៩. ព្រហ្មវិហារនិទ្ទេសវណ្ណនា

មេត្តាភាវនាកថាវណ្ណនា

២៤០. មេត្តំ ព្រហ្មវិហារំ. ភាវេតុកាមេនាតិ ឧប្បាទេតុកាមេន បច្ចវេក្ខិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. សុខនិសិន្នេនាតិ វិសមំ អនិសីទិត្វា បល្លង្កាភុជនេន សុខនិសិន្នេន.

កស្មាតិ បច្ចវេក្ខណាយ ការណបុច្ឆា, អញ្ញំ អធិគន្តុកាមេន អញ្ញត្ថ អាទីនវានិសំសបច្ចវេក្ខណា កិមត្ថិយាតិ អធិប្បាយោ. មេត្តា នាម អត្ថតោ អទោសោ. តថា ហិ អទោសនិទ្ទេសេ ‘‘មេត្តិ មេត្តាយនា មេត្តាយិតត្ត’’ន្តិ (ធ. ស. ១០៦២) និទ្ទិដ្ឋំ. ខន្តីតិ ច ឥធ អធិវាសនក្ខន្តិ អធិប្បេតា. សា បន អត្ថតោ អទោសប្បធានា ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធាតិ មេត្តាយ សិជ្ឈមានាយ តិតិក្ខាខន្តិ សិទ្ធា ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ខន្តិ អធិគន្តព្ពា’’តិ. តេន ខន្តិយំ អានិសំសបច្ចវេក្ខណា សត្ថិកាវាតិ ទស្សេតិ. អភិភូតោ បរិយុដ្ឋានេន. បរិយាទិន្នចិត្តោ កុសលុប្បត្តិយា ឱកាសាលាភេន. អាទីនវោ ទដ្ឋព្ពោ បាណឃាតាទិវសេន ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកាទិអនត្ថមូលភាវតោ.

ខន្តី បរមំ តបោតិ បរាបការសហនាទិកា តិតិក្ខលក្ខណា ខន្តិ ឧត្តមំ តបោ អកត្តព្ពាករណកត្តព្ពករណលក្ខណាយ សម្មាបដិបត្តិយា មូលភាវតោ. ខន្តិពលំ ពលានីកន្តិ បរមំ មង្គលភូតា ខន្តិ ឯវ ពលំ ឯតស្សាតិ ខន្តិពលំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ខន្តិពលា សមណព្រាហ្មណា’’តិ. ទោសាទិបដិបក្ខវិធមនសមត្ថតាយ អនីកភូតេន តេនេវ ច ខន្តិពលេន ពលានីកំ. ខន្ត្យា ភិយ្យោ ន វិជ្ជតីតិ អត្តនោ បរេសញ្ច អនត្ថបដិពាហនោ, អត្ថាវហោ ច ខន្តិតោ ឧត្តរិ អបស្សយោ នត្ថិ.

វិវេចនត្ថាយាតិ វិក្ខម្ភនត្ថាយ. ខន្តិយា សំយោជនត្ថាយ អត្តានន្តិ អធិប្បាយោ. ភាវនំ ទូសេន្តីតិ ទោសា, បុគ្គលាយេវ ទោសា បុគ្គលទោសា. យេសុ ភាវនា ន សម្បជ្ជតិ, អញ្ញទត្ថុ វិបជ្ជតេវ, តេ ឯវ វុត្តា. បឋមន្តិ វក្ខមានេន កោដ្ឋាសតោ កោដ្ឋាសន្តរុបសំហរណនយេន វិនា សព្ពបឋមំ.

បិយាយិតព្ពោ បិយោ, តប្បដិបក្ខោ អប្បិយោ. សោ សង្ខេបតោ ទុវិធោ អត្ថស្ស អការកោ, អនត្ថស្ស ការកោតិ. តត្ថ យោ អត្តនោ, បិយស្ស ច អនត្ថស្ស ការកោ, សោ វេរិបុគ្គលោ ទដ្ឋព្ពោ. យោ បន អត្តនោ, បិយស្ស ច អត្ថស្ស អការកោ, អប្បិយស្ស ច អត្ថស្ស ការកោ, ‘‘អត្ថំ មេ នាចរី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៣៧), ‘‘អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អត្ថំ អចរី’’តិអាទិនា ច អាឃាតវត្ថុភូតោ, សោ អប្បិយោ, អននុកូលវុត្តិកោ អនិដ្ឋោតិ អត្ថោ. លិង្គវិសភាគេតិ ឥត្ថិលិង្គាទិនា លិង្គេន វិសទិសេ. ឱធិសោតិ ភាគសោ. ‘‘តិស្ស ទត្តា’’តិអាទិនា ឱធិសកន្តិ អត្ថោ.

ឥទានិ យថាវុត្តេសុ ឆសុ បុគ្គលេសុ អភាវេតព្ពតាយ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘អប្បិយំ ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អប្បិយំ ហិ បិយដ្ឋានេ ឋបេន្តោ កិលមតីតិ ទោសេន ភាវនាយ សបរិស្សយតមាហ. អប្បិយតា ហិ បិយភាវស្ស ឧជុបដិបក្ខា, ន ច តស្ស បិយដ្ឋានេ ឋបនេន វិនា ភាវនា សិជ្ឈតិ. អតិប្បិយសហាយកំ មជ្ឈត្តដ្ឋានេ ឋបេន្តោ កិលមតីតិ រាគេន ភាវនាយ សបរិស្សយតមាហ អតិប្បិយសហាយស្ស គេហស្សិតបេមដ្ឋានភាវតោ. តេនាហ ‘‘អប្បមត្តកេបី’’តិអាទិ. មជ្ឈត្តំ ឥដ្ឋានិដ្ឋតាហិ មជ្ឈសភាវំ នេវ បិយំ នាប្បិយន្តិ អត្ថោ. គរុដ្ឋានេ បិយដ្ឋានេ ច ឋបេន្តោ កិលមតិ មជ្ឈត្តេ សម្ភាវនីយបិយាយិតព្ពតានំ អភាវា. ន ហិ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពេ ភាវនីយតា, មនាបតា វា បច្ចុបដ្ឋាតិ, បិយគរុភាវសម្បន្នេ ច បឋមំ មេត្តា ភាវេតព្ពា. កោធោ ឧប្បជ្ជតិ កោដ្ឋាសន្តរភាវានុបនយនតោ.

តមេវាតិ វិសភាគលិង្គមេវ. លិង្គសភាគេតិ អវិសេសេត្វា ‘‘បិយបុគ្គលេ’’តិ អាហ. ភិត្តិយុទ្ធមកាសីតិ សីលំ អធិដ្ឋាយ បិហិតទ្វារេ គព្ភេ សយនបីឋេ និសីទិត្វា មេត្តំ ភាវេន្តោ មេត្តាមុខេន ឧប្បន្នរាគេន អន្ធីកតោ ភរិយាយ សន្តិកំ គន្តុកាមោ ទ្វារំ អសល្លក្ខេត្វា ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វាបិ និក្ខមិតុកាមតាយ ភិត្តិំ បហរិ. តេនាហ ‘‘មេត្តាយនាមុខេន រាគោ វញ្ចេតី’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២១), ‘‘អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ រាគោ សហតេ នរ’’ន្តិ ច.

អាទាននិក្ខេបបរិច្ឆិន្នេ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នភូតេ ធរមានតាយ បច្ចក្ខតោ វិយ ឧបលព្ភមានេ ខន្ធប្បពន្ធេ ឥធ សត្តាទិគ្គហណំ, ន តិយទ្ធគតេតិ អាហ ‘‘កាលកតេ បនា’’តិអាទិ. កស្មា បន កាលកតេ មេត្តាភាវនា ន ឥជ្ឈតីតិ? មេត្តាព្យាបារស្ស អយោគ្យដ្ឋានភាវតោ. ន ហិ មតបុគ្គលោ ហិតូបសំហារារហោ. យត្ថ សតិ សម្ភវេ បយោគតោ ហិតូបសំហារោ លព្ភេយ្យ, តត្ថេវ មានសោ ហិតូបសំហារោ យុជ្ជេយ្យ. ទុក្ខាបនយនមោទប្បវត្តីសុបិ ឯសេវ នយោតិ ករុណាភាវនាទីនម្បិ កាលកតេ អនិជ្ឈនំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញត្ថ បគុណមេត្តាឈានោ អាចរិយស្ស កាលកតភាវំ អជានន្តោ តំ មេត្តាយ ផរិតុកាមោ ‘‘អាចរិយំ អារព្ភ មេត្តំ អារភតី’’តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘បគុណាវ មេ មេត្តាឈានសមាបត្តី’’តិ. និមិត្តន្តិ អារម្មណំ. គវេសាហីតិ ‘‘យំ បុគ្គលំ ឧទ្ទិស្សមេត្តំ អារភសិ, សោ ជីវតិ ន ជីវតី’’តិ ជានាហីតិ អត្ថោ. មេត្តាយន្តោតិ មេត្តំ ករោន្តោ, មេត្តំ ភាវេន្តោតិ អត្ថោ.

២៤១. អត្តនិ ភាវនា នាម សក្ខិភាវត្ថាតិ នានាវិធសុខានុពន្ធអនវជ្ជសុខអព្យាសេកសុខាទិ យំ អត្តនិ ឧបលព្ភតិ, តំ និទស្សេន្តោ តស្ស វត្តមានតាយ អាហ ‘‘អហំ សុខិតោ ហោមី’’តិ. សរីរសុខំ នាម អនេកន្តិកំ, ឦទិសស្ស បុគ្គលស្ស អនោកាសំ ចិត្តទុក្ខន្តិ តទភាវំ សន្ធាយាហ ‘‘និទ្ទុក្ខោតិ វា’’តិ. ហោមីតិ សម្ពន្ធោ. តថា អវេរោតិអាទីសុ, វិសេសតោ ច ទុក្ខាភាវេ សុខសញ្ញា. សា បនាយំ និទ្ទុក្ខតា វេរីនំ បុគ្គលានំ វេរសញ្ញិតានំ បាបធម្មានំ អភាវតោ, វិសេសតោ ព្យាបាទវិរហតោ ឦឃសញ្ញិតាយ ឦតិយា អភាវតោ, អនវជ្ជកាយិកសុខសមង្គិតាយ ច ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវេរោ អព្យាបជ្ជោ អនីឃោ សុខី’’តិ. អត្តានំ បរិហរាមីតិ ឯវំភូតោ ហុត្វា មម អត្តភាវំ បវត្តេមិ, យាបេមីតិ អត្ថោ.

ឯវំ សន្តេ យំ វិភង្គេ វុត្តំ, តំ វិរុជ្ឈតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ សតិ, យទិ អត្តនិបិ មេត្តា ភាវេតព្ពាតិ អត្ថោ. ‘‘យំ វិភង្គេ វុត្ត’’ន្តិ វត្វា វិភង្គទេសនាយ សមានគតិកំ សុត្តបទំ អាហរន្តោ ‘‘កថញ្ច ភិក្ខូ’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ បរតោ អាគមិស្សតិ.

តន្តិ វិភង្គាទីសុ វចនំ. អប្បនាវសេនាតិ អប្បនាវហភាវនាវសេន. ឥទន្តិ ‘‘អហំ សុខិតោ ហោមី’’តិអាទិវចនំ. សក្ខិភាវវសេនាតិ អហំ វិយ សព្ពេ សត្តា អត្តនោ សុខកាមា, តស្មា តេសុ មយា អត្តនិ វិយ សុខូបសំហារោ កាតព្ពោតិ ឯវំ តត្ថ អត្តានំ សក្ខិភាវេ ឋបនវសេន. តេនាហ ‘‘សចេបិ ហី’’តិអាទិ. កស្មា បន អត្តនិ ភាវនា អប្បនាវហា ន ហោតីតិ? អត្តសិនេហវសេន សបរិស្សយភាវតោ. កោដ្ឋាសន្តរេ បន ភាវិតភាវនស្ស តត្ថាបិ សីមសម្ភេទោ ហោតិយេវ.

សព្ពា ទិសាតិ អនវសេសា ទសបិ ទិសា. អនុបរិគម្ម ចេតសាតិ ចិត្តេន បរិយេសនវសេន អនុគន្ត្វា. នេវជ្ឈគា បិយតរមត្តនា ក្វចីតិ សព្ពុស្សាហេន បរិយេសន្តោ អតិសយេន អត្តតោ បិយតរំ អញ្ញំ សត្តំ កត្ថចិ ទិសាយ នេវ អធិគច្ឆេយ្យ ន បស្សេយ្យ. ឯវំ បិយោ បុថុ អត្តា បរេសន្តិ ឯវំ កស្សចិ អត្តតោ បិយតរស្ស អនុបលព្ភនវសេន បុថុ វិសុំ វិសុំ តេសំ តេសំ សត្តានំ អត្តា បិយោ. តស្មា តេន ការណេន, អត្តកាមោ អត្តនោ ហិតសុខំ ឥច្ឆន្តោ, បរំ សត្តំ អន្តមសោ កុន្ថកិបិល្លិកម្បិ, ន ហិំសេ ន ហនេយ្យ, ន វិហេឋេយ្យាតិ អត្ថោ.

អយំ នយោតិ សព្ពេហិ សត្តេហិ, អត្តនោ ច បិយតរភាវំ និទស្សេត្វា តេសុ ករុណាយនំ វទតា ភគវតា សុខេសិតាយ ‘‘អត្តានំ សក្ខិភាវេ ឋបេត្វា សត្តេសុ មេត្តា ភាវេតព្ពា’’តិ មេត្តាភាវនាយ នយទស្សនំ កតមេវាតិ អត្ថោ.

២៤២. សុខបវត្តនត្ថន្តិ សុខេន អកិច្ឆេន មេត្តាយ បវត្តនត្ថំ. យ្វាស្សាតិ យោ បុគ្គលោ អស្ស យោគិនោ. បិយោតិ ឥដ្ឋោ. មនាបោតិ មនវឌ្ឍនកោ. គរូតិ គុណវិសេសវសេន គរុកាតព្ពោ. ភាវនីយោតិ សម្ភាវេតព្ពោ. អាចរិយមត្តោតិ សីលាទិនា អាចរិយប្បមាណោ. បិយវចនាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន អត្ថចរិយាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. សីលសុតាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន សទ្ធាទិកេ, ធុតធម្មជាគរិយានុយោគាទិកេ ច សង្គណ្ហាតិ.

កាមន្តិ យុត្តប្បត្តការិតាសុខសិទ្ធិទីបនោយំ និបាតោ. តេនេតំ ទីបេតិ – តាទិសំ បុគ្គលំ ឧទ្ទិស្ស ភាវនំ អារភន្តោ យោគី យុត្តប្បត្តការី, សុខេន ចស្ស តត្ថ ភាវនា ឥជ្ឈតិ, តេន បន យោគិនា តាវតា សន្តោសោ ន កាតព្ពោតិ. តេនាហ ‘‘អប្បនា សម្បជ្ជតី’’តិអាទិ. សីមាសម្ភេទន្តិ មរិយាទាបនយនំ, អត្តា បិយោ មជ្ឈត្តោ វេរីតិ វិភាគាករណន្តិ អត្ថោ. តទនន្តរន្តិ តតោ បិយមនាបគរុភាវនីយតោ, តត្ថ វា មេត្តាធិគមតោ អនន្តរំ. អតិប្បិយសហាយកេ មេត្តា ភាវេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ, គរុដ្ឋានីយេ បដិលទ្ធំ មេត្តាមនសិការំ អតិប្បិយសហាយកេ ឧបសំហរិតព្ពន្តិ អត្ថោ. សុខូបសំហារកតស្ស តំ ហោតិ បគេវ បដិបក្ខធម្មានំ វិក្ខម្ភិតត្តា. អតិប្បិយសហាយកតោ អនន្តរំ មជ្ឈត្តេ មេត្តា ភាវេតព្ពា មជ្ឈត្តំ បិយគរុដ្ឋានេ ឋបេតុំ សុករភាវតោ. ‘‘អតិប្បិយសហាយកតោ’’តិ ច ឥទំ បុរិមាវត្ថំ គហេត្វា វុត្តំ. បគុណមនសិការាធិគមតោ បដ្ឋាយ ហិស្ស សោបិ បិយដ្ឋានេ ឯវ តិដ្ឋតិ. មជ្ឈត្តតោ វេរីបុគ្គលេតិ មជ្ឈត្តបុគ្គលេ មេត្តាយន្តេន តត្ថ បគុណមនសិការាធិគមេន បិយភាវំ ឧបសំហរិត្វា តទនន្តរំ វេរីបុគ្គលំ ភាវនាយ មជ្ឈត្តេ ឋបេត្វា តតោ មជ្ឈត្តតោ បិយភាវូបសំហារេន វេរីបុគ្គលេ មេត្តា ភាវេតព្ពា. ‘‘វេរីបុគ្គលេ’’តិ ច ឥទំ បុរិមាវត្ថំ គហេត្វា វុត្តំ. ឯកេកស្មិំ កោដ្ឋាសេ មុទុំ កម្មនិយំ ចិត្តំ កត្វាតិ បិយគរុដ្ឋានីយោ, អតិប្បិយោ, មជ្ឈត្តោ, វេរីតិ ចតូសុ បុគ្គលកោដ្ឋាសេសុ បឋមំ តាវ បិយគរុដ្ឋានីយេ មេត្តាភាវនំ អធិគន្ត្វា វសីភាវប្បត្តិយា តថាបវត្តំ ចិត្តំ កោដ្ឋាសន្តរូបសំហារត្ថំ មុទុំ កម្មនិយំ កត្វា តទនន្តរំ អតិប្បិយសហាយេ អតិប្បិយភាវំ វិក្ខម្ភេត្វា បិយភាវមត្តេ ចិត្តំ ឋបេន្តេន ភាវនា ឧបសំហរិតព្ពា, តម្បិ វសីភាវាបាទនេន មុទុំ កម្មនិយំ កត្វា តទនន្តរំ មជ្ឈត្តេ ឧទាសិនភាវំ វិក្ខម្ភេត្វា បិយភាវំ ឧបដ្ឋបេត្វា ភាវនា ឧបសំហរិតព្ពា, បុន តម្បិ វសីភាវាបាទនេន មុទុំ កម្មនិយំ កត្វា តទនន្តរំ វេរិម្ហិ វេរីសញ្ញំ វិក្ខម្ភេត្វា មជ្ឈត្តភាវូបដ្ឋបនមុខេន បិយភាវំ ឧប្បាទេន្តេន ភាវនា ឧបសំហរិតព្ពា. តេន វុត្តំ ‘‘តទនន្តរេ តទនន្តរេ ឧបសំហរិតព្ព’’ន្តិ, ឈានចិត្តំ ឧបនេតព្ពំ ឧប្បាទេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

វេរីបុគ្គលោ វា នត្ថិ កម្មពលេន វា ឯតរហិ បយោគសម្បត្តិយា វា សព្ពសោ អនត្ថករស្ស អភាវតោ. មហាបុរិសជាតិកត្តាតិ មហាបុរិសសភាវត្តា ចិរកាលបរិចយសមិទ្ធខន្តិមេត្តានុទ្ទយាទិគុណសម្បន្នតាយ ឧឡារជ្ឈាសយត្តាតិ អត្ថោ. តាទិសោ ហិ សព្ពសហោ បរាបរាធំ តិណាយបិ ន មញ្ញតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អនត្ថំ ករោន្តេបិ បរេ វេរីសញ្ញាវ នុប្បជ្ជតី’’តិ. តេនាតិ តេន យោគិនា. អត្ថិ វេរីបុគ្គលោតិ សម្ពន្ធោ.

២៤៣. បុរិមបុគ្គលេសូតិ បិយាទីសុ ឈានស្ស អារម្មណភូតេសុ បុរិមេសុ បុគ្គលេសុ. មេត្តំ សមាបជ្ជិត្វាតិ បដិឃំ វិក្ខម្ភេត្វា ឧប្បាទិតំ មេត្តាឈានំ សមាបជ្ជិត្វា. មេត្តាយន្តេន បដិឃំ បដិវិនោទេតព្ពន្តិ ឯត្ថ កេចិ បន ‘‘ឧបចារជ្ឈានំ សម្បាទេត្វា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ, តេសំ ឧបចារជ្ឈានតោ វុដ្ឋានម្បិ ឥច្ឆិតព្ពំ សិយា ‘‘វុដ្ឋហិត្វា’’តិ វុត្តត្តា. បុព្ពេ តស្មិំ បុគ្គលេ អសតិយា អមនសិការេន បដិឃំ អនុប្បាទេន្តស្ស សាធារណតោ តំ វិក្ខម្ភេត្វា ឈានស្ស ឧប្បាទនំ, សមាបជ្ជនញ្ច វុត្តំ. ឥទានិ បន តំ អនុស្សរន្តស្សបិ មនសិ ករោន្តស្សបិ យថា បដិឃំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តំ វិធិំ ទស្សេតុំ ឥទំ វុត្តំ ‘‘តំ បុគ្គលំ មេត្តាយន្តេន បដិឃំ វិនោទេតព្ព’’ន្តិ. មេត្តាយនមេវ ហិ ឥធ បដិឃវិនោទនំ អធិប្បេតំ. ន និព្ពាតីតិ ន វូបសម្មតិ.

អនុសារតោតិ អនុគមនតោ, បច្ចវេក្ខណតោតិ អត្ថោ. ឃដិតព្ពន្តិ វាយមិតព្ពំ.

តញ្ច ខោ ឃដនំ វាយមនំ. ឥមិនា ឥទានិ វក្ខមានេន អាការេន.

ឧភតោ ទ្វីសុ ឋានេសុ ទណ្ឌោ ឯតស្សាតិ ឧភតោទណ្ឌកំ, តេន. ឱចរកា លាមកាចារា បាបបុរិសា. តត្រាបីតិ តេសុបិ អង្គមង្គានិ ឱក្កន្តេសុបិ. តេនាតិ មនោបទោសេន. ន សាសនករោ. សព្ពបាបស្ស អករណំ ហិ សាសនំ. តស្សេវាតិ តតោបិ. និស្សក្កេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ, សមុច្ចយេ ច ឯវ-សទ្ទោ, បឋមំ កុទ្ធបុរិសតោបីតិ អត្ថោ. តេនាតិ កុជ្ឈនេន. បាបិយោតិ បាបតរោ. សារម្ភាទិកស្ស កិលេសានុពន្ធស្ស វត្ថុភាវតោ កោធស្ស សាវជ្ជតំ ញត្វាបិ កុជ្ឈនតោ សចេ កោធេ អនវជ្ជសញ្ញី កុទ្ធស្ស បុគ្គលស្ស ន បដិកុជ្ឈេយ្យាតិ កេចិ. ឧភិន្នន្តិ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ ច បរស្ស ចា’’តិ. អថ វា ឧភិន្នន្តិ ឧភយេសំ លោកានំ, ឥធលោកបរលោកានន្តិ អត្ថោ.

សបត្តកន្តាតិ បដិសត្តូហិ ឥច្ឆិតា. សបត្តករណាតិ តេហិ កាតព្ពា. កោធនន្តិ កុជ្ឈនសីលំ. កោធនាយន្តិ កោធនោ អយំ, អយន្តិ ច និបាតមត្តំ. កោធបរេតោតិ កោធេន អនុគតោ, បរាភិភូតោ វា. ទុព្ពណ្ណោវ ហោតីតិ បកតិយា វណ្ណវាបិ អលង្កតបដិយត្តោបិ មុខវិការាទិវសេន វិរូបោ ឯវ ហោតិ ឯតរហិ, អាយតិំ ចាតិ. កោធាភិភវស្ស ឯកន្តិកមិទំ ផលន្តិ ទីបេតុំ ‘‘ទុព្ពណ្ណោ វា’’តិ អវធារណំ កត្វា បុន ‘‘កោធាភិភូតោ’’តិ វុត្តំ. ន បចុរត្ថោតិ ន បហូតធនោ. ន ភោគវាតិ ឧបភោគបរិភោគវត្ថុរហិតោ. ន យសវាតិ ន កិត្តិមា.

ឆវាលាតន្តិ ឆវទហនាលាតំ, ចិតកាយំ សន្តជ្ជនុម្មុក្កន្តិបិ វទន្តិ. ឧភតោបទិត្តន្តិ ឧភោសុ កោដីសុ ទឌ្ឍំ. មជ្ឈេ គូថគតន្តិ វេមជ្ឈដ្ឋានេ សុនខស្ស វា សិង្គាលស្ស វា ឧហទេន គូថេន មក្ខិតំ. កដ្ឋត្ថន្តិ ទារុកិច្ចំ. នេវ ផរតិ ន សាធេតិ. តថូបមាហន្តិ តថូបមំ តាទិសំ អហំ. ឥមន្តិ ‘‘សោ ច ហោតិ អភិជ្ឈាលូ’’តិអាទិនា (ឥតិវុ. ៩២) ហេដ្ឋា វុត្តំ សន្ធាយ សត្ថា វទតិ, តស្មា កាមេសុ តិព្ពសារាគតាទិនា សីលរហិតន្តិ អធិប្បាយោ. ឥធ បន ព្យាបន្នចិត្តំ បទុដ្ឋមនសង្កប្បតាវសេន យោជេតព្ពំ.

សោ ទានិ ត្វន្តិអាទិ យថាវុត្តេហិ សុត្តបទេហិ អត្តនោ ឱវទនាការទស្សនំ.

២៤៤. យោ យោ ធម្មោតិ កាយសមាចារាទីសុ យោ យោ សុចរិតធម្មោ. វូបសន្តោតិ សំយតោ. បរិសុទ្ធោតិ កិលេសមលវិគមេន វិសុទ្ធោ. កិលេសទាហាភាវេន វា ឧបសន្តោ, អនវជ្ជភាវេន បរិសុទ្ធោ, កាយសមាចារស្សេវ ឧបសមោ ចិរកាលំ សំយតកាយកម្មតាយ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សេសេសុបិ.

តេតិ វចីមនោសមាចារេ.

សោតិ ឧបសន្តវចីសមាចារោ បុគ្គលោ. បដិសន្ថារកុសលោតិ យថា បរេហិ ឆិទ្ទំ ន ហោតិ, ឯវំ បដិសន្ថរណេ កុសលោ. សខិលោតិ អធិវាសនខន្តិសង្ខាតេន សខិលភាវេន សមន្នាគតោ. សុខសម្ភាសោតិ បិយកថោ. សម្មោទកោតិ សម្មោទនីយកថាយ សម្មោទនសីលោ. ឧត្តានមុខោតិ វិកុណិតមុខោ អហុត្វា បីតិសោមនស្សវសេន វិកសិតមុខោ. បុព្ពភាសីតិ យេន កេនចិ សមាគតោ បដិសន្ថារវសេន បឋមំយេវ អាភាសនសីលោ. មធុរេន សរេន ធម្មំ ឱសារេតិ សរភញ្ញវសេន. សរភាណំ បន ករោន្តោ បរិមណ្ឌលេហិ បរិបុណ្ណេហិ បទេហិ ច ព្យញ្ជនេហិ ច អព្យាកុលេហិ ធម្មកថំ កថេតិ.

សព្ពជនស្ស បាកដោ សក្កច្ចកិរិយាយាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ. ឱកប្បេត្វាតិ សទ្ទហិត្វា. ឱកប្បនលក្ខណា ហិ សទ្ធា. ឱហិតសោតោតិ អវហិតសោតោ, សុស្សុសន្តោតិ អត្ថោ. អដ្ឋិំកត្វា អត្ថំ កត្វា, អត្ថិកោ វា ហុត្វា.

‘‘ឯកោបិ ន វូបសន្តោ ហោតី’’តិ បាឋោ, ឯវរូបោ បុគ្គលោ និរយតោ និរយំ ឧបបជ្ជន្តោ ពហុកាលំ តត្ថេវ សំសរតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋមហានិរយសោឡសឧស្សទនិរយបរិបូរកោ ភវិស្សតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ សញ្ជីវាទយោ អដ្ឋ មហានិរយា. អវីចិមហានិរយស្ស ទ្វារេ ទ្វារេ ចត្តារោ ចត្តារោ កត្វា កុក្កុឡាទយោ សោឡស ឧស្សទនិរយា. ការុញ្ញំ ឧបដ្ឋបេតព្ពំ មហាទុក្ខភាគិភាវតោ. យស្មិំ បុគ្គលេ អវិហេសាភូតា ទុក្ខាបនយនកាមតា ឧបតិដ្ឋតិ, តត្ថ បដិឃោ អនោកាសោវាតិ អាហ ‘‘ការុញ្ញម្បិ បដិច្ច អាឃាតោ វូបសម្មតី’’តិ.

ឥមស្ស ច អត្ថស្សាតិ ‘‘យោ យោ ធម្មោ’’តិអាទិនា វុត្តស្ស អត្ថស្ស.

២៤៥. យំ វេរី ទុក្ខាបេតុំ សក្កោតិ, សោ តស្ស វសេន ‘‘អត្តនោ វិសយេ’’តិ វុត្តោ ភិក្ខុនោ កាយោ. កិន្តិ កិំ ការណំ. តស្សាតិ វេរិនោ. អវិសយេតិ ទុក្ខំ ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អគោចរេ. សចិត្តេតិ អត្តនោ ចិត្តេ. មហានត្ថករន្តិ ឥធលោកត្ថបរលោកត្ថបរមត្ថានំ វិរាធនវសេន មហតោ វិបុលស្ស, នានាវិធស្ស ច ទិដ្ឋធម្មិកាទិភេទស្ស អនត្ថស្ស ការណំ. មូលនិកន្តនន្តិ សីលស្ស មូលានិ នាម ហិរោត្តប្បខន្តិមេត្តានុទ្ទយា, តេសំ ឆិន្ទនំ. កោធោ ហិ ឧប្បជ្ជមានោវ បាណាតិបាតាទិវសេន ហិរោត្តប្បាទីនិ ឧច្ឆិន្ទតិ. ជឡោតិ អន្ធពាលោ.

អនរិយំ កម្មន្តិ វេរិនា កតមហាបរាធមាហ. យោ សយន្តិ យោ ត្វំ សយម្បិ. ទោសេតុកាមោតិ កោធំ ឧប្បាទេតុកាមោ. យទិ ករិ យទិ អកាសិ. ទោសុប្បាទេនាតិ ទោសស្ស ឧប្បាទនេន. ទុក្ខំ តស្ស ច នាមាតិ ទុក្ខញ្ច នាម តស្ស អបរាធកស្ស. នាមាតិ អសម្ភាវនេ និបាតោ, តេន តស្ស ការណំ អនេកន្តិកន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘កាហសិ វា ន វា’’តិ, ករិស្សសិ ន វា ករិស្សសីតិ អត្ថោ. អហិតំ មគ្គន្តិ អត្តនោ អហិតាវហំ ទុគ្គតិមគ្គំ.

អដ្ឋានេតិ ទោសោ តវ អប្បិយស្ស ការាបកោ, សត្តុ បន តស្ស វសវត្តិតាយ ទាសសទិសោតិ អដ្ឋានំ បច្ចាបកិរិយាយ. តស្មា តមេវ ទោសំ ឆិន្ទស្សុ ឧច្ឆិន្ទ. ខណិកត្តាតិ ឧទយវយបរិច្ឆិន្នោ អត្តនោ បវត្តិកាលសង្ខាតោ ខណោ ឯតេសំ អត្ថីតិ ខណិកា, តព្ភាវតោ ខណបភង្គុភាវតោតិ អត្ថោ. កស្ស ទានីធ កុជ្ឈសីតិ អបរាធកស្ស សន្តានេ យេហិ ខន្ធេហិ តេ អបរាធោ កតោ, តេ តំខណំយេវ សព្ពសោ និរុទ្ធា. ឥទានិ បន អញ្ញេ តិដ្ឋន្តីតិ កស្ស ត្វំ ឥធ កុជ្ឈសិ. ន ហិ យុត្តំ អនបរាធេសុ កុជ្ឈនន្តិ អធិប្បាយោ. តំ វិនា កស្ស សោ ករេតិ យោ បុគ្គលោ យស្ស ទុក្ខំ ករោតិ, តំ ទុក្ខកិរិយាយ វិសយភូតំ បុគ្គលំ វិនា កស្ស នាម សោ ទុក្ខការកោ ទុក្ខំ ករេ ករេយ្យ. សយម្បិ ទុក្ខហេតុ ត្វមិតីតិ ឯវំ សយម្បិ ត្វំ ឯតស្ស ទុក្ខស្ស ហេតុ, ឯវំ សមានេ តស្ស តុយ្ហញ្ច តស្ស ទុក្ខស្ស ហេតុភាវេ កិំ ការណា តស្ស កុជ្ឈសិ ន តុយ្ហន្តិ អត្ថោ.

២៤៦. បរលោកេបិ អនុគាមិភាវតោ កម្មំយេវ សកំ សន្តកំ ឯតេសន្តិ កម្មស្សកា, តេសំ ភាវោ កម្មស្សកតា. បច្ចវេក្ខណា នាម និសេធនត្ថា, និសេធនញ្ច ភាវិនោ កម្មស្សាតិ អាហ ‘‘យំ កម្មំ ករិស្សសី’’តិ. បដិឃវសេន បន បវត្តកម្មំ បាកដភាវតោ អាសន្នំ, បច្ចក្ខញ្ចាតិ អាហ ‘‘ឥទញ្ចា’’តិ. ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ, សោ តស្ស កម្មស្ស ផលនិស្សន្ទេន ‘‘នេវ សម្មាសម្ពោធិ’’ន្តិអាទិនា ព្យតិរេកតោ វុច្ចមានមេវត្ថំ ជោតេតិ. នេវ សមត្ថន្តិ សម្ពន្ធោ. និរយេ និយុត្តំ, ជាតន្តិ វា នេរយិកំ. អត្តានំយេវ ឱកិរតិ ទោសរជេនាតិ អធិប្បាយោ.

២៤៧. សត្ថុ បុព្ពចរិយគុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា, សត្ថុ គារវេនាបិ បដិឃំ វូបសមេយ្យាតិ.

ពោធិសត្តោបិ សមានោ ននុ តេ សត្ថា ចិត្តំ នប្បទូសេសិ, បគេវ អភិសម្ពុទ្ធោតិ អធិប្បាយោ. ទេវិយា បទុដ្ឋេនាតិ ទេវិយា សទ្ធិំ បទុព្ភិនា មិច្ឆាចារវសេន អបរទ្ធេន. យត្ថ សុសានេ ឆវសរីរំ ឆឌ្ឌីយតិ, តំ អាមកសុសានំ. និខញ្ញមានោតិ និខណិយមានោ. បុរិសការំ កត្វាតិ អាវាដតោ និក្ខមនត្ថាយ ពាហុពលេន បុរិសការំ កត្វា. យក្ខានុភាវេនាតិ អឌ្ឌវិនិច្ឆយេន អារាធិតចិត្តស្ស យក្ខស្ស អានុភាវេន. សិរិគព្ភន្តិ វាសាគារេ.

អាសីសេថេវាតិ យថាធិប្បេតេ អត្ថេ ញាយតោ អនវជ្ជតោ អាសំ ករេយ្យ. ន និព្ពិន្ទេយ្យាតិ ‘‘ឯវំ កិច្ឆាបន្នស្ស មេ កុតោ សោត្ថិភាវោ’’តិ ន និព្ពិន្ទេយ្យ. វុត្តញ្ហិ ‘‘អាបទាសុ ខោ, មហារាជ, ថាមោ វេទិតព្ពោ’’តិ (ឧទា. ៥៣). យថា ឥច្ឆិន្តិ យេន បការេន កស្សចិ បីឡំ អកត្វា រជ្ជេ បតិដ្ឋិតំ អត្តានំ ឥច្ឆិំ, តថា អហំ អហុន្តិ បស្សាមិ. វោតិ ហិ និបាតមត្តំ.

កាសិរញ្ញាតិ កលាពុនា កាសិរាជេន. សកណ្ដកាហីតិ អយកណ្ដកេហិ សកណ្ដកាហិ.

មហល្លកោតិ វុទ្ធោ វយោអនុប្បត្តោ. រុជ្ឈន្តីតិ និរុជ្ឈន្តិ.

ចិត្តបរិគ្គណ្ហនកាលោតិ វិសេវនំ កាតុំ អទត្វា ចិត្តស្ស សម្មទេវ ទមនកាលោ.

បុថុសល្លេនាតិ វិបុលេន សល្លេន. នាគោតិ ហត្ថិនាគោ. វធីតិ វិជ្ឈិ, មារេសីតិ វា អត្ថោ. ឥមំ ឋានំ អាគន្ត្វា មយិ ឯវំ ករណំ នាម ន តវ វសេន ហោតិ, តស្មា កស្ស វា រញ្ញោ, រាជមត្តស្ស វា អយំ បយោគោ ឧយ្យោជនាតិ អត្ថោ.

ឆព្ពណ្ណរស្មីតិ នីលបីតលោហិតាទិវសេន ឆព្ពណ្ណមយូខា. ឆព្ពណ្ណកិរណវន្តទន្តតាយ ហិ តេ ហត្ថី ‘‘ឆទ្ទន្តា’’តិ វុច្ចន្តិ, ន ឆទ្ទន្តវន្តតាយ.

ឆាតោតិ ជិឃច្ឆិតោ. ខាទេយ្យាតិ ខាទេយ្យំ, អយមេវ វា បាឋោ. អាហិតោតិ សុហិតោ. សម្ពលន្តិ មគ្គាហារំ. តំ បន យស្មា ឧបចារេន បថស្ស ហិតន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា ‘‘បាថេយ្យ’’ន្តិបិ វុត្តំ. ‘‘មិត្តទុព្ភី វតាយំ អន្ធពាលោ’’តិ ការុញ្ញេន អស្សុបុណ្ណេហិ នេត្តេហិ តំ បុរិសំ ឧទិក្ខមានោ.

មា អយ្យោសិ មេ ភទន្តេតិ ឯត្ថ មាតិ និបាតមត្តំ, មាតិ វា បដិក្ខេបោ, តេន ឧបរិ តេន កាតព្ពំ វិប្បការំ បដិសេធេតិ. អយ្យោ មេតិ អយ្យិរកោ ត្វំ មម អតិថិភាវតោ. ភទន្តេតិ បិយសមុទាចារោ. ត្វំ នាមេតាទិសំ ករីតិ ត្វម្បិ ឯវរូបំ អកាសិ នាម.

តិរច្ឆានភូតោបិ បន មហាកបិ ហុត្វា ខេមន្តភូមិំ សម្បាបេសីតិ យោជនា.

បេឡាយ បក្ខិបន្តេបីតិ ខុទ្ទកាយ បេឡាយ បាទេហិ កោដេត្វា បក្ខិបន្តេបិ. មទ្ទន្តេបីតិ ទុព្ពលភាវករណត្ថំ នានប្បការេហិ មទ្ទន្តេបិ. អលម្បានេតិ ឯវំនាមកេ អហិតុណ្ឌិកេ.

បីតំ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ អវុត្តត្ថវិកប្បេ, តេន ឱទាតមញ្ជិដ្ឋាទិំ អវុត្តំ សង្គណ្ហាតិ. ចិត្តានុវត្តន្តោតិ ចិត្តំ អនុវត្តន្តោ. ហោមិ ចិន្តិតសន្និភោ ឯវមយំ ពហុលាភំ លភតូតិ. អានុភាវេន បន ថលំ ករេយ្យ ឧទកំ…បេ… ឆារិកំ ករេ. ឯវំ បន យទិ ចិត្តវសី ហេស្សំ…បេ… ឧត្តមត្ថោ ន សិជ្ឈតីតិ តទា អត្តនា តត្ថ ទិដ្ឋំ អាទីនវំ ទស្សេតិ ភគវា. តត្ថ ឧត្តមត្ថោតិ ពុទ្ធភាវមាហ. ភោជបុត្តេហីតិ លុទ្ទបុត្តេហិ.

អឡារាតិ យេន សយំ តទា លុទ្ទហត្ថតោ មោចិតោ, តំ សត្ថវាហំ នាមេន អាលបតិ. អតិកស្សាតិ នាសាយ អាវុតរជ្ជុំ អាកឌ្ឍិត្វា. សម្បរិគយ្ហាតិ កាឡវេត្តលតាទីហិ សព្ពសោ បរិគ្គហេត្វា, អច្ឆរិយានិ ទុស្សហានំ សហនវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

អតិវិយ អយុត្តំ អប្បតិរូបំ បដិឃចិត្តុប្បាទនេន កេនចិ អប្បដិសមខន្តិគុណស្ស សត្ថុសាសនាវោក្កមនប្បសង្គតោ.

២៤៨. ‘‘អនមតគ្គោយំ, ភិក្ខវេ, សំសារោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.១២៤; ៣.៩៩, ១០០; ៣.៥.៥២០; កថា. ៧៥) អាគតានិ សុត្តបទានិ អនមតគ្គសទ្ទោ, តទត្ថោ វា ឯតេសន្តិ អនមតគ្គិយានិ.

អជេហិ គមនមគ្គោ អជបថោ. សង្កូ លគ្គាបេត្វា តេ អាលម្ពិត្វា គមនមគ្គោ សង្កុបថោ. សង្កូតិ អង្កុសាការេន កតទីឃទណ្ឌោ វុច្ចតិ. អាទិ-សទ្ទេន បបាតមគ្គទុគ្គមគ្គាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. ឧភតោព្យូឡ្ហេតិ សម្បហារត្ថំ ទ្វីហិបិ បក្ខេហិ គាឡ្ហសន្នាហេ. អញ្ញានិ ច ទុក្ករានិ ករិត្វា ធនាសាយ បព្ពតវិទុគ្គនទីវិទុគ្គាទិបក្ខន្ទនវសេនាតិ អធិប្បាយោ. មំ បោសេសិ, ឧបការំ អកាសិ, តត្រ នប្បតិរូបំ មនំ បទូសេតុន្តិ ឯវំ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ ចិត្តុប្បាទនញ្ច ឯតរហិ ទិស្សមានេន បុត្តាទីនំ បោសនាទិនា អតីតស្ស អនុមានតោ គហណវសេន វេទិតព្ពំ.

២៤៩. មេត្តាយាតិ មេត្តាសង្ខាតាយ, មេត្តាសហិតាយ វា. ចេតោវិមុត្តិយាតិ ចិត្តសមាធានេ. អាសេវិតាយាតិ អាទរេន សេវិតាយ. ភាវិតាយាតិ វឌ្ឍិតាយ. ពហុលីកតាយាតិ បុនប្បុនំ កតាយ. យានីកតាយាតិ យុត្តយានំ វិយ កតាយ. វត្ថុកតាយាតិ អធិដ្ឋានវត្ថុំ វិយ កតាយ. អនុដ្ឋិតាយាតិ អធិដ្ឋិតាយ. បរិចិតាយាតិ បរិចិណ្ណាយ ចិណ្ណវសីភាវាយ. សុសមារទ្ធាយាតិ សុដ្ឋុ សម្បាទិតាយ. បាដិកង្ខាតិ ឥច្ឆិតព្ពា អវស្សំភាវិនោ. សេសំ បរតោ អាគមិស្សតិ.

២៥០. ធាតុវិនិព្ភោគោតិ សសម្ភារសង្ខេបាទិនា ធាតូនំ វិនិព្ភុជនំ. អបរាធោ នាម អបរជ្ឈន្តស្ស បុគ្គលស្ស រូបធម្មមុខេន គយ្ហតីតិ កត្វា អាហ ‘‘កិំ កេសានំ កុជ្ឈសី’’តិអាទិ, កេសាទិវិនិមុត្តស្ស អបរជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អភាវតោ. ឥទានិ និព្ពត្តិតបរមត្ថធម្មវសេនេវ វិនិព្ភោគវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បញ្ចក្ខន្ធេ ឧបាទាយ, ទ្វាទសាយតនានិ ឧបាទាយាតិ បច្ចេកំ ឧបាទាយ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. កោធស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋានំ ន ហោតីតិ យថា អារគ្គេ សាសបស្ស, អាកាសេ ច ចិត្តកម្មស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋានំ នត្ថិ, ឯវមស្ស ‘‘វេរី’’តិ បរិកប្បិតេ បុគ្គលេ កោធស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋានំ ន ហោតិ, កេសាទីនំ អកុជ្ឈិតព្ពតោ, តព្ពិនិមុត្តស្ស ច បុគ្គលស្ស អភាវតោ.

២៥១. សំវិភាគោតិ អាមិសសំវិភាគោ. បរស្សាតិ បច្ចត្ថិកស្ស. ភិន្នាជីវោតិ អបរិសុទ្ធាជីវោ. តស្សេវំ ករោតោតិ ឯវំ សំវិភាគំ ករោន្តស្ស តស្ស ទាយកស្ស. ឥតរស្សាតិ បដិគ្គាហកស្ស. ‘‘មម មាតរាឧបាសិកាយ ទិន្នោ’’តិ ឥទំ ‘‘ធម្មិយលាភោ’’តិ ឯតស្ស ការណវចនំ. តេន បន តស្ស អាគមនសុទ្ធិំ ទស្សេតិ.

សព្ពត្ថសាធកន្តិ ‘‘អត្តត្ថោ បរត្ថោ ទិដ្ឋធម្មិកោ អត្ថោ សម្បរាយិកោ អត្ថោ’’តិ (មហានិ. ៦៩; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥) ឯវមាទីនំ សព្ពេសំ អត្ថានំ, ហិតានំ, បយោជនានញ្ច និប្ផាទកំ. ឧន្នមន្តិ ទាយកា. នមន្តិ បដិគ្គាហកា.

២៥២. ឯវន្តិ យថាវុត្តេហិ កកចូបមោវាទានុស្សរណាទីហិ អត្តនោ ឱវទនាការេហិ. វូបសន្តបដិឃស្សាតិ បដិសង្ខានពលេន វិនោទិតាឃាតស្ស. តស្មិម្បីតិ វេរីបុគ្គលេបិ. វេរី-គហណេនេវ ចេត្ថ អប្បិយបុគ្គលស្សាបិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ វេរិម្ហិ មេត្តាយ សិទ្ធាយ តស្មិម្បិ មេត្តាសិទ្ធិតោ, បិយតោ បន អតិប្បិយសហាយកស្ស វិសុំ គហណំ អាសន្នបច្ចត្ថិកស្ស ទុព្ពិនិមោចយភាវទស្សនត្ថំ. មេត្តាវសេនាតិ មេត្តាយនវសេន. សមចិត្តតន្តិ ហិតូបសំហារេន សមានចិត្តតំ. សីមាសម្ភេទោ សា ឯវ សមចិត្តតា. ឥមស្មិំ បុគ្គលេតិ មេត្តាកម្មដ្ឋានិកបុគ្គលេ. និសិន្នេតិ ភាវេនភាវលក្ខណេ ភុម្មំ.

ហិតមជ្ឈត្តេតិ បិយេ, មជ្ឈត្តេ ច. ចតុព្ពិធេតិ ចតុព្ពិធេ ជនេ, យត្ថ កត្ថចីតិ អធិប្បាយោ. នានត្តន្តិ បិយមជ្ឈត្តាទិនានាករណំ. ហិតចិត្តោវ បាណិនន្តិ កេវលំ សត្តេសុ ហិតចិត្តោ ឯវាតិ បវុច្ចតិ, ន បន ‘‘មេត្តាយ និកាមលាភី’’តិ វា ‘‘កុសលី’’តិ វា បវុច្ចតិ. កស្មា? យស្មា អត្តាទីសុ បស្សតិ នានត្តន្តិ. កស្មា បនាយំ ហិតចិត្តោ កុសលីតិ ន វុច្ចតីតិ? សាតិសយស្ស កុសលស្ស វសេន កុសលិភាវស្ស អធិប្បេតត្តា. ឥមស្ស ច បុគ្គលស្ស មេត្តាភាវនា ន វិសេសវតី. អថ វា ន និកាមលាភី មេត្តាយ យតោ អត្តាទីសុ បស្សតិ នានត្តំ. កុសលីតិ បវុច្ចតិ, យស្មា ហិតចិត្តោវ បាណិនន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. គាមសីមាទយោ វិយ គាមន្តរាទីហិ សត្តសង្ខាតេ មេត្តាវិសយេ ភាវនាយ បុព្ពេ អញ្ញមញ្ញំ អសំកិណ្ណមរិយាទារូបេន ឋិតត្តា អត្តាទយោ ឥធ សីមា នាមាតិ អាហ ‘‘ចតស្សោ សីមាយោ’’តិ. សម្ភិន្នា ហោន្តីតិ ឯត្ថ វុត្តំ សម្ភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘សមំ ផរតិ មេត្តាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. មហាវិសេសោតិ មហន្តោ ភាវនាយ វិសេសោ អតិសយោ. បុរិមេន បុរិមតោ អត្តាទិនានត្តទស្សិនា. ន នាយតីតិ ន ញាយតិ.

២៥៣. និមិត្តន្តិ យថា កសិណកម្មដ្ឋានាទីសុ តំតំកសិណមណ្ឌលាទិបរិគ្គហមុខេន ភាវនាវសេន លទ្ធំ ឧគ្គហនិមិត្តំ និស្សាយ ឈានស្ស គោចរភាវេន បដិភាគនិមិត្តំ ឧបតិដ្ឋតិ, ន ឯវមិធ ឧបដ្ឋិតំ និមិត្តំ នាម អត្ថិ. យោ បនាយំ យថាវុត្តោ សីមាសម្ភេទោ លទ្ធោ, ស្វេវ និមិត្តំ វិយាតិ និមិត្តំ. តស្មិំ ហិ លទ្ធេ ភាវនាយ សាតិសយត្តា នីវរណានិ វិក្ខម្ភិតានេវ ហោន្តិ, កិលេសា សន្និសិន្នាវ, ឧបចារសមាធិនា ចិត្តំ សមាហិតមេវ. តេនាហ ‘‘និមិត្តញ្ច ឧបចារញ្ច លទ្ធំ ហោតី’’តិ. តមេវ និមិត្តន្តិ សីមាសម្ភេទវសេន បវត្តសមថនិមិត្តំ. អប្បកសិរេនេវ អកិច្ឆេនេវ, បគេវ បរិបន្ថស្ស វិសោធិតត្តា.

ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន ភាវនានុយោគេន. អនេន យោគិនា. បញ្ចង្គវិប្បហីនន្តិអាទីនំ បទានំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោ ឯវ.

‘‘បឋមជ្ឈានាទីនំ អញ្ញតរវសេនា’’តិ ឥទំ វក្ខមានាយ វិកុព្ពនាយ តេសំ សាធារណតាយ វុត្តំ. អប្បនាប្បត្តចិត្តស្សេវ ន ឧបចារមត្តលាភិនោ. បគុណពលវភាវាបាទនេន វេបុល្លាទិវិសេសប្បត្តស្ស ឱធិសោ, អនោធិសោ ច ទិសាផរណាទិវសេន ឈានស្ស បវិជម្ភនា វិកុព្ពនា វិវិធា កិរិយាតិ កត្វា.

២៥៤. មេត្តាសហគតេនាតិ ឧប្បាទតោ យាវ ភង្គា មេត្តាយ សហ បវត្តេន សំសដ្ឋេន សម្បយុត្តេនាតិ អត្ថោ. យស្មា បន តំ វុត្តនយេន មេត្តាយ សហគតំ, តាយ ឯកុប្បាទាទិវិធិនា សម្មទេវ អាគតំ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មេត្តាយ សមន្នាគតេនា’’តិ. ចេតោ-សទ្ទោ ‘‘អធិចេតសោ’’តិអាទីសុ (បាចិ. ១៥៣; ឧទា. ៣៧) សមាធិបរិយាយោបិ ហោតីតិ តតោ វិសេសេតុំ ‘‘ចេតសាតិ ចិត្តេនា’’តិ វុត្តំ. ឯតន្តិ ឯតំ បទំ. ទិសោធិបរិគ្គហោ សត្តោធិបរិគ្គហមុខេនេវ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកិស្សា ទិសាយ បឋមបរិគ្គហិតំ សត្តំ ឧបាទាយា’’តិ. ទិសាសុ ហិ ឋិតសត្តា ទិសាគហណេន គហិតា. តេនាហ ‘‘ឯកទិសាបរិយាបន្នសត្តផរណវសេន វុត្ត’’ន្តិ. ផរណញ្ច សារម្មណស្ស ធម្មស្ស អត្តនោ អារម្មណស្ស ផស្សនា បច្ចក្ខតោ ទស្សនំ គហណំ អារម្មណករណមេវាតិ អាហ ‘‘ផរិត្វាតិ ផុសិត្វា អារម្មណំ កត្វា’’តិ. ព្រហ្មវិហារាធិដ្ឋិតន្តិ មេត្តាឈានុបត្ថម្ភិតំ. តថាតិ និយមនំ. តំ អនិយមាបេក្ខសម្ពន្ធីភាវតោ ឧបមាការនិយមនំ. ទុតិយន្តិ ឧបមេយ្យទស្សនំ, ឧបមេយ្យញ្ច នាម ឧបមំ, តេន សម្ពន្ធញ្ច វិនា នត្ថីតិ តទុភយម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា បុរត្ថិមាទីសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តថា ទុតិយន្តិ ឯត្ថ ផរិត្វា វិហរតីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯវំ តតិយំ ចតុត្ថន្តិ ឯត្ថាបិ. តទនន្តរន្តិ ច ផរណាបេក្ខំ អនន្តរគ្គហណំ, ន ផរិតព្ពទិសាបេក្ខំ ទិសានំ អនិទ្ទិដ្ឋរូបត្តា. ផរណានុក្កមេន ហិ តាសំ ទុតិយាទិតា, ន សរូបតោ. តេនេវាហ ‘‘យំ កិញ្ចិ ឯកំ ទិស’’ន្តិ. ឥតីតិ ឯវំ យថាវុត្តំ ចតស្សោ, ឯវំ ឧទ្ធំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯតេនេវ នយេនា’’តិ. ឥទម្បិ ឥតិ-សទ្ទស្សេវ អត្ថទស្សនំ. បាឡិយំ (ម. និ. ៣.៣០៩; ៣.២៣០; វិភ. ៦៤២) អធោ តិរិយន្តិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អធោទិសម្បិ តិរិយំ ទិសម្បី’’តិ វុត្តំ. ឯតេនេវ ‘‘ទុតិយ’’ន្តិអាទីសុបិ បិ-សទ្ទស្ស លុត្តនិទ្ទិដ្ឋតា ទីបិតាតិ វេទិតព្ពំ. ឯវមេវាតិ ឥទម្បិ ឥតិ-សទ្ទស្សេវ អត្ថទស្សនំ. ឯត្ថ ច ‘‘អធោ’’តិ ឥមិនា យថា និរយេសុ, នាគភវនាទីសុ, យត្ថ តត្ថ វា អត្តនោ ហេដ្ឋិមទិសាយ សត្តា គយ្ហន្តិ, ឯវំ ‘‘ឧទ្ធ’’ន្តិ ឥមិនា ទេវលោកេ, យត្ថ តត្ថ វា អត្តនោ ឧបរិមទិសាយំ សត្តា គហិតាតិ វេទិតព្ពំ.

មជ្ឈត្តាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឥត្ថិបុរិសអរិយានរិយទេវមនុស្សាទិកេ បភេទេ សង្គណ្ហាតិ. ឦសកម្បិ ពហិ អវិក្ខិបមានោតិ អប្បកម្បិ កម្មដ្ឋានតោ ពហិ វិក្ខេបំ អនាបជ្ជន្តោ ហិតូបសំហារតោ អញ្ញថា ថោកម្បិ អវត្តមានោ. សព្ពត្តតាយាតិ វា សព្ពេន អត្តភាវេន យថា សព្ពភាវេន អត្តនិ អត្តនោ អត្តភាវេ ហិតេសិតា, ឯវំ សព្ពធិ សព្ពសត្តេសុ មេត្តាយ ផរិត្វា វិហរតីតិ អត្ថោ. មេត្តាយ វុច្ចមានត្តា សត្តវិសយោ សព្ព-សទ្ទោ, សោ ច ទីឃំ កត្វា វុត្តោ, តស្មា សព្ពសត្តកាយសង្ខាតា បជា ឯតស្ស អត្ថីតិ សព្ពាវន្តោតិ បទត្ថតោ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពាវន្តន្តិ សព្ពសត្តវន្ត’’ន្តិ អាហ. ឯត្ថ ច សព្ពធីតិ ទិសោធិនា, ទេសោធិនា ច អនោធិសោផរណំ វុត្តំ, សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តន្តិ សត្តោធិនា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អនោធិសោ ទស្សនត្ថ’’ន្តិ. ឯកមេវត្ថំ បការតោ បរិយាយេន្តិ ញាបេន្តីតិ បរិយាយា, វេវចនានិ. វិបុលាទិសទ្ទា ចេត្ថ តាទិសាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘វិបុលេនាតិ ឯវមាទិបរិយាយទស្សនតោ’’តិ. បរិយាយទស្សនេ ច បុព្ពេ គហិតបទានិបិ បុន គយ្ហន្តិ, យថា ‘‘សទ្ធា សទ្ទហនា’’តិ (ធ. ស. ១២) ឯត្ថ វុត្តម្បិ សទ្ធាបទំ បុន ឥន្ទ្រិយាទិបរិយាយទស្សនេ ‘‘សទ្ធា សទ្ធិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (ធ. ស. ១២) វុត្តំ. តថាសទ្ទោ វា ឥតិសទ្ទោ វា ន វុត្តោតិ ‘‘មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិ ឯតស្ស អនុវត្តកោ តថា-សទ្ទោ ច ឥតិ-សទ្ទោ ច តេសំ ផរណានន្តរាទិដ្ឋានំ អដ្ឋានន្តិ កត្វា តេ ន វុត្តាតិ បុន ‘‘មេត្តាសហគតេន ចេតសាតិ វុត្ត’’ន្តិ អត្ថោ. វុត្តស្សេវត្ថស្ស បុន វចនំ និគមនន្តិ អាហ ‘‘និគមនវសេន វា ឯតំ វុត្ត’’ន្តិ. ននុ ច សមាបនវសេន វុត្តស្សេវត្ថស្ស បុន វចនំ និគមនន្តិ? នាយំ ទោសោ ឱធិសោអនោធិសោផរណានំ សមាបនេ ឯវ វុត្តត្តា. វិបុលេនាតិ មហន្តេន, មហត្តញ្ចស្ស អសុភកម្មដ្ឋានាទីសុ វិយ អារម្មណស្ស ឯកទេសមេវ អគ្គហេត្វា អនវសេសគ្គហណវសេនាតិ អាហ ‘‘ផរណវសេន វិបុលតា ទដ្ឋព្ពា’’តិ.

កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាទីហិ មហត្តំ គតំ, មហន្តេហិ វា ឧឡារច្ឆន្ទចិត្តវីរិយបញ្ញេហិ គតំ បដិបន្នន្តិ មហគ្គតំ. តយិទំ យស្មា ឯកន្តតោ រូបាវចរំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភូមិវសេន មហគ្គត’’ន្តិ. និរុឡ្ហោ ហិ រូបារូបាវចរេសុ មហគ្គតវោហារោ. បគុណវសេនាតិ បការតោ គុណិតំ ពហុលីកតំ បគុណំ, តស្ស វសេន, សុភាវិតភាវេនាតិ អត្ថោ. តំ ហិ បមាណំ គហេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អប្បមាណំ នាម ហោតិ. អប្បមាណសត្តារម្មណវសេនាតិ អបរិមាណសត្តារម្មណករណវសេន. សយម្បិ វេររហិតត្តា, តំសមង្គិនោ វេរាភាវហេតុត្តា ច អវេរំ. តយិទំ ទ្វយំ យតោ លភតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ព្យាបាទបច្ចត្ថិកប្បហានេនា’’តិ វុត្តំ. ចេតសោ ព្យាបត្តិវសេន ហននតោ ព្យាបជ្ជំ, ចេតសិកំ អសាតំ, តទភាវតោ អព្យាបជ្ជំ. តេនាហ ‘‘និទ្ទុក្ខ’’ន្តិ. តំ បនស្ស អព្យាបជ្ជត្តំ បញ្ចវិញ្ញាណាទីនំ វិយ ន សភាវតោ, អថ ខោ បច្ចត្ថិកវិវេកតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទោមនស្សប្បហានតោ’’តិ អាហ. អយន្តិ ឥធ យថានីតំ អប្បមញ្ញាវិភង្គេ (វិភ. ៦៤២), តេសុ តេសុ ច សុត្តបទេសេសុ (ម. និ. ១.៤៥៩; ២.៣០៩, ៣១៥) អាគតំ មេត្តាព្រហ្មវិហារវិកុព្ពនមាហ.

២៥៥. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ឥមិស្សា ‘‘បញ្ចហាការេហិ, សត្តហាការេហិ, ទសហាការេហី’’តិ អាការវិភាគេន បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ២.២២) វុត្តាយ ច វិកុព្ពនាយ មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណស្ស វិយ ភេទាភាវមុបសំហរតិ ឱធិសោផរណអនោធិសោផរណទិសាផរណវសេន ទេសនាយ អាគតត្តា. កេវលំ បនេត្ថ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ២.២២) វិយ សត្តោធិ ន គហិតោតិ អយមេវ វិសេសោ. យម្បីតិ វិកុព្ពនំ សន្ធាយាហ.

ឥទានិ ភេទាភាវទស្សនមុខេន ឧទ្ទេសតោ អានីតំ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិំ និទ្ទេសតោ ទស្សេត្វា តស្សា អនុត្តានបទវណ្ណនំ កាតុំ ‘‘តត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ.

២៥៦. តត្ថ សព្ពេ សត្តាតិ សព្ព-សទ្ទោ កាមំ បទេសសព្ពវិសយោ, ន សព្ពសព្ពវិសយោ យថា ‘‘សព្ពំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១១៩-១២០), ‘‘សត្តា’’តិ បន បទេន បរិច្ឆិន្នំ អត្តនោ វិសយំ អសេសេត្វាវ បរិយាទិយតីតិ អាហ ‘‘អនវសេសបរិយាទានមេត’’ន្តិ.

តត្រាតិ តស្មិំ រូបេ. សត្តោតិ សជ្ជនកិច្ចេន ឆន្ទាទិបរិយាយេន លោភេន អាសត្តោ លគ្គោ. តត្រាតិ វា ករណេ ភុម្មំ, តេន ឆន្ទាទិនាតិ អត្ថោ.

យទិ សត្តតាយ សត្តា, កថំ វីតរាគេសូតិ អាហ ‘‘រុឡ្ហីសទ្ទេនា’’តិអាទិ. អវីតរាគេសុ រុឡ្ហេន, អវីតរាគេសុ វា បវត្តិត្វា ឥន្ទ្រិយពទ្ធខន្ធសន្តានតាយ តំសទិសេសុ វីតរាគេសុ រុឡ្ហេន សទ្ទេន. អថ វា កិញ្ចិ និមិត្តំ គហេត្វា សតិបិ អញ្ញស្មិំ តន្និមិត្តយុត្តេ កត្ថចិ វិសយេ សម្មុតិយា ចិរកាលតាយ និមិត្តវិរហេបិ បវត្តិ រុឡ្ហី នាម យថា ‘‘គច្ឆន្តីតិ គាវោ’’តិ, ឯវំ សត្តសទ្ទស្សាបិ រុឡ្ហីភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. ភូតបុព្ពគតិយា វា វីតរាគេសុ សត្តវោហារោ ទដ្ឋព្ពោ. សត្វយោគតោតិ ឯត្ថ សត្វំ នាម ពុទ្ធិ, វីរិយំ, តេជោ វា, តេន យោគតោ សត្តា, យថា ‘‘នីលគុណយោគតោ នីលោ បដោ’’តិ.

បាណន្តិ ឯតេនាតិ បាណនំ, អស្សាសបស្សាសា, តស្ស កម្មំ បាណនតា, តាយ, អស្សាសបស្សាសសម្បយោគេនាតិ អត្ថោ. ភូតត្តាតិ កម្មកិលេសេហិ ជាតត្តា. បូរណតោ, គលនតោ ច បុគ្គលាតិ នេរុត្តា. សត្តា ហិ និព្ពត្តន្តា តំតំសត្តនិកាយំ បូរេន្តា វិយ ហោន្តិ, សព្ពាវត្ថនិបាតិតាយ ច គលន្តិ ចវន្តីតិ អត្ថោ. អបរិញ្ញាតវត្ថុកានំ ‘‘អត្តា’’តិ ភវតិ ឯត្ថ អភិធានំ, ចិត្តញ្ចាតិ អត្តភាវោ, សរីរំ, ខន្ធបញ្ចកមេវ វា. តន្តិ ខន្ធបញ្ចកំ. ឧបាទាយាតិ គហេត្វា ឧបាទានំ និស្សយំ កត្វា. បញ្ញត្តិមត្តសម្ភវតោតិ បរមត្ថតោ អសន្តេបិ សត្តសញ្ញិតេ បញ្ញត្តិមត្តេន សម្ភវតោ.

យថា ច សត្តាតិ វចនន្តិ យថា សត្ត-សទ្ទោ យថាវុត្តេនដ្ឋេន និប្បរិយាយតោ បទេសវុត្តិបិ រុឡ្ហីវសេន អនវសេសបរិយាទាយកោ. សេសានិបីតិ បាណាទិវចនានិបិ. តានិបិ ហិ រូបារូបភវូបគចតុត្ថជ្ឈានាទិសមង្គីនំ អស្សាសបស្សាសាភាវតោ អវិនិបាតធម្មានំ បុគលនស្ស អភាវតោ បទេសវុត្តីនិ. រុឡ្ហីវសេន អារោបេត្វា យថាវុត្តាយ រុឡ្ហិយា វសេន កត្ថចិ វិសយេ អវិជ្ជមានម្បិ បាណបុគ្គលភាវំ អារោបេត្វា. យទិ សាធារណតោ សត្តវេវចនានីតិ គហេត្វា អនោធិសោផរណា មេត្តា វុច្ចតិ, អថ កស្មា បញ្ចហេវ អាការេហិ វុត្តាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘កាមញ្ចា’’តិអាទិ. កេចិ បនាហុ ‘‘ន ខោ បនេតានិ ‘‘សត្តា’’តិអាទីនិ បទានិ វេវចនតាមត្តំ ឧបាទាយ គហិតានិ, យតោ ជន្តុអាទីនម្បិ គហណំ អាបជ្ជេយ្យ, អត្ថវិសេសំ បន និមិត្តភូតំ ឧបាទាយ គហិតានី’’តិ, តេ សន្ធាយាហ ‘‘យេ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ អត្ថតោតិ សជ្ជនដ្ឋេន សត្តា, បាណនដ្ឋេន បាណាតិ ឯវមាទិអត្ថតោ. តេសំ តំ មតិមត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនោធិសោផរណា វិរុជ្ឈតី’’តិ. កស្មា? កេចិ សត្តា, កេចិ បាណា, កេចិ បុគ្គលាតិ អាបជ្ជនតោ. តថា អត្ថំ អគ្គហេត្វាតិ សត្តាទិសទ្ទា សប្បទេសវិសយាតិ ឯវមត្ថំ អគ្គហេត្វា បុព្ពេ វុត្តនយេន និប្បទេសវិសយាតិ ឯវមត្ថំ គហេត្វាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘ឥមេសូ’’តិអាទិ. បញ្ចសុ អាការេសូតិ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិអាទិនា បាឡិយំ (បដិ. ម. ២.២២) អាគតេសុ បញ្ចសុ ភាវនាការេសុ. អញ្ញតរវសេនាតិ យស្ស កស្សចិ វសេន.

២៥៧. ឥទានិ ទ្វាវីសតិយា ភាវនាការេសុ អប្បនា បរិគ្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ព្យាបាទរហិតាតិ ទោមនស្សព្យាបាទរហិតា. តស្មាតិ យស្មា ន កេវលំ យថាវុត្តអាការវិភាគមត្តតោ អប្បនាវិភាគោ, តស្មា. ឥមេសុបិ បទេសូតិ ‘‘សព្ពេ សត្តា អវេរា ហោន្តូ’’តិអាទិកោដ្ឋាសេសុបិ. យំ យំ បាកដំ ហោតីតិ យទិបិ បុព្ពភាគេ តត្ថ តត្ថ អភិនិវេសេ អនេកកោដ្ឋាសវសេនេវ មនសិការំ បវត្តេតិ, ភាវនាយ សមិជ្ឈនក្ខណេ បន តត្ថ យំ បគុណតរតាយ សុបាកដំ ហោតិ, តស្ស វសេន អប្បនា ហោតិ, យថា តំ ទ្វត្តិំសាការេ. តត្ថ បន អារម្មណំ, ឥធ ភាវនាការោតិ អយមេវ វិសេសោ. ចតុន្នន្តិ ចតុន្នំ ចតុន្នំ. ព្យាបនិច្ឆាលោបេន ហិ និទ្ទិដ្ឋំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

លិង្គវសេន វុត្តំ តេសំ បចុរតោ លព្ភមានត្តា. តតិយា បន បកតិ យទិបិ បឋមទុកេន ន សង្គហិតា, ទុតិយទុកេន បន តិកេន ច សង្គហិតា ឯវ.

ឥតិ សព្ពានិបីតិ អនោធិសោផរណេ វីសតិ, ឱធិសោផរណេ អដ្ឋវីសតិ, ទិសាផរណេ ចត្តារិ សតានិ, អសីតិ ចាតិ ឯវំ សព្ពានិបិ. សត-សទ្ទាបេក្ខាយ នបុំសកនិទ្ទេសោ.

២៥៨. ឯវំ មេត្តាភាវនំ វិភាវេត្វា ឥទានិ តត្ថ អានិសំសេ វិភាវេតុំ ‘‘ឥតី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ សេសា ជនាតិ មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា អលាភិនោ. សម្បរិវត្តមានាតិ ទក្ខិណេន បស្សេន អសយិត្វា សព្ពសោ បរិវត្តមានា. កាកច្ឆមានាតិ ឃុរុឃុរុបស្សាសវសេន វិស្សរំ ករោន្តា. សុខំ សុបតីតិ ឯត្ថ ទុវិធាសុបនា សយនេ បិដ្ឋិប្បសារណលក្ខណា, កិរិយាមយចិត្តេហិ អវោកិណ្ណភវង្គប្បវត្តិលក្ខណា ច. តត្ថាយំ ឧភយថាបិ សុខមេវ សុបតិ. យស្មា សណិកំ និបជ្ជិត្វា អង្គបច្ចង្គានិ សមោធាយ បាសាទិកេន អាការេន សយតិ, និទ្ទោក្កមនេបិ ឈានំ សមាបន្នោ វិយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឯវំ អសុបិត្វា’’តិអាទិ.

និទ្ទាកាលេ សុខំ អលភិត្វា ទុក្ខេន សុត្តត្តា ឯវ បដិពុជ្ឈនកាលេ សរីរខេទេន និត្ថុននំ, វិជម្ភនំ, ឥតោ ចិតោ វិបរិវត្តនញ្ច ហោតីតិ អាហ ‘‘និត្ថុនន្តា វិជម្ភន្តា សម្បរិវត្តន្តា ទុក្ខំ បដិពុជ្ឈន្តី’’តិ. អយំ បន សុខេន សុត្តត្តា សរីរខេទាភាវតោ និត្ថុននាទិរហិតោវ បដិពុជ្ឈតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ អប្បដិពុជ្ឈិត្វា’’តិអាទិ. សុខបដិពោធោ ច សរីរវិការាភាវេនាតិ អាហ ‘‘សុខំ និព្ពិការ’’ន្តិ.

‘‘ភទ្ទកមេវ សុបិនំ បស្សតី’’តិ ឥទំ អនុភូតបុព្ពវសេន, ទេវតូបសំហារវសេន ចស្ស ភទ្ទកមេវ សុបិនំ ហោតិ, ន បាបកន្តិ កត្វា វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ចេតិយំ វន្ទន្តោ វិយា’’តិអាទិ. ធាតុក្ខោភហេតុកម្បិ ចស្ស ពហុលំ ភទ្ទកមេវ សិយា យេភុយ្យេន ចិត្តជរូបានុគុណតាយ ឧតុអាហារជរូបានំ.

ឧរេ អាមុត្តមុត្តាហារោ វិយាតិ គីវាយ ពន្ធិត្វា ឧរេ លម្ពិតមុត្តាហារោ វិយាតិ កេហិចិ វុត្តំ. តំ ឯកាវលិវសេន វុត្តំ សិយា, អនេករតនាវលិសមូហភូតោ បន មុត្តាហារោ អំសប្បទេសតោ បដ្ឋាយ យាវ កដិប្បទេសស្ស ហេដ្ឋាភាគា បលម្ពន្តោ ឧរេ អាមុក្កោយេវ នាម ហោតិ.

តត្ថេវាតិ បាដលិបុត្តេយេវ. សក្កា និសីទិតុំ វា និបជ្ជិតុំ វា ទេសស្ស ខេមតាយ, តស្ស តស្ស បទេសស្ស រមណីយតាយ ច.

ទសាវ អន្តោ ទសន្តោ, វត្ថស្ស ឱសានន្តោ.

សមប្បវត្តវាសន្តិ តត្ថ តត្ថ វិហារេ សមប្បវត្តវត្តវាសំ. ថេរោ កិរ អត្តនា បវិដ្ឋបវិដ្ឋវិហារេ ‘‘អហមេត្ថ អាគន្តុកោ’’តិ អចិន្តេត្វា តត្ថ តត្ថ យថារហំ អត្តនា កាតព្ពវត្តានិ បរិបូរេន្តោ ឯវ វិហាសិ. អបរេ បន ភណន្តិ សព្ពសត្តេសុ សមប្បវត្តមេត្តាវិហារវាសំ. អយំ ហិ ថេរោ អរហត្តាធិគមតោ បុព្ពេបិ មេត្តាវិហារី អហោសិ.

វនន្តរេ ឋិតោតិ ថេរោ កិរ តថា សមប្បវត្តវាសវសេន ចរមានោ ឯកទិវសំ អញ្ញតរំ រមណីយំ វនន្តរំ ទិស្វា តត្ថ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា យថាបរិច្ឆេទេន តតោ ឧដ្ឋិតោ អត្តនោ គុណាវជ្ជនហេតុកេន បីតិសោមនស្សេន ឧទានេន្តោ ‘‘យាវតា ឧបសម្បន្នោ’’តិ គាថំ អភាសិ. តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘វនន្តរេ ឋិតោ’’តិ បឋមគាថា ឋបិតា. តត្ថ គជ្ជមានកោតិ សីហគជ្ជិតំ គជ្ជន្តោ. គុណមេសន្តោតិ អត្តនោ គុណសមុទយំ គវេសន្តោ បច្ចវេក្ខន្តោ.

មណិលរុក្ខេ និវាសិតាយ តំ ទេវតំ ‘‘មណិលិយា’’តិ វោហរន្តិ, តស្មា សា ទេវតាបិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, មណិលិយា’’តិ អាហ. រុក្ខទេវតានំ ហិ យេភុយ្យេន និវាសរុក្ខវសេន វោហារោ យថា ផន្ទនទេវតាតិ. តត្ថេវាតិ ចិត្តលបព្ពតេយេវ.

‘‘ពលវបិយចិត្តតាយា’’តិ ឥមិនា ពលវបិយចិត្តតាមត្តេនបិ សត្ថំ ន កមតិ, បគេវ មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយាតិ ទស្សេតិ.

ខិប្បមេវ ចិត្តំ សមាធិយតិ កេនចិ បរិបន្ថេន បរិហីនជ្ឈានស្ស ព្យាបាទស្ស ទូរសមុស្សារិតភាវតោ ខិប្បមេវ សមាធិយតិ. អាសវានំ ខយាយាតិ កេចិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ឥតោ អញ្ញកម្មដ្ឋានវសេន អធិគតជ្ឈានានម្បិ សុខសុបនាទយោ អានិសំសា លព្ភន្តិ, យថាហ –

‘‘សុខំ សុបន្តិ មុនយោ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតា;

សុប្បពុទ្ធំ បពុជ្ឈន្តិ, សទា គោតមសាវកា’’តិ. –

ច អាទិ, តថាបិមេ អានិសំសា ព្រហ្មវិហារលាភិនោ អនវសេសា លព្ភន្តិ ព្យាបាទាទីនំ ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ ព្រហ្មវិហារានំ. តេនេវាហ ‘‘និស្សរណំ ហេតំ, អាវុសោ, ព្យាបាទស្ស, យទិទំ មេត្តា ចេតោវិមុត្តី’’តិអាទិ (ទី. និ. ៣.៣២៦; អ. និ. ៦.១៣). ព្យាបាទាទិវសេន ច សត្តានំ ទុក្ខសុបនាទយោតិ តប្បដិបក្ខភូតេសុ ព្រហ្មវិហារេសុ សិទ្ធេសុ សុខសុបនាទយោ ហត្ថគតា ឯវ ហោន្តីតិ.

ករុណាភាវនាវណ្ណនា

២៥៩. ករុណន្តិ ករុណាព្រហ្មវិហារំ. និក្ករុណតាយាតិ វិហេសាយ, ‘‘ឥធេកច្ចោ បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា សត្តានំ វិហេឋនជាតិកោ ហោតី’’តិ ឯវំ វុត្តវិហេឋនេតិ អត្ថោ. អាទីនវន្តិ ទោសំ. យថា តថា សត្តានំ វិហេឋនាយ បាបកោ វិបាកោ ឥធ ចេវ សម្បរាយេ ច. តថា ហិ យោ សត្តេ ជីវិតា វោរោបនេន វា អង្គបច្ចង្គច្ឆេទនេន វា ធនជានិយា វា អលាភាយ វា អវាសាយ វា អនត្ថាយ វា អយសត្ថាយ វា បរិសំសក្កនេន វា អន្តមសោ យថាវជ្ជទស្សនេនបិ វិហេឋេតិ, តស្ស សោ បមាទវិហារោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អលាភាយបិ ហោតិ, លទ្ធស្ស បរិហានាយបិ ហោតិ, តន្និមិត្តំ បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, អវិសារទោ បរិសំ ឧបសង្កមតិ មង្កុភូតោ, សម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតិ, កាយស្ស ភេទា ទុគ្គតិ បាដិកង្ខា, សុគតិយម្បិ មនុស្សភូតោ ទុជ្ជច្ចោបិ ហោតិ នីចកុលិកោ, ទុព្ពណ្ណោបិ ហោតិ ទុទ្ទសិកោ, ពហ្វាពាធោបិ ហោតិ រោគពហុលោ, ទុគ្គតោបិ ហោតិ អប្បន្នបានោ, អប្បាយុកោបិ ហោតិ បរិត្តជីវិតោតិ ឯវមាទិអនេកានត្ថានុពន្ធិតា វិហេសាយ បច្ចវេក្ខិតព្ពា, តប្បដិបក្ខតោ ករុណាយ អានិសំសា បច្ចវេក្ខិតព្ពា. តេន វុត្តំ ‘‘និក្ករុណតាយ អាទីនវំ ករុណាយ ច អានិសំសំ បច្ចវេក្ខិត្វា’’តិ. ‘‘បិយោ ហី’’តិអាទិនា បឋមំ បិយបុគ្គលាទីសុ អនារម្ភស្ស ការណមាហ. បិយំ ហិ បុគ្គលំ ករុណាយិតុមារភន្តស្ស ន តាវ បិយភាវោ វិគច្ឆតិ, អវិគតេ ច តស្មិំ កុតោ ករុណាយនា. តេនាហ ‘‘បិយដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតី’’តិ. សេសបុគ្គលេសុបិ ឯសេវ នយោ. លិង្គវិសភាគកាលកតានំ អខេត្តភាវេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

យត្ថ បន បឋមំ អារភិតព្ពា, តំ បាឡិនយេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘កថញ្ច ភិក្ខូ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ទុគ្គតន្តិ ទលិទ្ទំ. សោ ហិ ភោគបារិជុញ្ញតោ សុខសាធនានំ អភាវេន ទុក្ខំ គតោ ឧបគតោ ទុគ្គតោតិ វុច្ចតិ. អថ វា ទុគ្គតន្តិ ទុក្ខេន សមង្គិភាវំ គតំ. ទុរុបេតន្តិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ ឧបេតំ. គតិកុលរូបាទិវសេន វា តមភាវេ ឋិតោ ទុគ្គតោ. កាយទុច្ចរិតាទីហិ ឧបេតត្តា តមបរាយណភាវេ ឋិតោ ទុរុបេតោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បរមកិច្ឆប្បត្តន្តិ អតិវិយ កិច្ឆមាបន្នំ មហាព្យសនំ និមុគ្គំ. អប្បេវ នាមាតិ សាធុ វត.

វធេថ នន្តិ ‘‘ឃាតេថ នំ ចោរ’’ន្តិ ឯវំ បហិតាយ រញ្ញោ អាណាយ ខាទនីយម្បិ…បេ… ទេន្តិ ‘‘ឥទានេវ មារិយមានោ ឯត្តកម្បិ សុខំ លភតូ’’តិ. សុសជ្ជិតោតិ សុខានុភវនេ សន្នទ្ធោ.

ឯតេនេវ ឧបាយេនាតិ យេន យេន វិធិនា ឯតរហិ យថាវុត្តេ បរមកិច្ឆាបន្នេ អាយតិំ វា ទុក្ខភាគិម្ហិ បុគ្គលេ ករុណាយិតុំ ករុណា ឧប្បាទិតា, ឯតេនេវ នយេន. បិយបុគ្គលេតិ បិយាយិតព្ពបុគ្គលេ. ឯតរហិ វា ទិស្សមានំ អាយតិំ វា ភាវិនិំ ទុក្ខប្បត្តិំ គហេត្វា ករុណា បវត្តេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. មជ្ឈត្តវេរីសុបិ ឯសេវ នយោ. យោ ហិ សោ ករុណាយ វត្ថុភូតោ ទុវិធោ បុគ្គលោ វុត្តោ, កាមំ តត្ថ ករុណាភាវនា សុខេនេវ ឥជ្ឈតិ, ឥមិនា បន ភិក្ខុនា តត្ថ ភាវនំ បគុណតរំ កត្វា សីមាសម្ភេទំ កាតុំ តទនន្តរំ បិយបុគ្គលេ, តតោ មជ្ឈត្តេ, តតោ វេរិបុគ្គលេ ករុណា ភាវេតព្ពា. ភាវេន្តេន ច ឯកេកស្មិំ កោដ្ឋាសេ មុទុំ កម្មនិយំ ចិត្តំ កត្វា តទនន្តរេ តទនន្តរេ ឧបសំហរិតព្ពំ. យស្ស បន វេរិបុគ្គលោ វា នត្ថិ, មហាបុរិសជាតិកត្តា វា អនត្ថំ ករោន្តេបិ វេរិសញ្ញាវ នុប្បជ្ជតិ, តេន មជ្ឈត្តេ មេ ចិត្តំ កម្មនិយំ ជាតំ, ឥទានិ វេរិម្ហិ ឧបសំហរាមីតិ ព្យាបារោវ ន កាតព្ពោ. យស្ស បន អត្ថិ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ.

តត្ថ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវាតិ មេត្តាកម្មដ្ឋានិកស្ស (វិសុទ្ធិ. ១.២៤០ អាទយោ) វុត្តនយេន. តំ មេត្តាយ វុត្តនយេនេវ. វូបសមេតព្ពន្តិ ‘‘អថានេន បុរិមបុគ្គលេសូ’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.២៤៣), ‘‘កកចូបមឱវាទាទីនំ អនុស្សរតោ’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.២៤៣) ច មេត្តាភាវនាយ វុត្តេន នយេន តំ បដិឃំ វូបសមេតព្ពំ. ឯវំ ឯតរហិ មហាទុក្ខប្បត្តេ សុខិតេបិ អកតកុសលតាយ អាយតិំ ទុក្ខប្បត្តិយា វសេន ករុណាយនវិធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កតកល្យាណេបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យោបិ ចេត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេសន្តិ ព្យសនានំ. វដ្ដទុក្ខំ អនតិក្កន្តត្តាតិ សម្មាសម្ពុទ្ធេនាបិ អក្ខានេន បរិយោសាបេតុំ អសក្កុណេយ្យស្ស អនាគតស្ស អាបាយិកស្ស សុគតីសុបិ ជាតិជរាទិភេទស្សាតិ អបរិមិតស្ស សំសារទុក្ខស្ស អនតិក្កន្តភាវតោ. សព្ពថាបិ ករុណាយិត្វាតិ ទុក្ខប្បត្តិយា, សុខប្បត្តិយា អកតកុសលតាយ វា កតាកុសលតាយ វាតិ សព្ពបការេនបិ ករុណាយ វត្ថុភាវស្ស សល្លក្ខណេន តស្មិំ តស្មិំ បុគ្គលេ ករុណំ កត្វា ករុណាភាវនំ វឌ្ឍេត្វា. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘អថានេន បុនប្បុនំ មេត្តាយន្តេនា’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.២៤៣) មេត្តាភាវនាយំ វុត្តេន នយេន. តំ និមិត្តន្តិ សីមាសម្ភេទវសេន បវត្តំ សមថនិមិត្តំ. មេត្តាយ វុត្តនយេនេវាតិ យថា មេត្តាភាវនាយំ ‘‘អប្បកសិរេនេវា’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.២៥៣) តិកចតុក្កជ្ឈានវសេន អប្បនា ‘‘ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.២៥៣-២៥៤) តស្សា វឌ្ឍនា ច វុត្តា, ឯវមិធ ករុណាភាវនាយំ តិកចតុក្កជ្ឈានវសេន អប្បនា វេទិតព្ពា ច វឌ្ឍេតព្ពា ច, តថេវស្សា វឌ្ឍនាវិធិបិ វេទិតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. វុត្តនយេនេវាតិ អវធារណេន ‘‘បឋមំ វេរិបុគ្គលោ ករុណាយិតព្ពោ’’តិ ឥទំ យថា បាឡិវិរុទ្ធំ, ឯវំ យុត្តិវិរុទ្ធម្បីតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. បឋមំ ហិ វេរិំ សមនុស្សរតោ កោធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ន ករុណា. អត្តាបិ សក្ខិភាវេន ករុណាយនវសេន គហេតព្ពោ, សោ កិមិតិ បច្ឆា គយ្ហតីតិ. ‘‘អប្បនា វឌ្ឍេតព្ពា’’តិ ឥមិនា ច អប្បនាប្បត្តចិត្តស្សេវ ‘‘ករុណាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣០៨; ម. និ. ១.៧៧, ៥០៩; ២.៣០៩, ៣១៥, ៤៥២, ៤៧១; ៣.២៣០) វុត្តវិកុព្ពនា ឥជ្ឈតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ.

ករុណាបទមត្តមេវ ចស្សា បាឡិយា វិសេសោតិ តំ អនាមសិត្វា បដិសម្ភិទាយំ វុត្តវិកុព្ពនា, មេត្តាយ វុត្តអានិសំសា ច ឥធ លព្ភន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តតោ បរំ…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ តតោ បរន្តិ ‘‘ករុណាសហគតេន ចេតសា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៨; ម. និ. ១.៧៧, ៥០៩; ២.៣០៩, ៣១៥, ៤៥២, ៤៧១; ៣.២៣០) វុត្តវិកុព្ពនតោ ឧបរិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

មុទិតាភាវនាវណ្ណនា

២៦០. បិយបុគ្គលាទីសូតិ បិយមជ្ឈត្តវេរីសុ ន អារភិតព្ពា. មុទិតាភាវនាតិ វិភត្តិំ បរិណាមេត្វា យោជនា. ន ហីតិអាទិ តត្ថ ការណវចនំ. បិយភាវមត្តេនាតិ ឯត្ថ មត្ត-សទ្ទោ វិសេសនិវត្តិ អត្ថោ, តេន សោមនស្សបដិសន្ធិកតាទិសិទ្ធា និច្ចប្បហំសិតមុខតា, បុព្ពភាសិតា, សុខសម្ភាសតា, សខិលតា, សម្មោទកតាតិ ឯវមាទិកេ មុទិតាយ បទដ្ឋានភូតេ វិសេសេ ឧល្លិង្គេតិ, ឦទិសេហិ វិសេសេហិ វិរហិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវ-ការេន បន បិយបុគ្គលស្ស សុខសមប្បិតតាទិំ, មុទិតាយ ច ហេតុភូតំ បមោទប្បវត្តិំ និវត្តេតិ. បិយបុគ្គលេបិ ហិ បរមាយ សម្បត្តិយា បមុទិតេ ហដ្ឋតុដ្ឋេ ភិក្ខុនោ មុទិតោកាសំ លភេយ្យ. វក្ខតិ ហិ ‘‘បិយបុគ្គលំ វា’’តិអាទិ. អាទិតោ មជ្ឈត្តបុគ្គលំ អនុស្សរន្តស្ស ឧទាសិនតា សណ្ឋាតិ, វេរិំ សមនុស្សរន្តស្ស កោធោ ឧប្បជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘បគេវ មជ្ឈត្តវេរិនោ’’តិ.

បមោទប្បវត្តិយា សោណ្ឌសទិសោ សហាយោ សោណ្ឌសហាយោ. មុទិតមុទិតោវាតិ បសាទសោម្មតាយ អតិវិយ មុទិតោ ឯវ. បសាទេ ហិ ឥទំ អាមេឌិតំ. ឯវំ អដ្ឋកថានយេន អាទិតោ មុទិតាភាវនាយ វត្ថុំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បាឡិនយេន ទស្សេតុំ ‘‘បិយបុគ្គលំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សុខិតន្តិ សញ្ជាតសុខំ, សុខប្បត្តន្តិ អត្ថោ. សជ្ជិតន្តិ សុខានុភវនេ សន្នទ្ធំ បដិយត្តសុខសាធនំ. អហោ សាធូតិ តស្ស សត្តស្ស សម្បត្តិយំ សម្បជញ្ញបុព្ពបមោទនាការទស្សនំ. បុន អហោ សុដ្ឋូតិ តស្ស បមោទនស្ស ពហុលីការទស្សនំ. បិយំ មនាបន្តិ ឯត្ថ មនាប-គ្គហណេន បាឡិយម្បិ អតិប្បិយសហាយកោ អធិប្បេតោតិ ឯកេ.

អតីតេតិ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ អតីតេ. អនាគតេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ន ហិ ភវន្តរគតេ ព្រហ្មវិហារភាវនា រុហតិ. យទិ ឯវំ, អតីតានាគតេ កថន្តិ? នាយំ ទោសោ. ‘‘សោ ឯវាយំ ទត្តោ តិស្សោ’’តិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នតាយ វិជ្ជមានភាវេន គហេតព្ពតោ. កថំ បនស្ស អនាគតេ សម្បត្តិ អារម្មណំ ហោតីតិ? អាទេសាទិតោ, បច្ចុប្បន្នាយ វា បយោគសម្បត្តិយា អនុមានតោ លទ្ធាយ គហេតព្ពតោ.

បិយបុគ្គលេតិ សោណ្ឌសហាយសញ្ញិតេ អតិប្បិយបុគ្គលេ, បិយបុគ្គលេ ច. ទុវិធោបិ ចេស ឥធ បិយភាវសាមញ្ញតោ ‘‘បិយបុគ្គលោ’’តិ វុត្តោ. អនុក្កមេនាតិ អតិប្បិយបុគ្គលោ បិយបុគ្គលោ មជ្ឈត្តោ វេរីតិ ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ ឯកេកស្មិំ កម្មដ្ឋានំ បគុណំ, មុទុំ, កម្មនិយញ្ច កត្វា សេសេសុ ឧបសំហរណានុក្កមេន. កិញ្ចាបិ ចតូសុ ជនេសុ សមចិត្តតាវ សីមាសម្ភេទោ សីមា សម្ភិជ្ជតិ ឯតាយាតិ កត្វា. ភាវនាយ បន តថា ពហុសោ បវត្តមានាយ បុរិមសិទ្ធំ ហេតុំ, ឥតរំ ផលញ្ច កត្វា វុត្តំ ‘‘សមចិត្តតាយ សីមាសម្ភេទំ កត្វា’’តិ. យថាវុត្តសីមាភាវោ វា សីមាសម្ភេទោតិ វុត្តំ ‘‘សមចិត្តតាយ សីមាសម្ភេទំ កត្វា’’តិ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ឧបេក្ខាភាវនាវណ្ណនា

២៦១. ឧបេក្ខាភាវនន្តិ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារភាវនំ. យស្មា បុរិមព្រហ្មវិហារត្តយនិស្សន្ទោ ចតុត្ថព្រហ្មវិហារោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មេត្តាទីសុ បដិលទ្ធតិកចតុក្កជ្ឈានេនា’’តិ. បគុណតតិយជ្ឈានាតិ សុភាវិតំ វសីភាវំ បាបិតំ បគុណំ, តថារូបា តតិយព្រហ្មវិហារជ្ឈានតោ. អប្បគុណំ ហិ ឧបរិឈានស្ស បទដ្ឋានំ ន ហោតិ. ចតុក្កនយវសេន ចេត្ថ តតិយគ្គហណំ. សុខិតា ហោន្តូតិអាទិវសេនាតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘និទ្ទុក្ខា ហោន្តូ’’តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សត្តកេលាយនំ សត្តេសុ មមាយនំ មមត្តករណំ, តថា មនសិការេន យោគោ សត្តកេលាយនមនសិការយុត្តត្តំ, តស្មា. មេត្តាទីនំ រាគគេហស្សិតទោមនស្សសោមនស្សានំ អាសន្នវុត្តិតាយ យថារហំ បដិឃានុនយសមីបចារិតា វេទិតព្ពា. អថ វា ‘‘សុខិតា ហោន្តុ, ទុក្ខតោ មុច្ចន្តុ មោទន្តូ’’តិ ហិតេសិតភាវប្បត្តិយា តិស្សន្នម្បិ អនុនយស្ស អាសន្នចារិតា. សតិ ច តព្ពិបរិយាយេ លោហិតប្បកោបេ បុព្ពោ វិយ លទ្ធោកាសមេវេត្ថ បដិឃន្តិ អវិសេសេន តាសំ បដិឃានុនយសមីបចារិតា ទដ្ឋព្ពា.

‘‘សោមនស្សយោគេន ឱឡារិកត្តា’’តិ ឥទំ តតិយជ្ឈានស្ស វសេន វុត្តំ, តតោ វុដ្ឋិតស្ស ឥទមាទីនវទស្សនន្តិ. មេត្តាទិវសេន បន ឱឡារិកភាវេ វុច្ចមានេ វិតក្កវិចារបីតិយោគេនេវ ឱឡារិកតា វត្តព្ពា សិយា, តាហិបិ តាសំ សមាយោគសម្ភវតោ, ឧបេក្ខាយ ច តទភាវតោ. ន វា វត្តព្ពា តតិយជ្ឈានិកានំយេវ មេត្តាទីនំ ឥធាធិប្បេតត្តា, តំតំឈានសមតិក្កមេនេវ ច តំតំឈានិកា មេត្តាទយោបិ សមតិក្កន្តា ឯវ នាម ហោន្តិ, ឈានសាមញ្ញេន វិយ មេត្តាទិសាមញ្ញេន វោហារមត្តំ. បុរិមាសូតិ មេត្តាករុណាមុទិតាសុ. សន្តភាវតោតិ យថាវុត្តសត្តកេលាយនាទិអនុបសន្តភាវាភាវតោ ឧបេក្ខាយ សន្តភាវតោ. ‘‘សន្តភាវតោ’’តិ ច ឥទំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. សុខុមតា បណីតតា វិទូរកិលេសតា វិបុលផលតាតិ ឯវមាទយោបិ ឧបេក្ខាយ អានិសំសា ទដ្ឋព្ពា. បកតិមជ្ឈត្តោតិ កិញ្ចិ ការណំ អនបេក្ខិត្វា បកតិយា សភាវេនេវ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ឧទាសិនបក្ខេ ឋិតោ. អជ្ឈុបេក្ខិត្វាតិ អត្តនា កតកម្មវសេនេវ អយមាយស្មា អាគតោ គច្ឆតិ ច, ត្វម្បិ អត្តនា កតកម្មវសេនេវ អាគតោ គច្ឆសិ ច, ន តស្ស តវ បយោគេន កិញ្ចិ សុខំ វា ឧបនេតុំ, ទុក្ខំ វា អបនេតុំ លព្ភា, កេវលំ បនេតំ ចិត្តស្ស អនុជុកម្មំ, យទិទំ មេត្តាយនាទិនា សត្តេសុ កេលាយនំ. ពុទ្ធាទីហិ អរិយេហិ គតមគ្គោ ចេស អបណ្ណកបដិបទាភូតោ, យទិទំ សព្ពសត្តេសុ មជ្ឈត្តតាតិ ឯវំ បដិបក្ខជិគុច្ឆាមុខេន មជ្ឈត្តតាយ សមុបជាតគារវពហុមានាទរោ តំ បុគ្គលំ បុនប្បុនំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, តត្ថ ច សវិសេសំ ឧបេក្ខំ បច្ចុបដ្ឋបេតិ, តស្ស តថា បដិបជ្ជតោ បកតិយាបិ ឧទាសិនត្តា សាតិសយំ តត្ថ មជ្ឈត្តតា សណ្ឋាតិ. ភាវនាពលេន នីវរណានិ វិក្ខម្ភិតានេវ ហោន្តិ, កិលេសា សន្និសិន្នា ឯវ ហោន្តិ, សោ តំ ឧបេក្ខំ បិយបុគ្គលាទីសុ ឧបសំហរតិ. តេនាហ ‘‘ឧបេក្ខា ឧប្បាទេតព្ពា. តតោ បិយបុគ្គលាទីសូ’’តិ. ឯកំ បុគ្គលន្តិ ឯត្ថ អញ្ញត្ថោ ឯក-សទ្ទោ ‘‘ឥត្ថេកេ អភិវទន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៧) វិយ. ឯកវចនេនេវ ចេត្ថ សង្ខ្យាវិសេសោ សិទ្ធោ, តស្មា អញ្ញំ ឯកំ បុគ្គលន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តេន អត្តានំ និវត្តេតិ. ‘‘នេវ មនាប’’ន្តិ ឥមិនា បិយបុគ្គលំ, អតិប្បិយសហាយកញ្ច និវត្តេតិ, អត្តានម្បិ វា អត្តនិ អមនាបតាយ អភាវតោ. ‘‘ន អមនាប’’ន្តិ ឥមិនា អប្បិយំ, វេរិបុគ្គលញ្ច, បារិសេសតោ មជ្ឈត្តបុគ្គលស្ស គហណំ អាបន្នំ. ឥតិ ‘‘ឯកំ បុគ្គលំ នេវ មនាបំ នាមនាប’’ន្តិ ឥមិនា អត្តនោ, បិយាទីនញ្ច បដិក្ខេបមុខេន ឧទាសិនបុគ្គលំ ទស្សេតិ.

វុត្តនយេនាតិ ‘‘យ្វាស្ស បកតិមជ្ឈត្តោ’’តិអាទិនា អនន្តរំ វុត្តេន នយេន. អត្តសិនេហស្ស ពលវភាវតោ វេរិតោបិ អត្តនិ មជ្ឈត្តតាយ ទុរូបសំហារត្តា ‘‘ឥមេសុ ច អត្តនិ ចា’’តិ អត្តា បច្ឆា វុត្តោ. បថវីកសិណេ វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘អយំ សមាបត្តិ អាសន្នបីតិបច្ចត្ថិកា’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.៨៧) បថវីកសិណេ វុត្តនយេន. យំ ហិ ហេដ្ឋា ‘‘បគុណតតិយជ្ឈានា វុដ្ឋាយា’’តិអាទិ (វិសុទ្ធិ. ១.៨៧) វុត្តំ, តំ ហេដ្ឋា តីសុ ព្រហ្មវិហារេសុ, ចតុត្ថព្រហ្មវិហារេ ច អាទីនវានិសំសទស្សនវសេន វុត្តំ. ឥទំ បន តតិយជ្ឈានេ អាទីនវំ, ចតុត្ថជ្ឈានេ ច អានិសំសំ ទិស្វា ចតុត្ថាធិគមាយ យោគំ ករោន្តស្ស ចតុត្ថជ្ឈានស្ស ឧប្បជ្ជនាការទស្សនំ. តស្មា តត្ថ វុត្តំ ‘‘បថវីសទ្ទំ អបនេត្វា តទេវ និមិត្តំ អារម្មណំ កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ.

បថវីកសិណាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន សេសកសិណានិ, អស្សាសបស្សាសនិមិត្តញ្ច សង្គណ្ហាតិ. កាមំ កសិណានាបានេសុ ឧប្បន្នស្សាបិ តតិយជ្ឈានស្ស ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារេន រូបាវចរជ្ឈានាទិតាយ អត្ថេវ សភាគតា, តំ បន អការណំ អារម្មណស្ស វិសទិសតាយាតិ អាហ ‘‘អារម្មណវិសភាគតាយា’’តិ. ននុ ច អញ្ញថាវ កសិណាទិភាវនា, អញ្ញថា ព្រហ្មវិហារភាវនាតិ ភាវនាវសេនាបិ យថាវុត្តជ្ឈានានំ អត្ថេវ វិសទិសតាតិ? សច្ចមេតំ, ភាវនាវសេន បន វិសទិសតា អនុប្បត្តិយា ន ឯកន្តិកំ ការណំ. តថា ហិ អញ្ញថាវ មេត្តាទិភាវនា, អញ្ញថា ឧបេក្ខាភាវនា. តថាបិ សត្តេសុ យថាបវត្តិតំ ហិតេសិតាទិអាការំ ព្យតិរេកមុខេន អាមសន្តី, តតោ វិនិវត្តមានរូបេន អជ្ឈុបេក្ខនាការេន ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា បវត្តតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘កម្មស្សកា សត្តា, តេ កស្ស រុចិយា សុខិតា វា ភវិស្សន្តី’’តិអាទិ (វិសុទ្ធិ. ១.២៦៣). អារម្មណសភាគតាបិ ចេត្ថ អត្ថីតិ មេត្តាទិវសេន បដិលទ្ធតតិយជ្ឈានស្ស ឥជ្ឈតិ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារោ. តេន វុត្តំ ‘‘មេត្តាទីសូ’’តិអាទិ. តត្ថ មេត្តាទីសូតិ មេត្តាទីសុ និប្ផាទេតព្ពេសុ, មេត្តាទិវសេនាតិ អត្ថោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

២៦២. ព្រហ្មុត្តមេនាតិ ឯត្ថ សម្មុតិព្រហ្មានោ ឧបបត្តិព្រហ្មានោ វិសុទ្ធិព្រហ្មានោតិ តិវិធា ព្រហ្មានោ.

‘‘សម្បន្នំ សាលិកេទារំ, សុវា ភុញ្ជន្តិ កោសិយ;

បដិវេទេមិ តេ ព្រហ្មេ, ន នេ វារេតុមុស្សហេ. (ជា. ១.១៤.១);

បរិព្ពជ មហាព្រហ្មេ, បចន្តញ្ញេបិ បាណិនោ’’តិ. (បាចិ. ៦៤៧) –

ច ឯវមាទីសុ ហិ ព្រហ្មសទ្ទេន សម្មុតិព្រហ្មានោ វុត្តា.

‘‘អបារុតា តេសំ អមតស្ស ទ្វារា,

យេ សោតវន្តោ បមុញ្ចន្តុ សទ្ធំ;

វិហិំសសញ្ញី បគុណំ ន ភាសិំ,

ធម្មំ បណីតំ មនុជេសុ ព្រហ្មេ’’.

‘‘អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតី’’តិ (ទី. និ. ២.៧១; ម. និ. ១.២៨៣; ២.៣៤០; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៩) ច ឯវមាទីសុ ព្រហ្មសទ្ទេន ឧបបត្តិព្រហ្មានោ វុត្តា. ‘‘ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៤៨; សំ. និ. ២.២១; អ. និ. ៤.៨; ៥.១១; បដិ. ម. ២.៤៤) វចនតោ ‘‘ព្រហ្ម’’ន្តិ អរិយធម្មោ វុច្ចតិ, តតោ និព្ពត្តត្តា អវិសេសេន សព្ពេបិ អរិយា វិសុទ្ធិព្រហ្មានោ នាម បរមត្ថព្រហ្មតាយ. វិសេសតោ បន ‘‘ព្រហ្មាតិ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ វចនតោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧត្តមព្រហ្មា នាម សទេវកេ លោកេ ព្រហ្មភូតេហិ គុណេហិ ឧក្កំសបារមិប្បត្តិតោ. ឥតិ ព្រហ្មានំ ឧត្តមោ, ព្រហ្មា ច សោ ឧត្តមោ ចាតិ វា ព្រហ្មុត្តមោ, ភគវា. តេន កថិតេ ‘‘សោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៥៥៦; ៣.៣០៨; ម. និ. ១.៧៧, ៤៥៩, ៥០៩; ២.៣០៩, ៣១៥, ៤៥១, ៤៧១) តត្ថ តត្ថ វេនេយ្យានំ ទេសិតេ. ឥតីតិ ឯវំ យថាវុត្តេន ភាវនាក្កមេន ចេវ អត្ថវណ្ណនាក្កមេន ច វិទិត្វា ជានិត្វា. បកិណ្ណកកថាបិ វិញ្ញេយ្យាតិ បុព្ពេ វិយ អសាធារណំ តំតំព្រហ្មវិហារបដិនិយតមេវ អត្ថំ អគ្គហេត្វា សាធារណភាវតោ តត្ថ តត្ថ បកិណ្ណកំ វិសដំ អត្ថំ គហេត្វា បវត្តិតា បកិណ្ណកកថាបិ វិជានិតព្ពា.

មេជ្ជតីតិ ធម្មតោ អញ្ញស្ស កត្តុនិវត្តនត្ថំ ធម្មមេវ កត្តារំ កត្វា និទ្ទិសតិ. សិនិយ្ហតីតិ ឯត្ថ សត្តេសុ ព្យាបជ្ជនវសេន លូខភាវស្ស បដិបក្ខភូតំ ញាណបុព្ពង្គមំ ហិតាការបវត្តិវសេន សិនេហនំ ទដ្ឋព្ពំ, ន តណ្ហាយនវសេន. តំ ហិ មោហបុព្ពង្គមំ លុព្ភនសភាវំ, ឥទំ បន អទុស្សនសភាវំ អលោភសម្បយុត្តំ. ននុ ច តណ្ហាសិនេហោបិ ព្យាបាទវិរោធី តេន សហានវដ្ឋានតោ. យទិបិ តេន សហ ឯកស្មិំ ចិត្តេ នប្បវត្តតិ, វិរោធី បន ន ហោតិ អប្បហាយកតោ. មេជ្ជតីតិ មិត្តោ, ហិតជ្ឈាសយោ ខន្ធប្បពន្ធោ, តប្បរិយាបន្នតាយ មិត្តេ ភវា, មិត្តេ វា អារម្មណភូតេ បិយេ បុគ្គលេ ភវា, មិត្តស្ស ឯសា បវត្តិ មេជ្ជនវសេន វាតិ វេទិតព្ពា.

ករោតីតិ ករុណា, កិំ ករោតិ, កេសំ, កិំ និមិត្តន្តិ អាហ ‘‘បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ ហទយកម្បន’’ន្តិ. កម្បនន្តិ ច បរេសំ ទុក្ខំ ទិស្វា តស្ស អបនេតុកាមស្ស អសហនាការេន ចិត្តស្ស អញ្ញថត្តំ. តយិទំ សប្បុរិសានំយេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សាធូន’’ន្តិ. សប្បុរិសា ហិ សបរហិតសាធនេន ‘‘សាធូ’’តិ វុច្ចន្តិ. វិនាសេតីតិ អទស្សនំ គមេតិ, អបនេតីតិ អត្ថោ. តេនេត្ថ ហិំសនំ អបនយនន្តិ ទស្សេតិ. បរទុក្ខាបនយនាការប្បវត្តិលក្ខណា ហិ ករុណា. ផរណវសេនាតិ ផុសនវសេន, អារម្មណករណវសេនាតិ អត្ថោ. អារម្មណករណញ្ចេត្ថ ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខាបនយនាការេនេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

មោទន្តិ តាយាតិ មោទនកិរិយាយ មុទិតាយ ករណភាវនិទ្ទេសោ, ស្វាយំ ឧបចារសិទ្ធោ, មុទិតាវិនិមុត្តោ នត្ថិ តត្ថ កោចិ កត្តាតិ តមេវ កត្តុភាវេន និទ្ទិសតិ ‘‘សយំ វា មោទតី’’តិ, អយម្បិ ឧបចារនិទ្ទេសោវ. ធម្មានំ អវសវត្តនតោតិ វសវត្តិភាវនិវារណត្ថំ ‘‘មោទនមត្តមេវ វា តន្តិ មុទិតា’’តិ អាហ.

បិយាទីសុ បក្ខបាតុបច្ឆេទនមុខេន ឧទាសិនភាវសង្ខាតា ឧបបត្តិតោ ឥក្ខា ឧបេក្ខា. តេនាហ ‘‘អវេរា ហោន្តូ’’តិអាទិ. តត្ថ ឧបេក្ខតីតិ កត្តុនិទ្ទេសេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

២៦៣. ហិតោ នាម អត្ថចរោ, តស្មា ហិតាការប្បវត្តិលក្ខណាតិ សត្តានំ ហិតចរណាការេន បវត្តិលក្ខណា, ហិតាការស្ស វា បវត្តនលក្ខណា. ហិតូបសំហាររសាតិ សត្តេសុ ហិតស្ស ឧបនយនកិច្ចា, ឧបនយនសម្បត្តិកា វា. ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៣៧; វិភ. ៩០៩) បវត្តនកស្ស អាឃាតស្ស វិនយនាការេន បច្ចុបតិដ្ឋតិ, ញាណស្ស គោចរភាវំ គច្ឆតិ, យត្ថ វា សយំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ អាឃាតវិនយនំ បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ អាឃាតវិនយបច្ចុបដ្ឋានា. អមនាបានម្បិ សត្តានំ បដិក្កូលេ អប្បដិក្កូលសញ្ញិតារូបេន, បគេវ មនាបានំ យំ មនាបភាវទស្សនំ, តថាបវត្តោ យោនិសោមនសិការោ, តំ បទដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ មនាបភាវទស្សនបទដ្ឋានា. ព្យាបាទូបសមោតិ ព្យាបាទស្ស វិក្ខម្ភនវសេន វូបសមោ. សម្បត្តីតិ សម្បជ្ជនំ សម្មទេវ និព្ពត្តិ. សិនេហសម្ភវោតិ តណ្ហាសិនេហស្ស ឧប្បត្តិ. វិបត្តីតិ វិនាសោ. មេត្តាមុខេន ហិ រាគោ វញ្ចេតិ.

ករុណាទីនំ លក្ខណាទីសុ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វិសេសមត្តមេវ វណ្ណយិស្សាម. សត្តានំ បវត្តទុក្ខស្ស អបនយនាការោ. អបនយនំ បន ហោតុ វា មា វា, យោ ទុក្ខាបនយនាការោ, តថាបវត្តិលក្ខណា ទុក្ខាបនយនាការប្បវត្តិលក្ខណា. អបនេតុកាមតាយ បរេសំ ទុក្ខស្ស អសហនំ អនធិវាសនំ បរទុក្ខាសហនំ. ន វិហិំសា អវិហិំសា, សត្តានំ អវិហេឋនំ. តំ បច្ចុបដ្ឋបេតិ, វិហិំសាយ វា បដិបក្ខភាវេន បច្ចុបតិដ្ឋតីតិ អវិហិំសាបច្ចុបដ្ឋានា. វិហិំសូបសមោតិ ឯត្ថ វិហិំសន្តិ ឯតាយ សត្តេ, វិហិំសនំ វា នេសំ តន្តិ វិហិំសា, សត្តានំ វិហេឋនាការេន បវត្តោ ករុណាយ បដិបក្ខភូតោ បដិឃចិត្តុប្បាទោ. ករុណាមុខេន សោកោ វញ្ចេតីតិ អាហ ‘‘សោកសម្ភវោ វិបត្តី’’តិ.

បមោទនលក្ខណាតិ បរសម្បត្តិយា បមោទនលក្ខណា. អនិស្សាយនរសាតិ ឥស្សាយនស្ស ឧសូយនស្ស បដិបក្ខភាវកិច្ចា. សត្តានំ សម្បត្តិយា, បន្តសេនាសនេសុ, អធិកុសលធម្មេសុ ច អសហនំ អរមណំ អរតិឥច្ចេវ សង្គហំ គច្ឆតិ, តស្សា វិហននាការេន បច្ចុបតិដ្ឋតិ, តស្ស វា វិឃាតំ វូបសមំ បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ អរតិវិឃាតបច្ចុបដ្ឋានា.

បហាសោ គេហសិតបីតិវសេន បហដ្ឋភាវោ ឧប្បិលាវិតត្តំ. សត្តេសុ សមភាវទស្សនរសាតិ បិយាទិភេទេសុ សព្ពសត្តេសុ ឧទាសិនវុត្តិយា សមភាវស្សេវ ទស្សនកិច្ចា, ឧបបត្តិតោ ឥក្ខណតោ សមភាវេនេវ តេសំ គហណកិច្ចាតិ អត្ថោ. សត្តេសុ បដិក្កូលាបដិក្កូលាការានំ អគ្គហណតោ តត្ថ បដិឃានុនយានំ វូបសមនាការេន វុត្តិយា តេសំ វូបសមំ វិក្ខម្ភនំ បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ បដិឃានុនយវូបសមបច្ចុបដ្ឋានា. ឯវំ បវត្តកម្មស្សកតាទស្សនបទដ្ឋានាតិ ឯត្ថ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឥមិនា ព្យតិរេកមុខេន ហិតូបសំហារទុក្ខាបនយនសម្បត្តិបមោទនាការេន បច្ចាមសន្តោ មេត្តាទីនំ តិស្សន្នំ បវត្តិអាការបដិសេធនមុខេន បវត្តំ កម្មស្សកតាញាណំ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារស្ស អាសន្នការណំ, ន យំ កិញ្ចីតិ ទស្សេតិ.

២៦៤. វិបស្សនាសុខញ្ចេវ ភវសម្បត្តិ ចាតិ ឯត្ថ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារោ ចាតិ វត្តព្ពំ. តម្បិ ហិ នេសំ សាធារណបយោជនំ. តថា ‘‘សុខំ សុបតី’’តិអាទយោ (អ. និ. ៨.១; ១១.១៥) ឯកាទសានិសំសា. តេ បន ហេដ្ឋា វុត្តា ឯវាតិ ឥធ ន គហិតា.

និស្សរតិ អបគច្ឆតិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ, បហាយកំ. កាមញ្ចេតេហិ បញ្ចបិ នីវរណានិ, តទេកដ្ឋា ច បាបធម្មា វិក្ខម្ភនវសេន បហីយន្តិ, ឧជុវិបច្ចនីកទស្សនវសេន បន ព្យាបាទាទយោ បាឡិយំ (ទី. និ. ៣.៣២៦; អ. និ. ៦.១៣) វុត្តា. ឯវញ្ច កត្វា រាគនិស្សរណតាវចនំ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារស្ស សុដ្ឋុ សមត្ថិតំ ទដ្ឋព្ពំ.

២៦៥. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ព្រហ្មវិហារេសុ. មេត្តា សត្តេសុ យថារហំ ទានបិយវចនាទិសីលសុតាទិគុណគហណវសេន បវត្តតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សត្តានំ មនាបភាវទស្សនបទដ្ឋានា’’តិ. រាគោបិ តត្ថ យថា តថា គុណគ្គហណមុខេនេវ បវត្តតិ មនាបសញ្ញាបលោភតោតិ អាហ ‘‘គុណទស្សនសភាគតាយា’’តិ. តស្មា មិត្តមុខសបត្តោ វិយ តុល្យាការេន ទូសនតោ រាគោ មេត្តាយ អាសន្នបច្ចត្ថិកោ, សោ លហុំ ឱតារំ លភតិ សតិសម្មោសមត្តេនាបិ មេត្តំ អបនីយ តស្សា វត្ថុស្មិំ ឧប្បជ្ជនារហត្តា. តតោតិ រាគតោ, រាគស្ស វា ឱតារលាភតោ. សភាគវិសភាគតាយាតិ សភាគស្ស, សភាគេន វា វិសភាគតាយ. សត្តេសុ ហិ មនាបាការគាហិនោ មេត្តាសភាគស្ស តព្ពិបរីតសភាវោ ព្យាបាទោ តេន វិសភាគោ. តស្មា សោ ឱតារំ លភមានោ ចិរេនេវ លភេយ្យាតិ បុរិសស្ស ទូរេ ឋិតសបត្តោ វិយ មេត្តាយ ទូរបច្ចត្ថិកោ. តតោតិ ព្យាបាទតោ. និព្ភយេនាតិ អនុស្សង្កនបរិសង្កនេន, លទ្ធបតិដ្ឋាយ មេត្តាយ ព្យាបាទេន ទុប្បធំសិយត្តាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘មេត្តាយិស្សតី’’តិអាទិ.

ឥដ្ឋានន្តិ បិយានំ. កន្តានន្តិ កមនីយានំ. មនាបានន្តិ មនវឌ្ឍនកានំ. តតោ ឯវ មនោ រមេន្តីតិ មនោរមានំ. លោកាមិសបដិសំយុត្តានន្តិ តណ្ហាសន្និស្សិតានំ. អប្បដិលាភតោ សមនុបស្សតោតិ អប្បដិលាភេន អហមិមេ ន លភាមីតិ បរិតស្សតោ. អតីតន្តិ អតិក្កន្តំ. និរុទ្ធន្តិ និរោធប្បត្តំ. វិបរិណតន្តិ សភាវវិគមេន វិគតំ. សមនុស្សរតោតិ អនុត្ថុននវសេន ចិន្តយតោ. គេហសិតន្តិ កាមគុណនិស្សិតំ. ‘‘អាទិនា’’តិ ឥមិនា ‘‘សោតវិញ្ញេយ្យានំ សទ្ទាន’’ន្តិ ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. វិបត្តិទស្សនសភាគតាយាតិ យេសុ សត្តេសុ ភោគាទិវិបត្តិទស្សនមុខេន ករុណា បវត្តតិ, តេសុ តន្និមិត្តមេវ អយោនិសោ អាភោគេ សតិ យថាវុត្តទោមនស្សមុខេន សោកោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សោ ករុណាយ អាសន្នបច្ចត្ថិកោ. សោកោ ហិ ឥធ ទោមនស្សសីសេន វុត្តោ. សភាគវិសភាគតាយាតិ ឯត្ថ សត្តេសុ ទុក្ខាបនយនកាមតាការស្ស ករុណាសភាគស្ស តេសុ ទុក្ខូបនយនាការោ វិហេសាសភាវោ វិសភាគោតិ តាយ សភាគវិសភាគតាយ សា ឱតារំ លភមានា ចិរេនេវ លភេយ្យាតិ បុរិសស្ស ទូរេ ឋិតសបត្តោ វិយ ករុណាយ ទូរបច្ចត្ថិកា វុត្តា.

សម្បត្តិទស្សនសភាគតាយាតិ យេសុ សត្តេសុ ភោគាទិសម្បត្តិទស្សនមុខេន មុទិតា បវត្តតិ, តេសុ តន្និមិត្តមេវ អយោនិសោ អាភោគេ សតិ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានំ រូបាន’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣០៦) វុត្តសោមនស្សមុខេន បហាសោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សោ ច មុទិតាយ អាសន្នបច្ចត្ថិកោ. បហាសោ ហិ ឥធ សោមនស្សសីសេន វុត្តោ. សភាគវិសភាគតាយាតិ ភោគាទិសម្បត្តីហិ មុទិតេសុ សត្តេសុ បមោទនាការស្ស មុទិតាសភាគស្ស តត្ថ អនភិរមនាការា អរតិ វិសភាគាតិ តាយ សភាគវិសភាគតាយ សា ឱតារំ លភមានា ចិរេនេវ លភេយ្យាតិ បុរិសស្ស ទូរេ ឋិតសបត្តោ វិយ មុទិតាយ ទូរបច្ចត្ថិកា វុត្តា. បមុទិតោ ចាតិអាទិ មុទិតាយ សិទ្ធាយ អយម្បិ អរតិ ន ហោតីតិ លទ្ធព្ពគុណទស្សនវសេន វុត្តំ, ន ឥធាធិប្បេតអរតិនិគ្គហទស្សនវសេន. កាយចិត្តវិវេកបដិបក្ខាយ វា អរតិយា វិក្ខម្ភិតាយ មុទិតាយ បដិបក្ខា អរតិ សុវិក្ខម្ភនេយ្យា ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ឯកទេសេន អរតិ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អធិកុសលធម្មេសូតិ សមថវិបស្សនាធម្មេសុ.

ពាលករធម្មយោគតោ ពាលស្ស. អត្តហិតបរហិតព្យាមូឡ្ហតាយ មូឡ្ហស្ស. បុថូនំ កិលេសាទីនំ ជននាទីហិ ការណេហិ បុថុជ្ជនស្ស. កិលេសោធីនំ មគ្គោធីហិ អជិតត្តា អនោធិជិនស្ស, ឱធិជិនា វា សេក្ខា ឱធិសោវ កិលេសានំ ជិតត្តា. តេន ឥមស្ស ឱធិជិតភាវំ បដិក្ខិបតិ. សត្តមភវាទិតោ ឧទ្ធំ បវត្តនវិបាកស្ស អជិតត្តា អវិបាកជិនស្ស, វិបាកជិនា វា អរហន្តោ អប្បដិសន្ធិកត្តា. តេនស្ស អសេក្ខត្តំ បដិក្ខិបតិ. អនេកាទីនវេ សព្ពេសម្បិ បាបធម្មានំ មូលភូតេ សម្មោហេ អាទីនវានំ អទស្សនសីលតាយ អនាទីនវទស្សាវិនោ. អាគមាធិគមាភាវា អស្សុតវតោ. ឯទិសោ ឯកំសេន អន្ធបុថុជ្ជនោ នាម ហោតីតិ តស្ស អន្ធបុថុជ្ជនភាវទស្សនត្ថំ បុនបិ ‘‘បុថុជ្ជនស្សា’’តិ វុត្តំ. ឯវរូបាតិ វុត្តាការេន សម្មោហបុព្ពិកា. រូបំ សា នាតិវត្តតីតិ រូបានំ សមតិក្កមនាយ ការណំ ន ហោតិ, រូបារម្មណេ កិលេសេ នាតិវត្តតីតិ អធិប្បាយោ. សោមនស្សទោមនស្សរហិតំ អញ្ញាណមេវ អញ្ញាណុបេក្ខា. ទោសគុណាវិចារណវសេន សភាគត្តាតិ យថា ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា មេត្តាទយោ វិយ សត្តេសុ ហិតូបសំហារាទិវសេន គុណទោសេ អវិចារេន្តី កេវលំ អជ្ឈុបេក្ខនវសេនេវ បវត្តតិ, ឯវំ អញ្ញាណុបេក្ខា សត្តេសុ វិជ្ជមានម្បិ គុណទោសំ អចិន្តេន្តី កេវលំ អជ្ឈុបេក្ខនវសេនេវ បវត្តតីតិ ទោសគុណាវិចារណវសេន សភាគា. តស្មា សា លហុំ ឱតារំ លភតីតិ ព្រហ្មវិហារុបេក្ខាយ អាសន្នបច្ចត្ថិកា វុត្តា. សភាគវិសភាគតាយាតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ មជ្ឈត្តាការស្ស ឧបេក្ខាសភាគស្ស តត្ថ អនុរោធវិរោធបវត្តិអាការា រាគបដិឃា វិសភាគាតិ តាយ សភាគវិសភាគតាយ តេ ឱតារំ លភមានា ចិរេនេវ លភេយ្យុន្តិ បុរិសស្ស ទូរេ ឋិតសបត្តោ វិយ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារស្ស ទូរបច្ចត្ថិកា វុត្តា.

២៦៦. កត្តុកាមតា ឆន្ទោ អាទិ ‘‘ឆន្ទមូលកា កុសលា ធម្មា’’តិ (អ. និ. ៨.៨៣) វចនតោ, អថ វា សត្តេសុ ហិតេសិតាទុក្ខាបនយនកាមតាទិនា អនវជ្ជាភិបត្ថនាវសេន បវត្តនតោ ‘‘កត្តុកាមតា ឆន្ទោ អាទី’’តិ វុត្តំ. ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារោបិ ហិ សត្តេសុ អនិរាកតហិតច្ឆន្ទោយេវ ‘‘តត្ថ អព្យាវដតា អបណ្ណកបដិបទា’’តិ អជ្ឈុបេក្ខនាការេន បវត្តតិ មាតា វិយ សកិច្ចបសុតេ បុត្តេ. នីវរណាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន តទេកដ្ឋកិលេសានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. កត្ថចិ សត្តគ្គហណម្បិ សង្ខារគ្គហណមេវ ហោតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ យថា ‘‘សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ (អ. និ. ១០.២៧; ខុ. បា. ៤.១), ន ឯវមិធាតិ អាហ ‘‘បញ្ញត្តិធម្មវសេន ឯកោ វា សត្តោ អនេកេ វា សត្តា អារម្មណ’’ន្តិ. បញ្ញត្តិធម្មវសេនាតិ បញ្ញត្តិសង្ខាតធម្មវសេន. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘សុខិតា ហោន្តូ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ២.២៣) ភាវនាយំ សុខាទិគ្គហណម្បិ លព្ភតិ. តំ បន ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ (ធ. ប. ២៥៥; ថេរគា. ៦៧៦; នេត្តិ. ៥) វិបស្សនាយ អនិច្ចលក្ខណគហណំ វិយ អប្បធានភូតំ, សត្តបញ្ញត្តិ ឯវ បធានភាវេន គយ្ហតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបចារេ វា បត្តេ អារម្មណវឌ្ឍនំ តត្ថាបិ សីមាសម្ភេទសិទ្ធិតោតិ អធិប្បាយោ.

ឯកមាវាសំ បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘សត្តេ មេត្តាយ ផរិស្សាមី’’តិ ឯវំ ញាណេន បរិច្ឆេទំ កត្វា ឯកា រច្ឆា បរិច្ឆិន្ទិតព្ពាតិ យោជនា. រច្ឆាគហណេន រច្ឆាវាសិនោ សត្តា គហិតា យថា ឯកំ ទិសន្តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ.

២៦៧. កសិណានំ និស្សន្ទោតិ កសិណជ្ឈានានំ និស្សន្ទផលសទិសា អារុប្បា អរូបជ្ឈានានិ, កសិណជ្ឈានានំ បារិបូរិយាវ សិជ្ឈនតោ. តេហិ វិនា អសិជ្ឈនតោតិ កេចិ. សមាធិនិស្សន្ទោតិ រូបជ្ឈានសមាធីនំ, ហេដ្ឋិមានំ តិណ្ណំ អរូបជ្ឈានសមាធីនញ្ច និស្សន្ទោ បដិបាដិយា តេ អធិគន្ត្វាវ បដិលភិតព្ពតោ. វិបស្សនានិស្សន្ទោ វិបស្សនានុភាវេន លទ្ធព្ពតោ, វិបស្សនាវសេនេវ ច សមាបជ្ជិតព្ពតោ. សមថវិបស្សនានិស្សន្ទោ និរោធសមាបត្តិ. យថាហ ‘‘ទ្វីហិ ពលេហិ សមន្នាគតត្តា’’តិអាទិ (វិសុទ្ធិ. ២.៨៦៨). ‘‘បុរិមព្រហ្មវិហារត្តយនិស្សន្ទោ’’តិ ឥមិនា មេត្តាទិវសេន តីណិ ឈានានិ អធិគន្ត្វា ឋិតស្សេវ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារោ, ន ឥតរស្សាតិ ទស្សេតិ. តមេវត្ថំ ឧបមាយ បាកដតរំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

២៦៨. សិយាតិ វុច្ចមានាការេន សិយា កស្សចិ បរិវិតក្កោ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ មេត្តាទីសុ ព្រហ្មវិហារតា វេទិតព្ពា, ឥតរកម្មដ្ឋានានិ អត្តហិតបដិបត្តិមត្តានិ. ឥមានិ បន ‘‘សព្ពេ សត្តា សុខិតា ហោន្តូ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ២.២២) បរហិតបដិបត្តិភូតានិ. តស្មា សត្តេសុ សម្មា បដិបត្តិភាវេន សេដ្ឋា ឯតេ វិហារា. ព្រហ្មានោតិ ឧបបត្តិព្រហ្មានោ. តេ ហិ ឥធ ឈានភាវនាយ វិនីវរណចិត្តា ហុត្វា ព្រហ្មលោកេ ឧប្បន្នា តត្ថ យាវតាយុកំ វិនីវរណចិត្តាវ ហោន្តិ. តស្មា ‘‘និទ្ទោសចិត្តា វិហរន្តី’’តិ វទន្តិ. ព្រហ្មានោតិ វា សកលពុទ្ធគុណហេតុភូតានំ ទានបារមិតាទីនំ ពុទ្ធករធម្មានំ បរិបូរណវសេន ព្រូហិតគុណា មហាសត្តា ពោធិសត្តា. តេ ហិ សព្ពសត្តានំ ហិតេសនេន, អហិតាបនយនេន, សម្បត្តិបមោទនេន, សព្ពត្ថ វិវជ្ជិតាគតិគមនមជ្ឈត្តភាវាធិដ្ឋានេន ច និទ្ទោសចិត្តា វិហរន្តិ. ឯវន្តិ យថា តេ ឧបបត្តិព្រហ្មានោ, មហាពោធិសត្តព្រហ្មានោ វា, ឯវំ ឯតេហិ ព្រហ្មវិហារេហិ សម្បយុត្តា សមង្គីភូតា.

២៦៩. ចតស្សោវាតិអាទិបញ្ហស្សាតិ ចតស្សោតិអាទិកស្ស តិវិធស្ស បញ្ហស្ស. វិសុទ្ធិមគ្គាទិវសាតិ ឯត្ថ ព្យាបាទសំកិលេសាទិតោ វិសុជ្ឈនុបាយោ វិសុទ្ធិមគ្គោ. អាទិ-សទ្ទេន ហិតូបសំហារាទិមនសិការវិសេសា សង្គហិតា. អាសំ មេត្តាទីនំ. អប្បមាណេតិ បមាណរហិតេ. យេនាតិ យេន ការណេន. តន្តិ តស្មា. ទ-ការោ បទសន្ធិករោ.

ព្យាបាទពហុលស្ស វិសុទ្ធិមគ្គោតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ, ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បក្ខបាតវសេន អនាភុជនមនាភោគោ មជ្ឈត្តាការោតិ អធិប្បាយោ. យ្វាយំ ចតុព្ពិធោ សត្តេសុ មនសិការោ វុត្តោ, តមេវ ឧបមាយ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា ច យថា មាតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វុត្តស្សាបិ ហិតូបសំហារាទិអត្ថស្ស ឧបមេយ្យភាវំ ឧបនេត្វា ទស្សេតុំ អត្ថុបនយនត្ថោ ‘‘យស្មា ចា’’តិ ច-សទ្ទោ. បរិយាយេតិ វារេ, តស្មិំ តស្មិំ កិច្ចវសេន បរិវត្តនក្កមេតិ អត្ថោ. អព្យាវដាតិ អនុស្សុក្កា. តថាតិ យថា មាតា ទហរាទីសុ បុត្តេសុ, តថា សព្ពសត្តេសុ មេត្តាទិវសេន មេត្តាយនាទិវសិកេន ភវិតព្ពន្តិ យោជនា. តស្មាតិ យស្មា សព្ពេបិ សំកិលេសធម្មា យថារហំ ទោសមោហរាគបក្ខិយា, តេហិ ច វិសុជ្ឈនុបាយោ អប្បមញ្ញា, ហិតូបសំហារាទិវសេន ចតុព្ពិធោ ច សត្តេសុ មនសិការោ, តស្មា វិសុទ្ធិមគ្គាទិវសា ចតស្សោវ អប្បមញ្ញា. ចតស្សោបិ ឯតា ភាវេតុកាមេន ន ឯកេកន្តិ អធិប្បាយោ. សតិ ហិ សព្ពសង្គហេ កមេន ភវិតព្ពំ. ហិតេសិតា មេត្តាយនន្តិ អាហ ‘‘ឯវំ បត្ថិតហិតាន’’ន្តិ. សម្ភាវេត្វា វាតិ ‘‘ឥមាយ បដិបត្តិយា អយំ និរយាទីសុ និព្ពត្តេយ្យា’’តិ បរិកប្បេត្វា វា. ទុក្ខាបនយនាកអារប្បវត្តិវសេន បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. តតោ បរន្តិ តតោ ហិតាការប្បវត្តិអាទិតោ បរំ. កត្តព្ពាភាវតោតិ ចតុត្ថស្ស បការស្ស កត្តព្ពស្ស អភាវតោ. អយំ កមោតិ អយំ ឥមាសំ អប្បមញ្ញានំ យេភុយ្យេន បវត្តនក្កមោតិ កត្វា វុត្តំ, ន ‘‘ឥមិនាវ កមេន ឯតាសំ បវត្តិ, ន អញ្ញថា’’តិ. មេត្តាទីនំ ហិ តិស្សន្នំ ភាវនានំ កមនិយមោ នត្ថិ, យំ វា តំ វា បឋមំ ភាវេតុំ លព្ភា, ទេសនាក្កមវសេន វា ឯវំ វុត្តំ.

ឯកសត្តស្សាបីតិ ឯកស្សាបិ សត្តស្ស. អប្បដិភាគនិមិត្តត្តា បរិច្ឆេទគ្គហណំ នត្ថិ, ន ច សម្មុតិសច្ចវសេន បវត្តំ សត្តគ្គហណំ បរិច្ឆិន្នរូបាទិគ្គហណំ ហោតីតិ អប្បនាប្បត្តិយា អបរាមាសសត្តគ្គហណមុទ្ធភូតានំ មេត្តាទីនំ ឯកសត្តារម្មណានម្បិ អប្បមាណគោចរតា វុត្តា. ឯវំ បមាណំ អគ្គហេត្វាតិ យថា ឧទ្ធុមាតកាទីសុ អតិរេកុទ្ធុមាតកាទិភាវប្បត្តេ បទេសេ និមិត្តំ គយ្ហតិ, ឯវំ បមាណំ អគ្គហេត្វា. សកលផរណវសេនាតិ និរវសេសផរណវសេន.

២៧០. និស្សរណត្តាតិ ឯត្ថ យំ យស្ស និស្សរណំ, តំ តស្ស ឧជុបដិបក្ខភូតមេវ ហោតិ. យថា កាមានំ នេក្ខម្មំ, រូបានំ អារុប្បា, សង្ខារានំ និព្ពានំ, ឯវំ ទោមនស្សសហិតានំ ព្យាបាទវិហិំសារតីនំ និស្សរណភូតា មេត្តាករុណាមុទិតា ន សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ. និស្សរណគ្គហណេនេវ ច បុព្ពភាគិយានំ តាសំ ឧបេក្ខាសម្បយោគោបិ អនុញ្ញាតោតិ ទដ្ឋព្ពំ អនិស្សរណភាវតោ. តថា ហិ អដ្ឋវីសតិយា ចិត្តុប្បាទេសុ ករុណាមុទិតានំ បវត្តិំ អាចរិយា ឥច្ឆន្តិ. ន ហិ ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា ឧបេក្ខាវេទនំ វិនា វត្តតិ បារិសុទ្ធិឧបេក្ខា វិយ. ន ហិ កទាចិ បារិសុទ្ធិឧបេក្ខា វេទនុបេក្ខំ វិនា វត្តតីតិ.

២៧១. សាតសហគតន្តិ សុខសហគតំ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘តតោ ត្វំ ភិក្ខូ’’តិអាទិកាយ (អ. និ. ៨.៦៣) ទេសនាយ ចតុន្នម្បិ អប្បមញ្ញានំ សវិតក្កាទិភាវោ វិយ ឧបេក្ខាសហគតភាវោបិ វិញ្ញាយតិ, តស្មា. ចតស្សោបិ អប្បមញ្ញា ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានិកាតិ ចោទកស្ស អធិប្បាយោ. ឯវញ្ហិ សតីតិ យទិ មូលសមាធិម្ហិ វុត្តមត្ថំ អនន្តរំ វុត្តតាយ ព្រហ្មវិហារេសុ បក្ខិបតិ, ឯវំ សន្តេ កាយានុបស្សនាទយោបិ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានិកា សិយុំ, ន បន ហោន្តិ វិបស្សនាវសេន ទេសិតត្តាតិ អធិប្បាយោ, ហោន្តុ កាយានុបស្សនាទយោ អានាបានភាវនាវសេន ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានិកាតិ វទេយ្យាតិ អាសង្កន្តោ អាហ ‘‘វេទនាទីសូ’’តិអាទិ. ព្យញ្ជនច្ឆាយាមត្តំ គហេត្វាតិ ‘‘មេត្តា មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា ភវិស្សតី’’តិអាទីហិ ព្យញ្ជនេហិ បកាសិតោ ឯវ ចិត្តសមាធិ ‘‘អជ្ឈត្តំ មេ ចិត្តំ ឋិតំ ភវិស្សតី’’តិអាទីហិបិ ព្យញ្ជនេហិ បកាសិតោតិ ព្យញ្ជនតោ លព្ភមានសមាធិច្ឆាយាមត្តំ គហេត្វា ឧភយត្ថ លព្ភមានំ អធិប្បាយំ អគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ. សុត្តត្ថំ ហិ អញ្ញថា វទន្តោ អយថាវាទិតាយ សត្ថារំ អបវទន្តោ នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខី’’តិ.

២៧២. ‘‘តយិមំ ទោសំ បរិហរិតុកាមេន ន សព្ពំ សុត្តំ នីតត្ថមេវ, តស្មា គរុកុលតោ អធិប្បាយោ មគ្គិតព្ពោ’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘គម្ភីរំ ហី’’តិអាទិំ វត្វា តត្ថ អាទិតោ បដ្ឋាយ អធិប្បាយំ ទស្សេតុំ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិមាហ. អាយាចិតា ធម្មទេសនា ឯតេនាតិ អាយាចិតធម្មទេសនោ, តំ អាយាចិតធម្មទេសនំ. ឯវមេវាតិ គរហនេ និបាតោ, មុទា ឯវាតិ អត្ថោ. អជ្ឈត្តន្តិ គោចរជ្ឈត្តេ, កម្មដ្ឋានារម្មណេតិ អត្ថោ. យស្មា ចិត្តេកគ្គតា នាម សសន្តតិបរិយាបន្នា ហោតិ, តស្មា អត្ថវណ្ណនាយំ ‘‘និយកជ្ឈត្តវសេនា’’តិ វុត្តំ. ចិត្តំ ឋិតំ ភវិស្សតីតិ ពហិទ្ធា អវិក្ខិប្បមានំ ឯកគ្គភាវេ ឋិតំ ភវិស្សតិ. តតោ ឯវ សុសណ្ឋិតំ, សុដ្ឋុ សមាហិតន្តិ អត្ថោ. ឧប្បន្នាតិ អវិក្ខម្ភិតា. បាបកាតិ លាមកា. អកុសលា ធម្មាតិ កាមច្ឆន្ទាទយោ អកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន អកុសលា ធម្មា. ចិត្តំ បរិយាទាយ បវត្តិតុំ ឱកាសាទានេន កុសលចិត្តំ ខេបេត្វា ន ច ឋស្សន្តីតិ យោជនា. ឥមិនា យថាវុត្តស្ស សមាធានស្ស ការណមាហ.

ចិត្តេកគ្គតាមត្តោតិ ភាវនមនុយុត្តេន បដិលទ្ធមត្តំ នាតិសុភាវិតំ សមាធានំ. តំ បន ឧបរិ វុច្ចមានានំ សមាធិវិសេសានំ មូលការណភាវតោ ‘‘មូលសមាធី’’តិ វុត្តោ. ស្វាយំ ចិត្តេកគ្គតាមត្តោ ‘‘អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេមិ សន្និសាទេមិ ឯកោទិំ ករោមិ សមាទហាមី’’តិអាទីសុ វិយ ខណិកសមាធិ អធិប្បេតោ. យថេវ ហិ អញ្ញត្ថាបិ ‘‘អារទ្ធំ ខោ បន មេ, ភិក្ខវេ, វីរិយំ អហោសិ អសល្លីនំ…បេ… សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គ’’ន្តិ (អ. និ. ៨.១១; បារា. ១១) វត្វា ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទិវចនតោ (អ. និ. ៨.១១) បឋមំ វុត្តចិត្តេកគ្គតា ‘‘ខណិកសមាធី’’តិ វិញ្ញាយតិ, ឯវមិធាបីតិ. សោ ឯវ សមាធីតិ មូលសមាធិមាហ.

អស្សាតិ ភិក្ខុនោ, អស្ស វា មូលសមាធិស្ស. ភាវនន្តិ វឌ្ឍនំ. អយំ សមាធីតិ ច មូលសមាធិយេវ អធិប្បេតោ. ឯវំ ភាវិតោតិ យថា អរណិសហិតេន ឧប្បាទិតោ អគ្គិ គោមយចុណ្ណាទីហិ វឌ្ឍិតោ គោមយគ្គិអាទិភាវំ បត្តោបិ អរណិសហិតេន ឧប្បាទិតមូលគ្គីត្វេវ វុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ មូលសមាធិ ឯវ មេត្តាទិវសេន វឌ្ឍិតោតិ កត្វា វុត្តំ.

អញ្ញេសុបិ អារម្មណេសុ បថវីកសិណាទីសុ. តត្ថ យថា មេត្តាភាវនាបុព្ពង្គមេន ភាវនានយេន បថវីកសិណាទីសុ សវិតក្កាទិភាវវសេន ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានសម្បាបនវិធិនា មូលសមាធិស្ស ភាវនា វុត្តា, ឯវំ ករុណាទិភាវនាបុព្ពង្គមំ បថវីកសិណាទីសុបិ ភាវនាវិធិំ ទស្សេត្វា បច្ឆា កាយានុបស្សនាទិបុព្ពង្គមំ ភាវនាវិធិំ ទស្សេន្តោ អាសវក្ខយាយ ធម្មំ ទេសេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ករុណា មេ ចេតោវិមុត្តី’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ ធម្មានុបស្សនាបរិយោសានាយ ទេសនាយ អរហត្តាធិគមាយ កម្មដ្ឋានស្ស កថិតត្តា បុន ‘‘តតោ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥមំ សមាធិំ សវិតក្កម្បី’’តិអាទិ (អ. និ. ៨.៦៣) កស្មា វុត្តន្តិ? ធម្មានុបស្សនាយ មត្ថកប្បត្តិទស្សនត្ថំ. សា ហិ សង្ខារុបេក្ខាភាវេន វត្តមានា យថាវុត្តជ្ឈានធម្មេ សម្មសន្តី វិសេសតោ មត្ថកប្បត្តា នាម ហោតិ. ផលសមាបត្តិភូមិទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ កេចិ.

បុន យតោ ខោ តេតិអាទិ អរហត្តប្បត្តិតោ ឧទ្ធំ លទ្ធព្ពផាសុវិហារទស្សនំ. តត្ថ គគ្ឃសីតិ គមិស្សសិ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘សវិតក្កម្បី’’តិអាទិកា ទេសនា មេត្តាទីនំ អារម្មណតោ អញ្ញស្មិំ អារម្មណេ សមាធិំ សន្ធាយ វុត្តា, ន អប្បមញ្ញា, តស្មា. ‘‘តថេវា’’តិអាទិនា គន្ថន្តរេនបិ តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ. តត្ថ តថេវាតិ តិកចតុក្កជ្ឈានវសេនេវ. អភិធម្មេតិ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ (ធ. ស. ២៥១ អាទយោ), អប្បមញ្ញាវិភង្គាទីសុ (វិភ. ៦៨៤ អាទយោ) ច តត្ថ តត្ថ អភិធម្មប្បទេសេសុ.

២៧៣. សុភបរមាទិវសេនាតិ សុភ-សទ្ទោ ‘‘សុភន្តេវ អធិមុត្តោ ហោតី’’តិ (បដិ. ម. ១.២១២; អ. និ. ៨.៦៦) ឯវំ វុត្តសុភវិមោក្ខំ សន្ធាយ វុត្តោ ឧត្តរបទលោបេន. បរម-សទ្ទោ ឧក្កំសត្ថោ. សុភោ សុភវិមោក្ខោ បរមោ ឧក្កំសោ បរមា កោដិ ឯតិស្សាតិ សុភបរមា, មេត្តាចេតោវិមុត្តិ, តតោ បរំ តាយ សាធេតព្ពំ នត្ថីតិ អត្ថោ. អសាធារណស្ស អត្ថស្ស អធិប្បេតត្តា វិបស្សនាសុខាទយោ ឥធ អនវសរា. ឥតរេតរវិសិដ្ឋាបេតេ វិសេសា, បគេវ បរេហិ. តេនាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ អសទិសោ អានុភាវវិសេសោ វេទិតព្ពោ’’តិ. វិសេសេត្វាតិ អញ្ញមញ្ញំ វិសិដ្ឋំ កត្វា.

តស្ស តស្ស ឧបនិស្សយត្តាតិ សុភវិមោក្ខាទិកស្ស តស្ស តស្ស វិមោក្ខស្ស បកតូបនិស្សយវសេន ឧបនិស្សយបច្ចយភាវតោ. ឥទានិ តមត្ថំ បាកដតរំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘មេត្តាវិហារិស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. អស្ស មេត្តាវិហារិស្ស ចិត្តំ ឧបសំហរតោតិ សម្ពន្ធោ. អប្បដិក្កូលបរិចយាតិ មេត្តាភាវនាវសេន សត្តសញ្ញិតេ យត្ថ កត្ថចិ អារម្មណេ អប្បដិក្កូលាការេនេវ គហណស្ស បរិចិតត្តា. តស្ស សង្ខារភូតម្បិ យំ កិញ្ចិ អារម្មណំ អប្បដិក្កូលាការេនេវ បច្ចុបតិដ្ឋតិ, បគេវ សភាវតោ. ‘‘អប្បដិក្កូល’’ន្តិ តត្ថស្ស ចិត្តំ អភិរតិវសេន និរាសង្កំ បវត្តតិ, បច្ចនីកធម្មេហិ ច សុខេន, សុដ្ឋុ ច វិមុច្ចតិ, យតស្ស ឈានស្ស វិមោក្ខបរិយាយោ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘អប្បដិក្កូលេសូ’’តិអាទិ. យថាវុត្តោ ច អត្ថោ អនត្ថចរណាទិអធិប្បាយេន សចេតនេ អារម្មណេ អាឃាតំ ឧប្បាទេន្តស្ស បដិក្កូលបរិចយា អចេតនេបិ វាតាតបាទិកេ អាឃាតុប្បត្តិយា វិភាវេតព្ពោ. ន តតោ បរន្តិ តតោ សុភវិមោក្ខតោ បរំ កស្សចិ វិមោក្ខស្ស ឧបនិស្សយោ ន ហោតីតិ អត្ថោ.

អភិហនន្តិ ឯតេនាតិ អភិឃាតោ, ទណ្ឌោ អភិឃាតោ យស្ស តំ ទណ្ឌាភិឃាតំ, តំ អាទិ យស្ស តំ ទណ្ឌាភិឃាតាទិ, ទណ្ឌាភិឃាតាទិ រូបំ និមិត្តំ យស្ស តំ ទណ្ឌាភិឃាតាទិរូបនិមិត្តំ. កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘សត្តទុក្ខ’’ន្តិ, ទណ្ឌប្បហារាទិជនិតំ ករជរូបហេតុកំ សត្តានំ ឧប្បជ្ជនកទុក្ខន្តិ អត្ថោ. រូបេ អាទីនវោ សុបរិវិទិតោ ហោតិ ករុណាវិហារិស្ស រូបនិមិត្តត្តា, ទុក្ខស្ស ករុណាយ ច បរទុក្ខាសហនរសត្តាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ អាកាសេ. ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ សព្ពសោ រូបានំ អភាវោ វិវរមបគមោតិ.

តេន តេនាតិអាទីសុ អយំ យោជនា – តេន តេន ភោគសម្បត្តិអាទិនា បាមោជ្ជការណេន បមុទិតានំ សត្តានំ ឧប្បន្នបាមោជ្ជវិញ្ញាណំ សមនុបស្សន្តស្ស យោគិនោ ‘‘សាធុ វតាយំ សត្តោ បមោទតី’’តិ មុទិតាយ បវត្តិសម្ភវតោ បមុទិតវិញ្ញាណស្ស ទស្សនេន វិញ្ញាណគ្គហណបរិចិតំ ចិត្តំ ហោតីតិ.

អនុក្កមាធិគតន្តិ អាកាសកសិណវជ្ជេ យត្ថ កត្ថចិ កសិណេ រូបាវចរជ្ឈានាធិគមានុក្កមេន រូបវិរាគភាវនាយ អធិគតំ. អាកាសនិមិត្តំ គោចរោ ឯតស្សាតិ អាកាសនិមិត្តគោចរំ, តស្មិំ អាកាសនិមិត្តគោចរេ បឋមារុប្បវិញ្ញាណេ. ចិត្តំ ឧបសំហរតោតិ ទុតិយារុប្បាធិគមាយ ភាវនាចិត្តំ នេន្តស្ស, តថា ភាវយតោតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ តស្មិំ បឋមារុប្បវិញ្ញាណេ. ចិត្តន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនចិត្តំ. បក្ខន្ទតីតិ អនុបវិសតិ វិមោក្ខភាវេន អប្បេតិ.

អាភោគាភាវតោតិ ‘‘សុខិតា ហោន្តូ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ២.២៣) សុខាសីសនាទិវសេន អាភុជនាភាវតោ. សត្តានំ សុខាសីសនាទិវសេន បវត្តមានា មេត្តាទិភាវនាវ បរមត្ថគ្គហណមុខេន សត្តេ អារម្មណំ ករោតិ, ឧបេក្ខាភាវនា បន តថា អប្បវត្តិត្វា កេវលំ អជ្ឈុបេក្ខនវសេនេវ សត្តេ អារម្មណំ ករោតីតិ អាហ ‘‘ឧបេក្ខាវិហារិស្ស សុខទុក្ខាទិបរមត្ថគ្គាហវិមុខភាវតោ អវិជ្ជមានគ្គហណទុក្ខំ ចិត្តំ ហោតី’’តិ. ននុ ច ‘‘កម្មស្សកា សត្តា, តេ កស្ស រុចិយា សុខិតា វា ភវិស្សន្តី’’តិអាទិនា បដិក្ខេបវសេនបិ បរមត្ថគ្គហណមុខេនេវ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារោបិ សត្តេ អារម្មណំ ករោតីតិ? សច្ចមេតំ, តំ បន ភាវនាយ បុព្ពភាគេ, មត្ថកប្បត្តិយំ បន កេវលំ អជ្ឈុបេក្ខនវសេនេវ សត្តេ អារម្មណំ ករោតីតិ សវិសេសំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានេ ឯវ វិសយេ តស្ស បវត្តិ. អវិជ្ជមានគ្គហណទុក្ខតា ច អជ្ឈុបេក្ខនវសេន អប្បនាប្បត្តិយា អបរាមាសសត្តគ្គហណមុទ្ធភូតតាយ វេទិតព្ពា. សេសំ វុត្តនយមេវ.