៨. អនុស្សតិកម្មដ្ឋាននិទ្ទេសវណ្ណនា

មរណស្សតិកថាវណ្ណនា

១៦៧. ឥតោតិ ទេវតានុស្សតិយា. សា ហិ ឆសុ អនុស្សតីសុ សព្ពបច្ឆា និទ្ទិដ្ឋត្តា អាសន្នា, បច្ចក្ខា ច. អនន្តរាយាតិ តទនន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋត្តា វុត្តំ. មរណស្ស សតិ មរណស្សតីតិ មរណំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ មរណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. កាមញ្ចេត្ថ ខន្ធានំ ភេទោ ‘‘ជរាមរណំ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិត’’ន្តិ (ធាតុ. ៧១) វចនតោ ចុតិខន្ធានំ វិនាសោ មរណន្តិ វត្តព្ពំ, វិសេសតោ បន តំ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស វិនាសភាវេន កម្មដ្ឋានិកានំ បច្ចុបតិដ្ឋតីតិ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទោ’’តិ វុត្តំ. តេនេវាហ និទ្ទេសេ ‘‘កឡេវរស្ស និក្ខេបោ ជីវិតិន្ទ្រិយស្សុបច្ឆេទោ’’តិ (វិភ. ២៣៦; ទី. និ. ២.៣៩០; ម. និ. ១.៩២, ១២៣). តត្ថ ឯកភវបរិយាបន្នស្សាតិ ឯកេន ភវេន បរិច្ឆិន្នស្ស. ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទោតិ ជីវិតិន្ទ្រិយប្បពន្ធស្ស វិច្ឆេទោ អាយុក្ខយាទិវសេន អន្តរធានំ. សមុច្ឆេទមរណន្តិ អរហតោ សន្តានស្ស សព្ពសោ ឧច្ឆេទភូតំ មរណំ. សង្ខារានំ ខណភង្គសង្ខាតន្តិ សង្ខតធម្មានំ ឧទយវយបរិច្ឆិន្នស្ស បវត្តិខណស្ស ភង្គោ និរោធោតិ សង្ខំ គតំ. ខណិកមរណន្តិ យថាវុត្តខណវន្តំ តស្មិំយេវ ខណេ លព្ភមានំ មរណំ. យំ ខន្ធប្បពន្ធំ ឧបាទាយ រុក្ខាទិសមញ្ញា, តស្មិំ អនុបច្ឆិន្នេបិ អល្លតាទិវិគមនំ និស្សាយ មតវោហារោ សម្មុតិមរណំ. ន តំ ឥធ អធិប្បេតន្តិ តំ សមុច្ឆេទខណិកសម្មុតិមរណំ ឥធ មរណានុស្សតិយំ នាធិប្បេតំ អពាហុល្លតោ, អនុបដ្ឋហនតោ, អសំវេគវត្ថុតោ ចាតិ អធិប្បាយោ.

អធិប្បេតំ សតិយា អារម្មណភាវេន. អាយុអាទីនំ ខយកាលេ មរណំ កាលមរណំ. តេសំ អបរិក្ខីណកាលេ មរណំ អកាលមរណំ. ‘‘កាលមរណំ បុញ្ញក្ខយេនា’’តិ ឥទំ យថាធិការំ សម្បត្តិភវវសេន វុត្តំ, វិបត្តិភវវសេន បន ‘‘បាបក្ខយេនា’’តិ វត្តព្ពំ.

អាយុសន្តានជនកបច្ចយសម្បត្តិយាតិ អាយុប្បពន្ធស្ស បវត្តាបនកានំ អាហារាទិបច្ចយានំ សម្បត្តិយំ. វិបក្កវិបាកត្តាតិ អត្តនោ ផលានុរូបំ ទាតព្ពវិបាកស្ស ទិន្នត្តា. គតិកាលាហារាទិសម្បត្តិយាអភាវេនាតិ ទេវានំ វិយ គតិសម្បត្តិយា, បឋមកប្បិយានំ វិយ កាលសម្បត្តិយា, ឧត្តរកុរុកាទីនំ វិយ អាហារសម្បត្តិយា ច អភាវេន. អាទិ-សទ្ទេន ឧតុសុក្កសោណិតាទិំ បរិគ្គយ្ហតិ. អជ្ជតនកាលបុរិសានំ វិយាតិ វិយ-សទ្ទោ អដ្ឋានេ បដ្ឋបិតោ, អជ្ជតនកាលបុរិសានំ វស្សសតមត្តបរិមាណស្ស វិយ អាយុនោ ខយវសេនាតិ យោជនា. ឯវំ ហិ អនាគតេបិ បរមាយុនោ សង្គហោ កតោ ហោតិ, អតីតេ បន គតិសម្បត្តិយា វិយ កាលាហារាទិសម្បត្តិយា ភាវេន អនេកវស្សសហស្ស បរិមាណោបិ អាយុ អហោសិ. អយញ្ច វិភាគោ វត្តមានស្ស អន្តរកប្បស្ស វសេន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. កលាពុរាជាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន នន្ទយក្ខនន្ទមាណវកាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តំ សព្ពម្បីតិ យំ ‘‘កាលមរណំ អកាលមរណំ, តត្ថាបិ បុញ្ញក្ខយមរណំ អាយុក្ខយមរណំ ឧភយក្ខយមរណំ ឧបក្កមមរណ’’ន្តិ វុត្តប្បភេទំ មរណំ, តំ សព្ពម្បិ.

១៦៨. យោនិសោតិ ឧបាយេន. មនសិការោតិ មរណារម្មណោ មនសិការោ. យេន បន ឧបាយេន មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ, តំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘អយោនិសោ បវត្តយតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អយោនិសោ បវត្តយតោតិ អនុបាយេន សតិំ, សំវេគំ, ញាណញ្ច អនុបដ្ឋបេត្វា មរណំ អនុស្សរតោ. តទេតំ សព្ពម្បីតិ សោកបាមោជ្ជានំ ឧប្បជ្ជនំ, សំវេគស្ស អនុប្បជ្ជនំ, សន្តាសស្ស ឧប្បជ្ជនញ្ច យថាក្កមំ សតិសំវេគញាណវិហរតោ ហោតិ. យោ ហិ ‘‘មរណំ នាមេតំ ជាតស្ស ឯកន្តិក’’ន្តិ បណ្ឌិតានំ វចនំ សរតិ, តត្ថ សំវេគជាតោ ហោតិ សម្បជានោ ច, តស្ស ឥដ្ឋជនមរណាទិនិមិត្តំ សោកាទយោ អនោកាសាវ. តស្មាតិ យស្មា អយោនិសោ មនសិការំ បវត្តយតោ ឯតេ ទោសា, តស្មា. តត្ថ តត្ថាតិ អរញ្ញសុសានាទីសុ. ហតមតសត្តេតិ ចោរាទីហិ ហតេ, សរសេន មតេ ច សត្តេ. ទិដ្ឋបុព្ពា សម្បត្តិ យេសំ តេ ទិដ្ឋបុព្ពសម្បត្តី, តេសំ ទិដ្ឋបុព្ពសម្បត្តីនំ. យោជេត្វាតិ ឧបដ្ឋបេត្វា. ឯកច្ចស្សាតិ តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស ញាណុត្តរស្ស.

១៦៩. វធកបច្ចុបដ្ឋានតោតិ ឃាតកស្ស វិយ បតិ បតិ ឧបដ្ឋានតោ អាសន្នភាវតោ. សម្បត្តិវិបត្តិតោតិ អារោគ្យាទិសម្បត្តីនំ វិយ ជីវិតសម្បត្តិយា វិបជ្ជនតោ. ឧបសំហរណតោតិ បរេសំ មរណំ ទស្សេត្វា អត្តនោ មរណស្ស ឧបនយនតោ. កាយពហុសាធារណតោតិ សរីរស្ស ពហូនំ សាធារណភាវតោ. អាយុទុព្ពលតោតិ ជីវិតស្ស ទុព្ពលភាវតោ. អនិមិត្តតោតិ មរណស្ស វវត្ថិតនិមិត្តាភាវតោ. អទ្ធានបរិច្ឆេទតោតិ កាលស្ស បរិច្ឆន្នភាវតោ. ខណបរិត្តតោតិ ជីវិតក្ខណស្ស ឥត្តរភាវតោ.

វធកបច្ចុបដ្ឋានតោតិ ឯត្ថ វិយ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វធកស្ស វិយ បច្ចុបដ្ឋានតោ’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចារយមានោតិ អាគុរេន្តោ បហរណាការំ ករោន្តោ. បច្ចុបដ្ឋិតោវ ឧបគន្ត្វា ឋិតោ សមីបេ ឯវ. ជរាមរណំ គហេត្វាវ និព្ពត្តន្តិ ‘‘យថា ហិ អហិច្ឆត្តកមកុឡំ ឧគ្គច្ឆន្តំ បំសុវិរហិតំ ន ហោតិ, ឯវំ សត្តា និព្ពត្តន្តា ជរាមរណវិរហិតា ន ហោន្តី’’តិ ឯត្តកេន ឧបមា. អហិច្ឆត្តកមកុឡំ កទាចិ កត្ថចិ បំសុវិរហិតម្បិ ភវេយ្យ, សត្តា បន កថញ្ចិបិ ជរាមរណវិរហិតា ន ហោន្តីតិ ខណិកមរណំ តាវ ឧបមាភាវេន ទស្សេត្វា ឥធាធិប្បេតំ មរណំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា យទិមេ សត្តា ជរាមរណំ គហេត្វាវ និព្ពត្តន្តិ, និព្ពត្តិសមនន្តរមេវ មរិតព្ពន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ. អវស្សំ មរណតោតិ អវស្សំ មរិតព្ពតោ, ឯកន្តេន មរណសព្ភាវតោ វា. បព្ពតេយ្យាតិ បព្ពតតោ អាគតា. ហារហារិនីតិ បវាហេ បតិតស្ស តិណបណ្ណាទិកស្ស អតិវិយ ហរណសីលា. សន្ទតេវាតិ សវតិ ឯវ. វត្តតេវាតិ បវាហវសេន វត្តតិ ឯវ ន តិដ្ឋតិ.

យមេករត្តិន្តិ យស្សំ ឯករត្តិយំ, ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ, អច្ចន្តសំយោគេ វា. បឋមន្តិ សព្ពបឋមំ បដិសន្ធិក្ខណេ. គព្ភេតិ មាតុកុច្ឆិយំ. មាណវោតិ សត្តោ. យេភុយ្យេន សត្តា រត្តិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តីតិ រត្តិគ្គហណំ. អព្ភុដ្ឋិតោវាតិ ឧដ្ឋិតអព្ភោ វិយ, អភិមុខភាវេន វា ឧដ្ឋិតោវ មរណស្សាតិ អធិប្បាយោ. សោ យាតីតិ សោ មាណវោ យាតិ, បឋមក្ខណតោ បដ្ឋាយ គច្ឆតេវ. ស គច្ឆំ ន និវត្តតីតិ សោ ឯវំ គច្ឆន្តោ ខណមត្តម្បិ ន និវត្តតិ, អញ្ញទត្ថុ មរណំយេវ ឧបគច្ឆតិ.

កុន្នទីនន្តិ បព្ពតតោ បតិតានំ ខុទ្ទកនទីនំ. បាតោ អាបោរសានុគតពន្ធនានន្តិ បុរិមទិវសេ ទិវា សូរិយសន្តាបេន អន្តោ អនុបវិសិត្វា បុន រត្តិយំ ពន្ធនមូលំ ឧបគតេន អាបោរសេន តិន្តសិថិលពន្ធនតាយ បាតោ អាបោរសានុគតពន្ធនានំ.

អច្ចយន្តីតិ អតិក្កមន្តិ. ឧបរុជ្ឈតីតិ និរុជ្ឈតិ. ឧទកមេវ ឱទកំ, ឧទកោឃំ វា. យស្មា អច្ចយន្តិ អហោរត្តា, តស្មា ជីវិតំ ឧបរុជ្ឈតិ. យស្មា ជីវិតំ ឧបរុជ្ឈតិ, តស្មា អាយុ ខីយតិ មច្ចានំ. បបតតោតិ បបតនតោ ភយំ សាមិកានំ រុក្ខេ ឋត្វា កម្មេ វិនិយុញ្ជិតុកាមានំ, ហេដ្ឋា បវិដ្ឋានំ វា. ឧគ្គមនំ បតិ ឧគ្គមននិមិត្តំ. មា មំ អម្ម និវារយ បព្ពជ្ជាយាតិ អធិប្បាយោ.

កោចិ មិត្តមុខសត្តុរន្ធគវេសី សហ វត្តមានោបិ ន ហនេយ្យ, អយំ បន ឯកំសេន ហនតិយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សហជាតិយា អាគតតោ’’តិ វត្វា ‘‘ជីវិតហរណតោ ចា’’តិ វុត្តំ.

១៧០. នន្តិ សម្បត្តិំ. សុខីតិ ទិព្ពសទិសេហិ ភោគេហិ, អាធិបតេយ្យេន ច សុខសមង្គី. ទេហពន្ធេនាតិ សរីរេន. អសោកោតិ អសោកមហារាជា. សោកមាគតោតិ សោចិតព្ពតំ គតោ.

អារោគ្យំ យោព្ពនានំ. ព្យាធិជរាបរិយោសានតា ជីវិតស្ស មរណបរិយោសានតាយ ឧទាហរណវសេន អានីតា, បច្ចយភាគវសេន វា. លោកោយេវ លោកសន្និវាសោ យថា សត្តាវាសាតិ, សន្និវសិតព្ពតាយ វា សត្តនិកាយោ លោកសន្និវាសោ. អនុគតោតិ អនុពន្ធោ បច្ចត្ថិកេន វិយ. អនុសដោតិ អនុបវិដ្ឋោ ឧបវិសេន វិយ. អភិភូតោតិ អជ្ឈោត្ថដោ មទ្ទហត្ថីហិ វិយ. អព្ភាហតោតិ បហដោ ភូតេហិ វិយ.

សេលាតិ សិលាមយា, ន បំសុអាទិមយា. វិបុលាតិ មហន្តា អនេកយោជនាយាមវិត្ថារា. នភំ អាហច្ចាតិ វិបុលត្តា ឯវ អាកាសំ អភិវិហច្ច សព្ពទិសាសុ ផរិត្វា. អនុបរិយេយ្យុន្តិ អនុវិចរេយ្យុំ. និប្បោថេន្តាតិ អត្តនា អាឃាតិតំ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ករោន្តា. អធិវត្តន្តីតិ អធិភវន្តិ. កុលេន វា រូបេន វា សីលេន វា សុតេន វា សទ្ធាទីហិ វា សេដ្ឋោតិ សម្ភាវនាយ ខត្តិយាទីសុ ន កញ្ចិ បរិវជ្ជេតិ. តេហិ ឯវ និហីនោតិ អវមញ្ញមានាយ សុទ្ទាទីសុ ន កញ្ចិ បរិវជ្ជេតិ. អញ្ញទត្ថុ សព្ពមេវ អភិមទ្ទតិ និម្មថតិ. ទណ្ឌាទិឧបាយា ច តត្ថ អវិសយា ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន តត្ថ ហត្ថីនំ ភូមី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មន្តយុទ្ធេនាតិ អាថព្ពណវេទវិហិតេន មន្តសង្គាមប្បយោគេន. ធនេនាតិ ធនទានេន. វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បនត្ថោ. តេន សាមំ, ភេទញ្ច សង្គណ្ហាតិ.

១៧១. បរេហិ សទ្ធិំ អត្តនោ ឧបសំហរណតោតិ បរេហិ មតេហិ សទ្ធិំ ‘‘តេបិ នាម មតា, កិមង្គំ បន មាទិសា’’តិ អត្តនោ មរណស្ស ឧបនយនតោ. យសមហត្តតោតិ បរិវារមហត្តតោ, វិភវមហត្តតោ ច. បុញ្ញមហត្តតោតិ មហាបុញ្ញភាវតោ. ថាមមហត្តតោតិ វីរិយពលមហត្តតោ. យុធិដ្ឋិលោ ធម្មបុត្តោ. ចានុរោ យោ ពលទេវេន និព្ពុទ្ធំ កត្វា មារិតោ.

សហ ឥទ្ធីហីតិ វេជយន្តកម្បននន្ទោបនន្ទទមនាទីសុ ទិដ្ឋានុភាវាហិ អត្តនោ ឥទ្ធីហិ សទ្ធិំ មច្ចុមុខំ បវិដ្ឋោ.

កលំ នគ្ឃន្តិ សោឡសិន្តិ សោឡសន្នំ បូរណភាគំ ន អគ្ឃន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អាយស្មតោ ថេរស្ស សារិបុត្តស្ស បញ្ញំ សោឡសភាគេ កត្វា តតោ ឯកំ ភាគំ សោឡសធា គហេត្វា លទ្ធំ ឯកភាគសង្ខាតំ កលំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឋបេត្វា អញ្ញេសំ សត្តានំ បញ្ញា ន អគ្ឃន្តីតិ.

សព្ពស្សាបិ សំកិលេសបក្ខស្ស សមុគ្ឃាតោ ញាយេន អារទ្ធវីរិយស្ស ហោតីតិ អាហ ‘‘ញាណវីរិយពលេនា’’តិ. សម្មាទិដ្ឋិសម្មាវាយាមេសុ ហិ សិទ្ធេសុ អដ្ឋង្គិកោ អរិយមគ្គោ សិទ្ធោវ ហោតីតិ. ឯកាកីភាវេន ខគ្គវិសាណកប្បា. បរតោឃោសេន វិនា សយមេវ ភូតា បដិវិទ្ធាកុប្បាតិ សយម្ភុនោ.

ហត្ថគតសុវណ្ណវលយានំ អញ្ញមញ្ញំ សង្ឃដ្ដនំ វំសកឡីរស្ស កត្ថចិ អសត្តតាតិ ឯវមាទិកំ តំ តំ និមិត្តំ ការណំ អាគម្ម. វីមំសន្តាតិ បវត្តិនិវត្តិយោ ឧបបរិក្ខន្តា. មហន្តានំ សីលក្ខន្ធាទីនំ ឯសនដ្ឋេន មហេសយោ. ឯកចរិយនិវាសេនាតិ ឯកចរិយនិវាសមត្តេន, ន សីលាទិនា. ខគ្គមិគសិង្គសមា ឧបមា យេសំ, ខគ្គមិគសិង្គំ វា សមូបមា យេសំ តេ ខគ្គសិង្គសមូបមា.

តម្ពនខតុង្គនខតាទិអសីតិអនុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតេហិ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាទីហិ ទ្វត្តិំសាយ មហាបុរិសលក្ខណេហិ វិចិត្រោ អច្ឆរិយព្ភុតោ រូបកាយោ ឯតស្សាតិ អសីតិ…បេ… រូបកាយោ. សហ វាសនាយ សព្ពេសំ កិលេសានំ បហីនត្តា សព្ពាការបរិសុទ្ធសីលក្ខន្ធាទិគុណរតនេហិ សមិទ្ធោ ធម្មកាយោ ឯតស្សាតិ សព្ពាការ…បេ… ធម្មកាយោ. ឋានសោតិ តង្ខណេយេវ.

ឯវំ មហានុភាវស្សាតិ ឯវំ យថាវុត្តរូបកាយសម្បត្តិយា, ធម្មកាយសម្បត្តិយា ច វិញ្ញាយមានវិបុលាបរិមេយ្យពុទ្ធានុភាវស្ស, វសំ នាគតំ អនុបគមនវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

មរណំ សាមញ្ញំ ឯតស្សាតិ មរណសាមញ្ញោ, តស្ស ភាវោ មរណសាមញ្ញតា, តាយ.

១៧២. កិមិកុលានន្តិ កិមិសមូហានំ, កិមិជាតីនំ វា. ជីយន្តីតិ ជរំ បាបុណន្តិ.

និក្ខន្តេតិ វីតិវត្តេ. បដិហិតាយាតិ បច្ចានុគតាយ. សោ មមស្ស អន្តរាយោតិ សា យថាវុត្តា ន កេវលំ កាលកិរិយាវ, អថ ខោ មម អតិទុល្លភំ ខណំ លភិត្វា ឋិតស្ស សត្ថុសាសនមនសិការស្ស អន្តរាយោ អស្ស ភវេយ្យ. ព្យាបជ្ជេយ្យាតិ វិបត្តិំ គច្ឆេយ្យ. សត្ថកេន វិយ អង្គបច្ចង្គានំ កន្តនកា មរណកាលេ សន្ធិពន្ធនច្ឆេទនកវាតា សត្ថកវាតា.

១៧៣. អពលន្តិ ពលហីនំ. ទុព្ពលន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. អភាវត្ថោ ហិ អយំ ទុ-សទ្ទោ ‘‘ទុស្សីលោ (អ. និ. ៥.២១៣; អ. និ. ១០.៧៥) ទុប្បញ្ញោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៤៩) វិយ. តទេតំ អាយុ. អស្សាសបស្សាសានំ សមវុត្តិតា អបរាបរំ បវេសនិក្ខមោវ. ពហិ និក្ខន្តនាសិកវាតេ អន្តោ អបវិសន្តេ, បវិដ្ឋេ វា អនិក្ខមន្តេតិ ឯកស្សេវ បវេសនិក្ខមោ វិយ វុត្តំ, តំ នាសិកវាតភាវសាមញ្ញេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អធិមត្តតាយ អច្ចាសន្នអធិដ្ឋានាទិនា. តទភាវោ ហិ ឥរិយាបថានំ សមវុត្តិតា. អតិសីតេន អភិភូតស្ស កាយស្ស វិបជ្ជនំ មហិំសរដ្ឋាទីសុ ហិមបាតកាលេន ទីបេតព្ពំ. តត្ថ ហិ សត្តា សីតេន ភិន្នសរីរា ជីវិតក្ខយំ បាបុណន្តិ. អតិឧណ្ហេន អភិភូតស្ស វិបជ្ជនំ មរុកន្តារេ ឧណ្ហាភិតត្តាយ បច្ឆិំ, តត្ថ ឋបិតំ ឧបរិ សាដកំ, បុត្តញ្ច អក្កមិត្វា មតាយ ឥត្ថិយា ទីបេតព្ពំ. មហាភូតានំ សមវុត្តិតា បកោបាភាវោ. បថវីធាតុអាទីនំ បកោបេន សរីរស្ស វិការាបត្តិ បរតោ ធាតុកម្មដ្ឋានកថាយំ អាគមិស្សតិ. យុត្តកាលេតិ ភុញ្ជិតុំ យុត្តកាលេ ខុទ្ទាភិភូតកាលេ.

១៧៤. អវវត្ថានតោតិ កាលាទិវសេន វវត្ថានាភាវតោ. វវត្ថានន្តិ ចេត្ថ បរិច្ឆេទោ អធិប្បេតោ, ន អសង្ករតោ វវត្ថានំ, និច្ឆយោ ចាតិ អាហ ‘‘បរិច្ឆេទាភាវតោ’’តិ. ន នាយរេតិ ន ញាយន្តិ.

ឥតោ បរន្តិ ឯត្ថ បរន្តិ បរំ អញ្ញំ កាលន្តិ អត្ថោ. តេន ឱរកាលស្សាបិ សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. បរមាយុតោ ឱរកាលំ ឯវ ចេត្ថ ‘‘បរ’’ន្តិ អធិប្បេតំ. តតោ បរំ សត្តានំ ជីវនស្ស អភាវតោ ‘‘វវត្ថានាភាវតោ’’តិ វត្តុំ ន សក្កាតិ. អព្ពុទបេសីតិអាទីសុ ‘‘អព្ពុទកាលេ បេសិកាលេ’’តិអាទិនា កាល-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. កាលោតិ ឥធ បុព្ពណ្ហាទិវេលា អធិប្បេតា. តេនាហ ‘‘បុព្ពណ្ហេបិ ហី’’តិអាទិ. ឥធេវ ទេហេន បតិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. អនេកប្បការតោតិ នគរេ ជាតានំ គាមេ, គាមេ ជាតានំ នគរេ, វនេ ជាតានំ ជនបទេ, ជនបទេ ជាតានំ វនេតិអាទិនា អនេកប្បការតោ. ឥតោ ចុតេនាតិ ឥតោ គតិតោ ចុតេន. ឥធ ឥមិស្សំ គតិយំ. យន្តយុត្តគោណោ វិយាតិ យថា យន្តេ យុត្តគោណោ យន្តំ នាតិវត្តតិ, ឯវំ លោកោ គតិបញ្ចកន្តិ ឯត្តកេន ឧបមា.

១៧៥. អប្បំ វា ភិយ្យោតិ វស្សសតតោ ឧបរិ ‘‘ទស វា វស្សានិ, វីសតិ វា’’តិអាទិនា ទុតិយំ វស្សសតំ អបាបុណន្តោ អប្បកំ វា ជីវតីតិ អត្ថោ. គមនីយោតិ គន្ធព្ពោ ឧបបជ្ជនវសេន. សម្បរាយោតិ បរលោកោ.

ហីឡេយ្យាតិ បរិភវេយ្យ ន សម្ភាវេយ្យ. នន្តិ អាយុំ. សុបោរិសោតិ សាធុបុរិសោ បញ្ញវា. ចរេយ្យាតិ សុចរិតំ ចរេយ្យ. តេនាហ ‘‘អាទិត្តសីសោវា’’តិ.

សត្តហិ ឧបមាហីតិ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, តិណគ្គេ ឧស្សាវពិន្ទុ សូរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេ ខិប្បំយេវ បដិវិគច្ឆតិ, ន ចិរដ្ឋិតិកំ ហោតិ. ឧទកេ ឧទកបុព្ពុឡំ. ឧទកេ ទណ្ឌរាជិ. នទី បព្ពតេយ្យា ទូរង្គមា សីឃសោតា ហារហារិនី. ពលវា បុរិសោ ជិវ្ហគ្គេ ខេឡបិណ្ឌំ សំយូហិត្វា អកសិរេនេវ វមេយ្យ. ទិវសំ សន្តត្តេ អយោកដាហេ មំសបេសិ បក្ខិត្តា ខិប្បំយេវ បដិវិគច្ឆតិ, ន ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ. គាវី វជ្ឈា អាឃាតនំ នីយមានា យំ យទេវ បាទំ ឧទ្ធរតិ, សន្តិកេវ ហោតិ វធស្ស, សន្តិកេវ មរណស្ស, ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, គោវជ្ឈូបមំ ជីវិតំ មនុស្សានំ បរិត្តំ លហុកំ ពហុទុក្ខំ ពហុបាយាសំ មន្តាយំ ពោទ្ធព្ពំ, កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ, នត្ថិ ជាតស្ស អមរណ’’ន្តិ (អ. និ. ៧.៧៤) –

ឯវមាគតាហិ ឥមាហិ សត្តហិ ឧបមាហិ អលង្កតំ.

រត្តិន្ទិវន្តិ ឯកំ រត្តិន្ទិវំ. ភគវតោ សាសនន្តិ អរិយមគ្គបដិវេធាវហំ សត្ថុ ឱវាទំ. ពហុំ វត មេ កតំ អស្សាតិ ពហុំ វត មយា អត្តហិតំ បព្ពជិតកិច្ចំ កតំ ភវេយ្យ. តទន្តរន្តិ តំ ខណំ តត្តកំ វេលំ. ឯកំ បិណ្ឌបាតន្តិ ឯកំ ទិវសំ យាបនប្បហោនកំ បិណ្ឌបាតំ. ទន្ធន្តិ មន្ទំ ចិរាយ. អវិស្សាសិយោ អវិស្សាសនីយោ.

១៧៦. ចិត្តេ ធរន្តេយេវ សត្តានំ ជីវិតវោហារោ, ចិត្តស្ស ច អតិឥត្តរោ ខណោ លហុបរិវត្តិភាវតោ. យថាហ ភគវា ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ លហុបរិវត្តំ, យថយិទំ ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៨; កថា. ៣៣៥). តស្មា សត្តានំ ជីវិតំ ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា លហុសំ ឥត្តរន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បរមត្ថតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘បរមត្ថតោ’’តិ ឥមិនា យាយំ ‘‘យោ ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសត’’ន្តិអាទិនា សត្តានំ (ទី. និ. ២.៧; សំ. និ. ១.១៤៥; អ. និ. ៧.៧៤) ជីវិតប្បវត្តិ វុត្តា, សា បពន្ធវិសយត្តា វោហារវសេនាតិ តំ បដិក្ខិបតិ. ‘‘អតិបរិត្តោ’’តិ ឥមិនា –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ទឡ្ហធម្មា ធនុគ្គហា សុសិក្ខិតា កតហត្ថា កតូបាសនា ចតុទ្ទិសា ឋិតា អស្សុ, អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ‘អហំ ឥមេសំ…បេ… កតូបាសនានំ ចតុទ្ទិសា កណ្ឌេ ខិត្តេ អប្បតិដ្ឋិតេ បថវិយំ គហេត្វា អាហរិស្សាមី’តិ. យថា ច, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស ជវោ, យថា ច ចន្ទិមសូរិយានំ ជវោ, តតោ សីឃតរោ. យថា ច, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស ជវោ, យថា ច ចន្ទិមសូរិយានំ ជវោ, យថា ច យា ទេវតា ចន្ទិមសូរិយានំ បុរតោ ធាវន្តិ, តាសំ ទេវតានំ ជវោ, តតោ សីឃតរំ អាយុសង្ខារា ខីយន្តី’’តិ (សំ. និ. ២.២២៨) –

ឯវំ វុត្តំ បរិត្តម្បិ បដិក្ខិបតិ. តត្រ ហិ គមនស្សាទានំ ទេវបុត្តានំ ហេដ្ឋុបរិយេន បដិមុខំ ធាវន្តានំ សិរសិ, បាទេ ច ពទ្ធខុរធារាសន្និបាតតោបិ បរិត្តកោ រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស សោ ខណោ វុត្តោ, ចិត្តស្ស បន អតិវិយ បរិត្តតរោ, យស្ស ឧបមាបិ នត្ថិ. តេនេវាហ ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ឧបមាបិ ន សុករា, យាវ លហុបរិវត្តំ ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៨). ជីវិតក្ខណោតិ ជីវនក្ខណោ. ឯកចិត្តប្បវត្តិមត្តោយេវ ឯកស្ស ចិត្តស្ស បវត្តិមត្តេនេវ សត្តានំ បរមត្ថតោ ជីវនក្ខណស្ស បរិច្ឆិន្នត្តា. ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ បកាសេន្តោ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បវត្តមានន្តិ បវត្តន្តំ. ឯកចិត្តក្ខណិកន្តិ ឯកចិត្តក្ខណមត្តវន្តំ. តស្មិំ ចិត្តេ និរុទ្ធមត្តេតិ យេន វត្តមានចិត្តក្ខណេន ‘‘ជីវតី’’តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ ចិត្តេ និរោធំ ភង្គំ បត្តមត្តេ តំសមង្គី សត្តោ និរុទ្ធោ មតោតិ វុច្ចតិ. វុត្តមេវត្ថំ បាឡិយា វិភាវេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន តីសុបិ កាលេសុ សត្តានំ បរមត្ថតោ ជីវនំ នាម ចិត្តក្ខណវសេនេវាតិ ទស្សេតិ.

ជីវិតន្តិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. សុខទុក្ខាតិ សុខទុក្ខវេទនា. ឧបេក្ខាបិ ហិ សុខទុក្ខាសុ ឯវ អន្តោគធា ឥដ្ឋានិដ្ឋភាវតោ. អត្តភាវោតិ ជីវិតវេទនាវិញ្ញាណានិ ឋបេត្វា អវសិដ្ឋធម្មា វុត្តា. កេវលាតិ អត្តនា, និច្ចភាវេន វា អវោមិស្សា. ឯកចិត្តសមាយុត្តាតិ ឯកេកេន ចិត្តេន សហិតា. លហុសោ វត្តតិ ខណោតិ វុត្តនយេន ឯកចិត្តក្ខណិកតាយ លហុកោ អតិឥត្តរោ ជីវិតាទីនំ ខណោ វត្តតិ.

យេ និរុទ្ធា មរន្តស្សាតិ ចវន្តស្ស សត្តស្ស ចុតិតោ ឧទ្ធំ ‘‘និរុទ្ធា’’តិ វត្តព្ពា យេ ខន្ធា. តិដ្ឋមានស្ស វា ឥធាតិ យេ វា ឥធ បវត្តិយំ តិដ្ឋន្តស្ស ធរន្តស្ស ភង្គប្បត្តិយា និរុទ្ធា ខន្ធា. សព្ពេបិ សទិសា តេ សព្ពេបិ ឯកសទិសា. កថំ? គតា អប្បដិសន្ធិកា បុន អាគន្ត្វា បដិសន្ធានាភាវេន វិគតា. យថា ហិ ចុតិខន្ធា ន និវត្តន្តិ, ឯវំ តតោ បុព្ពេបិ ខន្ធា, តស្មា ឯកចិត្តក្ខណិកំ សត្តានំ ជីវិតន្តិ អធិប្បាយោ.

អនិព្ពត្តេន ន ជាតោតិ អនុប្បន្នេន ចិត្តេន ជាតោ ន ហោតិ អជាតោ នាម ហោតិ. បច្ចុប្បន្នេន វត្តមានេន ចិត្តេន ជីវតិ ជីវមានោ នាម ហោតិ. ចិត្តភង្គា មតោ លោកោតិ ចុតិចិត្តស្ស វិយ សព្ពស្សបិ តស្ស តស្ស ចិត្តស្ស ភង្គប្បត្តិយា អយំ លោកោ បរមត្ថតោ មតោ នាម ហោតិ និរុទ្ធស្ស អប្បដិសន្ធិកត្តា. ឯវំ សន្តេបិ បញ្ញត្តិ បរមត្ថិយា យា តំ តំ ធរន្តំ ចិត្តំ ឧបាទាយ ‘‘តិស្សោ ជីវតិ, ផុស្សោ ជីវតី’’តិ វចនប្បវត្តិយា វិសយភូតា សន្តានបញ្ញត្តិ, សា ឯត្ថ បរមត្ថិយា បរមត្ថភូតា. តថា ហិ វទន្តិ ‘‘នាមគោត្តំ ន ជីរតី’’តិ (សំ. និ. ១.៧៦).

១៧៧. អញ្ញតរញ្ញតរេន អាការេន. ចិត្តន្តិ កម្មដ្ឋានារម្មណំ ចិត្តំ. អាសេវនំ លភតីតិ ភាវនាសេវនំ លភតិ, ពហិទ្ធា វិក្ខេបំ បហាយ ឯកត្តវសេន មរណារម្មណមេវ ហោតីតិ. តេនាហ ‘‘មរណារម្មណា សតិ សន្តិដ្ឋតី’’តិ. សភាវធម្មានំ ភេទោ សភាវធម្មគតិកោ ឯវាតិ អាហ ‘‘សភាវធម្មត្តា បន អារម្មណស្សា’’តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ជរាមរណំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.២០). សំវេជនីយត្តាតិ សំវេគជននតោ មហាភូតេសុ មហាវិការតា វិយ គយ្ហមានា មរណំ អនុស្សរិយមានំ ឧបរូបរិ ឧព្ពេគមេវ អាវហតីតិ តត្ថ ន ភាវនាចិត្តំ អប្បេតុំ សក្កោតិ. យទិ សភាវធម្មត្តា អប្បនំ ន បាបុណាតិ, លោកុត្តរជ្ឈានំ ឯកច្ចានិ អរូបជ្ឈានានិ ច កថន្តិ អាហ ‘‘លោកុត្តរជ្ឈានំ បនា’’តិអាទិ. វិសុទ្ធិភាវនានុក្កមវសេនាតិ ហេដ្ឋិមវិសុទ្ធិយា អានុភាវេន អធិគតាតិសយាយ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិភាវនាយ, សព្ពសង្ខារេហិ និព្ពិន្ទនវិរជ្ជនាទិវិសំយោគាធិមុត្តិអប្បនាយ ច បដិបក្ខភូតានំ បាបធម្មានំ វិគមោតិ ឯវំភូតស្ស វិសុទ្ធិភាវនានុក្កមស្ស វសេន លោកុត្តរជ្ឈានំ អប្បនាប្បត្តមេវ ហោតិ. អារម្មណសមតិក្កមនមត្តំ តត្ថ ហោតីតិ អញ្ញេសំ សភាវធម្មារម្មណកម្មដ្ឋានានំ វិយ ចិត្តស្ស សមាធានេ ព្យាបារោ នត្ថិ. យថាសមាហិតេន បន ចិត្តេន អារម្មណសមតិក្កមនមត្តមេវ ភាវនាយ កាតព្ពំ, តស្មា សភាវធម្មេបិ អារុប្បជ្ឈានំ អប្បេតីតិ.

សតតំ អប្បមត្តោ ហោតិ សំវេគពហុលត្តា, តតោ ឯវស្ស សព្ពភវេសុ អនភិរតិសញ្ញាបដិលាភោ. ជីវិតនិកន្តិំ ជហាតិ មរណស្ស អវស្សំភាវិតាទស្សនតោ. បាបគរហី ហោតិ អនិច្ចសញ្ញាបដិលាភតោ, តតោ ឯវ អសន្និធិពហុលតា, វិគតមលមច្ឆេរតា ច. តទនុសារេនាតិ អនិច្ចសញ្ញាបរិចយានុសារេន. អភាវិតមរណាតិ អភាវិតមរណានុស្សរណា. អភយោ អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតិ បគេវ មរណសញ្ញាយ សូបដ្ឋិតត្តា.

កាយគតាសតិកថាវណ្ណនា

១៧៨. ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ ឯត្ថាតិ ពុទ្ធុប្បាទោ, ពុទ្ធានំ ឧប្បជ្ជនកាលោ, តស្មា. អញ្ញត្រ តំ ឋបេត្វា, អញ្ញស្មិំ កាលេតិ អត្ថោ. ន បវត្តបុព្ពន្តិ អបវត្តបុព្ពំ. តតោ ឯវ សព្ពតិត្ថិយានំ អវិសយភូតំ. ននុ ច សុនេត្តសត្ថារាទយោ (អ. និ. ៦.៥៤; ៧.៦៦, ៧៣), អញ្ញេ ច តាបសបរិព្ពាជកា សរីរំ ‘‘អសុភ’’ន្តិ ជានិំសុ. តថា ហិ សុមេធតាបសេន សរីរំ ជិគុច្ឆន្តេន វុត្តំ –

‘‘យន្នូនិមំ បូតិកាយំ, នានាកុណបបូរិតំ;

ឆឌ្ឌយិត្វាន គច្ឆេយ្យំ, អនបេក្ខោ អនត្ថិកោ’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៨) –

អាទិ. កាមំ ពោធិសត្តា, អញ្ញេ ច តាបសាទយោ សរីរំ ‘‘អសុភ’’ន្តិ ជានន្តិ, កម្មដ្ឋានភាវេន បន ន ជានន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អញ្ញត្រ ពុទ្ធុប្បាទា’’តិអាទិ. សំវេគាយ សំវត្តតិ យាថាវតោ កាយសភាវប្បវេទនតោ. អត្ថាយាតិ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថាយ. យោគក្ខេមាយាតិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមភាវាយ. សតិសម្បជញ្ញាយាតិ សព្ពត្ថ សតិអវិប្បវាសាយ ច សត្តដ្ឋានិយសម្បជញ្ញាយ ច. ញាណទស្សនបដិលាភាយាតិ វិបស្សនាញាណាធិគមាយ. វិជ្ជាវិមុត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយាតិ តិស្សោ វិជ្ជា, ចិត្តស្ស អធិមុត្តិ និព្ពានំ, ចត្តារិ សាមញ្ញផលានីតិ ឯតេសំ បច្ចក្ខករណាយ. អមតស្ស និព្ពានស្ស អធិគមហេតុតាយ, អមតសទិសាតប្បកសុខសហិតតាយ ច កាយគតាសតិ ‘‘អមត’’ន្តិ វុត្តា. បរិភុញ្ជន្តីតិ ឈានសមាបជ្ជនេន វឡញ្ជន្តិ. បរិហីនន្តិ ជិនំ. វិរទ្ធន្តិ អនធិគមេន វិរជ្ឈិតំ. អារទ្ធន្តិ សាធិតំ និប្ផាទិតំ. អនេកេហិ អាការេហិ តេសុ តេសុ សុត្តន្តេសុ បសំសិត្វា យំ តំ កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានំ និទ្ទិដ្ឋន្តិ សម្ពន្ធោ. កត្ថ បន និទ្ទិដ្ឋន្តិ? កាយគតាសតិសុត្តេ (ម. និ. ៣.១៥៣ អាទយោ). តត្ថ ហិ ‘‘កថំ ភាវិតា ច ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា អយំ ទេសនា អាគតា. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – ភិក្ខវេ, កេន បការេន កាយគតាសតិភាវនា ភាវិតា, កេន ច បការេន បុនប្បុនំ កតា អានាបានជ្ឈានាទីនំ និប្ផត្តិយា មហប្ផលា, តេសំ តេសំ វិជ្ជាភាគិយានំ, អភិញ្ញាសច្ឆិករណីយានញ្ច ធម្មានំ, អរតិរតិសហនតាទីនញ្ច សំសិទ្ធិយា មហានិសំសា ច ហោតីតិ? អានាបានបព្ពន្តិ អានាបានកម្មដ្ឋានាវធិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

ធាតុមនសិការកម្មដ្ឋានេន យទិបិ ឧបចារសមាធិ ឥជ្ឈតិ, សម្មសនវារោ បន តត្ថ សាតិសយោតិ ធាតុមនសិការបព្ពម្បិ ‘‘វិបស្សនាវសេន វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អយម្បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវី ឯវំអនតីតោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣៧៩; ម. និ. ១.១១២) តត្ថ តត្ថ អសុភានិច្ចតាទីហិ សទ្ធិំ កាយេ អាទីនវស្ស វិភាវនវសេន ទេសនាយ អាគតត្តា ‘‘នវសិវថិក…បេ… វុត្តានី’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ឧទ្ធុមាតកាទីសូតិ ឯតេសុ សិវថិកបព្ពេសុ អាគតឧទ្ធុមាតកាទីសុ. អានាបានស្សតិវសេនាតិ អានាបានស្សតិភាវនាវសេន. យោ ឧបរិ ‘‘ករីសំ មត្ថលុង្គ’’ន្តិ មត្ថលុង្គកោដ្ឋាសោ គយ្ហតិ, តំ ឥធ បាឡិយំ (ម. និ. ៣.១៥៤) អដ្ឋិមិញ្ជេនេវ សង្គណ្ហិត្វា ទេសនា អាគតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មត្ថលុង្គំ អដ្ឋិមិញ្ជេន សង្គហេត្វា’’តិ អាហ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អនុស្សតិនិទ្ទេសេ. កាយំ គតា, កាយេ វា គតា សតិ កាយគតាសតីតិ សតិសីសេន ឥទំ ទ្វត្តិំសាការកម្មដ្ឋានំ អធិប្បេតន្តិ យោជនា.

១៧៩. ចតុមហាភូតិកន្តិ ចតុមហាភូតសន្និស្សយំ. បូតិកាយន្តិ បូតិភូតំ បរមទុគ្គន្ធកាយំ. ឋានគមនាវត្ថំ សរីរំ សន្ធាយ, តស្ស វា អវយវេសុ សព្ពហេដ្ឋិមំ បាទតលន្តិ វុត្តំ ‘‘ឧទ្ធំ បាទតលា’’តិ. តិរិយំ តចបរិច្ឆិន្នន្តិ ឯត្ថ ននុ កេសលោមនខានំ, តចស្ស ច អតចបរិច្ឆិន្នតា អត្ថីតិ? កិញ្ចាបិ អត្ថិ, តចបរិច្ឆិន្នពហុលតាយ បន កាយស្ស តចបរិច្ឆិន្នតា ហោតីតិ ឯវំ វុត្តំ. តចោ បរិយន្តោ អស្សាតិ តចបរិយន្តោតិ ឯតេន បន វចនេន កាយេកទេសភូតោ តចោ គហិតោ ឯវ, តប្បដិពទ្ធា ច កេសាទយោ តទនុបវិដ្ឋមូលា តចបរិយន្តាវ ហោន្តីតិ ទ្វត្តិំសាការសមូហោ សព្ពោបិ កាយោ តចបរិយន្តោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

អត្ថីតិ វចនវិបល្លាសេន វុត្តំ, និបាតបទំ វា ឯតំ. តស្មា តីសុបិ សង្ខាសុ តទេវស្ស រូបំ. តេនាហ ‘‘សំវិជ្ជន្តី’’តិ. អក្ខរចិន្តកេហិ សរីរេ កាយ-សទ្ទំ វណ្ណន្តេហិបិ អសុចិសមុទាយភាវេនេវ ឥច្ឆិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អសុចិសញ្ចយតោ’’តិ វត្វា បុន នំ និរុត្តិនយេន ទស្សេតុំ ‘‘កុច្ឆិតាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាយភូតតោតិ ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតត្តា. ‘‘បូរំ នានប្បការស្សា’’តិ វុត្តំ. ‘‘កេ បន តេ បការា? យេហិ នានប្បការំ អសុចិ វុត្ត’’ន្តិ តេ កេសាទិកេ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘កេសា លោមា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេន្តោ អាហ ‘‘ឯតេ កេសាទយោ ទ្វត្តិំសាការា’’តិ. អាការា បការាតិ ហិ ឯកោ អត្ថោតិ. ឯវំ សម្ពន្ធោតិ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ នខា’’តិអាទិនា សព្ពកោដ្ឋាសេសុ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ’’តិ បទត្តយេន សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.

បរិតោតិ តិរិយំ, សមន្តតោ វា បាទតលកេសមូលេសុ ច តចស្ស លព្ភនតោ. សុចិភាវន្តិ សុចិនោ សព្ភាវំ, សុចិមេវ វា.

១៨០. យេន វិធិនា ឧគ្គហេ កុសលោ ហោតិ, សោ សត្តវិធោ វិធិ ‘‘ឧគ្គហកោសល្ល’’ន្តិ វុច្ចតិ, តន្និព្ពត្តំ វា ញាណំ. មនសិការកោសល្លេបិ ឯសេវ នយោ.

សជ្ឈាយន្តា វាតិ សជ្ឈាយំ ករោន្តា ឯវ. តេសំ កិរ ចត្តារោ មាសេ សជ្ឈាយន្តានំ សជ្ឈាយមគ្គេនេវ កោដ្ឋាសេ ឧបធារេន្តានំ បដិបាដិយា ទ្វត្តិំសាការា វិភូតតរា ហុត្វា ខាយិំសុ, បដិក្កូលសញ្ញា សណ្ឋាសិ, តេ តស្មិំ និមិត្តេ ឈានំ អប្បេត្វា ឈានបាទកំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ទស្សនមគ្គំ បដិវិជ្ឈិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘សជ្ឈាយន្តា វ សោតាបន្នា អហេសុ’’ន្តិ.

បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ តចបញ្ចកាទិវសេនេវ បរិច្ឆេទំ កត្វា. បថវីធាតុពហុលភាវតោ មត្ថលុង្គស្ស ករីសាវសានេ តន្តិអារោបនមាហ. ឯត្ថ ច មំសំ, ន្ហារុ, អដ្ឋិ, អដ្ឋិមិញ្ជំ វក្កំ, វក្កំ អដ្ឋិមិញ្ជំ, អដ្ឋិ, ន្ហារុ, មំសំ, តចោ, ទន្តា, នខា, លោមា, កេសាតិ ឯវំ វក្កបញ្ចកាទីសុ អនុលោមសជ្ឈាយំ វត្វា បដិលោមសជ្ឈាយោ បុរិមេហិ សម្ពន្ធោ វុត្តោ. ស្វាយំ សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៣៥៦) វិសុំ តិបញ្ចាហំ, បុរិមេហិ ឯកតោ តិបញ្ចាហន្តិ ឆបញ្ចាហំ សជ្ឈាយោ វុត្តោ, តត្ថ អាទិអន្តទស្សនវសេន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អនុលោមបដិលោមសជ្ឈាយេបិ ហិ បដិលោមសជ្ឈាយោ អន្តិមោ ហោតិ, សជ្ឈាយប្បការន្តរំ វា ឯតម្បីតិ វេទិតព្ពំ.

ហត្ថសង្ខលិកាតិ អង្គុលិបន្តិមាហ.

មនសា សជ្ឈាយោតិ ចិត្តេន ចិន្តនមាហ, យំ មានសំ ‘‘ជប្បន’’ន្តិ វុច្ចតិ, សម្មទេវ អជ្ឈាយោតិ វា សជ្ឈាយោ, ចិន្តនន្តិ អត្ថោ. ចិរតរំ សុដ្ឋុ បវត្តនេន បគុណភូតា កម្មដ្ឋានតន្តិ សមាវជ្ជិត្វា មនសិ ករោន្តស្ស អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា កត្ថចិ អសជ្ជមានា និរន្តរមេវ ឧបដ្ឋាតិ, តទនុសារេន តទត្ថោបិ វិភូតតរោ ហុត្វា ខាយតីតិ អាហ ‘‘វចសា សជ្ឈាយោ ហិ…បេ… បដិវេធស្ស បច្ចយោ ហោតី’’តិ. លក្ខណបដិវេធស្សាតិ អសុភលក្ខណបដិវេធស្ស.

បដិក្កូលសភាវសល្លក្ខណស្ស កស្សចិ វណ្ណគ្គហណមុខេន កោដ្ឋាសា វវត្ថានំ គច្ឆន្តិ, កស្សចិ សណ្ឋានគ្គហណមុខេន, កស្សចិ ទិសាវិភាគគ្គហណមុខេន, កស្សចិ បតិដ្ឋិតោកាសគ្គហណមុខេន, កស្សចិ សព្ពសោ បរិច្ឆិជ្ជគ្គហណមុខេនាតិ វណ្ណាទិតោ សល្លក្ខណំ ឧគ្គហកោសល្លាវហំ វុត្តន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘កេសាទីនំ វណ្ណោ វវត្ថបេតព្ពោ’’តិអាទិមាហ.

អត្តនោ ភាគោ សភាគោ, សភាគេន បរិច្ឆេទោ សភាគបរិច្ឆេទោ, ហេដ្ឋុបរិតិរិយបរិយន្តេហិ, សកោដ្ឋាសិកកេសន្តរាទីហិ ច បរិច្ឆេទោតិ អត្ថោ. អមិស្សកតាវសេនាតិ កោដ្ឋាសន្តរេហិ អវោមិស្សកតាវសេន. អសភាគោ ហិ ឥធ ‘‘វិសភាគោ’’តិ អធិប្បេតោ, ន វិរុទ្ធសភាគោ. ស្វាយមត្ថោ កេសាទិសទ្ទតោ ឯវ លព្ភតិ. សទ្ទន្តរត្ថាបោហនវសេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតីតិ ‘‘កេសា’’តិ វុត្តេ ‘‘អកេសា ន ហោន្តី’’តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ. កេ បន តេ អកេសា? លោមាទយោ, ន ច ឃដាទីសុ បសង្គោបករណេនេវ តេសំ និវត្តិតត្តា.

បដិក្កូលវសេនេវ កថិតំ ធាតុវិភាគស្ស សាមញ្ញតោបិ អគហិតត្តា. តត្ថេវ វិសុំ ធាតុកម្មដ្ឋានស្ស កថិតត្តា ច ធាតុវិភង្គោ បក្កុសាតិសុត្តំ (ម. និ. ៣.៣៤២) វិភង្គប្បករណេ ធាតុវិភង្គបាឡិ (វិភ. ១៧២ អាទយោ) ច. យស្ស វណ្ណតោ ឧបដ្ឋាតិ កេសាទិ, តំ បុគ្គលំ សន្ធាយ ឈានានិ កេសាទីសុ វណ្ណកសិណារម្មណានិ វិភត្តានិ. ញត្វា អាចិក្ខិតព្ពន្តិ យទត្ថំ វុត្តំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ធាតុវសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ បដិក្កូលមនសិការបព្ពេ. កាយគតាសតិសុត្តេ (ម. និ. ៣.១៥៣ អាទយោ) ហិ បដិក្កូលមនសិការបព្ពំ គហេត្វា ឥធ កាយគតាសតិភាវនា និទ្ទិសីយតិ.

១៨១. ន ឯកន្តរិកាយាតិ ឯកន្តរិកាយបិ ន មនសិ កាតព្ពំ, បគេវ ទ្វន្តរិកាទិនាតិ អធិប្បាយោ. ន ភាវនំ សម្បាទេតិ, លក្ខណបដិវេធំ ន បាបុណាតិ ឯកន្តរិកាយ មនសិ ករោន្តោតិ សម្ពន្ធោ.

ឱក្កមនវិស្សជ្ជនន្តិ បដិបជ្ជិតព្ពវិស្សជ្ជេតព្ពេ មគ្គេ. បុច្ឆិត្វាវ គន្តព្ពំ ហោតិ គហេតព្ពវិស្សជ្ជេតព្ពដ្ឋានស្ស អសល្លក្ខណតោ. កម្មដ្ឋានំ បរិយោសានំ បាបុណាតីតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា មនសិការមត្តំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. អវិភូតំ បន ហោតិ បដិក្កូលាការស្ស សុដ្ឋុ អសល្លក្ខណតោ. តតោ ឯវ ន វិសេសំ អាវហតិ.

កម្មដ្ឋានំ បរិយោសានំ ន គច្ឆតីតិ បដិបាដិយា សព្ពកោដ្ឋាសេ មនសិ ករោតោយេវ វិភូតា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. តេ សាតិសយំ បាដិក្កូលតោ មនសិ ករោន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ បរិយោសានំ គច្ឆេយ្យ, ឥមស្ស បន អតិវិយ ទន្ធំ មនសិ ករោតោ វិភូតតោ ឧបដ្ឋានមេវ នត្ថិ, កុតោ បដិក្កូលតាយ សណ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘វិសេសាធិគមស្ស បច្ចយោ ន ហោតី’’តិ.

ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេតិ ‘‘អសុចិ បដិក្កូល’’ន្តិ កេសាទីសុ បវត្តេតព្ពំ អសុភានុបស្សនំ ហិត្វា សុភាទិវសេន គយ្ហមានា កេសាទយោបិ ឥធ ‘‘ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណមេវា’’តិ វេទិតព្ពា. រូបាទយោ ហិ នីលាទិវសេន បុថុសភាវតាយ បុថុត្តារម្មណំ នាម, នានារម្មណន្តិ អត្ថោ. អសមាធានំ ចេតសោ វិរូបោ ខេបោតិ វិក្ខេបោ. សោ សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា សក្កច្ចំ កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោន្តេន បដិពាហិតព្ពោ. បរិហាយតីតិ ហាយតិ. បរិធំសតីតិ វិនស្សតិ.

យា អយំ កេសា លោមាតិអាទិកា លោកសង្កេតានុគតា. បណ្ណត្តីតិ អដ្ឋ ធម្មេ ឧបាទាយ បណ្ណត្តិ. តំ កេសាទិបណ្ណត្តិំ. អតិក្កមិត្វាតិ បដិក្កូលភាវនាយ អតិក្កមិត្វា ឧគ្ឃាដេត្វា. តស្សា ឧគ្ឃាដិតត្តា តស្មិំ តស្មិំ កោដ្ឋាសេ បដិក្កូលតោ ឧបដ្ឋហន្តេ ‘‘បដិក្កូល’’ន្តិ ចិត្តំ ឋបេតព្ពំ. ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. តត្រិទំ ឧបមាសំសន្ទនំ – មនុស្សា វិយ យោគាវចរោ. ឧទបានំ វិយ កោដ្ឋាសា. តាលបណ្ណាទិសញ្ញាណំ វិយ កេសាទិបញ្ញត្តិ. តេន មនុស្សានំ ឧទបានេ ន្ហានបិវនាទិ វិយ យោគាវចរស្ស បុព្ពភាគេ កេសា លោមាតិ បណ្ណត្តិវសេន មនសិការោ. អភិណ្ហសញ្ចារេន មនុស្សានំ សញ្ញាណេន វិនា ឧទបានេ កិច្ចករណំ វិយ យោគាវចរស្ស មនសិការពលេន បណ្ណត្តិំ អតិក្កមិត្វា បដិក្កូលភាវេយេវ ចិត្តំ ឋបេត្វា ភាវនានុយោគោ. បុព្ពភាគេ…បេ… បាកដោ ហោតីតិ ‘‘កេសា លោមា’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.១៥៤) ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស កេសាទិបញ្ញត្តិយា សទ្ធិំយេវ កោដ្ឋាសានំ បដិក្កូលភាវោ បុព្ពភាគេ បាកដោ ហោតិ. អថាតិ បច្ឆា ភាវនាយ វីថិបដិបន្នកាលេ. បដិក្កូលភាវេយេវ ចិត្តំ ឋបេតព្ពន្តិ កោដ្ឋាសានំ បដិក្កូលាការេយេវ ភាវនាចិត្តំ បវត្តេតព្ពំ.

អនុបុព្ពេន មុញ្ចនំ អនុបុព្ពមុញ្ចនំ, អនុបដ្ឋហន្តស្ស អនុបដ្ឋហន្តស្ស មុញ្ចនន្តិ អត្ថោ. កថំ បន អនុបដ្ឋានំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អាទិកម្មិកស្សា’’តិអាទិ. បរិយោសានកោដ្ឋាសមេវ អាហច្ច តិដ្ឋតីតិ ឥទំ កម្មដ្ឋានំ តន្តិអនុសារេន អាទិតោ កម្មដ្ឋានមនសិការោ បវត្តតីតិ កត្វា វុត្តំ. តថា ហិស្ស មនសា សជ្ឈាយោ វិយ មនសិការោ តេ តេ កោដ្ឋាសេ អាមដ្ឋមត្តេ កត្វា គច្ឆតិ, ន លក្ខណសល្លក្ខណវសេន. យទា បន នេ លក្ខណសល្លក្ខណវសេន សុដ្ឋុ ឧបធារេន្តោ មនសិ ករោតិ, តទា កេចិ ឧបដ្ឋហន្តិ, កេចិ ន ឧបដ្ឋហន្តិ. តត្ថ បដិបជ្ជនវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កម្មន្តិ មនសិការកម្មំ តាវ កាតព្ពំ. កីវ ចិរន្តិ? យាវ ទ្វីសុ ឧបដ្ឋិតេសុ, តេសម្បិ ទ្វិន្នំ ឯកោ សុដ្ឋុតរំ ឧបដ្ឋហតិ តាវ.

ឧក្កុដ្ឋុក្កុដ្ឋិដ្ឋានេយេវ ឧដ្ឋហិត្វាតិ បុព្ពេ វិយ ឯកត្ថកតាយ ឧក្កុដ្ឋិយា កមេន សព្ពតាលេសុ បតិត្វា ឧដ្ឋហិត្វា ឧដ្ឋហិត្វា បរិយន្តតាលំ, អាទិតាលញ្ច អាគន្ត្វា តតោ តតោ តត្ថ តត្ថេវ កតាយ ឧក្កុដ្ឋិយា ឧដ្ឋហិត្វាតិ អត្ថោ.

ទ្វេ ភិក្ខាតិ ទ្វីសុ គេហេសុ លទ្ធភិក្ខា.

អប្បនាតោតិ អប្បនាការតោ ទ្វត្តិំសាការេ អប្បនា ហោន្តិ. កិំ បច្ចេកំ កោដ្ឋាសេសុ ហោតិ ឧទាហុ អញ្ញថាតិ វិចារណាយំ អាហ ‘‘អប្បនាកោដ្ឋាសតោ’’តិ, កោដ្ឋាសតោ កោដ្ឋាសតោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘កេសាទីសូ’’តិអាទិ.

អធិចិត្តន្តិ សមថវិបស្សនាចិត្តំ.

អនុយុត្តេនាតិ យុត្តប្បយុត្តេន, ភាវេន្តេនាតិ អត្ថោ. កាលេនកាលន្តិ កាលេ កាលេ. សមាធិនិមិត្តំ ឧបលក្ខិតសមាធានាការោ សមាធិ ឯវ. មនសិ កាតព្ពន្តិ ចិត្តេ កាតព្ពំ, ឧប្បាទេតព្ពន្តិ អត្ថោ. សមាធិការណំ វា អារម្មណំ សមាធិនិមិត្តំ, តំ អាវជ្ជិតព្ពន្តិ អត្ថោ. បគ្គហនិមិត្តឧបេក្ខានិមិត្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឋានំ អត្ថីតិ វចនសេសោ. តំ ភាវនា ចិត្តំ កោសជ្ជាយ សំវត្តេយ្យ, ឯតស្ស សំវត្តនស្ស ឋានំ ការណំ អត្ថីតិ អត្ថោ. តំ វា មនសិករណចិត្តំ កោសជ្ជាយ សំវត្តេយ្យ, ឯតស្ស ឋានំ ការណំ អត្ថីតិ អត្ថោ. មុទុន្តិ សុភាវិតភាវេន មុទុភូតំ, វសីភាវប្បត្តន្តិ អត្ថោ. មុទុត្តា ឯវ កម្មញ្ញំ កម្មក្ខមំ កម្មយោគ្គំ. បភស្សរន្តិ ឧបក្កិលេសវិគមេន បរិសុទ្ធំ, បរិយោទាតន្តិ អត្ថោ. ន ច បភង្គូតិ កម្មនិយភាវូបគមនេន ន ច បភិជ្ជនសភាវំ សុទ្ធន្តំ វិយ សុវណ្ណំ វិនិយោគក្ខមំ. តេនាហ ‘‘សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយា’’តិ.

ឧក្កំ ពន្ធតីតិ មូសំ សម្បាទេតិ. អាលិម្បេតីតិ អាទីបេតិ ជាលេតិ. តញ្ចាតិ តំ បិឡន្ធនវិកតិសង្ខាតំ អត្ថំ បយោជនំ អស្ស សុវណ្ណការស្ស អនុភោតិ បហោតិ សាធេតិ. អស្ស វា សុវណ្ណស្ស អត្ថំ សុវណ្ណការោ អនុភោតិ បាបុណាតិ.

អភិញ្ញាយ ឥទ្ធិវិធាទិញាណេន សច្ឆិករណីយស្ស ឥទ្ធិវិធបច្ចនុភវនាទិកស្ស អភិញ្ញា សច្ឆិករណីយស្ស. យស្ស បច្ចក្ខំ អត្ថិ, សោ សក្ខិ. សក្ខិនោ ភព្ពតា សក្ខិភព្ពតា, សក្ខិភវនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សក្ខិ ច សោ ភព្ពោ ចាតិ វា សក្ខិភព្ពោ. អយញ្ហិ ឥទ្ធិវិធាទីនំ ភព្ពោ, តត្ថ ច សក្ខីតិ សក្ខិភព្ពោ, តស្ស ភាវោ សក្ខិភព្ពតា, តំ បាបុណាតិ. សតិ សតិ អាយតនេតិ តស្មិំ តស្មិំ បុព្ពហេតុអាទិកេ ការណេ សតិ.

សីតិភាវន្តិ និព្ពានំ, កិលេសទរថវូបសមំ វា. និគ្គណ្ហាតីតិ ឧទ្ធដំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចបាតតោ រក្ខណវសេន និគ្គណ្ហាតិ. បគ្គណ្ហាតីតិ លីនំ ចិត្តំ កោសជ្ជបាតតោ រក្ខណវសេន បគ្គណ្ហាតិ. សម្បហំសេតីតិ សមប្បវត្តំ ចិត្តំ តថាបវត្តិយំ បញ្ញាយ តោសេតិ, ឧត្តេជេតិ វា. យទា វា និរស្សាទំ ចិត្តំ ភាវនាយ ន បក្ខន្ទតិ, តទា ជាតិអាទីនិ សំវេគវត្ថូនិ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៤១៨; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៧) បច្ចវេក្ខិត្វា សម្បហំសេតិ សមុត្តេជេតិ. អជ្ឈុបេក្ខតីតិ យទា បន ចិត្តំ អលីនំ អនុទ្ធតំ សម្មទេវ ភាវនាវីថិំ ឱតិណ្ណំ ហោតិ, តទា បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ កញ្ចិ ព្យាបារំ អកត្វា សមប្បវត្តេសុ យុគេសុ សារថិ វិយ អជ្ឈុបេក្ខតិ ឧបេក្ខកោវ ហោតិ. បណីតាធិមុត្តិកោតិ បណីតេ ឧត្តមេ មគ្គផលេ អធិមុត្តោ និន្នបោណបព្ភារោ.

សុគ្គហិតំ កត្វាតិ យថាវុត្តំ ឧគ្គហកោសល្លសង្ខាតំ វិធិំ សុដ្ឋុ ឧគ្គហិតំ បរិយាបុណនាទិនា សុបរិគ្គហិតំ កត្វា. សុដ្ឋុ វវត្ថបេត្វាតិ មនសិការកោសល្លសង្ខាតំ វិធិំ សម្មទេវ សល្លក្ខណវសេន ឧបធារេត្វា. វិសេសន្តិ បុព្ពេនាបរំ ភាវនាយ វិសេសំ. បុនប្បុនំ បរិវត្តេត្វាតិ កម្មដ្ឋានតន្តិំ បគុណភាវំ បាបេន្តោ ភិយ្យោ ភិយ្យោ វាចាយ, មនសា ច បរិវត្តេត្វា. គណ្ឋិដ្ឋានន្តិ យថា រុក្ខស្ស ទុព្ពិនិភេទោ អរញ្ញស្ស វា គហនភូតោ បទេសោ ‘‘គណ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ កម្មដ្ឋានតន្តិយា អត្ថតោ ទុព្ពិនិភេទោ គហនភូតោ ច បទេសោ ‘‘គណ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំ បរិបុច្ឆនាទិលទ្ធេន ញាណផរសុនា ឆិន្ទិត្វា.

និមិត្តន្តិ កម្មដ្ឋាននិមិត្តំ, អសុភាការោ. ឯទិសេន បយោជនេន លុញ្ចនម្បិ អនវជ្ជន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘លុញ្ចិត្វា’’តិ វុត្តំ. ឆិន្នដ្ឋានេតិ មុណ្ឌិតដ្ឋានេ. វដ្ដតិយេវ និស្សរណជ្ឈាសយេន ឱលោកនតោ. ឧស្សទវសេនាតិ អផលិតានំ, ផលិតានំ វា ពហុលតាវសេន. ទិស្វាវ និមិត្តំ គហេតព្ពំ ទស្សនយោគ្យតាយ តចបញ្ចកស្ស, ឥតរេសុ សុត្វា ច ញត្វា ច និមិត្តំ គហេតព្ពំ.

កោដ្ឋាសវវត្ថាបនកថាវណ្ណនា

១៨២. អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណាតិ អភិនវារិដ្ឋផលវណ្ណា. កណ្ណចូឡិកាតិ ឧបរិកណ្ណសក្ខលិកាយ បរភាគំ សន្ធាយ វុត្តំ. តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នា, កថំ? ទ្វេ កេសា ឯកតោ នត្ថីតិ.

អាសយោតិ និស្សយោ, បច្ចយោតិ អត្ថោ.

១៨៤. អសម្ភិន្នកាឡកា អញ្ញេន វណ្ណេន អសម្មិស្សកាឡកា.

១៨៥. បត្តសទិសត្តា នខា ឯវ នខបត្តានិ. នខា តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នាតិ វិសុំ វវត្ថិតតំ សន្ធាយ វុត្តំ. តមេវ ហិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ទ្វេ នខា ឯកតោ នត្ថី’’តិ អាហ.

១៨៦. ទន្តបាឡិយាតិ ទន្តាវលិយា. យានកឧបត្ថម្ភិនីតិ សកដស្ស ធុរដ្ឋានេ ឧបត្ថម្ភកទណ្ឌោ. ទន្តានំ អាធារភូតា អដ្ឋិ ហនុកដ្ឋិ.

១៨៧. សង្កឌ្ឍិយមានាតិ សម្បិណ្ឌិយមានា. កោសការកកោសោ ឧបល្លិណ្ឌុបោដ្ដលកំ, យំ ‘‘កោសេយ្យផល’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. បុដពន្ធឧបាហនោ សកលបិដ្ឋិបាទច្ឆាទនឧបាហនោ. អានិសទំ អាសនបទេសោ. តូណិរោ សរាវាសោ. គលកញ្ចុកំ កណ្ឋត្តាណំ. កីដកុលាវកំ ខរមុខកុដិ.

អនុលោមេន បដិលោមេន ចាតិ ឯត្ថ អំសបទេសតោ បដ្ឋាយ ពាហុនោ បិដ្ឋិបទេសេន ឱតរណំ អនុលោមោ, មណិពន្ធតោ បដ្ឋាយ ពាហុនោ បុរិមភាគេន អារោហនំ បដិលោមោ. តេនេវ នយេនាតិ ទក្ខិណហត្ថេ វុត្តេន នយេន អនុលោមេន បដិលោមេន ចាតិ អត្ថោ. សុខុមម្បីតិ យថាវុត្តឱឡារិកចម្មតោ សុខុមំ. អន្តោមុខចម្មាទិកោដ្ឋាសេសុ វា តចេន បរិច្ឆិន្នត្តា យំ ទុរុបលក្ខណីយំ, តំ ‘‘សុខុម’’ន្តិ វុត្តំ. តញ្ហិ វុត្តនយេន ញាណេន តចំ វិវរិត្វា បស្សន្តស្ស បាកដំ ហោតិ. ឥធ ឆវិបិ តចគតិកា ឯវាតិ ‘‘តចោ ឧបរិ អាកាសេន បរិច្ឆិន្នោ’’តិ វុត្តោ.

១៨៨. និសទបោតោ សិលាបុត្តកោ. ឧទ្ធនកោដីតិ មត្តិកាបិណ្ឌេន កតឧទ្ធនស្ស កោដិ. តាលគុឡបដលំ នាម បក្កតាលផលលសិកំ តាលបដ្ដិកាទីសុ លិម្បិត្វា សុក្ខាបេត្វា ឧទ្ធរិត្វា គហិតបដលំ. សុខុមន្តិ យថាវុត្តមំសតោ សុខុមំ. បណ្ហិកមំសាទិថូលានំ សកលសរីរស្ស កិសានំ យេភុយ្យេន មំសេន បដិច្ឆាទិតត្តា វុត្តំ ‘‘តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្ន’’ន្តិ.

១៨៩. ជាលាការោ កញ្ចុកោ ជាលកញ្ចុកោ. វិសុំ វវត្ថិតភាវេនេវ ន្ហារូ តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នា.

១៩០. ទន្តានំ វិសុំ គហិតត្តា ‘‘ឋបេត្វា ទ្វត្តិំស ទន្តដ្ឋីនី’’តិ វុត្តំ. ឯកំ ជណ្ណុកដ្ឋិ, ឯកំ ឩរុដ្ឋីតិ ឯក-គ្គហណំ ‘‘ឯកេកស្មិំ បាទេ’’តិ អធិកតត្តា. ឯវំ តិមត្តានីតិ ឯវំ មត្តសទ្ទេហិ អានិសទដ្ឋិអាទីនិ ឥធ អវុត្តានិបិ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘អតិរេកតិសតអដ្ឋិកសមុស្សយ’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ១.១២២) ឥទញ្ច វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ.

កីឡាគោឡកានិ សុត្តេន ពន្ធិត្វា អញ្ញមញ្ញំ ឃដ្ដេត្វា កីឡនគោឡកានិ. ធនុកទណ្ឌោ ទារកានំ កីឡនកខុទ្ទកធនុកំ. តត្ថ ជង្ឃដ្ឋិកស្ស បតិដ្ឋិតដ្ឋានន្តិ ជណ្ណុកដ្ឋិម្ហិ បវិសិត្វា ឋិតដ្ឋានន្តិ អធិប្បាយោ. តេន ឩរុដ្ឋិនា បតិដ្ឋិតំ ឋានំ យំ កដិដ្ឋិនោ, តំ អគ្គច្ឆិន្នមហាបុន្នាគផលសទិសំ.

កុម្ភការេន និប្ផាទិតំ ឧទ្ធនំ កុម្ភការិកឧទ្ធនំ. សីសកបដ្ដវេឋកំ វេឋេត្វា ឋបិតំ សីសមយំ បដ្ដកំ. យេន សុត្តំ កន្តន្តិ, តស្មិំ តក្កម្ហិ វិជ្ឈិត្វា ឋបិតគោឡកា វដ្ដនា នាម, វដ្ដនានំ អាវឡិ វដ្ដនាវឡិ.

មណ្ឌលាការេន ឆិន្នវំសកឡីរខណ្ឌានិ វំសកឡីរចក្កលកានិ. អវលេខនសត្ថកំ ឧច្ឆុតចាវលេខនសត្ថកំ.

១៩២. វក្កភាគេន បរិច្ឆិន្នន្តិ វក្កបរិយន្តេន ភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. ឥតោ បរេសុបិ ឯវរូបេសុ ឯសេវ នយោ.

១៩៣. យំ និស្សាយាតិ យំ លោហិតំ និស្សាយ, និស្សយនិស្សយោបិ ‘‘និស្សយោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ. ភវតិ ហិ ការណការណេបិ ការណវោហារោ យថា ‘‘ចោរេហិ គាមោ ទឌ្ឍោ’’តិ. អថ វា យស្មិំ រូបកលាបេ ហទយវត្ថុ, តម្បិ លោហិតគតិកមេវ ហុត្វា តិដ្ឋតីតិ ‘‘យំ និស្សាយា’’តិ វុត្តំ.

១៩៤. បណ្ឌុកធាតុកន្តិ បណ្ឌុសភាវំ.

១៩៥. បរិយោនហនមំសន្តិ បដិច្ឆាទកមំសំ.

១៩៦. ឧទរជិវ្ហាមំសន្តិ ជិវ្ហាសណ្ឋានំ ឧទរស្ស មត្ថកបស្សេ តិដ្ឋនកមំសំ. ‘‘នីល’’ន្តិ វត្វា នីលំ នាម ពហុធាតុកន្តិ អាហ ‘‘និគ្គុណ្ឌិបុប្ផវណ្ណ’’ន្តិ.

១៩៧. បប្ផាសមំសន្តិ យថាឋានេ ឯវ លម្ពិត្វា ថោកំ បរិវត្តកមំសំ. និរសន្តិ និហីនរសំ. និរោជន្តិ និប្បភំ, ឱជារហិតំ វា.

១៩៨. ឱភគ្គាតិ អវភុជិត្វា ឋិតា. សក្ខរសុធាវណ្ណន្តិ មរុម្ពេហិ កតសុធាវណ្ណំ. ‘‘សេតសក្ខរសុធាវណ្ណ’’ន្តិបិ បាឋោ, សេតសក្ខរវណ្ណំ, សុធាវណ្ណញ្ចាតិ អត្ថោ.

១៩៩. អន្តស្ស អាភុជិត្វា អាភុជិត្វា ឋិតប្បទេសា អន្តភោគដ្ឋានានិ. តេសំ ពន្ធនភូតំ អន្តគុណំ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អន្តគុណន្តិ អន្តភោគដ្ឋានេសុ ពន្ធន’’ន្តិ. កុទ្ទាលផរសុកម្មាទីនិ ករោន្តានំ អន្តភោគេ អគឡន្តេ ឯកតោ អាពន្ធិត្វា, កិំ វិយ? យន្តសុត្តកមិវ យន្តផលកានីតិ. កិមិវ តត្ថ ឋិតន្តិ អាហ ‘‘បាទបុញ្ឆន…បេ… ឋិត’’ន្តិ. បុរិមញ្ចេត្ថ អាពន្ធនស្ស, ទុតិយំ ឋានាការស្ស និទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

២០០. អសិតំ នាម ភុត្តំ ឱទនាទិ. បីតំ នាម បិវនវសេន អជ្ឈោហដបានកាទិ. ខាយិតំ នាម សំខាទិតំ បិដ្ឋមូលផលខជ្ជាទិ. សាយិតំ នាម អស្សាទិតំ អម្ពបក្កមធុផាណិតាទិ.

យត្ថាតិ យស្មិំ ឧទរេ. យន្តិ ច ឧទរមេវ បច្ចាមសតិ. យត្ថ បានភោជនាទីនិ បតិត្វា តិដ្ឋតីតិ សម្ពន្ធោ. សុវានវមថុ សារមេយ្យវន្តំ. វិវេកន្តិ វិភាគំ.

២០១. ហេដ្ឋានាភិបិដ្ឋិកណ្ដកមូលានំ អន្តរេតិ បុរិមភាគវសេន នាភិយា ហេដ្ឋាបទេសស្ស បច្ឆិមភាគវសេន ហេដ្ឋិមបិដ្ឋិកណ្ដកានំ វេមជ្ឈេ. វេឡុនាឡិកសទិសោ បទេសោតិ អធិប្បាយោ.

២០២. សមោហិតន្តិ និចិតំ.

២០៤. បូតិភាវំ អាបន្នំ កុក្កុដណ្ឌំ បូតិកុក្កុដណ្ឌំ. ឧទ្ទេកោ បិត្តាទីហិ វិនា កេវលោ ឧទ្ធង្គមវាតោ.

២០៥. អាចាមោ អវស្សាវនកញ្ជិកំ.

២០៦. វក្កហទយយកនបប្ផាសេ តេមយមានន្តិ ឯត្ថ យកនំ ហេដ្ឋាភាគបូរណេនេវ តេមេតិ, ឥតរានិ តេសំ ឧបរិ ថោកំ ថោកំ បគ្ឃរណេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

២០៧. ឧតុវិការោ ឧណ្ហវលាហកាទិហេតុកោ. វិសមច្ឆិន្នោ ភិសាទិកលាបោ វិសមំ ឧទកំ បគ្ឃរតិ, ឯវមេវំ សរីរំ កេសកូបាទិវិវរេហិ ឧបរិ, ហេដ្ឋា, តិរិយញ្ច សេទំ វិសមំ បគ្ឃរតីតិ ទស្សេតុំ វិសមច្ឆិន្ន-គ្គហណំ កតំ.

២០៨. វិសមាហារន្តិ តទាបវត្តមានសរីរាវត្ថាយ អសប្បាយាហារំ, អតិកដុកអច្ចុណ្ហាទិវិសភាគាហារំ វា. សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៣៥៦) បន ‘‘វិសភាគាហារ’’ន្ត្វេវ វុត្តំ តទា បវត្តមានានំ ធាតូនំ វិសភាគត្តា.

២០៩. ‘‘ន្ហានកាលេ’’តិ ឥទំ ឧទកស្ស ឧបរិ សិនេហស្ស សម្ភវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បរិព្ភមន្តសិនេហពិន្ទុវិសដសណ្ឋានាតិ វិសដំ ហុត្វា បរិព្ភមន្តសិនេហពិន្ទុសណ្ឋានា. ឧតុវិសភាគោ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានោ. ធាតុវិសភាគោ អន្តោសមុដ្ឋានោ. តេ បទេសាតិ តេ ហត្ថតលាទិបទេសា.

២១០. កិញ្ចីតិ ឧណ្ហាទិរសានំ អញ្ញតរំ អាហារវត្ថុ. នេសន្តិ សត្តានំ. ហទយំ អាគិលាយតីតិ វិសភាគាហារាទិំ បដិច្ច ហទយប្បទេសោ វិវត្តតិ.

២១១. ទធិនោ វិស្សន្ទនអច្ឆរសោ ទធិមុត្តំ. គឡិត្វាតិ សន្ទិត្វា. តាលុមត្ថកវិវរេន ឱតរិត្វាតិ មត្ថកវិវរតោ អាគន្ត្វា តាលុមត្ថកេន ឱតរិត្វា.

២១២. តេលំ វិយ សកដស្ស នាភិអក្ខសីសានំ អដ្ឋិសន្ធីនំ អព្ភញ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា. កដកដាយន្តីតិ ‘‘កដ កដា’’តិ សទ្ទំ ករោន្តិ. អនុរវទស្សនំ ហេតំ. ទុក្ខន្តីតិ ទុក្ខិតានិ សញ្ជាតទុក្ខានិ ហោន្តិ.

២១៣. សមូលកូលមាសំ ឈាបេត្វា ឆារិកំ អវស្សាវេត្វា គហិតយូសោ មាសខារោ. ឧច្ឆិដ្ឋោទកគព្ភមលាទីនំ ឆឌ្ឌនដ្ឋានំ ចន្ទនិកា. រវណឃដំ នាម បកតិយា សម្មុខមេវ ហោតិ. យស្ស បន អារគ្គមត្តម្បិ ឧទកស្ស បវិសនមុខំ នត្ថិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អមុខេ រវណឃដេ’’តិ វុត្តំ. អាយូហនន្តិ សមីហនំ.

២១៤. ឯវញ្ហីតិអាទិ យថាវុត្តាយ ឧគ្គហកោសល្លបដិបត្តិយា និគមនំ. ឥទានិ យថាវុត្តំ មនសិការកោសល្លបដិបត្តិម្បិ និគមនវសេន គហេត្វា កម្មដ្ឋានំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អនុបុព្ពតោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បណ្ណត្តិសមតិក្កមាវសានេតិ កេសាទិបណ្ណត្តិសមតិក្កមវសេន បវត្តាយ ភាវនាយ អវសានេ. អបុព្ពាបរិយមិវាតិ ឯកជ្ឈមិវ. កេសាតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា, ឯវមាទិនា ឥមិនា បការេន វាតិ អត្ថោ. តេ ធម្មាតិ វណ្ណាទិវសេន វវត្ថាបិតា បដិក្កូលាការតោ ឧបដ្ឋិតា កោដ្ឋាសធម្មា.

ពហិទ្ធាបីតិ សសន្តានតោ ពហិបិ, បរសន្តានកាយេបីតិ អត្ថោ. មនសិការំ ឧបសំហរតីតិ យថាវុត្តំ បដិក្កូលមនសិការំ ឧបនេតិ. យថា ឥទំ, តថា ឯតន្តិ. ឯវំ សព្ពកោដ្ឋាសេសុ បាកដីភូតេសូតិ យថា អត្តនោ កាយេ, ឯវំ បរេសម្បិ កាយេ សព្ពេសុ កេសាទិកោដ្ឋាសេសុ បដិក្កូលវសេន វិភូតភាវេន ឧបដ្ឋិតេសូតិ អត្ថោ. អយមេត្ថ កសិណេសុ វឌ្ឍនសទិសោ យោគិនោ ភាវនាវិសេសោ ទស្សិតោ.

អនុបុព្ពមុញ្ចនាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សុត្តន្តនយេន វិភាវិតំ វីរិយសមតាយោជនំ សង្គណ្ហាតិ. បុនប្បុនំ មនសិ ករោតោតិ វុត្តនយេន អត្តនោ កាយេ កេសាទិកេ ‘‘បដិក្កូលា បដិក្កូលា’’តិ អភិណ្ហសោ មនសិការំ បវត្តេន្តស្ស យទា សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ លទ្ធសមថានិ វិសទានិ បវត្តន្តិ, តទា អស្សទ្ធិយាទីនំ ទូរីភាវេន សាតិសយំ ពលប្បត្តេហិ សត្តហិ សទ្ធម្មេហិ លទ្ធូបត្ថម្ភានិ វិតក្កាទីនិ ឈានង្គានិ បដុតរានិ ហុត្វា បាតុភវន្តិ. តេសំ ឧជុវិបច្ចនីកតាយ នីវរណានិ វិក្ខម្ភិតានេវ ហោន្តិ សទ្ធិំ តទេកដ្ឋេហិ បាបធម្មេហិ. ឧបចារសមាធិនា ចិត្តំ សមាធិយតិ, សោ តំយេវ និមិត្តំ អាសេវន្តោ ភាវេន្តោ ពហុលីករោន្តោ អប្បនំ បាបុណាតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អនុក្កមេន អប្បនា ឧប្បជ្ជតី’’តិ. សព្ពាការតោតិ វណ្ណាទិវសេន បញ្ចធាបិ. សាតិ អប្បនា.

យទិ បនេតំ កម្មដ្ឋានំ អវិញ្ញាណកាសុភកម្មដ្ឋានានិ វិយ បឋមជ្ឈានវសេន សិជ្ឈតិ, អថ កស្មា ‘‘កាយគតាសតី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯវំ បឋមជ្ឈានវសេនា’’តិអាទិ. នានាវណ្ណសណ្ឋានាទីសុ ទ្វត្តិំសាយ កោដ្ឋាសេសុ បវត្តមានាយ សតិយា កិច្ចមេត្ថ សាតិសយន្តិ អាហ ‘‘សតិពលេន ឥជ្ឈនតោ’’តិ.

បន្តសេនាសនេសុ, អធិកុសលេសុ ច អរតិំ, កាមគុណេសុ ច រតិំ សហតិ អភិភវតីតិ អរតិរតិសហោ សរីរសភាវចិន្តនេន អនភិរតិយា បហីនត្តា. តថា កោដ្ឋាសភាវនាយ អត្តសិនេហស្ស បរិក្ខីណត្តា ភយភេរវំ សហតិ, សីតាទីនញ្ច អធិវាសកជាតិកោ ហោតិ. អត្តសិនេហវសេន ហិ បុរិសស្ស ភយភេរវំ ហោតិ, ទុក្ខស្ស ច អនធិវាសនំ. ឥមំ បន កោដ្ឋាសភាវនមនុយុត្តស្ស ន កេវលំ បឋមជ្ឈានមត្តមេវ, ឧត្តរិបិ បដិវេធោ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘កេសាទីន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

អានាបានស្សតិកថាវណ្ណនា

២១៥. យំ តំ ឯវំ បសំសិត្វា អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានំ និទ្ទិដ្ឋន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ យស្មា ‘‘កថំ ភាវិតោ’’តិអាទិកាយ បុច្ឆាបាឡិយា អត្ថេ វិភាវិតេ ថោមនាបាឡិយាបិ អត្ថោ វិភាវិតោយេវ ហោតិ ភេទាភាវតោ, តស្មា តំ លង្ឃិត្វា ‘‘កថំ ភាវិតោ ចា’’តិអាទិនា អារភតិ. តត្ថ ហិ ឥតោ បសំសាភាវោ ‘‘អយម្បិ ខោ’’តិ វចនញ្ច វិសេសោ. តេសុ បសំសាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ បសំសិត្វា’’តិ វុត្តំ. បសំសា ច តត្ថ អភិរុចិជននេន ឧស្សាហនត្ថា. តញ្ហិ សុត្វា ភិក្ខូ ‘‘ភគវា ឥមំ សមាធិំ អនេកេហិ អាការេហិ បសំសតិ, សន្តោ កិរាយំ សមាធិ បណីតោ ច អសេចនកោ ច សុខោ ច វិហារោ បាបធម្មេ ច ឋានសោ អន្តរធាបេតី’’តិ សញ្ជាតាភិរុចយោ ឧស្សាហជាតា សក្កច្ចំ អនុយុញ្ជិតព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពំ មញ្ញន្តិ. ‘‘អយម្បិ ខោ’’តិ បទស្ស យេ ឥមេ មយា និព្ពានមហាសរស្ស ឱតរណតិត្ថភូតា កសិណជ្ឈានអសុភជ្ឈានាទយោ ទេសិតា, ន កេវលំ តេ ឯវ, អយម្បិ ខោតិ ភគវា អត្តនោ បច្ចក្ខភូតំ សមាធិំ ទេសនានុភាវេន តេសម្បិ ភិក្ខូនំ អាសន្នំ, បច្ចក្ខញ្ច ករោន្តោ សម្បិណ្ឌនវសេន ឯវមាហាតិ សម្ពន្ធមុខេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សោឡសវត្ថុកន្តិ ចតូសុ អនុបស្សនាសុ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ វសេន សោឡសដ្ឋានំ. សព្ពាការបរិបូរោតិ កម្មដ្ឋានបាឡិយា បទត្ថោ បិណ្ឌត្ថោ ឧបមា ចោទនា បរិហារោ បយោជនន្តិ ឯវមាទីហិ សព្ពេហិ អាការេហិ បរិបុណ្ណោ. និទ្ទេសោតិ កម្មដ្ឋានស្ស និស្សេសតោ វិត្ថារោ.

២១៦. កថន្តិ ឥទំ បុច្ឆនាការវិភាវនបទំ. បុច្ឆា ចេត្ថ កថេតុកម្យតាវសេន អញ្ញាសំ អសម្ភវតោ. សា ច ឧបរិ ទេសនំ អារុឡ្ហានំ សព្ពេសំ បការវិសេសានំ អាមសនវសេនាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កថន្តិ…បេ… កម្យតាបុច្ឆា’’តិ អាហ. កថំ ពហុលីកតោតិ ឯត្ថាបិ ‘‘អានាបានស្សតិសមាធី’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តត្ថ កថន្តិ អានាបានស្សតិសមាធិពហុលីការំ នានប្បការតោ វិត្ថារេតុកម្យតាបុច្ឆា. ពហុលីកតោ អានាបានស្សតិសមាធីតិ តថាបុដ្ឋធម្មនិទស្សនន្តិ ឥមមត្ថំ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា អតិទិសតិ. តថា សន្តភាវាទយោបិ តស្ស យេហិ ភាវនាពហុលីការេហិ សិទ្ធា, តគ្គហណេនេវ គហិតា ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘កថំ ពហុលីកតោ…បេ… វូបសមេតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តំ.

‘‘បុន ច បរំ, ឧទាយិ, អក្ខាតា មយា សាវកានំ បដិបទា, យថាបដិបន្នា មេ សាវកា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.២៤៧) ឧប្បាទនវឌ្ឍនដ្ឋេន ភាវនា វុច្ចតីតិ តទុភយវសេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភាវិតោតិ ឧប្បាទិតោ វឌ្ឍិតោ វា’’តិ អាហ. តត្ថ ភាវំ វិជ្ជមានតំ ឥតោ គតោតិ ភាវិតោ, ឧប្បាទិតោ បដិលទ្ធមត្តោតិ អត្ថោ. ឧប្បន្នោ បន លទ្ធាសេវនោ, ភាវិតោ បគុណភាវំ អាបាទិតោ, វឌ្ឍិតោតិ អត្ថោ. អានាបានបរិគ្គាហិកាយាតិ ទីឃរស្សាទិវិសេសេហិ សទ្ធិំ អស្សាសបស្សាសេ បរិច្ឆិជ្ជគាហិកាយ, តេ អារព្ភ បវត្តាយ, សតិយំ បច្ចយភូតាយន្តិ អត្ថោ. បុរិមស្មិញ្ហិ អត្ថេ សមាធិស្ស សតិយា សហជាតាទិបច្ចយភាវោ វុត្តោ សម្បយុត្តវចនតោ, ទុតិយស្មិំ បន ឧបនិស្សយភាវោបិ. ឧបចារជ្ឈានសហគតា ហិ សតិ អប្បនាសមាធិស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ. ពហុលីកតោតិ ពហុលំ បវត្តិតោ, តេន អាវជ្ជនាទិវសីភាវប្បត្តិមាហ. យោ ហិ វសីភាវំ អាបាទិតោ, សោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតព្ពតោ បុនប្បុនំ បវត្តីយតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បុនប្បុនំ កតោ’’តិ. យថា ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១), ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិ (ទី. និ. ១.២២៦; សំ. និ. ២.១៥២; អ. និ. ៤.១២៣) ច ឯវមាទីសុ បឋមបទេ វុត្តោ ឯវ-សទ្ទោ ទុតិយាទីសុបិ វុត្តោ ឯវ ហោតិ, ឯវមិធាបីតិ អាហ ‘‘ឧភយត្ថ ឯវសទ្ទេន និយមោ វេទិតព្ពោ’’តិ. ឧភយបទនិយមេន លទ្ធគុណំ ទស្សេតុំ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

អសុភកម្មដ្ឋានន្តិ អសុភារម្មណឈានមាហ. តំ ហិ អសុភេសុ យោគកម្មភាវតោ, យោគិនោ សុខវិសេសានំ ការណភាវតោ ច ‘‘អសុភកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘កេវល’’ន្តិ ឥមិនា អារម្មណំ និវត្តេតិ. បដិវេធវសេនាតិ ឈានបដិវេធវសេន. ឈានញ្ហិ ភាវនាវិសេសេន ឥជ្ឈន្តំ អត្តនោ វិសយំ បដិវិជ្ឈន្តមេវ បវត្តតិ, យថាសភាវតោ បដិវិជ្ឈីយតិ ចាតិ ‘‘បដិវេធោ’’តិ វុច្ចតិ. ឱឡារិការម្មណត្តាតិ ពីភច្ឆារម្មណត្តា. បដិក្កូលារម្មណត្តាតិ ជិគុច្ឆិតព្ពារម្មណត្តា. បរិយាយេនាតិ ការណេន, លេសន្តរេន វា. អារម្មណសន្តតាយាតិ អនុក្កមេន វិចេតព្ពតំ បត្តំ អារម្មណស្ស បរមសុខុមតំ សន្ធាយាហ. សន្តេ ហិ សន្និសិន្នេ អារម្មណេ បវត្តមានោ ធម្មោ សយម្បិ សន្និសិន្នោវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សន្តោ វូបសន្តោ និព្ពុតោ’’តិ, និព្ពុតសព្ពបរិឡាហោតិ អត្ថោ. អារម្មណសន្តតាយ តទារម្មណធម្មានំ សន្តតា លោកុត្តរធម្មារម្មណាហិ បច្ចវេក្ខណាហិ ទីបេតព្ពា.

នាស្ស សន្តបណីតភាវាវហំ កិញ្ចិ សេចនន្តិ អសេចនកោ. អសេចនកត្តា អនាសិត្តកោ. អនាសិត្តកត្តា ឯវ អព្ពោកិណ្ណោ អសម្មិស្សោ បរិកម្មាទិនា. តតោ ឯវ បាដិយេក្កោ វិសុំយេវេកោ. អាវេណិកោ អសាធារណោ. សព្ពមេតំ សរសតោ ឯវ សន្តភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. បរិកម្មំ វា សន្តភាវនិមិត្តំ, បរិកម្មន្តិ ច កសិណករណាទីនិ និមិត្តុប្បាទបរិយោសានំ, តាទិសំ ឥធ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តទា ហិ កម្មដ្ឋានំ និរស្សាទត្តា អសន្តមប្បណីតំ សិយា. ឧបចារេន វា នត្ថិ ឯត្ថ សន្តតាតិ យោជនា. យថា ឧបចារក្ខណេ នីវរណវិគមេន, អង្គបាតុភាវេន ច បរេសំ សន្តតា ហោតិ, ន ឯវមិមស្ស. អយំ បន អាទិសមន្នា…បេ… បណីតោ ចាតិ យោជនា. កេចីតិ ឧត្តរវិហារវាសិកេ សន្ធាយាហ. អនាសិត្តកោតិ ឧបសេចនេន ន អាសិត្តកោ. តេនាហ ‘‘ឱជវន្តោ’’តិ, ឱជវន្តសទិសោតិ អត្ថោ. មធូរោតិ ឥដ្ឋោ, ចេតសិកសុខបដិលាភសំវត្តនំ តិកចតុក្កជ្ឈានវសេន, ឧបេក្ខាយ វា សន្តភាវេន សុខគតិកត្តា សព្ពេសម្បិ វសេន វេទិតព្ពំ. ឈានសមុដ្ឋានបណីតរូបផុដ្ឋសរីរតាវសេន បន កាយិកសុខបដិលាភសំវត្តនំ ទដ្ឋព្ពំ, តញ្ច ខោ ឈានតោ វុដ្ឋិតកាលេ. ឥមស្មិំ បក្ខេ ‘‘អប្បិតប្បិតក្ខណេ’’តិ ឥទំ ហេតុម្ហិ ភុម្មវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. អវិក្ខម្ភិតេតិ ឈានេន សកសន្តានតោ អនីហដេ អប្បហីនេ. អកោសល្លសម្ភូតេតិ អកោសល្លំ វុច្ចតិ អវិជ្ជា, តតោ សម្ភូតេ. អវិជ្ជាបុព្ពង្គមា ហិ សព្ពេ បាបធម្មា. ខណេនេវាតិ អត្តនោ បវត្តិក្ខណេនេវ. អន្តរធាបេតីតិ ឯត្ថ អន្តរធាបនំ វិនាសនំ, តំ បន ឈានកត្តុកស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា បរិយុដ្ឋានប្បហានំ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិក្ខម្ភេតី’’តិ. វូបសមេតីតិ វិសេសេន ឧបសមេតិ. វិសេសេន ឧបសមនំ បន សម្មទេវ ឧបសមនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សុដ្ឋុ ឧបសមេតី’’តិ.

ននុ ច អញ្ញោបិ សមាធិ អត្តនោ បវត្តិក្ខណេនេវ បដិបក្ខធម្មេ អន្តរធាបេតិ វូបសមេតិ, អថ កស្មា អយមេវ សមាធិ ឯវំ វិសេសេត្វា វុត្តោតិ? បុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ នានាវិតក្កវូបសមសព្ភាវតោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អានាបានស្សតិ ភាវេតព្ពា វិតក្កុបច្ឆេទាយា’’តិ (អ. និ. ៩.១; ឧទា. ៣១). អបិច តិក្ខបញ្ញស្ស ញាណុត្តរស្សេតំ កម្មដ្ឋានំ, ញាណុត្តរស្ស ច កិលេសប្បហានំ ឥតរេហិ សាតិសយំ, យថា សទ្ធាធិមុត្តេហិ ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស. តស្មា ឥមំ វិសេសំ សន្ធាយ ‘‘ឋានសោ អន្តរធាបេតិ វូបសមេតី’’តិ វុត្តំ. អថ វា និមិត្តបាតុភាវេ សតិ ខណេនេវ អង្គបាតុភាវសព្ភាវតោ អយមេវ សមាធិ ‘‘ឋានសោ អន្តរធាបេតិ វូបសមេតី’’តិ វុត្តោ. យថា តំ មហតោ អកាលមេឃស្ស ឧដ្ឋិតស្ស ធារានិបាតេ ខណេនេវ បថវិយំ រជោជល្លស្ស វូបសមោ. តេនាហ – ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហាអកាលមេឃោ ឧដ្ឋិតោ’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.៩៨៥; បារា. ១៦៥). សាសនិកស្ស ឈានភាវនា យេភុយ្យេន និព្ពេធភាគិយាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘និព្ពេធភាគិយត្តា’’តិ. ពុទ្ធានំ បន ឯកំសេន និព្ពេធភាគិយាវ ហោតិ. ឥមមេវ ហិ កម្មដ្ឋានំ ភាវេត្វា សព្ពេបិ សម្មាសម្ពុទ្ធា សម្មាសម្ពោធិំ អធិគច្ឆន្តិ. អរិយមគ្គស្ស បាទកភូតោ អយំ សមាធិ អនុក្កមេន វឌ្ឍិត្វា អរិយមគ្គភាវំ ឧបគតោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុបុព្ពេន អរិយមគ្គវុទ្ធិប្បត្តោ’’តិ.

អយំ បនត្ថោ វិរាគនិរោធបដិនិស្សគ្គានុបស្សនានំ វសេន សម្មទេវ យុជ្ជតិ. ហេដ្ឋា បបញ្ចវសេន វុត្តមត្ថំ សុខគ្គហណត្ថំ សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ’’តិ អាហ, បិណ្ឌត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ.

២១៧. តមត្ថន្តិ តំ ‘‘កថំ ភាវិតោ’’តិអាទិនា បុច្ឆាវសេន សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ. ‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៩០; ម. និ. ១.២៩១; អ. និ. ៣.៦១) ឥធ-សទ្ទោ លោកំ ឧបាទាយ វុត្តោ, ‘‘ឥធេវ តិដ្ឋមានស្សា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៦៩) ឱកាសំ, ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ភុត្តាវី អស្សំ បវារិតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០) បទបូរណមត្តំ, ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៧៣) បន សាសនំ, ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ’’តិ ឥធាបិ សាសនមេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខូ’’តិ វត្វា តមត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពប្បការអានាបានស្សតិសមាធិនិព្ពត្តកស្សាតិ សព្ពប្បការគ្គហណំ សោឡស បការេ សន្ធាយ. តេ ហិ ឥមស្មិំយេវ សាសនេ. ពាហិរកា ហិ ជានន្តា អាទិតោ ចតុប្បការមេវ ជានន្តិ. តេនាហ ‘‘អញ្ញសាសនស្ស តថាភាវបដិសេធនោ’’តិ, យថាវុត្តស្ស បុគ្គលស្ស និស្សយភាវបដិសេធនោតិ អត្ថោ. ឯតេន ‘‘ឥធ ភិក្ខវេ’’តិ ឥទំ អន្តោគធេវសទ្ទន្តិ ទស្សេតិ. សន្តិ ហិ ឯកបទានិបិ សាវធារណានិ យថា ‘‘វាយុភក្ខោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ’’តិអាទិ. បរិបុណ្ណសមណករណធម្មោ ហិ សោ, យោ សព្ពប្បការអានាបានស្សតិសមាធិនិព្ពត្តកោ. បរប្បវាទាតិ បរេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ នានប្បការា វាទា តិត្ថាយតនានិ.

អរញ្ញាទិកស្សេវ ភាវនានុរូបសេនាសនតំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុទ្ទមោ ទមថំ អនុបគតោ គោណោ កូដគោណោ. យថា ថនេហិ សព្ពសោ ខីរំ ន បគ្ឃរតិ, ឯវំ ទោហបដិពន្ធិនី កូដធេនុ. រូបសទ្ទាទិកេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកោ អស្សាទោ រូបារម្មណាទិរសោ. បុព្ពេ អាចិណ្ណារម្មណន្តិ បព្ពជ្ជតោ បុព្ពេ, អនាទិមតិ វា សំសារេ បរិចិតារម្មណំ.

និពន្ធេយ្យាតិ ពន្ធេយ្យ. សតិយាតិ សម្មទេវ កម្មដ្ឋានសល្លក្ខណសម្បវត្តាយ សតិយា. អារម្មណេតិ កម្មដ្ឋានារម្មណេ. ទឡ្ហន្តិ ថិរំ, យថា សតោការិស្ស ឧបចារប្បនាភេទោ សមាធិ ឥជ្ឈតិ, តថា ថាមគតំ កត្វាតិ អត្ថោ.

វិសេសាធិគមទិដ្ឋធម្មសុខវិហារបទដ្ឋានន្តិ សព្ពេសំ ពុទ្ធានំ, ឯកច្ចានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ, ពុទ្ធសាវកានញ្ច វិសេសាធិគមស្ស ចេវ អញ្ញកម្មដ្ឋានេន អធិគតវិសេសានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារស្ស ច បទដ្ឋានភូតំ.

វត្ថុវិជ្ជាចរិយោ វិយ ភគវា យោគីនំ អនុរូបនិវាសដ្ឋានុបទិសនតោ.

ភិក្ខុ ទីបិសទិសោ អរញ្ញេ ឯកិកោ វិហរិត្វា បដិបក្ខនិម្មថនេន ឥច្ឆិតត្ថសាធនតោ. ផលមុត្តមន្តិ សាមញ្ញផលមាហ. បរក្កមជវយោគ្គភូមិន្តិ ភាវនុស្សាហជវស្ស យោគ្គករណភូមិភូតំ.

២១៨. ឯវំ វុត្តលក្ខណេសូតិ អភិធម្មបរិយាយេន (វិភ. ៥៣០), សុត្តន្តបរិយាយេន ច វុត្តលក្ខណេសុ. រុក្ខសមីបន្តិ ‘‘យាវតា មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ សមន្តា ឆាយា ផរតិ, និវាតេ បណ្ណានិ បតន្តិ, ឯត្តាវតា រុក្ខមូលន្តិ វុច្ចតី’’តិ ឯវំ វុត្តំ រុក្ខស្ស សមីបដ្ឋានំ. អវសេសសត្តវិធសេនាសនន្តិ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជន្តិ ឯវំ វុត្តំ.

ឧតុត្តយានុកូលំ ធាតុចរិយានុកូលន្តិ គិម្ហាទិឧតុត្តយស្ស, សេម្ហាទិធាតុត្តយស្ស, មោហាទិចរិយត្តយស្ស ច អនុកូលំ. តថា ហិ គិម្ហកាលេ ច អរញ្ញំ អនុកូលំ, ហេមន្តេ រុក្ខមូលំ, វស្សកាលេ សុញ្ញាគារំ, សេម្ហធាតុកស្ស សេម្ហបកតិកស្ស អរញ្ញំ, បិត្តធាតុកស្ស រុក្ខមូលំ, វាតធាតុកស្ស សុញ្ញាគារំ អនុកូលំ, មោហចរិតស្ស អរញ្ញំ, ទោសចរិតស្ស រុក្ខមូលំ, រាគចរិតស្ស សុញ្ញាគារំ អនុកូលំ. អលីនានុទ្ធច្ចបក្ខិកន្តិ អសង្កោចាវិក្ខេបបក្ខិកំ. សយនញ្ហិ កោសជ្ជបក្ខិកំ, ឋានចង្កមនានិ ឧទ្ធច្ចបក្ខិកានិ, ន ឯវំ និសជ្ជា. តតោ ឯវស្ស សន្តតា. និសជ្ជាយ ទឡ្ហភាវំ បល្លង្កាភុជនេន, អស្សាសបស្សាសានំ បវត្តនសុខតំ ឧបរិមកាយស្ស ឧជុកដ្ឋបនេន, អារម្មណបរិគ្គហូបាយំ បរិមុខំ សតិយា ឋបនេន ទស្សេន្តោ. ឩរុពទ្ធាសនន្តិ ឩរូនមធោពន្ធនវសេន និសជ្ជា. ហេដ្ឋិមកាយស្ស អនុជុកំ ឋបនំ និសជ្ជា-វចនេនេវ ពោធិតន្តិ ‘‘ឧជុំ កាយ’’ន្តិ ឯត្ថ កាយ-សទ្ទោ ឧបរិមកាយវិសយោតិ អាហ ‘‘ឧបរិមសរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា’’តិ. តំ បន ឧជុកដ្ឋបនំ សរូបតោ, បយោជនតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋារសា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន បណមន្តីតិ ន ឱនមន្តិ. ន បរិបតតីតិ ន វិគច្ឆតិ វីថិំ ន វិលង្ឃតិ, តតោ ឯវ បុព្ពេនាបរំ វិសេសុប្បត្តិយា វុទ្ធិំ ផាតិំ ឧបគច្ឆតិ. ឥធ បរិ-សទ្ទោ អភិ-សទ្ទេន សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ, ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណតោ និវារេត្វា កម្មដ្ឋានំយេវ បុរក្ខិត្វាតិ អត្ថោ. បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ ‘‘បរិណាយិកា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៦) វិយ. និយ្យានដ្ឋោ បដិបក្ខតោ និគ្គមនដ្ឋោ. តស្មា បរិគ្គហិតនិយ្យានន្តិ សព្ពថា គហិតាសម្មោសំ បរិច្ចត្តសម្មោសំ សតិំ កត្វា, បរមំ សតិនេបក្កំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ.

២១៩. សតោវាតិ សតិយា សមន្នាគតោ ឯវ សរន្តោ ឯវ អស្សសតិ នាស្ស កាចិ សតិវិរហិតា អស្សាសប្បវត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ. សតោ បស្សសតីតិ ឯត្ថាបិ សតោវ បស្សសតីតិ ឯវ-សទ្ទោ អានេត្វា វត្តព្ពោ. សតោការីតិ សតោ ឯវ ហុត្វា, សតិយា ឯវ វា កាតព្ពស្ស កត្តា, ករណសីលោ វា. យទិ ‘‘សតោវ អស្សសតិ សតោ បស្សសតី’’តិ ឯតស្ស វិភង្គេ (ម. និ. ៣.១៤៨; សំ. និ. ៥.៩៨៦; បារា. ១៦៥) វុត្តំ, អថ កស្មា ‘‘អស្សសតិ បស្សសតិ’’ច្ចេវ អវត្វា ‘‘សតោការី’’តិ វុត្តំ? ឯករសំ ទេសនំ កាតុកាមតាយ. បឋមចតុក្កេ បទទ្វយមេវ ហិ វត្តមានកាលវសេន អាគតំ, ឥតរានិ អនាគតកាលវសេន. តស្មា ឯករសំ ទេសនំ កាតុកាមតាយ សព្ពត្ថ (បដិ. ម. ១.១៦៥ អាទយោ) ‘‘សតោការិ’’ច្ចេវ វុត្តំ.

ទីឃំ អស្សាសវសេនាតិ ទីឃអស្សាសវសេន វិភត្តិអលោបំ កត្វា និទ្ទេសោ. ទីឃន្តិ វា ភគវតា វុត្តអស្សាសវសេន. ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបន្តិ វិក្ខេបស្ស បដិបក្ខភាវតោ ‘‘អវិក្ខេបោ’’តិ លទ្ធនាមចិត្តស្ស ឯកគ្គភាវំ បជានតោ. សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតីតិ អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេនាតិ យថាវុត្តាយ សតិយា, យថាវុត្តេន ច ញាណេន. ឥទំ វុត្ត ហោតិ – ទីឃំ អស្សាសំ អារម្មណភូតំ អវិក្ខិត្តចិត្តស្ស, អសម្មោហតោ វា បជានន្តស្ស តត្ថ សតិ ឧបដ្ឋិតា ឯវ ហោតិ, តំ សម្បជានន្តស្ស អារម្មណករណវសេន, អសម្មោហវសេន វា សម្បជញ្ញំ, តទធីនសតិសម្បជញ្ញេន តំសមង្គី យោគាវចរោ សតោការី នាម ហោតីតិ. បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសវសេនាតិ បដិនិស្សគ្គានុបស្សី ហុត្វា អស្សសនស្ស វសេន. ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សីអស្សាសវសេនា’’តិ វា បាឋោ. តស្ស បដិនិស្សគ្គានុបស្សិនោ អស្សាសា បដិនិស្សគ្គានុបស្សីអស្សាសា, តេសំ វសេនាតិ អត្ថោ. វិនយនយេន អន្តោ ឧដ្ឋិតសសនំ អស្សាសោ, ពហិ ឧដ្ឋិតសសនំ បស្សាសោ. សុត្តន្តនយេន បន ពហិ ឧដ្ឋហិត្វាបិ អន្តោ សសនតោ អស្សាសោ, អន្តោ ឧដ្ឋហិត្វាបិ ពហិ សសនតោ បស្សាសោ. អយមេវ ច នយោ –

‘‘អស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ អជ្ឈត្តំ វិក្ខេបគតេន ចិត្តេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ចា’’តិ, ‘‘បស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ ពហិទ្ធា វិក្ខេបគតេន ចិត្តេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ចា’’តិ (បដិ. ម. ១.១៥៧) –

ឥមាយ បាឡិយា សមេតិ.

បឋមំ អព្ភន្តរវាតោ ពហិ និក្ខមតិ, តស្មា បវត្តិក្កមេន អស្សាសោ បឋមំ វុត្តោតិ វទន្តិ. តាលុំ អាហច្ច និព្ពាយតីតិ តាលុំ អាហច្ច និរុជ្ឈតិ. តេន កិរ សម្បតិជាតោ ពាលទារកោ ខិបិតំ ករោតិ. ឯវំ តាវាតិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស និគមនំ. កេចិ ‘‘ឯវំ តាវាតិ អនេន បវត្តិក្កមេន អស្សាសោ ពហិនិក្ខមនវាតោតិ គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ’’តិ វទន្តិ.

អទ្ធានវសេនាតិ កាលទ្ធានវសេន. អយំ ហិ អទ្ធាន-សទ្ទោ កាលស្ស, ទេសស្ស ច វាចកោ. តត្ថ ទេសទ្ធានំ ឧទាហរណភាវេន ទស្សេត្វា កាលទ្ធានវសេន អស្សាសបស្សាសានំ ទីឃរស្សតំ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឱកាសទ្ធានន្តិ ឱកាសភូតំ អទ្ធានំ. ផរិត្វាតិ ព្យាបេត្វា. ចុណ្ណវិចុណ្ណាបិ អនេកកលាបភាវេន. ទីឃំ អទ្ធានន្តិ ទីឃំ បទេសំ. តស្មាតិ សណិកំ បវត្តិយា ទីឃសន្តានតាយ ‘‘ទីឃា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯត្ថ ច ហត្ថិអាទិសរីរេ, សុនខាទិសរីរេ ច អស្សាសបស្សាសានំ ទេសទ្ធានវិសិដ្ឋេន កាលទ្ធានវសេនេវ ទីឃរស្សតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘សណិកំ បូរេត្វា សណិកមេវ និក្ខមន្តិ’’, ‘‘សីឃំ បូរេត្វា សីឃមេវ និក្ខមន្តី’’តិ ច វចនតោ. មនុស្សេសូតិ សមានប្បមាណេសុបិ មនុស្សសរីរេសុ. ទីឃំ អស្សសន្តីតិ ទីឃំ អស្សាសប្បពន្ធំ បវត្តេន្តីតិ អត្ថោ. បស្សសន្តីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សុនខសសាទយោ វិយ រស្សំ អស្សសន្តិ ច បស្សសន្តិ ចាតិ យោជនា. ឥទំ បន ទីឃំ, រស្សញ្ច អស្សសនំ, បស្សសនញ្ច តេសំ សត្តានំ សរីរសភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេសន្តិ សត្តានំ. តេតិ អស្សាសបស្សាសា. ឥត្តរមទ្ធានន្តិ អប្បកំ កាលំ.

នវហាការេហីតិ ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស បុព្ពេនាបរំ អលទ្ធវិសេសស្ស កេវលំ អទ្ធានវសេន អាទិតោ វុត្តា តយោ អាការា, តេ ច ខោ ឯកច្ចោ អស្សាសំ សុដ្ឋុ សល្លក្ខេតិ, ឯកច្ចោ បស្សាសំ, ឯកច្ចោ តទុភយន្តិ ឥមេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ វសេន. កេចិ បន ‘‘អស្សសតិបិ បស្សសតិបីតិ ឯកជ្ឈំ វចនំ ភាវនាយ និរន្តរំ បវត្តិទស្សនត្ថ’’ន្តិ វទន្តិ. ឆន្ទវសេន បុព្ពេ វិយ តយោ, តថា បាមោជ្ជវសេនាតិ ឥមេហិ នវហាការេហិ.

កាមំ ចេត្ថ ឯកស្ស បុគ្គលស្ស តយោ ឯវ អាការា លព្ភន្តិ, តន្តិវសេន បន សព្ពេសំ បាឡិអារុឡ្ហត្តា, តេសំ វសេន បរិកម្មស្ស កាតព្ពត្តា ច ‘‘តត្រាយំ ភិក្ខុ នវហាការេហី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ បជានតោតិ ឯវំ យថាវុត្តេហិ អាការេហិ អស្សាសបស្សាសេ បជានតោ, តត្ថ មនសិការំ បវត្តេន្តស្ស. ឯកេនាការេនាតិ ទីឃំ អស្សាសាទីសុ ចតូសុ អាការេសុ ឯកេន អាការេន, នវសុ តីសុ វា ឯកេន. តថា ហិ វក្ខតិ –

‘‘ទីឃោ រស្សោ ច អស្សាសោ, បស្សាសោបិ ច តាទិសោ;

ចត្តារោ វណ្ណា វត្តន្តិ, នាសិកគ្គេ វ ភិក្ខុនោ’’តិ.

អយំ ភាវនា អស្សាសបស្សាសកាយានុបស្សនាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា សម្បជ្ជតី’’តិ.

ឥទានិ បាឡិវសេនេវ តេ នវ អាការេ, ភាវនាវិធិញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កថំ បជានាតីតិ បជាននវិធិំ កថេតុកម្យតាយ បុច្ឆតិ. ទីឃំ អស្សាសន្តិ វុត្តលក្ខណំ ទីឃំ អស្សាសំ. អទ្ធានសង្ខាតេតិ ‘‘អទ្ធាន’’ន្តិ សង្ខំ គតេ ទីឃេ កាលេ, ទីឃំ ខណន្តិ អត្ថោ. កោដ្ឋាសបរិយាយោ វា សង្ខាត-សទ្ទោ ‘‘ថេយ្យសង្ខាត’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ៩១) វិយ, តស្មា អទ្ធានសង្ខាតេតិ អទ្ធានកោដ្ឋាសេ, ទេសភាគេតិ អត្ថោ. ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតីតិ ភាវនាយ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ អាវហន្តិយា លទ្ធស្សាទត្តា តត្ថ សាតិសយោ កត្តុកាមតាលក្ខណោ កុសលច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. ឆន្ទវសេនាតិ តថាបវត្តឆន្ទស្ស វសេន សវិសេសំ ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ វុទ្ធិំ ផាតិំ គមេន្តស្ស. តតោ សុខុមតរន្តិ យថាវុត្តឆន្ទប្បវត្តិយា បុរិមតោ សុខុមតរំ. ភាវនាពលេន ហិ បដិប្បស្សទ្ធទរថបរិឡាហតាយ កាយស្ស អស្សាសបស្សាសា សុខុមតរា ហុត្វា បវត្តន្តិ. បាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតីតិ អស្សាសបស្សាសានំ សុខុមតរភាវេន អារម្មណស្ស សន្តតរតាយ, កម្មដ្ឋានស្ស ច វីថិបដិបន្នតាយ ភាវនាចិត្តសហគតោ បមោទោ ខុទ្ទិកាទិភេទា តរុណបីតិ ឧប្បជ្ជតិ. ចិត្តំ វិវត្តតីតិ អនុក្កមេន អស្សាសបស្សាសានំ អតិវិយ សុខុមតរភាវប្បត្តិយា អនុបដ្ឋហនេ វិចេតព្ពាការប្បត្តេហិ ចិត្តំ វិនិវត្តតីតិ កេចិ. ភាវនាពលេន បន សុខុមតរភាវប្បត្តេសុ អស្សាសបស្សាសេសុ តត្ថ បដិភាគនិមិត្តេ ឧប្បន្នេ បកតិអស្សាសបស្សាសតោ ចិត្តំ និវត្តតិ. ឧបេក្ខា សណ្ឋាតីតិ តស្មិំ បដិភាគនិមិត្តេ ឧបចារប្បនាភេទេ សមាធិម្ហិ ឧប្បន្នេ បុន ឈាននិព្ពត្តនត្ថំ ព្យាបារាភាវតោ អជ្ឈុបេក្ខនំ ហោតីតិ. សា បនាយំ ឧបេក្ខា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាតិ វេទិតព្ពា.

ឥមេហិ នវហិ អាការេហីតិ ឥមេហិ យថាវុត្តេហិ នវហិ បការេហិ បវត្តា. ទីឃំ អស្សាសបស្សាសា កាយោតិ ទីឃាការា អស្សាសបស្សាសា ចុណ្ណវិចុណ្ណាបិ សមូហដ្ឋេន កាយោ. អស្សាសបស្សាសេ និស្សាយ ឧប្បន្ននិមិត្តម្បេត្ថ អស្សាសបស្សាសសមញ្ញមេវ វុត្តំ. ឧបដ្ឋានំ សតីតិ អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតីតិ សតិ ឧបដ្ឋានំ នាម. អនុបស្សនា ញាណន្តិ សមថវសេន និមិត្តស្ស អនុបស្សនា, វិបស្សនាវសេន អស្សាសបស្សាសេ, តន្និស្សយញ្ច កាយំ ‘‘រូប’’ន្តិ, ចិត្តំ តំសម្បយុត្តធម្មេ ច ‘‘អរូប’’ន្តិ វវត្ថបេត្វា នាមរូបស្ស អនុបស្សនា ច ញាណំ, តត្ថ យថាភូតាវពោធោ. កាយោ ឧបដ្ឋានន្តិ សោ កាយោ អារម្មណករណវសេន ឧបគន្ត្វា សតិ ឯត្ថ តិដ្ឋតីតិ ឧបដ្ឋានំ នាម. ឯត្ថ ច ‘‘កាយោ ឧបដ្ឋាន’’ន្តិ ឥមិនា ឥតរកាយស្សាបិ សង្គហោ ហោតិ យថាវុត្តសម្មសនចារស្សាបិ ឥធ ឥច្ឆិតត្តា. នោ សតីតិ សោ កាយោ សតិ នាម ន ហោតិ. សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច សរណដ្ឋេន, ឧបតិដ្ឋនដ្ឋេន ច. តាយ សតិយាតិ យថាវុត្តាយ សតិយា. តេន ញាណេនាតិ យថាវុត្តេនេវ ញាណេន. តំ កាយន្តិ តំ អស្សាសបស្សាសកាយញ្ចេវ តន្និស្សយរូបកាយញ្ច. អនុបស្សតីតិ ឈានសម្បយុត្តញាណេន ចេវ វិបស្សនាញាណេន ច អនុ អនុ បស្សតិ. តេន វុច្ចតិ កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនាតិ តេន អនុបស្សនេន យថាវុត្តេ កាយេ អយំ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនាតិ វុច្ចតិ.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យា អយំ យថាវុត្តេ អស្សាសបស្សាសកាយេ, តស្ស និស្សយភូតេ ករជកាយេ ច កាយស្សេវ អនុបស្សនា អនុទកភូតាយ មរីចិយា ឧទកានុបស្សនា វិយ ន អនិច្ចាទិសភាវេ កាយេ និច្ចាទិភាវានុបស្សនា, អថ ខោ យថារហំ អនិច្ចទុក្ខានត្តាសុភភាវស្សេវានុបស្សនា. អថ វា កាយេ ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វា គហេតព្ពស្ស កស្សចិ អភាវតោ តាទិសំ អននុបស្សិត្វា កាយមត្តស្សេវ អនុបស្សនា កាយានុបស្សនា, តាយ កាយានុបស្សនាយ សម្បយុត្តា សតិយេវ ឧបដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ, តស្ស ភាវនា វឌ្ឍនា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនាតិ.

ឯស នយោតិ ‘‘នវហិ អាការេហី’’តិអាទិនា វុត្តវិធិំ រស្ស-បទេ អតិទិសតិ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ យថាទស្សិតេ ‘‘កថំ ទីឃំ អស្សសន្តោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.១៤៨; សំ. និ. ៥.៩៨៦; បារា. ១៦៥) អាគតេ បាឡិនយេ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ រស្សបទវសេន អាគតេ បាឡិនយេ.

អយន្តិ យោគាវចរោ. អទ្ធានវសេនាតិ ទីឃកាលវសេន. ឥត្តរវសេនាតិ បរិត្តកាលវសេន. ឥមេហិ អាការេហីតិ ឥមេហិ នវហិ អាការេហិ.

តាទិសោតិ ទីឃោ, រស្សោ ច. ចត្តារោ វណ្ណាតិ ចត្តារោ អាការា, តេ ច ទីឃាទយោ ឯវ. នាសិកគ្គេ វ ភិក្ខុនោតិ គាថាពន្ធសុខត្ថំ រស្សំ កត្វា វុត្តំ ‘‘នាសិកគ្គេ វា’’តិ, វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ, តេន ឧត្តរោដ្ឋំ សង្គណ្ហាតិ.