ សត្ថា ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អត្តានំ សច្ចតោ ថេតតោ ន បញ្ញបេតិ, អភិសម្បរាយញ្ច អត្តានំ សច្ចតោ ថេតតោ ន បញ្ញបេតិ.