៣. សង្ឃានុស្សតិកថាវណ្ណនា

១៥៤. អរិយសង្ឃគុណាតិ អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ច ឥរិយនតោ, សទេវកេន ច លោកេន ‘‘សរណ’’ន្តិ អរណីយតោ អរិយោ ច សោ សង្ឃោ ច, អរិយានំ វា សង្ឃោ អរិយសង្ឃោ, តស្ស គុណា.

១៥៥. យំ សម្មាបដិបទំ បដិបន្នោ ‘‘សុដ្ឋុ បដិបន្នោ’’តិ វុច្ចតិ. សា អរិយមគ្គបដិបទា បដិបក្ខធម្មេ អនិវត្តិធម្មេ កត្វា បជហនតោ បយោជនាភាវា សយម្បិ អនិវត្តិធម្មា, អធិគន្តព្ពស្ស ច និព្ពានស្ស ឯកំសតោ អនុលោមីតិ. តតោ ឯវ អបច្ចនីកា, អនុធម្មភូតា ច, តស្សា ច បដិបន្នត្តា អរិយសង្ឃោ ‘‘សុប្បដិបន្នោ’’តិ វុត្តោតិ ទស្សេតុំ ‘‘សុដ្ឋុ បដិបន្នោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អនិវត្តិបដិបទ’’ន្តិ ឥមិនា ឧជុប្បដិបត្តិំ ទស្សេតិ. បុនប្បុនំ និវត្តនេ ហិ សតិ ឧជុប្បដិបត្តិ ន ហោតិ. ‘‘អនុលោមបដិបទំ អបច្ចនីកបដិបទ’’ន្តិ ឥមិនា ញាយប្បដិបត្តិំ. បដិបជ្ជិតព្ពស្ស ហិ និព្ពានស្ស អនុលោមនេន, អបច្ចនីកតាយ ចស្សា ញាយតោ. ‘‘ធម្មានុធម្មបដិបទ’’ន្តិ ឥមិនា សាមីចិប្បដិបត្តិំ អនុច្ឆវិកភាវទីបនតោ. ឯតេន បឋមបទស្ស បបញ្ចនិទ្ទេសោ, ឥតរានិ តីណិ បទានីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ.

យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជនេន កិច្ចសិទ្ធិតោ អរិយភាវាវហំ សវនំ សក្កច្ចសវនំ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘សក្កច្ចំ សុណន្តីតិ សាវកា’’តិ, តេន អរិយា ឯវ និប្បរិយាយតោ សត្ថុ សាវកា នាមាតិ ទស្សេតិ. សីលទិដ្ឋិសាមញ្ញតាយាតិ អរិយេន សីលេន, អរិយាយ ច ទិដ្ឋិយា សមានភាវេន. អរិយានញ្ហិ សីលទិដ្ឋិយោ មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ និន្នានាករណំ មគ្គេនាគតត្តា. តេន តេ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតាបិ សំហតាវ. តេនាហ ‘‘សង្ឃាតភាវមាបន្នោ’’តិ. មាយាសាឋេយ្យាទិបាបធម្មសមុច្ឆេទេន ឧជុ. តតោ ឯវ គោមុត្តវង្កាភាវេន អវង្កា. ចន្ទលេខាវង្កាភាវេន អកុដិលា. នង្គលកោដិវង្កាភាវេន អជិម្ហា. អវង្កាទិភាវេន វា ឧជុ. បរិសុទ្ធដ្ឋេន អរិយា. អបណ្ណកភាវេន ញាយតិ កមតិ និព្ពានំ, តំ វា ញាយតិ បដិវិជ្ឈីយតិ ឯតេនាតិ ញាយោ. វដ្ដទុក្ខនិយ្យានាយ អនុច្ឆវិកត្តា. អនុរូបត្តា សាមីចិ ឱបាយិកាតិបិ សង្ខំ សមញ្ញំ គតា សម្មាបដិបត្តិ, តាយ សមង្គិតាយ សុប្បដិបន្នា ‘‘សម្មា បដិបជ្ជន្តី’’តិ កត្វា. វត្តមានត្ថោ ហិ អយំ បដិបន្ន-សទ្ទោ យថា ‘‘សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ’’តិ (បុ. ប. ២០៦). អតីតំ បដិបទន្តិ យថាវុត្តមគ្គសម្មាបដិបត្តិំ វទតិ. ឧភយេន ច សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ‘‘សុប្បដិបន្នា ច សុប្បដិបន្នា ច សុប្បដិបន្នា’’តិ ឯកសេសនយេន វា គហិតានំ សមូហោ ‘‘សុប្បដិបន្នោ’’តិ វុត្តោតិ ទស្សេតិ.

ឯវំ អាទិបទត្ថនិទ្ទេសភាវេន ឥតរបទានំ អត្ថំ វត្វា ឥទានិ ចតុន្នម្បិ បទានំ អវោមិស្សកំ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថានុសិដ្ឋន្តិ សត្ថារា យថា អនុសិដ្ឋំ, តថា អនុសាសនីអនុរូបន្តិ អត្ថោ. អបណ្ណកបដិបទន្តិ អវិរជ្ឈនកបដិបទំ, អនវជ្ជបដិបត្តិន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ អបណ្ណកបដិបទំ បដិបន្នត្តាតិ ឯវំ សម្ពន្ធិតព្ពំ. បុរិមបទេន សម្ពន្ធេ ទុតិយបទំ ន វត្តព្ពំ សិយា, ននុ ច ទុតិយបទេន សម្ពន្ធេបិ បឋមំ បទំ ន វត្តព្ពំ សិយាតិ? ន តស្ស បឋមំ អបេក្ខិតត្តា. សា បន សាវកានំ អបណ្ណកបដិបទា យថានុសិដ្ឋំ បដិបទាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘យថានុសិដ្ឋំ បដិបន្នត្តា’’តិ វត្តព្ពំ. ឧភយស្សាបិ វា សុប្បដិបន្នភាវសាធនត្តា ឧភយំ វុត្តំ. តថា ហិ បិ-សទ្ទេន ឧភយំ សមុច្ចិនោតិ.

កិលេសជិម្ហវសេន អន្តទ្វយគាហោតិ សព្ពសោ តំ បហាយ សម្មាបដិបទា កាយាទិវង្កប្បហាយិនី ឧជុប្បដិបត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ…បេ… ឧជុប្បដិបន្នោ’’តិ.

ញាយោ នាម យុត្តប្បត្តបដិបត្តិ, និព្ពានញ្ច, សព្ពសង្ខារសមថតាយ អាទិត្តំ ចេលំ, សីសំ វា អជ្ឈុបេក្ខិត្វាបិ បដិបជ្ជិតព្ពមេវាតិ អាហ ‘‘ញាយោ វុច្ចតិ និព្ពាន’’ន្តិ. និព្ពាយនកិរិយាមុខេន ចេត្ថ និព្ពានំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, មគ្គញាណាទីហិ វា ញាយតិ បដិវិជ្ឈីយតិ សច្ឆិករីយតិ ចាតិ ញាយោ និព្ពានន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

គុណសម្ភាវនាយ បរេហិ កយិរមានំ បច្ចុបដ្ឋានាទិសាមីចិកម្មំ អរហន្តីតិ សាមីចិកម្មារហា.

១៥៦. យទិទន្តិ អន្តោគធលិង្គវចនភេទោ និបាតោតិ តស្ស វចនភេទេន អត្ថមាហ ‘‘យា ឥមានី’’តិ. ឯវន្តិ បការត្ថេ និបាតោ, ឥមិនា បការេនាតិ អត្ថោ. តេន ឥតរានិ តីណិ យុគឡានិ ទស្សិតានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឯវំ ចត្តារិ បុរិសយុគឡានិ ហោន្តី’’តិ. ឯតន្តិ ឯតំ ‘‘បុរិសបុគ្គលា’’តិ ពហុវចនវសេន វុត្តំ បទំ. បុរិសា ច តេ បុគ្គលា ច បុរិសបុគ្គលា. តត្ថ ‘‘បុរិសា’’តិ ឥមិនា បឋមាយ បកតិយា គហណំ, ‘‘បុគ្គលា’’តិ បន ទុតិយាយបិ សត្តសាមញ្ញេនាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ចតុន្នំ បច្ចយានំ កីទិសានំ? អានេត្វា ហុនិតព្ពានន្តិ អធិការតោ បាកដោយមត្ថោ. ទាតព្ពន្តិ វា បច្ចត្តវចនំ ‘‘ចតុន្នំ បច្ចយាន’’ន្តិ បទំ អបេក្ខិត្វា សាមិវសេន បរិណាមេតព្ពំ, អញ្ញថា យេសំ កេសញ្ចិ ចតុន្នំ បច្ចយានំ ‘‘អាហុន’’ន្តិ សមញ្ញា សិយា. អាហុនំ អរហតីតិ វា អាហុនេយ្យោ. សក្កាទីនម្បិ វា អាហវនន្តិ សក្កាទីហិបិ ទិយ្យមានំ ទានំ. យត្ថ ហុតំ មហប្ផលន្តិ យស្មិំ អាវហនីយគ្គិម្ហិ ហុតំ ទធិអាទិ អាហុនេយ្យគ្គិគហបតគ្គិទក្ខិណេយ្យគ្គីសុ ហុតតោ ឧឡារផលន្តិ តេសំ ព្រាហ្មណានំ លទ្ធិ. ហុតន្តិ ទិន្នំ. និកាយន្តរេតិ សព្ពត្ថិកវាទិនិកាយេ.

ឋបេត្វា ១៦៥ តេតិ តេ បិយមនាបេ ញាតិមិត្តេ អបនេត្វា, តេសំ អទត្វាតិ អធិប្បាយោ. ឯស ឯសោ. ឯកពុទ្ធន្តរេ ច ទិស្សតីតិ ឯកស្មិំ ពុទ្ធន្តរេ វីតិវត្តេ ទិស្សតិ. ច-សទ្ទេន កទាចិ អសង្ខ្យេយ្យេបិ កប្បេ វីតិវត្តេតិ ទស្សេតិ. អព្ពោកិណ្ណន្តិ បដិបក្ខេហិ អវោមិស្សំ, កិរិយាវិសេសកញ្ចេតំ. បិយមនាបត្តករធម្មា នាម សីលាទយោ, តេ អរិយសង្ឃេ សុប្បតិដ្ឋិតា. អយំ ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ញាតិមិត្តា វិប្បយុត្តា ន ចិរស្សេវ សមាគច្ឆន្តិ, អនវដ្ឋិតា ច តេសុ បិយមនាបតា, ន ឯវមរិយសង្ឃោ. តស្មា សង្ឃោវ បាហុនេយ្យោតិ. បុព្ពការន្តិ អគ្គកិរិយំ. សព្ពប្បការេនាតិ អាទរគារវពហុមានាទិនា, ទេយ្យធម្មស្ស សក្កច្ចករណាទិនា ច សព្ពេន បការេន. ស្វាយំ បាហវនីយ-សទ្ទោ ‘‘បាហុនេយ្យោ’’តិ វុច្ចតិ បរិយាយភាវេន.

ទក្ខន្តិ ឯតាយ សត្តា យថាធិប្បេតាហិ សម្បត្តីហិ វឌ្ឍន្តីតិ ទក្ខិណា. តថាភាវករណេន ទក្ខិណំ អរហតិ. យថា ឧឡារាតិវិបុលុទ្រយលាភេន វិសោធិតំ នាម ហោតិ, ឯវំ ទក្ខិណា វិបុលផលតាយាតិ វុត្តំ ‘‘មហប្ផលករណតាយ វិសោធេតី’’តិ.

បុញ្ញត្ថិកេហិ អញ្ជលិ ករណីយា ឯត្ថាតិ អញ្ជលិករណីយោ.

យទិបិ បាឡិយំ ‘‘អនុត្តរ’’ន្តិ វុត្តំ. នត្ថិ ឥតោ ឧត្តរំ វិសិដ្ឋន្តិ ហិ អនុត្តរំ. សមម្បិស្ស បន នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អសទិស’’ន្តិ អាហ. ខិត្តំ វុត្តំ ពីជំ មហប្ផលភាវករណេន តាយតិ រក្ខតិ, ខិបន្តិ វបន្តិ ឯត្ថ ពីជានីតិ វា ខេត្តំ, កេទារាទិ, ខេត្តំ វិយ ខេត្តំ, បុញ្ញានំ ខេត្តំ បុញ្ញក្ខេត្តំ. សេសំ ពុទ្ធានុស្សតិយំ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ.