២. ធម្មានុស្សតិកថាវណ្ណនា

១៤៦. ធម្មានុស្សតិន្តិ ឯត្ថ បទត្ថោ, សភាវត្ថោ ច អាទិតោ វុត្តោយេវាតិ តំ អនាមសិត្វា ភាវនាវិធានមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ធម្មានុស្សតិំ ភាវេតុកាមេនាបី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. កស្មា បនេត្ថ ពុទ្ធានុស្សតិយំ វិយ ‘‘អវេច្ចប្បសាទសមន្នាគតេនា’’តិ ន វុត្តំ. ននុ ឯតា បដិបាដិយា ឆ អនុស្សតិយោ អរិយសាវកានំ វសេន ទេសនំ អារុឡ្ហាតិ? សច្ចមេតំ, ឯវំ សន្តេបិ ‘‘បរិសុទ្ធសីលាទិគុណានំ បុថុជ្ជនានម្បិ ឥជ្ឈន្តី’’តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អវេច្ចប្បសាទសមន្នាគតេនា’’តិ ឥធ ន វុត្តំ, អរិយសាវកានំ បន សុខេន ឥជ្ឈន្តីតិ. តថាបិ បាឡិយំ អាគតត្តា ច ពុទ្ធានុស្សតិនិទ្ទេសេ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, អយញ្ច វិចារោ បរតោ អាគមិស្សតេវ.

១៤៧. បរិយត្តិធម្មោបីតិ បិ-សទ្ទេន លោកុត្តរធម្មំ សម្បិណ្ឌេតិ. ឥតរេសូតិ សន្ទិដ្ឋិកាទិបទេសុ. លោកុត្តរធម្មោវាតិ អវធារណំ និប្បរិយាយេន សន្ទិដ្ឋិកាទិអត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ, បរិយាយតោ បនេតេ បរិយត្តិធម្មេបិ សម្ភវន្តេវ. តថា ហិ បរិយត្តិធម្មោ ពហុស្សុតេន អាគតាគមេន បរមេន សតិនេបក្កេន សមន្នាគតេន បញ្ញវតា អាទិកល្យាណតាទិវិសេសតោ សយំ ទដ្ឋព្ពោតិ សន្ទិដ្ឋិកោ. អាចរិយបយិរុបាសនាយ វិនា ន លព្ភាតិ ចេ? លោកុត្តរធម្មេបិ សមានេ កល្យាណមិត្តសន្និស្សយេនេវ សិជ្ឈនតោ, តថា សត្ថុសន្ទស្សនេបិ. ‘‘សន្ទិដ្ឋិយា ជយតី’’តិ អយំ បនត្ថោ តិត្ថិយនិម្មទ្ទនេ និប្បរិយាយតោវ លព្ភតិ, កិលេសជយេ បរិយាយតោ បរម្បរាហេតុភាវតោ. ‘‘សន្ទិដ្ឋំ អរហតី’’តិ អយម្បិ អត្ថោ លព្ភតេវ, សព្ពសោ សំកិលេសធម្មានំ បហានំ, វោទានធម្មានំ បរិព្រូហនញ្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តត្តា. អយញ្ច អត្ថោ ‘‘យេ ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ, ឥមេ ធម្មា សរាគាយ សំវត្តន្តិ នោ វិរាគាយ, សញ្ញោគាយ សំវត្តន្តិ នោ វិសញ្ញោគាយ, សឧបាទានាយ សំវត្តន្តិ នោ អនុបាទានាយ. ឯកំសេន, គោតមិ, ធារេយ្យាសិ ‘នេសោ ធម្មោ, នេសោ វិនយោ, នេតំ សត្ថុសាសន’’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤០៦; អ. និ. ៨.៥៣), ‘‘ធម្មាបិ វោ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពា, បគេវ អធម្មា’’តិ (ម. និ. ១.២៤០) ច ឯវមាទីហិ សុត្តបទេហិ វិភាវេតព្ពោ. អកាលិកាធិគមុបាយតាយ អកាលិកោ. វិជ្ជមានតាបរិសុទ្ធតាហិ ឯហិបស្សវិធិំ អរហតីតិ ឯហិបស្សិកោ. តតោ ឯវ វដ្ដទុក្ខនិត្ថរណត្ថិកេហិ អត្តនោ ចិត្តេ ឧបនយនំ, ចិត្តស្ស វា តត្ថ ឧបនយនំ អរហតីតិ ឱបនេយ្យិកោ. វិមុត្តាយតនសីសេ ឋត្វា បរិចយេន សម្មទេវ អត្ថវេទំ, ធម្មវេទញ្ច លភន្តេហិ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហីតិ. ឯវំ សន្ទិដ្ឋិកាទិបទេសុ បរិយត្តិធម្មម្បិ បក្ខិបិត្វា មនសិការោ យុជ្ជតេវ.

សាតិ គាថា. សមន្តភទ្រកត្តាតិ សព្ពភាគេហិ សុន្ទរត្តា. ធម្មស្សាតិ សាសនធម្មស្ស. កិញ្ចាបិ អវយវវិនិមុត្តោ សមុទាយោ នាម បរមត្ថតោ កោចិ នត្ថិ, យេសុ បន អវយវេសុ សមុទាយរូបេន អវេក្ខិតេសុ ‘‘គាថា’’តិ សមញ្ញា, តំ តតោ ភិន្នំ វិយ កត្វា សំសាមិវោហារំ អារោបេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘បឋមេន បាទេន អាទិកល្យាណា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឯកានុសន្ធិក’’ន្តិ ឥទំ នាតិពហុវិភាគំ យថានុសន្ធិនា ឯកានុសន្ធិកំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឥតរស្ស បន តេនេវ ទេសេតព្ពធម្មវិភាគេន អាទិមជ្ឈបរិយោសានភាគា លព្ភន្តីតិ. និទានេនាតិ កាលទេសទេសកបរិសាទិអបទិសនលក្ខណេន និទានគន្ថេន. និគមនេនាតិ ‘‘ឥទមវោចា’’តិអាទិកេន (សំ. និ. ១.២៤៩), ‘‘ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៧) វា យថាវុត្តត្ថនិគមនេន.

អយំ កថា វិសេសតោ សុត្តបិដកសំវណ្ណនាតិ កត្វា សុត្តបិដកវសេន ធម្មស្ស អាទិកល្យាណាទិកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សុត្តបិដកវិនយបិដកានំ វសេន តំ ទស្សេតុំ ‘‘សនិទានសឧប្បត្តិកត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សនិទានសឧប្បត្តិកត្តាតិ យថាវុត្តនិទានេន សនិទានតាយ, សអដ្ឋុប្បត្តិកតាយ ច. វេនេយ្យានំ អនុរូបតោតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា, ធម្មទេសនាយ ច តំតំសិក្ខាបទភាវេន បញ្ញាបិយមានស្ស វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ បវត្តិយមានស្ស អនុរូបតោ. អត្ថស្សាតិ ទេសិយមានស្ស ច សីលាទិអត្ថស្ស. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ (សំ. និ. ១.២៤៩)? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៩៥) តត្ថ តត្ថ ហេតូបមាគហណេន ហេតុទាហរណយុត្តតោ.

ឯវំ សុត្តវិនយវសេន បរិយត្តិធម្មស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តីណិ បិដកានិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា តំ ទស្សេតុំ ‘‘សកលោបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សាសនធម្មោតិ –

‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទា;

សចិត្តបរិយោទបនំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ. (ធ. ប. ១៨៣; ទី. និ. ២.៩០) –

ឯវំ វុត្តស្ស សត្ថុសាសនស្ស បកាសកោ បរិយត្តិធម្មោ. សីលេន អាទិកល្យាណោ សីលមូលកត្តា សាសនស្ស. សមថាទីហិ មជ្ឈេកល្យាណោ តេសំ សាសនសម្បត្តិយា វេមជ្ឈភាវតោ. និព្ពានេន បរិយោសានកល្យាណោ តទធិគមតោ ឧត្តរិករណីយាភាវតោ. សាសនេ សម្មាបដិបត្តិ នាម បញ្ញាយ ហោតិ, តស្សា ច សីលំ, សមាធិ ច មូលន្តិ អាហ ‘‘សីលសមាធីហិ អាទិកល្យាណោ’’តិ. បញ្ញា បន អនុពោធបដិវេធវសេន ទុវិធាតិ តទុភយម្បិ គណ្ហន្តោ ‘‘វិបស្សនាមគ្គេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ’’តិ អាហ. តស្ស និប្ផត្តិ ផលំ, កិច្ចំ និព្ពានសច្ឆិកិរិយា, តតោ បរំ កត្តព្ពំ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ផលនិព្ពានេហិ បរិយោសានកល្យាណោ’’តិ. ផលគ្គហណេន វា សឧបាទិសេសនិព្ពានមាហ, ឥតរេន ឥតរំ, តទុភយញ្ច សាសនសម្បត្តិយា ឱសានន្តិ អាហ ‘‘ផលនិព្ពានេហិ បរិយោសានកល្យាណោ’’តិ.

ពុទ្ធស្ស សុពោធិតា សម្មាសម្ពុទ្ធតា, តាយ អាទិកល្យាណោ តប្បភវត្តា. សព្ពសោ សំកិលេសប្បហានំ វោទានំ, បារិបូរី ច ធម្មសុធម្មតា, តាយ មជ្ឈេកល្យាណោ តំសរីរត្តា. សត្ថារា យថានុសិដ្ឋំ តថា បដិបត្តិ សង្ឃសុប្បដិបត្តិ, តាយ បរិយោសានកល្យាណោ, តាយ សាសនស្ស លោកេ សុប្បតិដ្ឋិតភាវតោ. តន្តិ សាសនធម្មំ. តថត្តាយាតិ យថត្តាយ ភគវតា ធម្មោ ទេសិតោ, តថត្តាយ តថភាវាយ. សោ បន អភិសម្ពោធិ បច្ចេកពោធិ សាវកពោធីតិ តិវិធោ, ឥតោ អញ្ញថា និព្ពានាធិគមស្ស អភាវតោ. តត្ថ សព្ពគុណេហិ អគ្គភាវតោ, ឥតរពោធិទ្វយមូលតាយ ច បឋមាយ ពោធិយា អាទិកល្យាណតា, គុណេហិ វេមជ្ឈភាវតោ ទុតិយាយ មជ្ឈេកល្យាណតា, តទុភយាវរតាយ, តទោសានតាយ ច សាសនធម្មស្ស តតិយាយ បរិយោសានកល្យាណតា វុត្តា.

ឯសោតិ សាសនធម្មោ. នីវរណវិក្ខម្ភនតោតិ វិមុត្តាយតនសីសេ ឋត្វា សទ្ធម្មំ សុណន្តស្ស នីវរណានំ វិក្ខម្ភនសម្ភវតោ. វុត្តំ ហេតំ –

‘‘យថា យថាវុសោ, ភិក្ខុនោ សត្ថា វា ធម្មំ ទេសេតិ, អញ្ញតរោ វា គរុដ្ឋានិយោ សព្រហ្មចារី, តថា តថា សោ តត្ថ លភតិ អត្ថវេទំ លភតិ ធម្មវេទ’’ន្តិ (អ. និ. ៥.២៦).

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ អរិយសាវកោ ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ, បញ្ចស្ស នីវរណានិ តស្មិំ សមយេ បហីនានិ ហោន្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.២១៩) –

ច អាទិ. សមថវិបស្សនាសុខាវហនតោតិ សមថសុខស្ស ច វិបស្សនាសុខស្ស ច សម្បាទនតោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខ’’ន្តិអាទិ (ទី. និ. ១.២៧៩; ម. និ. ២.១៣៨).

តថា –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានតំ;

អមានុសី រតី ហោតិ, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ’’តិ ច. (ធ. ប. ៣៧៤, ៣៧៣);

តថាបដិបន្នោតិ យថា សមថវិបស្សនាសុខំ អាវហតិ, យថា វា សត្ថារា អនុសិដ្ឋំ, តថា បដិបន្នោ សាសនធម្មោ. តាទិភាវាវហនតោតិ ឆឡង្គុបេក្ខាវសេន ឥដ្ឋាទីសុ តាទិភាវស្ស លោកធម្មេហិ អនុបលេបស្ស អាវហនតោ. ឯស ភគវា វុត្តនយេន តិវិធកល្យាណំ ធម្មំ ទេសេន្តោ យំ សាសនព្រហ្មចរិយំ, មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច បកាសេតិ, តំ យថានុរូបំ អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ, ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនន្តិ យោជនា.

តត្ថ អវិសេសេន តិស្សោ សិក្ខា, សកលោ ច តន្តិធម្មោ សាសនព្រហ្មចរិយំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កតមេសានំ ខោ, ភន្តេ, ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ព្រហ្មចរិយំ នចិរដ្ឋិតិកំ អហោសី’’តិអាទិ (បារា. ១៨). សព្ពសិក្ខានំ មណ្ឌភូតសិក្ខត្តយសង្គហិតោ អរិយមគ្គោ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយ’’ន្តិ (មហាវ. ២៣; សំ. និ. ៥.១៨៦). យថានុរូបន្តិ យថារហំ. សិក្ខត្តយសង្គហំ ហិ សាសនព្រហ្មចរិយំ អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ. មគ្គព្រហ្មចរិយេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អត្ថសម្បត្តិយាតិ សម្បន្នត្ថតាយ. សម្បត្តិអត្ថោ ហិ ឥធ សហ-សទ្ទោ. ឥតរំ បន យថាវុត្តេនត្ថេន សាត្ថំ, សព្យញ្ជនញ្ច. យេ បនេត្ថ ‘‘វចនសភាវំ សាត្ថំ, អត្ថសភាវំ សព្យញ្ជន’’ន្តិ វិភជិត្វា វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ, តថា វិភត្តស្ស បរិយត្តិធម្មស្ស អភាវតោ. សទ្ទត្ថា ហិ អភិន្នរូបា វិយ ហុត្វា វិនិយោគំ គច្ឆន្តិ. តថា ហិ នេសំ លោកិយាមិស្សីភាវំ បដិជានន្តិ. សតិបិ វា ភេទេ ‘‘សព្យញ្ជន’’ន្តិ ឯត្ថ យទិ តុល្យយោគោ អធិប្បេតោ ‘‘សបុត្តោ អាគតោ’’តិអាទីសុ វិយ, ឯវំ សតិ ‘‘អត្ថបដិសរណា, ភិក្ខវេ, ហោថ, មា ព្យញ្ជនបដិសរណា’’តិ អត្ថប្បធានវាទោ ពាធិតោ សិយា, អថ វិជ្ជមានតាមត្តំ ‘‘សលោមកោ សបក្ខកោ’’តិអាទីសុ វិយ ព្យញ្ជនសម្បត្តិ អគ្គហិតា សិយា. តស្មា អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

សាត្ថំ សព្យញ្ជនន្តិ ឯត្ថ នេត្តិនយេនាបិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្កាសន…បេ… សព្យញ្ជន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ យទិបិ នេត្តិយំ ព្យញ្ជនមុខេន ព្យញ្ជនត្ថគ្គហណំ ហោតីតិ ‘‘អក្ខរំ បទ’’ន្តិអាទិនា (នេត្តិ. ៤ ទ្វាទសបទ) ព្យញ្ជនបទានិ បឋមំ ឧទ្ទិដ្ឋានិ, ឥធ បន បាឡិយំ ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជន’’ន្តិ អាគតត្តា អត្ថបទានិយេវ បឋមំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្កាសនបកាសនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សង្ខេបតោ កាសនំ ទីបនំ សង្កាសនំ ‘‘មញ្ញមានោ ភិក្ខុ ពទ្ធោ មារស្ស, អមញ្ញមានោ មុត្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៦៤) វិយ. តត្តកេន ហិ តេន ភិក្ខុនា បដិវិទ្ធំ. តេនាហ ‘‘អញ្ញាតំ ភគវា’’តិអាទិ. បឋមំ កាសនំ បកាសនំ. អាទិកម្មស្មិំ ហិ អយំ បសទ្ទោ ‘‘បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.២០) វិយ. តិក្ខិន្ទ្រិយាបេក្ខំ ចេតំ បទទ្វយំ ឧទ្ទេសភាវតោ. តិក្ខិន្ទ្រិយោ ហិ សង្ខេបតោ បឋមញ្ច វុត្តមត្ថំ បដិបជ្ជតិ. សំខិត្តស្ស វិត្ថារវចនំ, សកិំ វុត្តស្ស បុន វចនញ្ច វិវរណវិភជនានិ. យថា ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិ សង្ខេបតោ សកិំយេវ ច វុត្តស្ស អត្ថស្ស ‘‘កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ១) វិត្ថារតោ វិវរណវសេន, វិភជនវសេន ច បុន វចនំ. មជ្ឈិមិន្ទ្រិយាបេក្ខមេតំ បទទ្វយំ និទ្ទេសភាវតោ. វិវដស្ស វិត្ថារតរាភិធានំ, វិភត្តស្ស ច បការេហិ ញាបនំ វេនេយ្យានំ ចិត្តបរិតោសនំ ឧត្តានីករណបញ្ញាបនានិ. យថា ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២) វិវដវិភត្តស្ស អត្ថស្ស ‘‘កតមោ តស្មិំ សមយេ ផស្សោ? យោ តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ផុសនា សម្ផុសនា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២) ឧត្តានីកិរិយា, បញ្ញាបនា ច. មុទិន្ទ្រិយាបេក្ខមេតំ បទទ្វយំ បដិនិទ្ទេសភាវតោ. ‘‘បញ្ញាបនបដ្ឋបនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបកាសនអត្ថបទសមាយោគតោ’’តិបិ បាឋោ.

កថំ បនាយំ បាឋវិកប្បោ ជាតោតិ? វុច្ចតេ – នេត្តិបាឡិយំ អាគតនយេន បុរិមបាឋោ. តត្ថ ហិ –

‘‘សង្កាសនា បកាសនា,

វិវរណា វិភជនុត្តានីកម្មបញ្ញត្តិ;

ឯតេហិ ឆហិ បទេហិ,

អត្ថោ កម្មញ្ច និទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិ. (នេត្តិ. ៤ ទ្វាទសបទ) –

ទេសនាហារយោជនាយ ច ឯតស្សេវត្ថស្ស ‘‘សង្កាសនា បកាសនា’’តិអាទិនា អាគតំ. បច្ឆិមោ បន ‘‘បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ ‘បស្សថា’តិ ចាហា’’តិ (សំ. និ. ២.២០) សុត្តេ អាគតនយេន ព្យញ្ជនមត្តកតោ. ឯវញ្ច នេសំ ទ្វិន្នំ បាឋានំ វិសេសោ, ន អត្ថតោ. តថា ហិ សង្ខេបតោ ‘‘បឋមំ ញាបនំ បញ្ញាបនំ, បឋមមេវ ឋបនំ បដ្ឋបន’’ន្តិ ឥមានិ បទានិ សង្កាសនបកាសនបទេហិ អត្ថតោ អវិសិដ្ឋានិ. យញ្ច បុរិមបាឋេ ឆដ្ឋំ បទំ ‘‘បការតោ ញាបន’’ន្តិ បញ្ញាបនំ វុត្តំ, តំ ទុតិយបាឋេ បកាសនបទេន ‘‘និព្ពិសេសំ បការតោ កាសន’’ន្តិ កត្វា. យស្មា ញាបនកាសនានិ អត្ថាវភាសនសភាវតាយ អភិន្នានិ, សព្ពេសញ្ច វេនេយ្យានំ ចិត្តស្ស តោសនំ, ពុទ្ធិយា ច និសានំ យាថាវតោ វត្ថុសភាវាវភាសនេ ជាយតីតិ. ឯវំ អត្ថបទរូបត្តា បរិយត្តិអត្ថស្ស យថាវុត្តឆអត្ថបទសមាយោគតោ សាត្ថំ សាសនំ.

អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសសម្បត្តិយាតិ ឯត្ថ ឧច្ចារណវេលាយំ អបរិយោសិតេ បទេ វណ្ណោ អក្ខរំ. ‘‘ឯកក្ខរំ បទំ អក្ខរ’’ន្តិ ឯកេ ‘‘អា ឯវំ កិរ ត’’ន្តិអាទីសុ អា-ការាទយោ វិយ. ‘‘វិសុទ្ធករណានំ មនសា ទេសនាវាចាយ អក្ខរណតោ អក្ខរ’’ន្តិ អញ្ញេ. វិភត្តិយន្តំ អត្ថញាបនតោ បទំ. សង្ខេបតោ វុត្តំ បទាភិហិតំ អត្ថំ ព្យញ្ជេតីតិ ព្យញ្ជនំ, វាក្យំ. ‘‘កិរិយាបទំ អព្យយការកវិសេសនយុត្តំ វាក្យ’’ន្តិ ហិ វទន្តិ. បការតោ វាក្យវិភាគោ អាការោ. អាការាភិហិតំ និព្ពចនំ និរុត្តិ. និព្ពចនវិត្ថារោ និស្សេសុបទេសតោ និទ្ទេសោ. ឯតេសំ អក្ខរាទីនំ ព្យញ្ជនបទានំ សម្បត្តិយា សម្បន្នតាយ សព្យញ្ជនំ.

តត្រាយមស្ស អត្ថបទសមាយោគោ, ព្យញ្ជនសម្បត្តិ ច – អក្ខរេហិ សង្កាសេតិ, បទេហិ បកាសេតិ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរតិ, អាការេហិ វិភជតិ, និរុត្តីហិ ឧត្តានីករោតិ, និទ្ទេសេហិ បញ្ញបេតិ, តថា អក្ខរេហិ ឧគ្ឃាដេត្វា បទេហិ វិនេតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុំ, ព្យញ្ជនេហិ វិបញ្ចេត្វា អាការេហិ វិនេតិ វិបញ្ចិតញ្ញុំ, និរុត្តីហិ នេត្វា និទ្ទេសេហិ វិនេតិ នេយ្យំ. ឯវញ្ចាយំ ធម្មោ ឧគ្ឃដិយមានោ ឧគ្ឃដិតញ្ញុំ វិនេតិ, វិបញ្ចិយមានោ វិបញ្ចិតញ្ញុំ, និយ្យមានោ នេយ្យំ. តត្ថ ឧគ្ឃដនា អាទិ, វិបញ្ចនា មជ្ឈេ, នយនមន្តេ. ឯវំ តីសុ កាលេសុ តិធា ទេសិតោ ទោសត្តយវិធមនោ គុណត្តយាវហោ តិវិធវេនេយ្យវិនយនោតិ. ឯវម្បិ តិវិធកល្យាណោយំ ធម្មោ អត្ថព្យញ្ជនបារិបូរិយា ‘‘សាត្ថោ សព្យញ្ជនោ’’តិ វេទិតព្ពោ ‘‘បរិបុណ្ណោ, បរិសុទ្ធោ’’តិ ច.

អត្ថគម្ភីរតាតិអាទីសុ អត្ថោ នាម តន្តិអត្ថោ. ធម្មោ តន្តិ. បដិវេធោ តន្តិយា, តន្តិអត្ថស្ស ច យថាភូតាវពោធោ. ទេសនា មនសា វវត្ថាបិតាយ តន្តិយា ទេសនា. តេ បនេតេ អត្ថាទយោ យស្មា សសាទីហិ វិយ មហាសមុទ្ទោ មន្ទពុទ្ធីហិ ទុក្ខោគាហា, អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា ច, តស្មា គម្ភីរា. អថ វា អត្ថោ នាម ហេតុផលំ. ធម្មោ ហេតុ. ទេសនា បញ្ញត្តិ, យថាធម្មំ ធម្មាភិលាបោ, អនុលោមបដិលោមសង្ខេបវិត្ថារាទិវសេន វា កថនំ. បដិវេធោ អភិសមយោ, អត្ថានុរូបំ ធម្មេសុ, ធម្មានុរូបំ អត្ថេសុ, បញ្ញត្តិបថានុរូបំ បញ្ញត្តីសុ អវពោធោ, តេសំ តេសំ វា ធម្មានំ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ សលក្ខណសង្ខាតោ អវិបរីតសភាវោ. តេបិ ចេតេ អត្ថាទយោ យស្មា អនុបចិតកុសលសម្ភារេហិ ទុប្បញ្ញេហិ សសាទីហិ វិយ មហាសមុទ្ទោ ទុក្ខោគាហា, អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា ច, តស្មា គម្ភីរា. តេសុ បដិវេធស្សាបិ អត្ថសន្និស្សិតត្តា វុត្តំ ‘‘អត្ថគម្ភីរតាបដិវេធគម្ភីរតាហិ សាត្ថ’’ន្តិ អត្ថគុណទីបនតោ. តាសំ ធម្មទេសនានំ ព្យញ្ជនសន្និស្សិតត្តា វុត្តំ ‘‘ធម្មគម្ភីរតាទេសនាគម្ភីរតាហិ សព្យញ្ជន’’ន្តិ តាសំ ព្យញ្ជនសម្បត្តិទីបនតោ.

អត្ថេសុ បភេទគតំ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. អត្ថធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាសុ បភេទគតំ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទាតិ ឥមិស្សាបិ បដិសម្ភិទាយ អត្ថវិសយត្តា អាហ ‘‘អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាវិសយតោ សាត្ថ’’ន្តិ, អត្ថសម្បត្តិយា អសតិ តទភាវតោ. ធម្មោតិ តន្តិ. និរុត្តីតិ តន្តិបទានំ និទ្ធារេត្វា វចនំ. តត្ថ បភេទគតានិ ញាណានិ ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាតិ អាហ ‘‘ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាវិសយតោ សព្យញ្ជនន្តិ, អសតិ ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា តទភាវតោ. បរិក្ខកជនប្បសាទកន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា បរិក្ខកជនានំ កិំកុសលគវេសីនំ បសាទាវហំ, តស្មា សាត្ថំ. អត្ថសម្បន្នន្តិ ផលេន ហេតុនោ អនុមានំ នទីបូរេន វិយ ឧបរិ វុដ្ឋិប្បវត្តិយា. សាត្ថកតា បនស្ស បណ្ឌិតវេទនីយតាយ, សា បរមគម្ភីរសណ្ហសុខុមភាវតោ វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘គម្ភីរោ ទុទ្ទសោ’’តិអាទិ (មហាវ. ៨). លោកិយជនប្បសាទកន្តិ សព្យញ្ជនន្តិ យស្មា លោកិយជនស្ស បសាទាវហំ, តស្មា សព្យញ្ជនំ. លោកិយជនោ ហិ ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា តុស្សតិ, ឥធាបិ ផលេន ហេតុនោ អនុមានំ. សព្យញ្ជនតា បនស្ស សទ្ធេយ្យតាយ, សា អាទិកល្យាណាទិភាវតោ វេទិតព្ពា.

អថ វា បណ្ឌិតវេទនីយតោ សាត្ថ’’ន្តិ បញ្ញាបទដ្ឋានតាយ អត្ថសម្បន្នតំ អាហ, តតោ បរិក្ខកជនប្បសាទកំ. សទ្ធេយ្យតោ សព្យញ្ជនន្តិ សទ្ធាបទដ្ឋានតាយ ព្យញ្ជនសម្បន្នតំ, តតោ លោកិយជនប្បសាទកន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. គម្ភីរាធិប្បាយតោ សាត្ថន្តិ អធិប្បាយតោ អគាធាបារតាយ អត្ថសម្បន្នំ អញ្ញថា តទភាវតោ. ឧត្តានបទតោ សព្យញ្ជនន្តិ សុពោធសទ្ទតាយ ព្យញ្ជនសម្បន្នំ, បរមគម្ភីរស្សបិ អត្ថស្ស វេនេយ្យានំ សុវិញ្ញេយ្យភាវាបាទនតោ. សព្ពោបេស បឋមស្ស អត្ថទ្វយស្ស បភេទោ ទដ្ឋព្ពោ, តថា ចេវ តត្ថ តត្ថ សំវណ្ណិតំ. តថា ហេត្ថ វិកប្បស្ស, សមុច្ចយស្ស វា អគ្គហណំ. ឧបនេតព្ពស្សាតិ បក្ខិបិតព្ពស្ស វោទានត្ថស្ស អវុត្តស្ស អភាវតោ. សកលបរិបុណ្ណភាវេនាតិ សព្ពភាគេហិ បរិបុណ្ណតាយ. អបនេតព្ពស្សាតិ សំកិលេសធម្មស្ស.

បដិបត្តិយាតិ សីលវិសុទ្ធិយាទិសម្មាបដិបត្តិយា, តន្និមិត្តំ. អធិគមព្យត្តិតោតិ សច្ចបដិវេធេន អធិគមវេយ្យត្តិយសព្ភាវតោ សាត្ថំ កបិលវតាទិ វិយ តុច្ឆំ និរត្ថកំ អហុត្វា អត្ថសម្បន្នន្តិ កត្វា. បរិយត្តិយាតិ បរិយត្តិធម្មបរិចយេន. អាគមព្យត្តិតោតិ ទុរក្ខាតធម្មេសុ បរិចយំ ករោន្តស្ស វិយ សម្មោហំ អជនេត្វា ពាហុសច្ចវេយ្យត្តិយសព្ភាវតោ សព្យញ្ចនំ. ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា ហិ សតិ អាគមព្យត្តីតិ. សីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធយុត្តតោតិ សីលាទីហិ បញ្ចហិ ធម្មកោដ្ឋាសេហិ អវិរហិតត្តា. កេវលបរិបុណ្ណំ អនវសេសេន សមន្តតោ បុណ្ណំ បូរិតំ. និរុបក្កិលេសតោតិ ទិដ្ឋិមានាទិឧបក្កិលេសាភាវតោ. និត្ថរណត្ថាយាតិ វដ្ដទុក្ខតោ និស្សរណាយ. លោកាមិសនិរបេក្ខតោតិ កថញ្ចិបិ តណ្ហាសន្និស្សយស្ស អនិស្សយនតោ.

ឯវំ អាទិកល្យាណតាទិអបទេសេន សត្ថុ បុរិមវេសារជ្ជទ្វយវសេន ធម្មស្ស ស្វាក្ខាតតំ វិភាវេត្វា ឥទានិ បច្ឆិមវេសារជ្ជទ្វយវសេនាបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អត្ថវិបល្លាសាភាវតោ វា សុដ្ឋុ អក្ខាតោតិ ស្វាក្ខាតោ’’តិ វត្វា តមត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន វិភាវេន្តោ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិបល្លាសមាបជ្ជតីតិ តេសំ ធម្មេ ‘‘អន្តរាយិកា’’តិ វុត្តធម្មានំ វិបាកាទីនំ អន្តរាយិកត្តាភាវតោ ឯកំសេន អបាយូបបត្តិហេតុតាយ អភាវតោ. និយ្យានិកត្តាភាវតោតិ អតម្មយតាភាវតោ, សំសារតោ ច និយ្យានិកាតិ វុត្តធម្មានំ ឯកច្ចយញ្ញកិរិយាបកតិបុរិសន្តរញ្ញាណាទីនំ តតោ និយ្យានិកត្តាភាវតោ វិបរីតោ ឯវ ហោតិ. តេនាតិ អត្ថស្ស វិបល្លាសាបជ្ជនេន. តេ អញ្ញតិត្ថិយា. តថាភាវានតិក្កមនតោតិ កម្មន្តរាយាទីនំ បញ្ចន្នំ អន្តរាយិកភាវស្ស អរិយមគ្គធម្មានំ និយ្យានិកភាវស្ស កទាចិបិ អនតិវត្តនតោ.

និព្ពានានុរូបាយ បដិបត្តិយាតិ អធិគន្តព្ពស្ស សព្ពសង្ខតវិនិស្សដស្ស និព្ពានស្ស អនុរូបាយ សព្ពសង្ខារនិស្សរណូបាយភូតាយ សបុព្ពភាគាយ សម្មាបដិបត្តិយា អក្ខាតត្តាតិ យោជនា. បដិបទានុរូបស្សាតិ សព្ពទុក្ខនិយ្យានិកភូតា អារម្មណករណមត្តេនាបិ កិលេសេហិ អនាមសនីយា យាទិសី បដិបទា, តទនុរូបស្ស. សុបញ្ញត្តាតិ សីលាទិក្ខន្ធត្តយសង្គហិតា សម្មាទិដ្ឋិអាទិប្បភេទា មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទីនំ បហាយិកភាវេន សុដ្ឋុ សម្មទេវ វិហិតា. សំសន្ទតិ កិលេសមលវិសុទ្ធិតាយ សមេតិ. ឯវំ មគ្គនិព្ពានានំ បដិបទាបដិបជ្ជនីយភាវេហិ អញ្ញមញ្ញានុរូបតាយ ស្វាក្ខាតតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តិវិធស្សាបិ លោកុត្តរធម្មស្ស បច្ចេកំ ស្វាក្ខាតតំ ទស្សេតុំ ‘‘អរិយមគ្គោ ចេត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អន្តទ្វយន្តិ សស្សតុច្ឆេទំ, កាមសុខអត្តកិលមថានុយោគំ, លីនុទ្ធច្ចំ, បតិដ្ឋានាយូហនន្តិ ឯវំ បភេទំ អន្តទ្វយំ. អនុបគម្មាតិ អនុបគន្ត្វា, អនុបគមនហេតុ វា. បដិបស្សទ្ធកិលេសានីតិ សុដ្ឋុ វូបសន្តកិលេសានិ, បដិបស្សទ្ធិប្បហានវសេន សម្មទេវ បហីនទោសានិ. សស្សតាទិសភាវវសេនាតិ ‘‘សស្សតញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ អមតញ្ច តាណញ្ច លេណញ្ចា’’តិអាទិនា តេសុ តេសុ សុត្តេសុ សស្សតាទិភាវកិត្តនវសេន.

១៤៨. ‘‘រាគាទីនំ អភាវំ ករោន្តេន អរិយបុគ្គលេន សាមំ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ ឥមិនា ‘‘អរិយមគ្គេន មម រាគាទយោ បហីនា’’តិ សយំ អត្តនា អនញ្ញនេយ្យេន ទដ្ឋព្ពោតិ សន្ទិដ្ឋិ, សន្ទិដ្ឋិ ឯវ សន្ទិដ្ឋិកោ.

តេន តេន អរិយសាវកេន បរសទ្ធាយ បរស្ស សទ្ទហនេន បរនេយ្យេន គន្តព្ពតំ ហិត្វា ញាបេតព្ពតំ បហាយ បច្ចវេក្ខណញាណេន ករណភូតេន. បសត្ថា ទិដ្ឋិ សន្ទិដ្ឋិ យថា សម្ពោជ្ឈង្គោ. អរិយមគ្គោ អត្តនា សម្បយុត្តាយ សន្ទិដ្ឋិយា កិលេសេ ជយតិ, អរិយផលំ តាយ ឯវ អត្តនោ ការណភូតាយ, និព្ពានំ អារម្មណករណេន អត្តនោ វិសយីភូតាយ សន្ទិដ្ឋិយា កិលេសេ ជយតីតិ យោជនា.

ភាវនាភិសមយវសេន មគ្គធម្មោ. សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន និព្ពានធម្មោ. ផលម្បិ ហេដ្ឋិមំ សកទាគាមិវិបស្សនាទីនំ បច្ចយភាវេន ឧបរិ មគ្គាធិគមស្ស ឧបនិស្សយភាវតោ បរិយាយតោ ‘‘ទិស្សមានោ វដ្ដភយំ និវត្តេតី’’តិ វត្តព្ពតំ លភតិ.

១៤៩. នាស្ស កាលោតិ នាស្ស អាគមេតព្ពោ កាលោ អត្ថិ. យថា ហិ លោកិយកុសលស្ស ‘‘ឧបបជ្ជេ, អបរបរិយាយេ’’តិអាទិនា ផលទានំ បតិ អាគមេតព្ពោ កាលោ អត្ថិ, ន ឯវមេតស្សាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ន បញ្ចាហា’’តិអាទិ. បកដ្ឋោតិ ទូរោ. ផលទានំ បតិ កាលោ បកដ្ឋោ អស្សាតិ កាលិកោ, កាលន្តរផលទាយី. តេនាហ ‘‘អត្តនោ ផលទានេ’’តិ. បត្តោតិ ឧបនីតោ. ឥទន្តិ ‘‘អកាលិកោ’’តិ បទំ.

១៥០. វិធិន្តិ វិធានំ, ‘‘ឯហិ បស្សា’’តិ ឯវំបវត្តវិធិវចនំ. វិជ្ជមានត្តាតិ បរមត្ថតោ ឧបលព្ភមានត្តា. បរិសុទ្ធត្តាតិ កិលេសមលវិរហេន សព្ពថា វិសុទ្ធត្តា. អមនុញ្ញម្បិ កទាចិ បយោជនវសេន យថាសភាវប្បកាសនេន ទស្សេតព្ពំ ភវេយ្យាតិ តទភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មនុញ្ញភាវប្បកាសនេនា’’តិ.

១៥១. ឧបនេតព្ពោតិ ឧបនេយ្យោ, ឧបនេយ្យោវ ឱបនេយ្យិកោតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស អធិប្បេតត្តា អាហ ‘‘ឧបនេតព្ពោតិ ឱបនេយ្យិកោ’’តិ. ចិត្តេ ឧបនយនំ ឧប្បាទនន្តិ អាហ ‘‘ឥទំ សង្ខតេ លោកុត្តរធម្មេ យុជ្ជតី’’តិ. ចិត្តេ ឧបនយនន្តិ បន អារម្មណភូតស្ស ធម្មស្ស អារម្មណភាវូបនយនេ អធិប្បេតេ អសង្ខតេបិ យុជ្ជេយ្យ ‘‘អារម្មណករណសង្ខាតំ ឧបនយនំ អរហតីតិ ឱបនេយ្យិកោ’’តិ. អល្លីយនន្តិ ផុសនំ. និព្ពានំ ឧបនេតិ អរិយបុគ្គលន្តិ អធិប្បាយោ.

១៥២. វិញ្ញូហីតិ វិទូហិ, បដិវិទ្ធសច្ចេហីតិ អត្ថោ. តេ បន ឯកំសតោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូអាទយោ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញូអាទីហី’’តិ. ‘‘បច្ចត្ត’’ន្តិ ឯតស្ស ‘‘បតិ អត្តនី’’តិ ភុម្មវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘អត្តនិ អត្តនី’’តិ. វេទិតព្ពោតិ វុត្តំ, កថំ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ភាវិតោ មេ’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘មេ’’តិ ឥមិនា ‘‘បច្ចត្ត’’ន្តិ បទេន វុត្តមត្ថំ អន្វយតោ ទស្សេត្វា បុន ព្យតិរេកេន ទស្សេតុំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ‘‘វិញ្ញូហី’’តិ ឥទំ អន្តោគធាវធារណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ពាលានំ បន អវិសយោ ចេសា’’តិ អាហ.

ឯវំ អាទិកល្យាណតាទិនា អញ្ញមញ្ញស្ស អនុរូបទេសនាយ ធម្មស្ស ស្វាក្ខាតតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បុរិមស្ស បុរិមស្ស បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ បទំ ការណវចនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សន្ទិដ្ឋិកត្តាតិ យស្មា អយំ ធម្មោ វុត្តនយេន សាមំ ទដ្ឋព្ពោ, សន្ទិដ្ឋិយា កិលេសេ វិទ្ធំសេតិ, សន្ទស្សនញ្ច អរហតិ, តស្មា ស្វាក្ខាតោ ទុរក្ខាតេ តិត្ថិយធម្មេ តទភាវតោ. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ យថារហំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១៥៣. តស្សេវន្តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ពុទ្ធានុស្សតិយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.