១. ពុទ្ធានុស្សតិកថាវណ្ណនា

១២៣. អសុភានន្តរន្តិ អសុភកម្មដ្ឋានានន្តរំ. អនុស្សតីសូតិ អនុស្សតិកម្មដ្ឋានេសុ. ‘‘អនុ អនុ សតិ អនុស្សតី’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ’’តិ វត្វា ន ឯត្ថ អនុ-សទ្ទយោគេន សតិ-សទ្ទោ អត្ថន្តរវាចកោតិ ទស្សេតុំ ‘‘សតិយេវ អនុស្សតី’’តិ វុត្តំ. តេន នាយមនុ-សទ្ទោ ‘‘ឧបលព្ភតី’’តិអាទីសុ ឧប-សទ្ទោ វិយ អនត្ថកោ, នាបិ ‘‘សញ្ជាននំ បជានន’’ន្តិអាទីសុ សំ-សទ្ទាទយោ វិយ អត្ថន្តរទីបកោតិ ទស្សេតិ. ‘‘បវត្តិតព្ពដ្ឋានម្ហិយេវ វា បវត្តត្តា’’តិ ឥមិនា ច អនុស្សតិយា អនុស្សរិតព្ពានុរូបតា វុត្តា ហោតីតិ បវត្តកស្សេវ អនុរូបតំ ទស្សេតុំ ‘‘កុលបុត្តស្ស អនុរូបា’’តិ វុត្តំ, សទ្ធាបព្ពជិតស្ស វា កុលបុត្តស្ស. អនុរូបតា នាម បវត្តិតព្ពដ្ឋានស្ស អនុរូបតាយ ឯវ ហោតីតិ បវត្តកស្សេវ អនុរូបតា វុត្តា, ន ឧភយស្ស. អនុរូបាតិ ច យុត្តាតិ អត្ថោ. ពុទ្ធន្តិ យេ គុណេ ឧបាទាយ ភគវតិ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ បញ្ញត្តិ, តេ គុណេ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតមធិវចន’’ន្តិ. អារព្ភាតិ អាលម្ពិត្វា. ធម្មន្តិ បរិយត្តិធម្មេន សទ្ធិំ នវវិធម្បិ លោកុត្តរធម្មំ. ននុ ច និព្ពានំ វិសុំ កម្មដ្ឋានភាវេន វក្ខតិ? កិញ្ចាបិ វក្ខតិ, ធម្មភាវសាមញ្ញេន បន មគ្គផលេហិ សទ្ធិំ ឥធ បាឡិយា សង្គហិតត្តា តស្សាបិ ធម្មានុស្សតិកម្មដ្ឋានេ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ, អសង្ខតាមតាទិភាវេន បន មគ្គផលេហិ វិសិដ្ឋតាយ តស្ស វិសុំ កម្មដ្ឋានភាវេន គហណំ កតំ. សីលានុស្សតិអាទីនំ បន តិស្សន្នំ អនុស្សតីនំ វិសុំ កម្មដ្ឋានភាវេន គហណំ យោគាវចរស្ស អត្តនោ ឯវ សីលស្ស ចាគស្ស សទ្ធាទីនញ្ច អនុស្សតិដ្ឋានភាវេន គហេតព្ពត្តា. រូបកាយំ គតាតិ អត្តនោ ករជកាយំ អារព្ភ អារម្មណករណវសេន បវត្តា. កាយេតិ កាយេ វិសយភូតេ. កោដ្ឋាសនិមិត្តារម្មណាយាតិ កេសាទិកោដ្ឋាសេសុ បដិក្កូលនិមិត្តារម្មណាយ. ឥតោ បុរិមាសុ សត្តសុ អនុស្សតីសុ នត្ថិ និមិត្តុប្បត្តិ, ឥធ អត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ និមិត្ត-គ្គហណំ. តថា អស្សាសបស្សាសនិមិត្តារម្មណាយាតិ ឯត្ថាបិ. ឧបសមន្តិ សព្ពសង្ខារូបសមំ, និព្ពានន្តិ អត្ថោ.

១២៤. អវេច្ច ពុទ្ធគុណេ យាថាវតោ ញត្វា ឧប្បន្នោ បសាទោ អវេច្ចប្បសាទោ, អរិយមគ្គេន អាគតប្បសាទោ, តំសទិសោបិ វា យោ ទិដ្ឋិគតវាតេហិ អចលោ អសម្បកម្បិយោ, តេន សមន្នាគតេន. តាទិសស្ស ពុទ្ធានុស្សតិភាវនា ឥជ្ឈតិ, ន ឥតរស្ស. បតិរូបសេនាសនេតិ យថាវុត្តអដ្ឋារសទោសវជ្ជិតេ បញ្ចង្គសមន្នាគតេ សេនាសនេ. រហោគតេនាតិ រហសិ គតេន. តេន កាយវិវេកំ ទស្សេតិ. បដិសល្លីនេនាតិ នានារម្មណតោ បដិសល្លីនេន, ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណតោ បដិក្កមាបេត្វា កម្មដ្ឋានេ សល្លីនេន, សុសិលិដ្ឋចិត្តេនាតិ អត្ថោ. ឯវន្តិ ឥមាយ បាឡិយា អាគតនយេន.

សោ ភគវាតិ ឯត្ថ សោតិ យោ សោ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ ទេវានំ អតិទេវោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា លោកនាថោ ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ សទេវកេ លោកេ ‘‘ភគវា’’តិ បត្ថដកិត្តិសទ្ទោ, សោ. ភគវាតិ ឥទំ សត្ថុ នាមកិត្តនំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កត’’ន្តិអាទិ (មហានិ. ១៩៨, ២១០; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២). បរតោ បន ភគវាតិ គុណកិត្តនំ. អរហន្តិអាទីសុ នវសុ ឋានេសុ បច្ចេកំ ឥតិបិ-សទ្ទំ យោជេត្វា ពុទ្ធគុណា អនុស្សរិតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិបិ អរហំ…បេ… ឥតិបិ ភគវាតិ អនុស្សរតី’’តិ អាហ. ‘‘ឥតិបេតំ ភូតំ ឥតិបេតំ តច្ឆ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៦) វិយ ឥតិ-សទ្ទោ អាសន្នបច្ចក្ខករណត្ថោ, បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន នេសំ ពហុភាវោ ទីបិតោ, តានិ ច គុណសល្លក្ខណការណានិ ភាវេន្តេន ចិត្តស្ស សម្មុខីភូតានិ កាតព្ពានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ.

១២៥. ទូរតា នាម អាសន្នតា វិយ ឧបាទាយុបាទាយ វុច្ចតីតិ បរមុក្កំសគតំ ទូរភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុវិទូរវិទូរេ’’តិ អាហ, សុដ្ឋុ វិទូរភាវេនេវ វិទូរេតិ អត្ថោ. សា បនស្ស កិលេសតោ ទូរតា តេសំ សព្ពសោ បហីនត្តាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មគ្គេន កិលេសានំ វិទ្ធំសិតត្តា’’តិ. ននុ អញ្ញេសម្បិ ខីណាសវានំ តេ បហីនា ឯវាតិ អនុយោគំ មនសិ កត្វា វុត្តំ ‘‘សវាសនាន’’ន្តិ. ន ហិ ភគវន្តំ ឋបេត្វា អញ្ញេ សហ វាសនាយ កិលេសេ បហាតុំ សក្កោន្តិ, ឯតេន អញ្ញេហិ អសាធារណំ ភគវតោ អរហត្តន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ. កា បនាយំ វាសនា នាម? បហីនកិលេសស្សាបិ អប្បហីនកិលេសស្ស បយោគសទិសបយោគហេតុភូតោ កិលេសនិហិតោ សាមត្ថិយវិសេសោ អាយស្មតោ បិលិន្ទវច្ឆស្ស (បារា. ៦២១) វសលសមុទាចារនិមិត្តំ វិយ. កថំ បន ‘‘អារកា’’តិ វុត្តេ ‘‘កិលេសេហី’’តិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ? សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ, វិសេសត្ថិនា ច វិសេសស្ស អនុបយោជេតព្ពតោ, ‘‘អារកាស្ស ហោន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា’’តិអាទីនិ (ម. និ. ១.៤៣៤) សុត្តបទានេត្ថ ឧទាហរិតព្ពានិ. អារកាតិ ចេត្ថ អា-ការស្ស រស្សត្តំ, ក-ការស្ស ច ហ-ការំ, សានុសារំ កត្វា និរុត្តិនយេន ‘‘អរហ’’ន្តិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. វុត្តមេវត្ថំ សុខគ្គហណត្ថំ ‘‘សោ តតោ អារកា នាមា’’តិ គាថាពន្ធមាហ. តត្ថ សមញ្ជនសីលោ សមង្គី, ន សមង្គិតា អសមង្គិតា អសមន្នាគមោ អសហវុត្តិតា.

១២៦. អនត្ថចរណេន កិលេសា ឯវ អរយោតិ កិលេសារយោ. ‘‘អរីនំ ហតត្តា អរិហា’’តិ វត្តព្ពេ និរុត្តិនយេន ‘‘អរហ’’ន្តិ វុត្តំ.

១២៧. យញ្ចេតំ សំសារចក្កន្តិ សម្ពន្ធោ. រថចក្កស្ស នាភិ វិយ មូលាវយវភូតំ អន្តោ, ពហិ ច សមវដ្ឋិតំ អវិជ្ជាភវតណ្ហាមយំ ទ្វយន្តិ វុត្តំ ‘‘អវិជ្ជាភវតណ្ហាមយនាភី’’តិ. នាភិយា, នេមិយា ច សម្ពន្ធា អរសទិសា បច្ចយផលភូតេហិ អវិជ្ជាតណ្ហាជរាមរណេហិ សម្ពន្ធា បុញ្ញាទិសង្ខារាតិ វុត្តំ ‘‘បុញ្ញាទិអភិសង្ខារារ’’ន្តិ. តត្ថ តត្ថ ភវេ បរិយន្តភាវេន បាកដំ ជរាមរណន្តិ តំ នេមិដ្ឋានិយំ កត្វា អាហ ‘‘ជរាមរណនេមី’’តិ. យថា ច រថចក្កបវត្តិយា បធានការណំ អក្ខោ, ឯវំ សំសារចក្កបវត្តិយា អាសវសមុទយោតិ អាហ ‘‘អាសវសមុទយមយេន អក្ខេន វិជ្ឈិត្វា’’តិ. អាសវា ឯវ អវិជ្ជាទីនំ ការណត្តា អាសវសមុទយោ. យថាហ ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣). វិបាកកដត្តារូបប្បភេទោ កាមភវាទិកោ តិភវោ ឯវ រថោ, តស្មិំ តិភវរថេ. អត្តនោ បច្ចយេហិ សមំ, សព្ពសោ វា អាទិតោ បដ្ឋាយ យោជិតន្តិ សមាយោជិតំ. អាទិរហិតំ កាលំ បវត្តតីតិ កត្វា អនាទិកាលប្បវត្តំ.

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, ‘សំសារោ’តិ បវុច្ចតី’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥ អបសាទនាវណ្ណនា; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៦០; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩) –

ឯវំ វុត្តសំសារោវ សំសារចក្កំ. អនេនាតិ ភគវតា. ពោធិមណ្ឌេតិ ពោធិសង្ខាតស្ស ញាណស្ស មណ្ឌភាវប្បត្តេ ឋានេ, កាលេ វា. វីរិយបាទេហីតិ សំកិលេសវោទានបក្ខិយេសុ សន្និរុម្ភនសន្និក្ខិបនកិច្ចតាយ ទ្វិធា បវត្តេហិ អត្តនោ វីរិយសង្ខាតេហិ បាទេហិ. សីលបថវិយន្តិ បតិដ្ឋដ្ឋេន សីលមេវ បថវី, តស្សំ. បតិដ្ឋាយាតិ សម្បាទនវសេន បតិដ្ឋហិត្វា. សទ្ធាហត្ថេនាតិ អនវជ្ជធម្មាទានសាធនតោ សទ្ធាវ ហត្ថោ, តេន. កម្មក្ខយករន្តិ កាយកម្មាទិភេទស្ស សព្ពស្សបិ កម្មស្ស ខយករណតោ កម្មក្ខយករំ. ញាណផរសុន្តិ សមាធិសិលាយំ សុនិសិតមគ្គញាណផរសុំ គហេត្វា.

១២៨. ឯវំ ‘‘អរានំ ហតត្តា’’តិ ឯត្ថ វុត្តអរឃាតេ សំសារំ ចក្កំ វិយ ចក្កន្តិ គហេត្វា អត្ថយោជនំ កត្វា ឥទានិ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាក្កមេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អនមតគ្គំ សំសារវដ្ដន្តិ អនុ អនុ អមតគ្គំ អវិញ្ញាតកោដិកំ សំសារមណ្ឌលំ. សេសា ទស ធម្មា សង្ខារាទយោ ជាតិបរិយោសានា អរា. កថំ? នាភិយា អវិជ្ជាយ មូលតោ, នេមិយា ជរាមរណេន អន្តតោ សម្ពន្ធត្តាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវិជ្ជាមូលកត្តា ជរាមរណបរិយន្តត្តា ចា’’តិ. ទុក្ខាទីសូតិ ទុក្ខសមុទយនិរោធមគ្គេសុ. តត្ថ ទុក្ខេ អញ្ញាណំ តទន្តោគធត្តា, តប្បដិច្ឆាទនតោ ច, សេសេសុ បដិច្ឆាទនតោវ. ទុក្ខន្តិ ចេត្ថ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ អធិប្បេតន្តិ តំ កាមភវាទិវសេន តិធា ភិន្ទិត្វា តថា តប្បដិច្ឆាទិកំ អវិជ្ជំ, អវិជ្ជាទិបច្ចយេ តីសុ ភវេសុ សង្ខារាទិកេ ច បដិបាដិយា ទស្សេន្តោ ‘‘កាមភវេ ច អវិជ្ជា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កាមភវេ អវិជ្ជាតិ កាមភវេ អាទីនវប្បដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. រូបភវេ អរូបភវេ អវិជ្ជាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កាមភវេ សង្ខារានន្តិ កាមភូមិបរិយាបន្នានំ សង្ខារានំ, កាមភវេ វា និប្ផាទេតព្ពា យេ សង្ខារា, តេសំ កាមភវូបបត្តិនិព្ពត្តកសង្ខារានន្តិ អត្ថោ. បច្ចយោ ហោតីតិ បុញ្ញាភិសង្ខារានំ តាវ អារម្មណបច្ចយេន ចេវ ឧបនិស្សយបច្ចយេន ចាតិ ទ្វិធា បច្ចយោ ហោតិ. អបុញ្ញាភិសង្ខារេសុ សហជាតស្ស សហជាតាទិវសេន, អសហជាតស្ស អនន្តរសមនន្តរាទិវសេន, នានន្តរស្ស បន អារម្មណវសេន ចេវ ឧបនិស្សយវសេន ច បច្ចយោ ហោតិ. អរូបភវេ សង្ខារានន្តិ អានេញ្ជាភិសង្ខារានំ. បច្ចយោ ហោតិ ឧបនិស្សយវសេនេវ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ ឯត្ថ វិត្ថារិយមានេ អតិប្បបញ្ចោ ហោតិ, សយមេវ ច បរតោ អាគមិស្សតីតិ ន នំ វិត្ថារយាម.

តិណ្ណំ អាយតនានន្តិ ចក្ខុសោតមនាយតនានំ. ឯកស្សាយតនស្សាតិ មនាយតនស្ស. ឥមិនា នយេន ផស្សាទីនម្បិ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ តត្ថ សា សា តណ្ហាតិ រូបតណ្ហាទិភេទា តត្ថ តត្ថ កាមភវាទីសុ ឧប្បជ្ជនកា តណ្ហា.

តណ្ហាទិមូលិកា កថា អតិសំខិត្តាតិ តំ, ឧបាទានភវេ ច វិភជិត្វា វិត្ថារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘កាមេ បរិភុញ្ជិស្សាមី’’តិ ឥមិនា កាមតណ្ហាបវត្តិមាហ. តថា ‘‘សគ្គសម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមី’’តិអាទីហិ. សា បន តណ្ហា យស្មា ភុសមាទានវសេន បវត្តមានា កាមុបាទានំ នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘កាមុបាទានបច្ចយា’’តិ. តថេវាតិ កាមុបាទានបច្ចយា ឯវ.

ព្រហ្មលោកសម្បត្តិន្តិ រូបីព្រហ្មលោកេ សម្បត្តិំ. ‘‘សព្ពេបិ តេភូមកា ធម្មា កាមនីយដ្ឋេន កាមា’’តិ (មហានិ. ១; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨ ថោក វិសទិសំ) វចនតោ ភវរាគោបិ កាមុបាទានមេវាតិ កត្វា ‘‘កាមុបាទានបច្ចយា ឯវ មេត្តំ ភាវេតី’’តិអាទិ វុត្តំ. សេសុបាទានមូលិកាសុបីតិ ឯត្ថាយំ យោជនា – ឥធេកច្ចោ ‘‘នត្ថិ បរោ លោកោ’’តិ នត្ថិកទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, សោ ទិដ្ឋុបាទានបច្ចយា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតីតិអាទិ វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ. អបរោ ‘‘អសុកស្មិំ សម្បត្តិភវេ អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, សោ តត្រូបបត្តិយា កាយេន សុចរិតំ ចរតីតិអាទិ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. អបរោ ‘‘រូបី មនោមយោ ហុត្វា អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ. ភាវនាបារិបូរិយាតិ សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អបរោ ‘‘អរូបភវេ ឧប្បជ្ជិត្វា អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ អរូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ. ភាវនាបារិបូរិយាតិ សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯតាហិយេវ អត្តវាទុបាទានមូលិកាបិ យោជនា សំវណ្ណិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទវសេនាបិ យោជនា វេទិតព្ពា. អបរោ ‘‘សីលេន សុទ្ធី’’តិ ‘‘អសុទ្ធិមគ្គំ សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ បរាមសន្តោ សីលព្ពតុបាទានបច្ចយា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតីតិអាទិនា សព្ពំ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

ឥទានិ យ្វាយំ សំសារចក្កំ ទស្សេន្តេន ‘‘កាមភវេ អវិជ្ជា កាមភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោ ហោតី’’តិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយភាវោ, សង្ខារាទីនំ បច្ចយុប្បន្នភាវោ ច ទស្សិតោ, តមេវ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិំ អានេត្វា និគមនវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ អយ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យថា សង្ខារា ហេតុនិព្ពត្តា, ឯវំ អវិជ្ជាបិ កាមាសវាទិនា សហេតុកា ឯវាតិ អាហ ‘‘ឧភោបេតេ ហេតុសមុប្បន្នា’’តិ. បច្ចយបរិគ្គហេតិ នាមរូបស្ស បច្ចយានំ អវិជ្ជាទីនំ បរិច្ឆិជ្ជ គហណេ, និប្ផាទេតព្ពេ ភុម្មំ. បញ្ញាតិ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិសង្ខាតា បការតោ ជាននា. ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ បដិច្ចសមុប្បាទាវពោធោ. ឥទញ្ច ធម្មដ្ឋិតិញាណំ យស្មា អទ្ធាត្តយេ កង្ខាមលវិតរណវសេន បវត្តតិ, តស្មា ‘‘អតីតម្បិ អទ្ធាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯតេនេវ នយេនាតិ ឯតេន ‘‘អវិជ្ជា ហេតូ’’តិអាទិនា អវិជ្ជាយំ វុត្តេន នយេន. ‘‘សង្ខារា ហេតុ, វិញ្ញាណំ ហេតុសមុប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៤៦) សព្ពបទានិ វិត្ថារេតព្ពានិ.

សំខិប្បន្តិ ឯត្ថ អវិជ្ជាទយោ, វិញ្ញាណាទយោ ចាតិ សង្ខេបោ, ហេតុ, វិបាកោ ច. ហេតុ វិបាកោតិ វា សំខិប្បតីតិ សង្ខេបោ, អវិជ្ជាទយោ វិញ្ញាណាទយោ ច. សង្ខេបភាវសាមញ្ញេន បន ឯកវចនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេ បន សង្ខេបា អតីតេ ហេតុ, ឯតរហិ វិបាកោ, ឯតរហិ ហេតុ, អាយតិំ វិបាកោតិ ឯវំ កាលវិភាគេន ចត្តារោ ជាតា. តេនាហ ‘‘បុរិមសង្ខេបោ ចេត្ថ អតីតោ អទ្ធា’’តិអាទិ. សង្ខេប-សទ្ទោ វា ភាគាធិវចនន្តិ អតីតោ ហេតុភាគោ បឋមោ សង្ខេបោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តណ្ហុបាទានភវា គហិតាវ ហោន្តិ កិលេសកម្មភាវសាមញ្ញតោ, តេហិ វិនា អវិជ្ជាសង្ខារានំ សកិច្ចាករណតោ ច. កម្មំ តណ្ហា ច តស្ស សហការីការណំ ហុត្វា វដ្ដនត្ថេន កម្មវដ្ដំ.

វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនានំ ជាតិជរាភង្គាវត្ថា ‘‘ជាតិជរាមរណ’’ន្តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ជាតិជរាមរណាបទេសេនវិញ្ញាណាទីនំ និទ្ទិដ្ឋត្តា’’តិ. ឥមេតិ វិញ្ញាណាទយោ. អាយតិំ វិបាកវដ្ដំ បច្ចុប្បន្នហេតុតោ ភាវីនំ អនាគតានំ គហិតត្តា. តេតិ អវិជ្ជាទយោ. អាការតោតិ សរូបតោ អវុត្តាបិ តស្មិំ តស្មិំ សង្គហេ អាកិរីយន្តិ អវិជ្ជាសង្ខារាទិគ្គហណេហិ បកាសីយន្តីតិ អាការា, អតីតហេតុអាទីនំ វា បការា អាការា, តតោ អាការតោ. វីសតិវិធា ហោន្តិ អតីតេហេតុបញ្ចកាទិភេទតោ.

សង្ខារវិញ្ញាណានំ អន្តរា ឯកោ សន្ធីតិ ហេតុតោ ផលស្ស អវិច្ឆេទប្បវត្តិភាវតោ ហេតុផលសម្ពន្ធភូតោ ឯកោ សន្ធិ. តថា ភវជាតីនមន្តរា. វេទនាតណ្ហានមន្តរា បន ផលតោ ហេតុនោ អវិច្ឆេទប្បវត្តិភាវតោ ផលហេតុសម្ពន្ធភូតោ ឯកោ សន្ធិ. ផលភូតោបិ ហិ ធម្មោ អញ្ញស្ស ហេតុសភាវស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ.

ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. តេនាហ ‘‘ចតុសង្ខេប’’ន្តិអាទិ. សព្ពាការតោតិ ឥធ វុត្តេហិ, អវុត្តេហិ ច បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ (វិភ. ២២៥ អាទយោ), អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានាទីសុ ច អាគតេហិ សព្ពេហិ អាការេហិ. ជានាតីតិ អវពុជ្ឈតិ. បស្សតីតិ ទស្សនភូតេន ញាណចក្ខុនា បច្ចក្ខតោ បស្សតិ. អញ្ញាតិ បដិវិជ្ឈតីតិ តេសំយេវ វេវចនំ. តន្តិ តំ ជាននំ. ញាតដ្ឋេនាតិ យថាសភាវតោ ជាននដ្ឋេន. បជាននដ្ឋេនាតិ អនិច្ចាទីហិ បការេហិ បដិវិជ្ឈនដ្ឋេន.

ឥទានិ យទត្ថមិទំ ភវចក្កំ ឥធានីតំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមិនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តេ ធម្មេតិ តេ អវិជ្ជាទិកេ ធម្មេ. យថាភូតំ ញត្វាតិ មហាវជិរញាណេន យាថាវតោ ជានិត្វា. និព្ពិន្ទន្តោ ពលវវិបស្សនាយ វិរជ្ជន្តោ វិមុច្ចន្តោ អរិយមគ្គេហិ អរេ ហនីតិ យោជនា. តត្ថ យទា ភគវា វិរជ្ជតិ វិមុច្ចតិ, តទា អរេ ហនតិ នាម. តតោ បរំ បន អភិសម្ពុទ្ធក្ខណំ គហេត្វា វុត្តំ ‘‘ហនិ វិហនិ វិទ្ធំសេសី’’តិ.

១២៩. ចក្កវត្តិនោ អចេតនេ ចក្ករតនេ ឧប្បន្នេ តត្ថេវ លោកោ បូជំ ករោតិ, អញ្ញត្ថ បូជាវិសេសា បច្ឆិជ្ជន្តិ, កិមង្គំ បន សម្មាសម្ពុទ្ធេ ឧប្បន្នេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧប្បន្នេ តថាគតេ’’តិអាទិមាហ. កោ បន វាទោ អញ្ញេសំ បូជាវិសេសានន្តិ យថាវុត្តតោ អញ្ញេសំ អមហេសក្ខេហិ ទេវមនុស្សេហិ ករិយមានានំ នាតិឧឡារានំ បូជាវិសេសានំ អរហភាវេ កា នាម កថា. អត្ថានុរូបន្តិ អរហត្តត្ថស្ស អនុរូបំ អន្វត្ថំ.

១៣០. អសិលោកភយេនាតិ អកិត្តិភយេន. រហោ បាបំ ករោន្តិ ‘‘មា នំ កោចិ ជញ្ញា’’តិ ឯស ភគវា ន កទាចិ ករោតិ បាបហេតូនំ ពោធិមណ្ឌេ ឯវ សុប្បហីនត្តា. អបរោ នយោ – អារកាតិ អរហំ, សុវិទូរភាវតោឥច្ចេវ អត្ថោ. កុតោ បន សុវិទូរភាវតោតិ? យេ អភាវិតកាយា អភាវិតសីលា អភាវិតចិត្តា អភាវិតបញ្ញា, តតោ ឯវ អប្បហីនរាគទោសមោហា អរិយធម្មស្ស អកោវិទា អរិយធម្មេ អវិនីតា អរិយធម្មស្ស អទស្សាវិនោ អប្បដិបន្នា មិច្ឆាបដិបន្នា ច, តតោ សុវិទូរភាវតោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សង្ឃាដិកណ្ណេចេបិ មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ គហេត្វា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធោ អស្ស បាទេ បាទំ និក្ខិបន្តោ, សោ ច ហោតិ អភិជ្ឈាលុ កាមេសុ តិព្ពសារាគោ ព្យាបន្នចិត្តោ បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ មុដ្ឋស្សតិ អសម្បជានោ អសមាហិតោ វិព្ភន្តចិត្តោ បាកតិន្ទ្រិយោ. អថ ខោ សោ អារកាវ មយ្ហំ, អហញ្ច តស្ស. តំ កិស្ស ហេតុ? ធម្មំ ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន បស្សតិ, ធម្មំ អបស្សន្តោ មំ ន បស្សតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩២).

យថាវុត្តបុគ្គលា ហិ សចេបិ សាយំ បាតំ សត្ថុ សន្តិកាវចរាវ សិយុំ, ន តេ តាវតា ‘‘សត្ថុ សន្តិកា’’តិ វត្តព្ពា, តថា សត្ថាបិ នេសំ. ឥតិ អសប្បុរិសានំ អារកា ទូរេតិ អរហំ.

‘‘សម្មា ន បដិបជ្ជន្តិ, យេ និហីនាសយា នរា;

អារកា តេហិ ភគវា, ទូរេ តេនារហំ មតោ’’តិ.

តថា អារកាតិ អរហំ, អាសន្នភាវតោតិ អត្ថោ. កុតោ បន អាសន្នភាវតោតិ? យេ ភាវិតកាយា ភាវិតសីលា ភាវិតចិត្តា ភាវិតបញ្ញា, តតោ ឯវ បហីនរាគទោសមោហា អរិយធម្មស្ស កោវិទា អរិយធម្មេ សុវិនីតា អរិយធម្មស្ស ទស្សាវិនោ សម្មាបដិបន្នា, តតោ អាសន្នភាវតោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា –

‘‘យោជនសតេ ចេបិ មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិហរេយ្យ, សោ ច ហោតិ អនភិជ្ឈាលុ កាមេសុ ន តិព្ពសារាគោ អព្យាបន្នចិត្តោ អប្បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ ឧបដ្ឋិតស្សតិ សម្បជានោ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ សំវុតិន្ទ្រិយោ. អថ ខោ សោ សន្តិកេវ មយ្ហំ, អហញ្ច តស្ស. តំ កិស្ស ហេតុ? ធម្មំ ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បស្សតិ, ធម្មំ បស្សន្តោ មំ បស្សតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩២).

តថារូបា ហិ បុគ្គលា សត្ថុ យោជនសហស្សន្តរិកាបិ ហោន្តិ, ន តាវតា តេ ‘‘សត្ថុ ទូរចារិនោ’’តិ វត្តព្ពា, តថា សត្ថាបិ នេសំ. ឥតិ សប្បុរិសានំ អារកា អាសន្នេតិ អរហំ.

យេ សម្មា បដិបជ្ជន្តិ, សុប្បណីតាធិមុត្តិកា;

អារកា តេហិ អាសន្នេ, តេនាបិ អរហំ ជិនោ.

យេ ឥមេ រាគាទយោ បាបធម្មា យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ សម្បរាយិកម្បិ អនត្ថំ អាវហន្តិ. និព្ពានគាមិនិយា បដិបទាយ ឯកំសេនេវ ឧជុវិបច្ចនីកភូតា ច, តេ អត្តហិតំ, បរហិតញ្ច បរិបូរេតុំ សម្មា បដិបជ្ជន្តេហិ សាធូហិ ទូរតោ រហិតព្ពា បរិច្ចជិតព្ពា បហាតព្ពាតិ រហា នាម, តេ ច យស្មា ភគវតោ ពោធិមូលេយេវ អរិយមគ្គេន សព្ពសោ បហីនា សមុច្ឆិន្នា. យថាហ –

‘‘តថាគតស្ស ខោ, ព្រាហ្មណ, រាគោ បហីនោ ទោសោ មោហោ, សព្ពេបិ បាបកា អកុសលា ធម្មា បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា’’តិ (បារា. ៩-១០ អត្ថតោ សមានំ).

តស្មា សព្ពសោ ន សន្តិ ឯតស្ស រហាតិ អរហោតិ វត្តព្ពេ ឱការស្ស សានុសារំ អ-ការាទេសំ កត្វា ‘‘អរហ’’ន្តិ វុត្តំ.

បាបធម្មា រហា នាម, សាធូហិ រហិតព្ពតោ;

តេសំ សុដ្ឋុ បហីនត្តា, ភគវា អរហំ មតោ.

យេ តេ សព្ពសោ បរិញ្ញាតក្ខន្ធា បហីនកិលេសា ភាវិតមគ្គា សច្ឆិកតនិរោធា អរហន្តោ ខីណាសវា, យេ ច សេក្ខា អប្បត្តមានសា អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ បត្ថយមានា វិហរន្តិ, យេ ច បរិសុទ្ធបយោគា កល្យាណជ្ឈាសយា សទ្ធាសីលសុតាទិគុណសម្បន្នា បុគ្គលា, តេហិ ន រហិតព្ពោ ន បរិច្ចជិតព្ពោ, តេ ច ភគវតាតិ អរហំ. តថា ហិ អរិយបុគ្គលា សត្ថារា ទិដ្ឋធម្មស្ស បច្ចក្ខករណតោ សត្ថុ ធម្មសរីរេន អវិរហិតា ឯវ ហោន្តិ. យថាហ អាយស្មា បិង្គិយោ –

‘‘បស្សាមិ នំ មនសា ចក្ខុនាវ,

រត្តិន្ទិវំ ព្រាហ្មណ អប្បមត្តោ;

នមស្សមានោ វិវសេមិ រត្តិំ,

តេនេវ មញ្ញាមិ អវិប្បវាសំ.

‘‘សទ្ធា ច បីតិ ច មនោ សតិ ច,

នាបេន្តិមេ គោតមសាសនម្ហា;

យំ យំ ទិសំ វជតិ ភូរិបញ្ញោ,

ស តេន តេនេវ នតោហមស្មី’’តិ. (សុ. និ. ១១៤៨-១១៤៩);

តេនេវ ច តេ អញ្ញំ សត្ថារំ ន ឧទ្ទិសន្តិ. យថាហ –

‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៨; អ. និ. ១.២៧៦).

កល្យាណបុថុជ្ជនាបិ យេភុយ្យេន សត្ថរិ និច្ចលសទ្ធា ឯវ ហោន្តិ. ឥតិ សុប្បដិបន្នេហិ បុរិសវិសេសេហិ អវិរហិតព្ពតោ, តេសញ្ច អវិរហនតោ ន សន្តិ ឯតស្ស រហា បរិច្ចជនកា, នត្ថិ វា ឯតស្ស រហោ សាធូហិ បរិច្ចជិតព្ពតាតិ អរហំ.

‘‘យេ សច្ឆិកតសទ្ធម្មា, អរិយា សុទ្ធគោចរា;

ន តេហិ រហិតោ ហោតិ, នាថោ តេនារហំ មតោ’’តិ.

រហោតិ ច គមនំ វុច្ចតិ, ភគវតោ ច នានាគតីសុ បរិព្ភមនសង្ខាតំ សំសារេ គមនំ នត្ថិ កម្មក្ខយករេន អរិយមគ្គេន ពោធិមូលេយេវ សព្ពសោ សសម្ភារស្ស កម្មវដ្ដស្ស វិទ្ធំសិតត្តា. យថាហ –

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យំ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនឡីកតា’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៦);

ឯវំ នត្ថិ ឯតស្ស រហោគមនំ គតីសុ បច្ចាជាតីតិបិ អរហំ.

រហោ វា គមនំ យស្ស, សំសារេ នត្ថិ សព្ពសោ;

បហីនជាតិមរណោ, អរហំ សុគតោ មតោ.

បាសំសត្តា វា ភគវា អរហំ. អក្ខរចិន្តកា ហិ បសំសាយំ អរហ-សទ្ទំ វណ្ណេន្តិ. បាសំសភាវោ ច ភគវតោ អនញ្ញសាធារណោ យថាភុច្ចគុណាធិគតោ សទេវកេ លោកេ សុប្បតិដ្ឋិតោ. តថា ហេស អនុត្តរេន សីលេន អនុត្តរេន សមាធិនា អនុត្តរាយ បញ្ញាយ អនុត្តរាយ វិមុត្តិយា អសមោ អសមសមោ អប្បដិមោ អប្បដិភាគោ អប្បដិបុគ្គលោតិ ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ គុណេ វិភជិត្វា វុច្ចមានេ បណ្ឌិតបុរិសេហិ ទេវេហិ ព្រហ្មេហិ ភគវតា វា បន បរិយោសាបេតុំ អសក្កុណេយ្យរូបោ. ឥតិ បាសំសត្តាបិ ភគវា អរហំ.

គុណេហិ សទិសោ នត្ថិ, យស្មា លោកេ សទេវកេ;

តស្មា បាសំសិយត្តាបិ, អរហំ ទ្វិបទុត្តមោ.

ឯវំ សព្ពថាបិ –

‘‘អារកា មន្ទពុទ្ធីនំ, អារកា ច វិជានតំ;

រហានំ សុប្បហីនត្តា, វិទូនមរហេយ្យតោ;

ភវេសុ ច រហាភាវា, បាសំសា អរហំ ជិនោ’’តិ.

១៣១. សម្មាតិ អវិបរីតំ. សាមន្តិ សយមេវ. សម្ពុទ្ធោតិ ហិ ឯត្ថ សំ-សទ្ទោ ‘‘សយ’’ន្តិ ឯតស្ស អត្ថស្ស ពោធកោ ទដ្ឋព្ពោ. សព្ពធម្មានន្តិ អនវសេសានំ ញេយ្យធម្មានំ. កថំ បនេត្ថ សព្ពធម្មាវពោធោ លព្ភតីតិ? ឯកទេសស្ស អគ្គហណតោ. បទេសគ្គហណេ ហិ អសតិ គហេតព្ពស្ស និប្បទេសតាវ វិញ្ញាយតិ យថា ‘‘ទិក្ខិតោ ន ទទាតី’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា អត្ថវិសេសានបេក្ខា កត្តរិ ឯវ ពុទ្ធសទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា កម្មវចនិច្ឆាយ អភាវតោ. ‘‘សម្មា សាមំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ឯត្តកមេវ ហិ ឥធ សទ្ទតោ លព្ភតិ, ‘‘សព្ពធម្មាន’’ន្តិ បន អត្ថតោ លព្ភមានំ គហេត្វា វុត្តំ. ន ហិ ពុជ្ឈនកិរិយា អវិសយា យុជ្ជតិ.

ឥទានិ តស្សា វិសយំ ‘‘សព្ពធម្មេ’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អភិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អភិញ្ញេយ្យេតិ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន ជានិតព្ពេ. កេ បន តេតិ? ចតុសច្ចធម្មេ. អភិញ្ញេយ្យតោ ពុទ្ធោតិ អភិញ្ញេយ្យភាវតោ ពុជ្ឈិ. បុព្ពភាគេ វិបស្សនាបញ្ញាយ, អធិគមក្ខណេ មគ្គបញ្ញាយ, អបរភាគេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទីហិ អញ្ញាសីតិ អត្ថោ. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ. បរិញ្ញេយ្យេ ធម្មេតិ ទុក្ខំ អរិយសច្ចមាហ. បហាតព្ពេតិ សមុទយបក្ខិយេ. សច្ឆិកាតព្ពេតិ និព្ពានំ សន្ធាយាហ. ពហុវចននិទ្ទេសោ បន សោបាទិសេសាទិកំ បរិយាយសិទ្ធំ ភេទំ គហេត្វា កតោ, ឧទ្ទេសោ វា អយំ ចតុសច្ចធម្មានន្តិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘ចក្ខុំ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិអាទិ. ឧទ្ទេសោ ច អវិនិច្ឆិតត្ថបរិច្ឆេទស្ស ធម្មស្ស វសេន ករីយតិ. ឧទ្ទេសេន ហិ ឧទ្ទិសិយមានានំ ធម្មានំ អត្ថិតាមត្តំ វុច្ចតិ, ន បរិច្ឆេទោតិ អបរិច្ឆេទេន ពហុវចនេន វុត្តំ យថា ‘‘អប្បច្ចយា ធម្មា, អសង្ខតា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៧-៨). សច្ឆិកាតព្ពេតិ វា ផលវិមុត្តីនម្បិ គហណំ, ន និព្ពានស្សេវាតិ ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ. ឯវញ្ច ភាវេតព្ពេតិ ឯត្ថ ឈានានម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

គាថាយំ ភាវេតព្ពញ្ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោ, តេន សច្ឆិកាតព្ពស្ស គហណំ វេទិតព្ពំ. តស្មា ពុទ្ធោស្មីតិ យស្មា ចត្តារិ សច្ចានិ មយា ពុទ្ធានិ, សច្ចវិនិមុត្តញ្ច កិញ្ចិ ញេយ្យំ នត្ថិ, តស្មា សព្ពម្បិ ញេយ្យំ ពុទ្ធោស្មិ, អព្ភញ្ញាសិន្តិ អត្ថោ.

១៣២. ឯវំ សច្ចវសេន សាមញ្ញតោ វុត្តមត្ថំ ទ្វារារម្មណេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តធម្មេហិ, ខន្ធាទីហិ ច សច្ចវសេនេវ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មូលការណភាវេនាតិ សន្តេសុបិ អវិជ្ជាទីសុ អញ្ញេសុ ការណេសុ តេសម្បិ មូលភូតការណភាវេន. តណ្ហា ហិ កម្មស្ស វិចិត្តភាវហេតុតោ, សហាយភាវូបគមនតោ ច ទុក្ខវិចិត្តតាយ បធានការណំ. សមុដ្ឋាបិកាតិ ឧប្បាទិកា. បុរិមតណ្ហាតិ បុរិមភវសិទ្ធា តណ្ហា. ឧភិន្នន្តិ ចក្ខុស្ស, តំសមុទយស្ស ច. អប្បវត្តីតិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ. និរោធបជាននាតិ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន និរោធស្ស បដិវិជ្ឈនា. ឯកេកបទុទ្ធារេនាតិ ‘‘ចក្ខុំ ចក្ខុសមុទយោ’’តិអាទិនា ឯកេកកោដ្ឋាសនិទ្ធារណេន. តណ្ហាយបិ បរិញ្ញេយ្យភាវសព្ភាវតោ, ឧបាទានក្ខន្ធន្តោគធត្តា ច ទុក្ខសច្ចសង្គហំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបតណ្ហាទយោ ឆ តណ្ហាកាយា’’តិ វុត្តំ.

កសិណានីតិ កសិណជ្ឈានានិ. ទ្វត្តិំសាការាតិ ទ្វត្តិំស កោដ្ឋាសា, តទារម្មណជ្ឈានានិ ច. នវ ភវាតិ កាមភវាទយោ តយោ, សញ្ញីភវាទយោ តយោ, ឯកវោការភវាទយោ តយោតិ នវ ភវា. ចត្តារិ ឈានានីតិ អគ្គហិតារម្មណវិសេសានិ ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានិ, វិបាកជ្ឈានានំ វា ឯតំ គហណំ. ឯត្ថ ច កុសលធម្មានំ ឧបនិស្សយភូតា តណ្ហា សមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហាតិ វេទិតព្ពា. កិរិយធម្មានំ បន យត្ថ តេ តស្ស អត្តភាវស្ស ការណភូតា.

អនុពុទ្ធោតិ ពុជ្ឈិតព្ពធម្មស្ស អនុរូបតោ ពុទ្ធោ. តេនាតិ តស្មា. យស្មា សាមញ្ញតោ, វិសេសតោ ច ឯកេកបទុទ្ធារេន សព្ពធម្មេ ពុទ្ធោ, តស្មា វុត្តំ. កិន្តិ អាហ ‘‘សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា’’តិ, សព្ពស្សបិ ញេយ្យស្ស សព្ពាការតោ អវិបរីតំ សយមេវ អភិសម្ពុទ្ធត្តាតិ អត្ថោ. ឥមិនាស្ស បរោបទេសរហិតស្ស សព្ពាការេន សព្ពធម្មាវពោធនសមត្ថស្ស អាកង្ខប្បដិពទ្ធវុត្តិនោ អនាវរណញាណសង្ខាតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អធិគមោ ទស្សិតោ.

ននុ ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ អញ្ញំ អនាវរណញាណំ, អញ្ញថា ‘‘ឆ អសាធារណញាណានិ ពុទ្ធញាណានី’’តិ (បដិ. ម. មាតិកា ១.៧៣) វចនំ វិរុជ្ឈេយ្យាតិ? ន វិរុជ្ឈតិ, វិសយបវត្តិភេទវសេន អញ្ញេហិ អសាធារណភាវទស្សនត្ថំ ឯកស្សេវ ញាណស្ស ទ្វិធា វុត្តត្តា. ឯកមេវ ហិ តំ ញាណំ អនវសេសសង្ខតាសង្ខតសម្មុតិធម្មវិសយតាយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថ ច អាវរណាភាវតោ និស្សង្គចារមុបាទាយ ‘‘អនាវរណញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. យថាហ បដិសម្ភិទាយំ ‘‘សព្ពំ សង្ខតមសង្ខតំ អនវសេសំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថ អាវរណំ នត្ថីតិ អនាវរណញាណ’’ន្តិអាទិ (បដិ. ម. ១.១១៩). តស្មា នត្ថិ នេសំ អត្ថតោ ភេទោ, ឯកន្តេន ចេតំ ឯវមិច្ឆិតព្ពំ. អញ្ញថា សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណានំ សាធារណតា, អសព្ពធម្មារម្មណតា ច អាបជ្ជេយ្យ. ន ហិ ភគវតោ ញាណស្ស អណុមត្តម្បិ អាវរណំ អត្ថិ, អនាវរណញាណស្ស ច អសព្ពធម្មារម្មណភាវេ យត្ថ តំ ន បវត្តតិ, តត្ថាវរណសព្ភាវតោ អនាវរណភាវោយេវ ន សិយា. អថ វា បន ហោតុ អញ្ញមេវ អនាវរណញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ, ឥធ បន សព្ពត្ថ អប្បដិហតវុត្តិតាយ អនាវរណញាណន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ អធិប្បេតំ. តស្ស ចាធិគមេន ភគវា ‘‘សព្ពញ្ញូ, សព្ពវិទូ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ច វុច្ចតិ ន សកិំយេវ សព្ពធម្មាវពោធតោ. តថា ច វុត្តំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១៦២) ‘‘វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ. សព្ពធម្មាវពោធនសមត្ថញាណសមធិគមេន ហិ ភគវតោ សន្តានេ អនវសេសធម្មេ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថតា អហោសីតិ.

ឯត្ថាហ – កិំ បនិទំ ញាណំ បវត្តមានំ សកិំយេវ សព្ពស្មិំ វិសយេ បវត្តតិ, ឧទាហុ កមេនាតិ? កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ សកិំយេវ សព្ពស្មិំ វិសយេ បវត្តតិ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តពហិទ្ធាទិភេទភិន្នានំ សង្ខតធម្មានំ, អសង្ខតសម្មុតិធម្មានញ្ច ឯកជ្ឈំ ឧបដ្ឋានេ ទូរតោ ចិត្តបដំ បេក្ខន្តស្ស វិយ បដិវិភាគេនាវពោធោ ន សិយា, តថា ច សតិ ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ វិបស្សន្តានំ អនត្តាការេន វិយ សព្ពធម្មា អនិរូបិតរូបេន ភគវតោ ញាណស្ស វិសយា ហោន្តីតិ អាបជ្ជតិ. យេបិ ‘‘សព្ពញេយ្យធម្មានំ ឋិតលក្ខណវិសយំ វិកប្បរហិតំ សព្ពកាលំ ពុទ្ធានំ ញាណំ បវត្តតិ, តេន តេ ‘សព្ពវិទូ’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវញ្ច កត្វា ‘ចរំ សមាហិតោ នាគោ, តិដ្ឋន្តោបិ សមាហិតោ’តិ ឥទម្បិ វចនំ សុវុត្តំ ហោតី’’តិ វទន្តិ, តេសម្បិ វុត្តទោសានាតិវត្តិ, ឋិតលក្ខណារម្មណតាយ ច អតីតានាគតសម្មុតិធម្មានំ តទភាវតោ ឯកទេសវិសយមេវ ភគវតោ ញាណំ សិយា. តស្មា សកិំយេវ ញាណំ បវត្តតីតិ ន យុជ្ជតិ.

អថ កមេន សព្ពស្មិំ វិសយេ ញាណំ បវត្តតិ? ឯវម្បិ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ ជាតិភូមិសភាវាទិវសេន, ទិសាទេសកាលាទិវសេន ច អនេកភេទភិន្នេ ញេយ្យេ កមេន គយ្ហមានេ តស្ស អនវសេសបដិវេធោ សម្ភវតិ, អបរិយន្តភាវតោ ញេយ្យស្ស. យេ បន ‘‘អត្ថស្ស អវិសំវាទនតោ ញេយ្យស្ស ឯកទេសំ បច្ចក្ខំ កត្វា ‘សេសេបិ ឯវ’ន្តិ អធិមុច្ចិត្វា វវត្ថាបនេន សព្ពញ្ញូ ភគវា, តញ្ច ញាណំ ន អនុមានិកំ សំសយាភាវតោ. សំសយានុពទ្ធំ ហិ លោកេ អនុមានញាណ’’ន្តិ វទន្តិ, តេសម្បិ តំ ន យុត្តំ. សព្ពស្ស ហិ អប្បច្ចក្ខភាវេ អត្ថាវិសំវាទនេន ញេយ្យស្ស ឯកទេសំ បច្ចក្ខំ កត្វា ‘‘សេសេបិ ឯវ’’ន្តិ អធិមុច្ចិត្វា វវត្ថាបនស្ស អសម្ភវតោ. យញ្ហិ តំ សេសំ, តំ អប្បច្ចក្ខន្តិ.

អថ តម្បិ បច្ចក្ខំ, តស្ស សេសភាវោ ឯវ ន សិយាតិ? សព្ពមេតំ អការណំ. កស្មា? អវិសយវិចារណភាវតោ. វុត្តំ ហេតំ ភគវតា ‘‘ពុទ្ធវិសយោ, ភិក្ខវេ, អចិន្តេយ្យោ ន ចិន្តេតព្ពោ. យោ ចិន្តេយ្យ, ឧម្មាទស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ (អ. និ. ៤.៧៧). ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ – យំកិញ្ចិ ភគវតា ញាតុំ ឥច្ឆិតំ សកលំ, ឯកទេសោ វា, តត្ថ អប្បដិហតវុត្តិតាយ បច្ចក្ខតោ ញាណំ បវត្តតិ, និច្ចសមាធានញ្ច វិក្ខេបាភាវតោ. ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស ច សកលស្ស អវិសយភាវេ តស្ស អាកង្ខប្បដិពទ្ធវុត្តិតា ន សិយា, ឯកន្តេនេវ សា ឥច្ឆិតព្ពា ‘‘សព្ពេ ធម្មា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អាវជ្ជនប្បដិពទ្ធា អាកង្ខប្បដិពទ្ធា មនសិការប្បដិពទ្ធា ចិត្តុប្បាទប្បដិពទ្ធា’’តិ វចនតោ. អតីតានាគតវិសយម្បិ ភគវតោ ញាណំ អនុមានាគមតក្កគ្គហណវិរហិតត្តា បច្ចក្ខមេវ.

ននុ ច ឯតស្មិំ បក្ខេ យទា សកលំ ញាតុំ ឥច្ឆិតំ, តទា សកិំយេវ សកលវិសយតាយ អនិរូបិតរូបេន ភគវតោ ញាណំ បវត្តេយ្យាតិ វុត្តទោសានាតិវត្តិយេវាតិ? ន, តស្ស វិសោធិតត្តា. វិសោធិតោ ហិ សោ ពុទ្ធវិសយោ អចិន្តេយ្យោតិ. អញ្ញថា បចុរជនញាណសមានវុត្តិតាយ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ញាណស្ស អចិន្តេយ្យតា ន សិយា. តស្មា សកលធម្មារម្មណម្បិ តំ ឯកធម្មារម្មណំ វិយ សុវវត្ថាបិតេយេវ តេ ធម្មេ កត្វា បវត្តតីតិ ឥទមេត្ថ អចិន្តេយ្យំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យាវតកំ ញេយ្យំ, តាវតកំ ញាណំ. យាវតកំ ញាណំ, តាវតកំ ញេយ្យំ. ញេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ ញេយ្យ’’ន្តិ (មហានិ. ៦៩; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥). ឯវមេកជ្ឈំ, វិសុំ, សកិំ, កមេន វា ឥច្ឆានុរូបំ សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ.

១៣៣. វិជ្ជាហីតិ ឯត្ថ វិន្ទិយំ វិន្ទតីតិ វិជ្ជា, យាថាវតោ ឧបលព្ភតីតិ អត្ថោ. អត្តនោ វា បដិបក្ខស្ស វិជ្ឈនដ្ឋេន វិជ្ជា, តមោក្ខន្ធាទិកស្ស បទាលនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. តតោ ឯវ អត្តនោ វិសយស្ស វិទិតករណដ្ឋេនបិ វិជ្ជា. សម្បន្នត្តាតិ សមន្នាគតត្តា, បរិបុណ្ណត្តា វា, អវិកលត្តាតិ អត្ថោ. តិស្សន្នំ, អដ្ឋន្នំ ច វិជ្ជានំ តត្ថ តត្ថ សុត្តេ គហណំ វិនេយ្យជ្ឈាសយវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សត្ត សទ្ធម្មា នាម សទ្ធា ហិរី ឱត្តប្បំ ពាហុសច្ចំ វីរិយំ សតិ បញ្ញា ច. យេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ សទ្ធោ ហោតី’’តិអាទិ (អ. និ. ១០.១១). ចត្តារិ ឈានានីតិ យានិ កានិចិ ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានិ.

កស្មា បនេត្ថ សីលាទយោ បន្នរសេវ ‘‘ចរណ’’ន្តិ វុត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឥមេយេវ ហី’’តិអាទិ. តេន តេសំ សិក្ខត្តយសង្គហតោ និព្ពានុបគមនេ ឯកំសតោ សាធនភាវមាហ. ឥទានិ តទត្ថសាធនាយ អាគមំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថាហា’’តិអាទិមាហ. ភគវាតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស និគមនវសេន វុត្តំ.

ននុ ចាយំ វិជ្ជាចរណសម្បទា សាវកេសុបិ លព្ភតីតិ? កិញ្ចាបិ លព្ភតិ, ន បន តថា, យថា ភគវតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ វិជ្ជាសម្បទា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចរណធម្មបរិយាបន្នត្តា ករុណាព្រហ្មវិហារស្ស, សោ ចេត្ថ មហគ្គតភាវប្បត្តា សាធារណភាវោតិ អាហ ‘‘ចរណសម្បទា មហាការុណិកតំ បូរេត្វា ឋិតា’’តិ. យថា សត្តានំ អនត្ថំ បរិវជ្ជេត្វា អត្ថេ និយោជនំ បញ្ញាយ វិនា ន ហោតិ, ឯវំ នេសំ អត្ថានត្ថជាននំ សត្ថុ ករុណាយ វិនា ន ហោតីតិ ឧភយម្បិ ឧភយត្ថ សកិច្ចកមេវ សិយា. យត្ថ បន យស្សា បធានភាវោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ សព្ពញ្ញុតាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថា តំ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោតិ យថា អញ្ញោបិ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ, តេន វិជ្ជាចរណសម្បន្នស្សេវាយំ អាវេណិកា បដិបត្តីតិ ទស្សេតិ. សា បនាយំ សត្ថុ វិជ្ជាចរណសម្បទា សាសនស្ស និយ្យានិកតាយ សាវកានំ សម្មាបដិបត្តិយា ឯកន្តការណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តេនស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯត្ថ ច វិជ្ជាសម្បទាយ សត្ថុ បញ្ញាមហត្តំ បកាសិតំ ហោតិ, ចរណសម្បទាយ ករុណាមហត្តំ. តេសុ បញ្ញាយ ភគវតោ ធម្មរជ្ជប្បត្តិ, ករុណាយ ធម្មសំវិភាគោ. បញ្ញាយ សំសារទុក្ខនិព្ពិទា, ករុណាយ សំសារទុក្ខសហនំ. បញ្ញាយ បរទុក្ខបរិជាននំ, ករុណាយ បរទុក្ខបតិការារម្ភោ. បញ្ញាយ បរិនិព្ពានាភិមុខភាវោ, ករុណាយ តទធិគមោ. បញ្ញាយ សយំ តរណំ, ករុណាយ បរេសំ តារណំ. បញ្ញាយ ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ, ករុណាយ ពុទ្ធកិច្ចសិទ្ធិ. ករុណាយ វា ពោធិសត្តភូមិយំ សំសារាភិមុខភាវោ, បញ្ញាយ តត្ថ អនភិរតិ. តថា ករុណាយ បរេសំ អភិំសាបនំ, បញ្ញាយ សយំ បរេហិ អភាយនំ. ករុណាយ បរំ រក្ខន្តោ អត្តានំ រក្ខតិ, បញ្ញាយ អត្តានំ រក្ខន្តោ បរំ រក្ខតិ. តថា ករុណាយ អបរន្តបោ, បញ្ញាយ អនត្តន្តបោ. តេន អត្តហិតាយ បដិបន្នាទីសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ ចតុត្ថបុគ្គលភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ. តថា ករុណាយ លោកនាថតា, បញ្ញាយ អត្តនាថតា. ករុណាយ ចស្ស និន្នតាភាវោ, បញ្ញាយ ឧន្នមាភាវោ. តថា ករុណាយ សព្ពសត្តេសុ ជនិតានុគ្គហោ បញ្ញានុគតត្តា ន ច ន សព្ពត្ថ វិរត្តចិត្តោ, បញ្ញាយ សព្ពធម្មេសុ វិរត្តចិត្តោ ករុណានុគតត្តា ន ច ន សព្ពសត្តានុគ្គហាយ បវត្តោ. យថា ហិ ករុណា ភគវតោ សិនេហសោកវិរហិតា, ឯវំ បញ្ញា អហំការមមំការវិនិមុត្តាតិ អញ្ញមញ្ញវិសោធិតា បរមវិសុទ្ធា គុណវិសេសា វិជ្ជាចរណសម្បទាហិ បកាសិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៣៤. គមនម្បិ ហិ គតន្តិ វុច្ចតិ ‘‘គតេ ឋិតេ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២១៤; ២.៣៧៦). សោភនន្តិ សុភំ. សុភភាវោ វិសុទ្ធតាយ, វិសុទ្ធតា ទោសវិគមេនាតិ អាហ ‘‘បរិសុទ្ធមនវជ្ជ’’ន្តិ. គមនញ្ច នាម ពហុវិធន្តិ ឥធាធិប្បេតំ គមនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អរិយមគ្គោ’’តិ អាហ. សោ ហិ និព្ពានស្ស គតិ អធិគមោតិ កត្វា ‘‘គតំ, គមន’’ន្តិ ច វុច្ចតិ. ឥទានិ តស្សេវ គហណេ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘តេន ហេសា’’តិអាទិ វុត្តំ. ខេមំ ទិសន្តិ និព្ពានំ. អសជ្ជមានោតិ បរិបន្ថាភាវេន សុគតិគមនេបិ អសជ្ជន្តោ សង្គំ អករោន្តោ, បគេវ ឥតរត្ថ. អថ វា ឯកាសនេ និសីទិត្វា ខិប្បភិញ្ញាវសេនេវ ចតុន្នម្បិ មគ្គានំ បដិលទ្ធភាវតោ អសជ្ជមានោ អសជ្ជន្តោ គតោ. យំ គមនំ គច្ឆន្តោ សព្ពមនត្ថំ អបហរតិ, សព្ពញ្ច អនុត្តរំ សម្បត្តិំ អាវហតិ, តទេវ សោភនំ នាម. តេន ច ភគវា គតោតិ អាហ ‘‘ឥតិ សោភនគមនត្តា សុគតោ’’តិ សោភនត្ថោ សុ-សទ្ទោតិ កត្វា.

អសុន្ទរានំ ទុក្ខានំ សង្ខារប្បវត្តីនំ អភាវតោ អច្ចន្តសុខត្តា ឯកន្តតោ សុន្ទរំ នាម អសង្ខតា ធាតូតិ អាហ ‘‘សុន្ទរញ្ចេស ឋានំ គតោ អមតំ និព្ពាន’’ន្តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិ (ម. និ. ២.២១៥; ធ. ប. ២០៣-២០៤). សម្មាតិ សុដ្ឋុ. សុដ្ឋុ គមនញ្ច នាម បដិបក្ខេន អនភិភូតស្ស គមនន្តិ អាហ ‘‘បហីនេ កិលេសេ បុន អបច្ចាគច្ឆន្តោ’’តិ. ឥទញ្ច សិខាប្បត្តំ សម្មាគមនំ, យាយ អាគមនីយបដិបទាយ សិទ្ធំ, សាបិ សម្មាគមនមេវាតិ ឯវម្បិ ភគវា សុគតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘សម្មា វា គតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សម្មាបដិបត្តិយាតិ សម្មាសម្ពោធិយា សម្បាបនេ អវិបរីតបដិបត្តិយា. ‘‘សព្ពលោកស្ស ហិតសុខមេវ ករោន្តោ’’តិ ឯតេន មហាពោធិយា បដិបទា អវិភាគេន សព្ពសត្តានំ សព្ពទា ហិតសុខាវហភាវេនេវ បវត្តតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘សស្សតំ ឧច្ឆេទន្តិ ឥមេ អន្តេ អនុបគច្ឆន្តោ គតោ’’តិ ឯតេន បដិច្ចសមុប្បាទគតិំ ទស្សេតិ. ‘‘កាមសុខំ អត្តកិលមថន្តិ ឥមេ អនុបគច្ឆន្តោ គតោ’’តិ ឯតេន អរិយមគ្គគតិំ ទស្សេតិ.

តត្រាតិ យុត្តដ្ឋានេ យុត្តស្សេវ ភាសនេ និប្ផាទេតព្ពេ, សាធេតព្ពេ ចេតំ ភុម្មំ. អភូតន្តិ អភូតត្ថំ. អត្ថមុខេន ហិ វាចាយ អភូតតា, ភូតតា វា. អតច្ឆន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. អភូតន្តិ វា អសន្តំ អវិជ្ជមានំ. អតច្ឆន្តិ អតថាការំ អញ្ញថាសន្តំ. អនត្ថសញ្ហិតន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកេន, សម្បរាយិកេន វា អនត្ថេន សញ្ហិតំ, អនត្ថាវហំ. ន អត្ថោតិ អនត្ថោ, អត្ថស្ស បដិបក្ខោ, អភាវោ ច, តេន សញ្ហិតំ, បិសុណវាចំ, សម្ផប្បលាបញ្ចាតិ អត្ថោ. ឯវមេត្ថ ចតុព្ពិធស្សាបិ វចីទុច្ចរិតស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថ ច បឋមា វាចា សីលវន្តំ ‘‘ទុស្សីលោ’’តិ, អចណ្ឌាលាទិមេវ ‘‘ចណ្ឌាលោ’’តិអាទិនា ភាសមានស្ស ទដ្ឋព្ពា. ទុតិយា ទុស្សីលំ ‘‘ទុស្សីលោ’’តិ, ចណ្ឌាលាទិមេវ ‘‘ចណ្ឌាលោ’’តិអាទិនា អវិនយេន ភាសមានស្ស. តតិយា នេរយិកាទិកស្ស នេរយិកាទិភាវវិភាវនីកថា យថា ‘‘អាបាយិកោ ទេវទត្តោ នេរយិកោ’’តិអាទិកា (ចូឡវ. ៣៤៨). ចតុត្ថី ‘‘វេទវិហិតេន យញ្ញវិធិនា បាណាតិបាតាទិកតំ សុគតិំ អាវហតី’’តិ លោកស្ស ព្យាមោហនកថា. បញ្ចមី ភូតេន បេសុញ្ញូបសំហារាទិកថា. ឆដ្ឋា យុត្តប្បត្តដ្ឋានេ បវត្តិតា ទានសីលាទិកថា វេទិតព្ពា. ឯវំ សម្មា គទត្តាតិ យថាវុត្តំ អភូតាទិំ វជ្ជេត្វា ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសញ្ហិតំ បិយំ មនាបំ តតោ ឯវ សម្មា សុដ្ឋុ គទនតោ សុគតោ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា. អាបាថគមនមត្តេន កស្សចិ អប្បិយម្បិ ហិ ភគវតោ វចនំ បិយំ មនាបមេវ អត្ថសិទ្ធិយា លោកស្ស ហិតសុខាវហត្តា.

អបិច សោភនំ គតំ គមនំ ឯតស្សាតិ សុគតោ. ភគវតោ ហិ វេនេយ្យជនុបសង្កមនំ ឯកន្តេន តេសំ ហិតសុខនិប្ផាទនតោ សោភនំ ភទ្ទកំ. តថា លក្ខណានុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតរូបកាយតាយ ទុតវិលម្ពិតខលិតានុកឌ្ឍននិប្បីឡនុក្កុដិកកុដិលាកុលតាទិទោសរហិតវិលាសិតរាជហំសវសភវារណមិគរាជគមនំ កាយគមនំ, ញាណគមនញ្ច វិបុលនិម្មលករុណាសតិវីរិយាទិគុណវិសេសសហិតំ អភិនីហារតោ យាវ មហាពោធិ អនវជ្ជតាយ, សត្តានំ ហិតសុខាវហតាយ ច សោភនមេវ. អថ វា សយម្ភូញាណេន សកលម្បិ លោកំ បរិញ្ញាភិសមយវសេន បរិជានន្តោ សម្មា គតោ អវគតោតិ សុគតោ. តថា លោកសមុទយំ បហានាភិសមយវសេន បជហន្តោ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេន្តោ សម្មា គតោ អតីតោតិ សុគតោ. លោកនិរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន សម្មា គតោ អធិគតោតិ សុគតោ. លោកនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ ភាវនាភិសមយវសេន សម្មា គតោ បដិបន្នោតិ សុគតោ. តថា យំ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, សព្ពំ តំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ សម្មា បច្ចក្ខតោ គតោ អព្ភញ្ញាសីតិ សុគតោ.

១៣៥. សព្ពថាតិ សព្ពប្បការេន. យោ យោ លោកោ យថា យថា វេទិតព្ពោ, តថា តថា. តេ បន បការេ ទស្សេតុំ ‘‘សភាវតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សភាវតោតិ ទុក្ខសភាវតោ. សព្ពោ ហិ លោកោ ទុក្ខសភាវោ. យថាហ ‘‘សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ (មហាវ. ១៤; ទី. និ. ២.៣៨៧). សមុទយតោតិ យតោ សោ សមុទេតិ, តតោ តណ្ហាទិតោ. និរោធតោតិ យត្ថ សោ និរុជ្ឈតិ, តតោ វិសង្ខារតោ. និរោធូបាយតោតិ យេន វិធិនា សោ និរោធោ បត្តព្ពោ, តតោ អរិយមគ្គតោ, ឥតោ អញ្ញស្ស បការស្ស អភាវា.

ឥតិ ‘‘សព្ពថា លោកំ អវេទី’’តិ វត្វា តទត្ថសាធកំ សុត្តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យត្ថ ខោ អាវុសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ន ជាយតី’’តិអាទិនា ឧជុកំ ជាតិអាទីនិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ន ចវតិ ន ឧបបជ្ជតី’’តិ បទទ្វយេន អបរាបរំ ចវនុបបជ្ជនានិ បដិក្ខិបតិ. កេចិ បន ‘‘ន ជាយតីតិអាទិ គព្ភសេយ្យកវសេន វុត្តំ, ឥតរំ ឱបបាតិកវសេនា’’តិ វទន្តិ. តន្តិ ជាតិអាទិរហិតំ. គមនេនាតិ បទសា គមនេន. ញាតេយ្យន្តិ ជានិតព្ពំ. ‘‘ញាតាយ’’ន្តិ វា បាឋោ, ញាតា អយំ និព្ពានត្ថិកោតិ អធិប្បាយោ.

កាមំ បាទគមនេន គន្ត្វា លោកស្សន្តំ ញាតុំ, ទដ្ឋុំ, បត្តុំ វា ន សក្កា, អបិច បរិមិតបរិច្ឆិន្នដ្ឋានេ តំ បញ្ញាបេត្វា ទស្សេមីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សសញ្ញិម្ហីតិ សញ្ញាសហិតេ. តតោ ឯវ សមនកេ សវិញ្ញាណកេ. អវិញ្ញាណកេ បន ឧតុសមុដ្ឋានរូបសមុទាយមត្តេ បញ្ញាបេតុំ ន សក្កាតិ អធិប្បាយោ. លោកន្តិ ខន្ធាទិលោកំ. លោកនិរោធន្តិ តស្ស លោកស្ស និរុជ្ឈនំ, និព្ពានមេវ វា. អទេសម្បិ ហិ តំ យេសំ និរោធោ, តេសំ វសេន ឧបចារតោ, ទេសតោបិ និទ្ទិសីយតិ យថា ‘‘ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ, ឯត្ថ និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតី’’តិ (ទី. និ. ២.៤០១; ម. និ. ១.១៣៤; វិភ. ២០៤).

គមនេនាតិ បាកតិកគមនេន. លោកស្សន្តោតិ សង្ខារលោកស្ស អន្តោ អន្តកិរិយាហេតុភូតំ និព្ពានំ. កុទាចនន្តិ កទាចិបិ. អបត្វាតិ អគ្គមគ្គេន អនធិគន្ត្វា. បមោចនន្តិ បមុត្តិ និស្សរណំ. តស្មាតិ យស្មា លោកស្សន្តំ អបត្វា វដ្ដទុក្ខតោ មុត្តិ នត្ថិ, តស្មា. ហវេតិ និបាតមត្តំ. លោកវិទូតិ សភាវាទិតោ សព្ពំ លោកំ ជានន្តោ. សុមេធោតិ សុន្ទរបញ្ញោ. លោកន្តគូតិ បរិញ្ញាភិសមយេន លោកំ វិទិត្វា បហានាភិសមយេន លោកន្តគូ. មគ្គព្រហ្មចរិយវាសស្ស បរិនិដ្ឋិតត្តា វុសិតព្រហ្មចរិយោ. សព្ពេសំ កិលេសានំ សមិតត្តា, ចតុសច្ចធម្មានំ វា អភិសមិតត្តា សមិតាវី. នាសីសតិ ន បត្ថេតិ. យថា ឥមំ លោកំ, ឯវំ បរញ្ច លោកំ អប្បដិសន្ធិកត្តា.

១៣៦. ឯវំ យទិបិ លោកវិទុតា អនវសេសតោ ទស្សិតា សភាវតោ ទស្សិតត្តា, លោកោ បន ឯកទេសេនេវ វុត្តោតិ តំ អនវសេសតោ ទស្សេតុំ ‘‘អបិច តយោ លោកា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥន្ទ្រិយពទ្ធានំ ខន្ធានំ សមូហោ, សន្តានោ ច សត្តលោកោ. រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ សត្តោ, លោកីយន្តិ ឯត្ថ កុសលាកុសលំ, តព្ពិបាកោ ចាតិ លោកោតិ. អនិន្ទ្រិយពទ្ធានំ រូបាទីនំ សមូហោ, សន្តានោ ច ឱកាសលោកោ លោកិយន្តិ ឯត្ថ តសា, ថាវរា ច, តេសញ្ច ឱកាសភូតោតិ. តទាធារតាយ ហេស ‘‘ភាជនលោកោ’’តិបិ វុច្ចតិ. ឧភយេបិ ខន្ធា សង្ខារលោកោ បច្ចយេហិ សង្ខរីយន្តិ, លុជ្ជន្តិ បលុជ្ជន្តិ ចាតិ. អាហារដ្ឋិតិកាតិ បច្ចយដ្ឋិតិកា, បច្ចយាយត្តវុត្តិកាតិ អត្ថោ. បច្ចយត្ថោ ហេត្ថ អាហារ-សទ្ទោ ‘‘អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទាយា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.២៣២) វិយ. ឯវំ ហិ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិ ឥមិនា អសញ្ញសត្តាបិ បរិគ្គហិតា ហោន្តិ. សា បនាយំ អាហារដ្ឋិតិកតា និប្បរិយាយតោ សង្ខារធម្មោ, ន សត្តធម្មោតិ អាហ ‘‘អាហារដ្ឋិតិកាតិ អាគតដ្ឋានេ សង្ខារលោកោ វេទិតព្ពោ’’តិ.

យទិ ឯវំ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិ ឥទំ កថន្តិ? បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនាតិ នាយំ ទោសោ. យថា អញ្ញត្ថាបិ ‘‘ឯកធម្មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ សម្មា វិរជ្ជមានោ សម្មា វិមុច្ចមានោ សម្មា បរិយន្តទស្សាវី សម្មទត្ថំ អភិសមេច្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមស្មិំ ឯកធម្មេ? សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ (អ. និ. ១០.២៧). ទិដ្ឋិគតិកានំ សស្សតាទិវសេន ‘‘អត្តា, លោកោ’’តិ ច បរិកប្បនា យេភុយ្យេន សត្តវិសយា, ន សង្ខារវិសយាតិ អាហ ‘‘សស្សតោ លោកោតិ វា អសស្សតោ លោកោតិ វា អាគតដ្ឋានេ សត្តលោកោ វេទិតព្ពោ’’តិ.

យាវតា ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តីតិ យត្តកេ ឋានេ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តិ បរិព្ភមន្តិ. ទិសា ភន្តិ វិរោចមានាតិ តេសំ បរិព្ភមនេនេវ តា ទិសា បភស្សរា ហុត្វា វិរោចន្តិ. តាវ សហស្សធា លោកោតិ តត្តកំ សហស្សប្បការោ ឱកាសលោកោ, សហស្សលោកធាតុយោតិ អត្ថោ. ‘‘តាវ សហស្សវា’’តិ វា បាឋោ.

តម្បីតិ តំ តិវិធម្បិ លោកំ. តថា ហិស្ស សព្ពថាបិ វិទិតោតិ សម្ពន្ធោ. ឯកោ លោកោតិ ‘‘សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ យាយ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ កថាយ សព្ពេសំ សង្ខារានំ បច្ចយាយត្តវុត្តិតា វុត្តា, តាយ សព្ពោ សង្ខារលោកោ ឯកោ ឯកវិធោ បការន្តរស្ស អភាវតោ. ទ្វេ លោកាតិអាទីសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. នាម-គ្គហណេន ចេត្ថ និព្ពានស្ស អគ្គហណំ, តស្ស អលោកសភាវត្តា. ននុ ច ‘‘អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ ឯត្ថ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ មគ្គផលធម្មានម្បិ លោកតា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, បរិញ្ញេយ្យានំ ទុក្ខសច្ចធម្មានំ ឥធ ‘‘លោកោ’’តិ អធិប្បេតត្តា. អថ វា ‘‘ន លុជ្ជតិ ន បលុជ្ជតី’’តិ យោ គហិតោ តថា ន ហោតិ, សោ លោកោតិ តំគហណរហិតានំ លោកុត្តរានំ នត្ថិ លោកតា. ឧបាទានានំ អារម្មណភូតា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា. ទសាយតនានីតិ ទស រូបាយតនានិ.

ឯត្ថ ច ‘‘អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាវចនេន សង្ខារានំ អនិច្ចតា. តាយ ច ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ, តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥) វចនតោ ទុក្ខានត្តតា ច បកាសិតា ហោន្តីតិ តីណិបិ សាមញ្ញលក្ខណានិ គហិតានិ. នាមន្តិ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា, តេ ច អត្ថតោ ផស្សាទយោ. រូបន្តិ ភូតុបាទាយរូបានិ, តានិ ច អត្ថតោ បថវីអាទយោតិ អវិសេសេនេវ សលក្ខណតោ សង្ខារា គហិតា. តគ្គហណេនេវ យេ តេសំ វិសេសា កុសលាទយោ, ហេតុអាទយោ ច, តេបិ គហិតា ឯវ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឥតិ អយំ សង្ខារលោកោបិ សព្ពថា វិទិតោ’’តិ.

អាគម្ម ចិត្តំ សេតិ ឯត្ថាតិ អាសយោ មិគាសយោ វិយ. យថា មិគោ គោចរាយ គន្ត្វា បច្ចាគន្ត្វា តត្ថេវ វនគហនេ សយតីតិ សោ តស្ស អាសយោ, ឯវំ អញ្ញថា បវត្តិត្វាបិ ចិត្តំ អាគម្ម យត្ថ សេតិ, សោ តស្ស អាសយោតិ វុច្ចតិ. សោ បន សស្សតទិដ្ឋិអាទិវសេន ចតុព្ពិធោ. វុត្តញ្ច –

‘‘សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិ ច, ខន្តិ ចេវានុលោមិកា;

យថាភូតញ្ច យំ ញាណំ, ឯតំ អាសយសទ្ទិត’’ន្តិ.

តត្ថ សព្ពទិដ្ឋីនំ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋីហិ សង្គហិតត្តា សព្ពេបិ ទិដ្ឋិគតិកា សត្តា ឥមា ឯវ ទ្វេ ទិដ្ឋិយោ សន្និស្សិតា. យថាហ ‘‘ទ្វយនិស្សិតោ ខ្វាយំ, កច្ចាន, លោកោ យេភុយ្យេន អត្ថិតញ្ច នត្ថិតញ្ចា’’តិ (សំ. និ. ២.១៥). អត្ថិតាតិ ហិ សស្សតគ្គាហោ អធិប្បេតោ, នត្ថិតាតិ ឧច្ឆេទគ្គាហោ. អយំ តាវ វដ្ដនិស្សិតានំ បុថុជ្ជនានំ អាសយោ. វិវដ្ដនិស្សិតានំ បន សុទ្ធសត្តានំ អនុលោមិកា ខន្តិ, យថាភូតញាណន្តិ ទុវិធោ អាសយោ.

អាសយំ ជានាតីតិ ចតុព្ពិធម្បិ សត្តានំ អាសយំ ជានាតិ. ជានន្តោ ច តេសំ ទិដ្ឋិគតានំ, តេសញ្ច ញាណានំ អប្បវត្តិក្ខណេបិ ជានាតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កាមំ សេវន្តញ្ញេវ ជានាតិ ‘អយំ បុគ្គលោ កាមគរុកោ កាមាសយោ កាមាធិមុត្តោ’តិ, កាមំ សេវន្តញ្ញេវ ជានាតិ ‘អយំ បុគ្គលោ នេក្ខម្មគរុកោ នេក្ខម្មាសយោ នេក្ខម្មាធិមុត្តោ’តិ’’អាទិ (បដិ. ម. ១.១១៣).

អប្បហីនភាវេន សន្តានេ អនុ អនុ សយន្តីតិ អនុសយា, អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. ឯតេន នេសំ ការណលាភេ ឧប្បជ្ជនារហតំ ទស្សេតិ. អប្បហីនា ហិ កិលេសា ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជន្តិ. កេ បន តេ? រាគាទយោ សត្ត អនាគតា កិលេសា, អតីតា, បច្ចុប្បន្នា ច តំសភាវត្តា តថា វុច្ចន្តិ. ន ហិ ធម្មានំ កាលភេទេន សភាវភេទោ អត្ថិ. តំ សត្តវិធំ អនុសយំ តស្ស តស្ស សត្តស្ស សន្តានេ បរោបរភាវេន បវត្តមានំ ជានាតិ.

ចរិតន្តិ សុចរិតទុច្ចរិតំ. តំ ហិ វិភង្គេ (វិភ. ៨១៤, ៨១៧) ចរិតនិទ្ទេសេ និទ្ទិដ្ឋំ. អថ វា ចរិតន្តិ ចរិយា វេទិតព្ពា. តា បន រាគទោសមោហសទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កវសេន ឆ មូលចរិយា, តាសំ អបរិយន្តោ អន្តរភេទោ, សំសគ្គភេទោ បន តេសដ្ឋិវិធោ. តំ ចរិតំ សភាវតោ សំកិលេសវោទានតោ សមុដ្ឋានតោ ផលតោ និស្សន្ទតោតិ ឯវមាទិនា បការេន ជានាតិ.

អធិមុត្តិ អជ្ឈាសយធាតុ. សា ទុវិធា ហីនាធិមុត្តិ បណីតាធិមុត្តីតិ. យាយ ហីនាធិមុត្តិកា សត្តា ហីនាធិមុត្តិកេយេវ សេវន្តិ, បណីតាធិមុត្តិកា ច បណីតាធិមុត្តិកេយេវ. សា អជ្ឈាសយធាតុ អជ្ឈាសយសភាវោ អធិមុត្តិ. តំ អធិមុត្តិំ ជានាតិ ‘‘ឥមស្ស អធិមុត្តិ ហីនា, ឥមស្ស បណីតា’’តិ, តត្ថាបិ ‘‘ឥមស្ស មុទុ, ឥមស្ស មុទុតរា, ឥមស្ស មុទុតមា’’តិអាទិនា. ឥន្ទ្រិយានំ ហិ តិក្ខមុទុភាវាទិនា យថារហំ អធិមុត្តិយា តិក្ខមុទុភាវាទិកោ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ វុត្តំ សម្មោហវិនោទនីយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៨១៨, ៨២០) ‘‘ហេដ្ឋា គហិតាបិ អធិមុត្តិ ឥធ សត្តានំ តិក្ខិន្ទ្រិយមុទិន្ទ្រិយភាវទស្សនត្ថំ បុន គហិតា’’តិ.

អប្បរជំ អក្ខំ ឯតេសន្តិ អប្បរជក្ខា, អប្បំ វា រជំ បញ្ញាមយេ អក្ខិម្ហិ ឯតេសន្តិ អប្បរជក្ខា, អនុស្សទរាគាទិរជា សត្តា, តេ អប្បរជក្ខេ. មហារជក្ខេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឧស្សទរាគាទិរជា មហារជក្ខា.

តិក្ខិន្ទ្រិយេតិ តិខិណេហិ សទ្ធាទីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតេ. មុទិន្ទ្រិយេតិ មុទុកេហិ សទ្ធាទីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតេ. ឧបនិស្សយឥន្ទ្រិយានិ នាម ឥធាធិប្បេតានិ. ស្វាការេតិ សុន្ទរាការេ កល្យាណបកតិកេ, វិវដ្ដជ្ឈាសយេតិ អត្ថោ. សុវិញ្ញាបយេតិ សម្មត្តនិយាមំ វិញ្ញាបេតុំ សុករេ សទ្ធេ, បញ្ញវន្តេ ច. ភព្ពេ អភព្ពេតិ ឯត្ថ ភព្ពេតិ កម្មាវរណកិលេសាវរណវិបាកាវរណរហិតេ. វុត្តវិបរិយាយេន ទ្វាការទុវិញ្ញាបយាភព្ពា វេទិតព្ពា. ឯត្ថ ច ‘‘ឥមស្ស រាគរជោ អប្បោ, ឥមស្ស ទោសរជោ អប្បោ’’តិអាទិនា អប្បរជក្ខេសុ ជាននំ វេទិតព្ពំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. តស្មាតិ យស្មា ភគវា អបរិមាណេ សត្តេ អាសយាទិតោ អនវសេសេត្វា ជានាតិ, តស្មា អស្ស ភគវតោ សត្តលោកោបិ សព្ពថា វិទិតោ.

ននុ ច សត្តេសុ បមាណាទិបិ ជានិតព្ពោ អត្ថីតិ? អត្ថិ. តស្ស បន ជាននំ ន និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយាតិ ឥធ ន គហិតំ, ភគវតោ បន តម្បិ សុវិទិតំ សុវវត្ថាបិតមេវ, បយោជនាភាវា ទេសនំ នារុឡ្ហំ. តេន វុត្តំ –

‘‘អថ ខោ ភគវា បរិត្តំ នខសិខាយំ បំសុំ អារោបេត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ ‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ ពហុតរំ – យោ វាយំ មយា បរិត្តោ នខសិខាយំ បំសុ អារោបិតោ, អយំ វា មហាបថវី’’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.១១២១).

១៣៧. ឱកាសលោកោបិ សព្ពថា វិទិតោតិ សម្ពន្ធោ. ចក្កវាឡន្តិ លោកធាតុ. សា ហិ នេមិមណ្ឌលសទិសេន ចក្កវាឡបព្ពតេន សមន្តតោ បរិក្ខិត្តត្តា ‘‘ចក្កវាឡ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ចតុតិំសសតានិ ចាតិ ចតុអធិកានិ តិំសសតានិ, តីណិសហស្សានិ, ចត្តារិសតានិ ចាតិ អត្ថោ. អឌ្ឍុឌ្ឍានីតិ ឧបឌ្ឍចតុត្ថានិ, តីណិសតានិ, បញ្ញាសញ្ចាតិ អត្ថោ. នហុតានីតិ ទសសហស្សានិ. សង្ខាតាតិ កថិតា. សណ្ឋិតីតិ ហេដ្ឋា, ឧបរិតោ ចាតិ សព្ពសោ ឋិតិ.

ឯវំ សណ្ឋិតេតិ ឯវមវដ្ឋិតេ. ឯត្ថាតិ ចក្កវាឡេ. អច្ចុគ្គតោ តាវទេវាតិ តត្តកមេវ ចតុរាសីតិ យោជនសហស្សានិយេវ ឧព្ពេធោ. ន កេវលំ ចេត្ថ ឧព្ពេធោវ, អថ ខោ អាយាមវិត្ថារាបិស្ស តត្តកាយេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សិនេរុ, ភិក្ខវេ, បព្ពតរាជា ចតុរាសីតិ យោជនសហស្សានិ អាយាមេន, ចតុរាសីតិ យោជនសហស្សានិ វិត្ថារេនា’’តិ (អ. និ. ៧.៦៦).

តតោតិ សិនេរុស្ស ហេដ្ឋា, ឧបរិ ច វុត្តប្បមាណតោ. ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍេនាតិ ឧបឌ្ឍេន ឧបឌ្ឍេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ទ្វាចត្តាលីស យោជនសហស្សានិ សមុទ្ទេ អជ្ឈោគាឡ្ហោ តត្តកមេវ ច ឧបរិ ឧគ្គតោ យុគន្ធរបព្ពតោ, ឯកវីស យោជនសហស្សានិ សមុទ្ទេ អជ្ឈោគាឡ្ហោ តត្តកមេវ ច ឧបរិ ឧគ្គតោ ឦសធរោ បព្ពតោតិ ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍបមាណតា វេទិតព្ពា. យថា មហាសមុទ្ទោ យាវ ចក្កវាឡបាទមូលា អនុបុព្ពនិន្នោ, ឯវំ យាវ សិនេរុបាទមូលាតិ ហេដ្ឋា សិនេរុបមាណតោ ឧបឌ្ឍបមាណោបិ យុគន្ធរបព្ពតោ បថវិយំ សុប្បតិដ្ឋិតោ, ឯវំ ឦសធរាទយោបីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វុត្តំ ហេតំ ‘‘មហាសមុទ្ទោ, ភិក្ខវេ, អនុបុព្ពនិន្នោ អនុបុព្ពបោណោ អនុបុព្ពបព្ភារោ’’តិ (ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៤; អ. និ. ៨.១៩). សិនេរុយុគន្ធរាទីនំ អន្តរេ សីទន្តរសមុទ្ទា នាម. តេ វិត្ថារតោ យថាក្កមំ សិនេរុអាទីនំ អច្ចុគ្គតសមានបរិមាណាតិ វទន្តិ. ព្រហាតិ មហន្តោ.

សិនេរុស្ស សមន្តតោតិ បរិក្ខិបនវសេន សិនេរុស្ស សមន្តតោ ឋិតា. សិនេរុំ តាវ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតោ យុគន្ធរោ, តំ បរិក្ខិបិត្វា ឦសធរោ. ឯវំ តំ តំ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតា ‘‘សិនេរុស្ស សមន្តតោ’’តិ វុត្តា.

យោជនានំ សតានុច្ចោ, ហិមវា បញ្ច បព្ពតោតិ ហិមវា បព្ពតោ បញ្ច យោជនានំ សតានិ ឧច្ចោ ឧព្ពេធោ. នគវ្ហយាតិ នគ-សទ្ទេន អវ្ហាតព្ពា រុក្ខាភិធានា. បញ្ញាសយោជនក្ខន្ធសាខាយាមាតិ’ ឧព្ពេធតោ បញ្ញាសយោជនក្ខន្ធាយាមា, ឧព្ពេធតោ, សមន្តតោ ច បញ្ញាសយោជនសាខាយាមា ច. តតោ ឯវ សតយោជនវិត្ថិណ្ណា, តាវទេវ ច ឧគ្គតា. យស្សានុភាវេនាតិ យស្សា មហន្តតា កប្បដ្ឋាយិតាទិប្បការេន បភាវេន.

គរុឡានំ សិម្ពលិរុក្ខោ សិនេរុស្ស ទុតិយបរិភណ្ឌេ បតិដ្ឋិតោ.

សិរីសេនាតិ បច្ចត្តេ ករណវចនំ. សត្តមន្តិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, សិរីសោ ភវតិ សត្តមោតិ អត្ថោ.

តត្ថ ចណ្ឌមណ្ឌលំ ហេដ្ឋា, សូរិយមណ្ឌលំ ឧបរិ. តស្ស អាសន្នភាវេន ចន្ទមណ្ឌលំ អត្តនោ ឆាយាយ វិកលភាវេន ឧបដ្ឋាតិ. តានិ យោជនន្តរិកានិ យុគន្ធរគ្គបមាណេ អាកាសេ វិចរន្តិ. អសុរភវនំ សិនេរុស្ស ហេដ្ឋា. អវីចិ ជម្ពុទីបស្ស. ជម្ពុទីបោ សកដសណ្ឋានោ. អបរគោយានំ អាទាសសណ្ឋានោ. បុព្ពវិទេហោ អទ្ធចន្ទសណ្ឋានោ. ឧត្តរកុរុ បីឋសណ្ឋានោ. តំតំនិវាសីនំ, តំតំបរិវារទីបវាសីនញ្ច មនុស្សានំ មុខម្បិ តំតំសណ្ឋានន្តិ វទន្តិ. តទន្តរេសូតិ តេសំ ចក្កវាឡានំ អន្តរេសុ. តិណ្ណំ ហិ បត្តានំ អញ្ញមញ្ញអាសន្នភាវេន ឋបិតានំ អន្តរសទិសេ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ចក្កវាឡានំ អន្តរេ ឯកេកោ លោកន្តរនិរយោ.

អនន្តានីតិ អបរិមាណានិ, ‘‘ឯត្តកានី’’តិ អញ្ញេហិ មិនិតុំ អសក្កុណេយ្យានិ. ភគវា អនន្តេន ពុទ្ធញាណេន អវេទិ ‘‘អនន្តោ អាកាសោ, អនន្តោ សត្តនិកាយោ, អនន្តានិ ចក្កវាឡានី’’តិ តិវិធម្បិ អនន្តំ ពុទ្ធញាណំ បរិច្ឆិន្ទតិ សយម្បិ អនន្តត្តា. យាវតកំ ហិ ញេយ្យំ, តាវតកំ ញាណំ. យាវតកំ ញាណំ, តាវតកំ ញេយ្យំ. ញេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ ញេយ្យន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អនន្តេន ពុទ្ធញាណេន អវេទី’’តិ. អនន្តតា ចស្ស អនន្តញេយ្យបដិវិជ្ឈនេនេវ វេទិតព្ពា តត្ថ អប្បដិហតចារត្តា. ននុ ចេត្ថ វិវដ្ដាទីនម្បិ វិទិតតា វត្តព្ពាតិ? សច្ចំ វត្តព្ពំ, សា បន បរតោ អភិញ្ញាកថាយំ អាគមិស្សតីតិ ឥធ ន គហិតា.

១៣៨. អត្តនាតិ និស្សក្កវចនមេតំ. គុណេហិ អត្តនា វិសិដ្ឋតរស្សាតិ សម្ពន្ធោ. តរ-គ្គហណំ ចេត្ថ ‘‘អនុត្តរោ’’តិ បទស្ស អត្ថនិទ្ទេសតាយ កតំ, ន វិសិដ្ឋស្ស កស្សចិ អត្ថិតាយ. សទេវកេ ហិ លោកេ សទិសកប្បោបិ នាម កោចិ តថាគតស្ស នត្ថិ, កុតោ សទិសោ. វិសិដ្ឋេ បន កា កថា. កស្សចីតិ កស្សចិបិ. អភិភវតីតិ សីលសម្បទាយ ឧបនិស្សយភូតានំ ហិរោត្តប្បមេត្តាករុណានំ, វិសេសបច្ចយានំ សទ្ធាសតិវីរិយបញ្ញានញ្ច ឧក្កំសប្បត្តិយា សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ អនញ្ញសាធារណោ សវាសនបដិបក្ខស្ស បហីនត្តា ឧក្កំសបារមិប្បត្តោ សត្ថុ សីលគុណោ. តេន ភគវា សទេវកំ លោកំ អញ្ញទត្ថុ អភិភុយ្យ បវត្តតិ, ន សយំ កេនចិ អភិភុយ្យតីតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ សមាធិគុណាទីសុបិ យថារហំ វត្តព្ពំ. សីលាទយោ ចេតេ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា វេទិតព្ពា. វិមុត្តិញាណទស្សនំ បន លោកិយំ កាមាវចរមេវ.

យទិ ឯវំ, កថំ តេន សទេវកំ លោកំ អភិភវតីតិ? តស្សាបិ អានុភាវតោ អសទិសត្តា. តម្បិ ហិ វិសយតោ, បវត្តិតោ, បវត្តិ អាការតោ ច ឧត្តរិតរមេវ. តំ ហិ អនញ្ញសាធារណំ សត្ថុ វិមុត្តិគុណំ អារព្ភ បវត្តតិ, បវត្តមានញ្ច អតក្កាវចរំ បរមគម្ភីរំ សណ្ហសុខុមំ សវិសយំ បដិបក្ខធម្មានំ សុប្បហីនត្តា សុដ្ឋុ បាកដំ វិភូតតរំ កត្វា បវត្តតិ, សម្មទេវ ច វសីភាវស្ស បាបិតត្តា, ភវង្គបរិវាសស្ស ច អតិបរិត្តកត្តា លហុំ លហុំ បវត្តតីតិ.

ឯវំ សីលាទិគុណេហិ ភគវតោ ឧត្តរិតរស្ស អភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សទិសស្សាបិ អភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អសមោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អសមោតិ ឯកស្មិំ កាលេ នត្ថិ ឯតស្ស សីលាទិគុណេន សមា សទិសាតិ អសមោ. តថា អសមេហិ អតីតានាគតពុទ្ធេហិ សមោ, អសមា វា សមា ឯតស្សាតិ អសមសមោ. សីលាទិគុណេន នត្ថិ ឯតស្ស បដិមាតិ អប្បដិមោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ ឧបមាមត្តំ បដិមា, សទិសូបមា បដិភាគោ, យុគគ្គាហវសេន ឋិតោ បដិបុគ្គលោ វេទិតព្ពោ.

ន ខោ បនាហំ សមនុបស្សាមីតិ មម សមន្តចក្ខុនា ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ សព្ពលោកំ បស្សន្តោបិ តត្ថ សទេវកេ…បេ… បជាយ អត្តនា អត្តតោ សីលសម្បន្នតរំ សម្បន្នតរសីលំ កញ្ចិ បុគ្គលំ ន ខោ បន បស្សាមិ, តាទិសស្ស អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. អគ្គប្បសាទសុត្តាទីនីតិ ឯត្ថ –

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តា អបទា វា ទ្វិបទា វា ចតុប្បទា វា ពហុប្បទា វា រូបិនោ វា អរូបិនោ វា សញ្ញិនោ វា អសញ្ញិនោ វា នេវសញ្ញិនាសញ្ញិនោ វា, តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. យេ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា. អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ៥.៣២; ១០.១៥; ឥតិវុ៩០) –

ឥទំ អគ្គប្បសាទសុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន –

‘‘សទេវកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ តថាគតោ អភិភូ អនភិភូតោ អញ្ញទត្ថុទសោ វសវត្តី, តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤; ទី. និ. ៣.១៨៨) –

ឯវមាទីនិ សុត្តបទានិ វេទិតព្ពានិ. អាទិកា គាថាយោតិ ឯត្ថ –

‘‘អហំ ហិ អរហា លោកេ, អហំ សត្ថា អនុត្តរោ;

ឯកោម្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សីតិភូតោស្មិ និព្ពុតោ. (មហាវ. ១១; ម. និ. ១.២៨៥; ២.៣៤១);

‘‘ទន្តោ ទមយតំ សេដ្ឋោ, សន្តោ សមយតំ ឥសិ;

មុត្តោ មោចយតំ អគ្គោ, តិណ្ណោ តារយតំ វរោ. (ឥតិវុ. ១១២);

‘‘នយិមស្មិំ លោកេ បរស្មិំ វា បន,

ពុទ្ធេន សេដ្ឋោ សទិសោ ច វិជ្ជតិ;

យមាហុ ទក្ខិណេយ្យានំ អគ្គតំ គតោ,

បុញ្ញត្ថិកានំ វិបុលផលេសិន’’ន្តិ. (វិ. វ. ១០៤៧; កថា. ៧៩៩) –

ឯវមាទិកា គាថា វិត្ថារេតព្ពា.

១៣៩. ទមេតីតិ សមេតិ, កាយសមាទីហិ យោជេតីតិ អត្ថោ. តំ បន កាយសមាទីហិ យោជនំ យថារហំ តទង្គវិនយាទីសុ បតិដ្ឋាបនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិនេតីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. ទមេតុំ យុត្តាតិ ទមនារហា. អមនុស្សបុរិសាតិ ឯត្ថ ន មនុស្សាតិ អមនុស្សា. តំសទិសតា ឯត្ថ ជោតីយតិ, តេន មនុស្សត្តមត្តំ នត្ថិ, អញ្ញំ សមានន្តិ យក្ខាទយោ ‘‘អមនុស្សា’’តិ អធិប្បេតា, ន យេ កេចិ មនុស្សេហិ អញ្ញេ. តថា ហិ តិរច្ឆានបុរិសានំ វិសុំ គហណំ កតំ, យក្ខាទយោ ឯវ ច និទ្ទិដ្ឋា. អបលាលោ ហិមវន្តវាសី. ចូឡោទរមហោទរា នាគទីបវាសិនោ. អគ្គិសិខធូមសិខា សីហឡទីបវាសិនោ. និព្ពិសា កតា ទោសវិសស្ស វិនោទនេន. តេនាហ ‘‘សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបិតា’’តិ. កូដទន្តាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន ឃោដមុខឧបាលិគហបតិអាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សក្កទេវរាជាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន អជកលាបយក្ខពកព្រហ្មាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទំ ចេត្ថ សុត្តន្តិ ឥទំ កេសិសុត្តំ. វិនីតា វិចិត្រេហិ វិនយនូបាយេហីតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ វិត្ថារេតព្ពំ យថារហំ សណ្ហាទីហិ ឧបាយេហិ វិនយស្ស ទីបនតោ.

វិសុទ្ធសីលាទីនំ បឋមជ្ឈានាទីនីតិ ‘‘វិសុទ្ធសីលស្ស បឋមជ្ឈានំ, បឋមជ្ឈានលាភិនោ ទុតិយជ្ឈាន’’ន្តិអាទិនា តស្ស តស្ស ឧបរូបរិ វិសេសំ អាចិក្ខន្តោតិ សម្ពន្ធោ. សោតាបន្នាទីនន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘ទន្តេបិ ទមេតិយេវា’’តិ ឥទំ បុព្ពេ ‘‘សព្ពេន សព្ពំ ទមថំ អនុបគតា បុរិសទម្មា’’តិ វុត្តាតិ កត្វា វុត្តំ. យេ បន វិប្បកតទម្មភាវា សព្ពថា ទមេតព្ពតំ នាតិវត្តា, តេ សត្តេ សន្ធាយ ‘‘ទន្តេបិ ទមេតិយេវា’’តិ វុត្តំ. តេបិ ហិ បុរិសទម្មា ឯវាតិ, យតោ នេ សត្ថា ទមេតិ.

អត្ថបទន្តិ អត្ថាភិព្យញ្ជកបទំ, វាក្យន្តិ អត្ថោ. វាក្យេន ហិ អត្ថាភិព្យត្តិ, ន នាមាទិបទមត្តេន. ឯកបទភាវេន ច អនញ្ញសាធារណោ សត្ថុ បុរិសទម្មសារថិភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិ. អដ្ឋ ទិសាតិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ. តា ហិ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធាបិ អសំកិណ្ណភាវេន ទិស្សន្តិ អបទិស្សន្តីតិ ទិសា, ទិសា វិយាតិ វា ទិសា. អសជ្ជមានាតិ ន សជ្ជមានា វសីភាវប្បត្តិយា និស្សង្គចារា. ធាវន្តិ ជវនវុត្តិយោគតោ. ឯកំយេវ ទិសំ ធាវតិ, អត្តនោ កាយំ អបរិវត្តេន្តោតិ អធិប្បាយោ. សត្ថារា បន ទមិតា បុរិសទម្មា ឯកិរិយាបថេនេវ អដ្ឋ ទិសា ធាវន្តិ. តេនាហ ‘‘ឯកបល្លង្កេនេវ និសិន្នា’’តិ. អដ្ឋ ទិសាតិ ច និទស្សនមត្តមេតំ, លោកិយេហិ អគតបុព្ពំ និរោធសមាបត្តិទិសំ, អមតទិសញ្ច បក្ខន្ទនតោ.

១៤០. ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ, តត្ថ និយុត្តោតិ ទិដ្ឋធម្មិកោ, ឥធលោកត្ថោ. កម្មកិលេសវសេន សម្បរេតព្ពតោ សម្មា គន្តព្ពតោ សម្បរាយោ, បរលោកោ, តត្ថ និយុត្តោតិ សម្បរាយិកោ, បរលោកត្ថោ. បរមោ ឧត្តមោ អត្ថោ បរមត្ថោ, និព្ពានំ. តេហិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ. យថារហន្តិ យថានុរូបំ. តេសុ អត្ថេសុ យោ យោ បុគ្គលោ យំ យំ អរហតិ, តទនុរូបំ. អនុសាសតីតិ វិនេតិ តស្មិំ អត្ថេ បតិដ្ឋបេតិ, សហ អត្ថេន វត្តតីតិ សត្ថោ, ភណ្ឌមូលេន វាណិជ្ជាយ ទេសន្តរំ គច្ឆន្តោ ជនសមូហោ. ហិតុបទេសាទិវសេន បរិបាលេតព្ពោ សាសិតព្ពោ សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សត្ថា, សត្ថវាហោ. សោ វិយ ភគវាតិ អាហ ‘‘សត្ថា វិយាតិ សត្ថា, ភគវា សត្ថវាហោ’’តិ.

ឥទានិ តមត្ថំ និទ្ទេសបាឡិនយេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា សត្ថវាហោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សត្ថេតិ សត្ថិកេ ជនេ. កំ តារេន្តិ ឯត្ថាតិ កន្តារោ, និរុទកោ អរញ្ញប្បទេសោ. រុឡ្ហីវសេន បន ឥតរោបិ អរញ្ញប្បទេសោ តថា វុច្ចតិ. ចោរកន្តារន្តិ ចោរេហិ អធិដ្ឋិតកន្តារំ. តថា វាឡកន្តារំ. ទុព្ភិក្ខកន្តារន្តិ ទុល្លភភិក្ខំ កន្តារំ. តារេតីតិ អខេមន្តដ្ឋានំ អតិក្កាមេតិ. ឧត្តារេតីតិអាទិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍេត្វា វុត្តំ. អថ វា ឧត្តារេតីតិ ខេមន្តភូមិំ ឧបនេន្តោ តារេតិ. និត្តារេតីតិ អខេមន្តដ្ឋានតោ និក្ខាមេន្តោ តារេតិ. បតារេតីតិ បរិគ្គហេត្វា តារេតិ, ហត្ថេន បរិគ្គហេត្វា វិយ តារេតីតិ អត្ថោ. សព្ពម្បេតំ តារណុត្តារណាទិខេមដ្ឋានេ ឋបនមេវាតិ អាហ ‘‘ខេមន្តភូមិំ សម្បាបេតី’’តិ. សត្តេតិ វេនេយ្យសត្តេ. មហាគហនតាយ, មហានត្ថតាយ, ទុន្និត្ថរណតាយ ច ជាតិយេវ កន្តារោ ជាតិកន្តារោ, តំ ជាតិកន្តារំ.

ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេនាតិ ឧក្កដ្ឋសត្តបរិច្ឆេទវសេន. ទេវមនុស្សា ឯវ ហិ ឧក្កដ្ឋសត្តា, ន តិរច្ឆានាទយោ. ភព្ពបុគ្គលបរិច្ឆេទវសេនាតិ សម្មត្តនិយាមោក្កមនស្ស យោគ្យបុគ្គលស្ស បរិច្ឆិន្ទនវសេន. ឯតន្តិ ‘‘ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ ឯតំ វចនំ. ភគវតោតិ និស្សក្កវចនំ យថា ‘‘ឧបជ្ឈាយតោ អជ្ឈេតី’’តិ, ភគវតោ សន្តិកេតិ វា អត្ថោ. ឧបនិស្សយសម្បត្តិន្តិ តិហេតុកបដិសន្ធិអាទិកំ មគ្គផលាធិគមស្ស ពលវការណំ.

គគ្គរាយាតិ គគ្គរាយ នាម រញ្ញោ ទេវិយា, តាយ វា ការិតត្តា ‘‘គគ្គរា’’តិ លទ្ធនាមាយ. សរេ និមិត្តំ អគ្គហេសីតិ ‘‘ធម្មោ ឯសោ វុច្ចតី’’តិ ធម្មសញ្ញាយ សរេ និមិត្តំ គណ្ហិ, គណ្ហន្តោ ច បសន្នចិត្តោ បរិសបរិយន្តេ និបជ្ជិ. សន្និរុម្ភិត្វា អដ្ឋាសីតិ តស្ស សីសេ ទណ្ឌស្ស ឋបិតភាវំ អបស្សន្តោ តត្ថ ទណ្ឌំ ឧប្បីឡេត្វា អដ្ឋាសិ. មណ្ឌូកោបិ ទណ្ឌេ ឋបិតេបិ ឧប្បីឡិតេបិ ធម្មគតេន បសាទេន វិស្សរមករោន្តោវ កាលមកាសិ. ទេវលោកេ និព្ពត្តសត្តានំ អយំ ធម្មតា, យា ‘‘កុតោហំ ឥធ និព្ពត្តោ, តត្ថ កិំ នុ ខោ កម្មមកាសិ’’ន្តិ អាវជ្ជនា. តស្មា អត្តនោ បុរិមភវស្ស ទិដ្ឋត្តា អាហ ‘‘អរេ អហម្បិ នាម ឥធនិព្ពត្តោ’’តិ. ភគវតោ បាទេ វន្ទិ កតញ្ញុតាសំវឌ្ឍិតេន បេមគារវពហុមានេន.

ភគវា ជានន្តោវ មហាជនស្ស កម្មផលំ, ពុទ្ធានុភាវញ្ច បច្ចក្ខំ កាតុកាមោ ‘‘កោ មេ វន្ទតី’’តិ គាថាយ បុច្ឆិ. តត្ថ កោតិ ទេវនាគយក្ខគន្ធព្ពាទីសុ កោ, កតមោតិ អត្ថោ. មេតិ មម. បាទានីតិ បាទេ. ឥទ្ធិយាតិ ឥមាយ ឯវរូបាយ ទេវិទ្ធិយា. ‘‘យសសា’’តិ ឥមិនា ឯទិសេន បរិវារេន, បរិច្ឆេទេន ច. ជលន្តិ វិជ្ជោតមានោ. អភិក្កន្តេនាតិ អតិវិយ កន្តេន កមនីយេន សុន្ទរេន. វណ្ណេនាតិ ឆវិវណ្ណេន សរីរវណ្ណនិភាយ. សព្ពា ឱភាសយំ ទិសាតិ សព្ពា ទសបិ ទិសា បភាសេន្តោ, ចន្ទោ វិយ, សូរិយោ វិយ ច ឯកោភាសំ ឯកាលោកំ ករោន្តោតិ អត្ថោ.

ឯវំ បន ភគវតា បុច្ឆិតោ ទេវបុត្តោ អត្តានំ បវេទេន្តោ ‘‘មណ្ឌូកោហំ បុរេ អាសិ’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ បុរេតិ បុរិមជាតិយំ. ‘‘ឧទកេ’’តិ ឥទំ តទា អត្តនោ ឧប្បត្តិដ្ឋានទស្សនំ. ‘‘ឧទកេ មណ្ឌូកោ’’តិ ឯតេន ឧទ្ធមាយិកាទិកស្ស ថលេ មណ្ឌូកស្ស និវត្តនំ កតំ ហោតិ. គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, គុន្នំ ឃាសេសនដ្ឋានំ. ឥធ បន គោចរោ វិយាតិ គោចរោ, វារិ ឧទកំ គោចរោ ឯតស្សាតិ វារិគោចរោ. ឧទកចារីបិ ហិ កោចិ កច្ឆបាទិ អវារិគោចរោបិ ហោតីតិ ‘‘វារិគោចរោ’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. តវ ធម្មំ សុណន្តស្សាតិ ព្រហ្មស្សរេន ករវីករុតមញ្ជុនា ទេសេន្តស្ស តវ ធម្មំ ‘‘ធម្មោ ឯសោ វុច្ចតី’’តិ សរេ និមិត្តគ្គាហវសេន សុណន្តស្ស. អនាទរេ ចេតំ សាមិវចនំ. អវធិ វច្ឆបាលកោតិ វច្ឆេ រក្ខន្តោ គោបាលទារកោ មម សមីបំ អាគន្ត្វា ទណ្ឌមោលុព្ភ តិដ្ឋន្តោ មម សីសេ ទណ្ឌំ សន្និរុម្ភិត្វា មំ មារេសីតិ អត្ថោ.

សិតំ កត្វាតិ ‘‘តថា បរិត្តតរេនាបិ បុញ្ញានុភាវេន ឯវំ អតិវិយ ឧឡារា លោកិយលោកុត្តរា សម្បត្តិយោ លព្ភន្តី’’តិ បីតិសោមនស្សជាតោ ភាសុរតរធវលវិប្ផុរន្តទស្សនកិរណាវលីហិ ភិយ្យោសោ មត្តាយ តំ បទេសំ ឱភាសេន្តោ សិតំ កត្វា. បីតិសោមនស្សវសេន ហិ សោ –

‘‘មុហុត្តំ ចិត្តបសាទស្ស, ឥទ្ធិំ បស្ស យសញ្ច មេ;

អានុភាវញ្ច មេ បស្ស, វណ្ណំ បស្ស ជុតិញ្ច មេ.

‘‘យេ ច តេ ទីឃមទ្ធានំ, ធម្មំ អស្សោសុំ គោតម;

បត្តា តេ អចលដ្ឋានំ, យត្ថ គន្ត្វា ន សោចរេ’’តិ. (វិ. វ. ៨៥៩-៨៦០);

ឥមា ទ្វេ គាថា វត្វា បក្កាមិ.

១៤១. យំ បន កិញ្ចីតិ ឯត្ថ យន្តិ អនិយមិតវចនំ. តថា កិញ្ចីតិ. បនាតិ វចនាលង្ការមត្តំ. តស្មា យំ កិញ្ចីតិ ញេយ្យស្ស អនវសេសបរិយាទានំ កតំ ហោតិ. បនាតិ វា វិសេសត្ថទីបកោ និបាតោ. តេន ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ឥមិនា សង្ខេបតោ, វិត្ថារតោ ច សត្ថុ ចតុសច្ចាភិសម្ពោធោ វុត្តោ. ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ បន ឥមិនា តទញ្ញស្សបិ ញេយ្យស្សាវពោធោ. បុរិមេន វា សត្ថុ បដិវេធញាណានុភាវោ, បច្ឆិមេន ទេសនាញាណានុភាវោ. បីតិ ឧបរិ វុច្ចមានោ វិសេសោ ជោតីយតិ. សព្ពសោ បដិបក្ខេហិ វិមុច្ចតីតិ វិមោក្ខោ, អគ្គមគ្គោ. តស្ស អន្តោ អគ្គផលំ, តត្ថ ភវំ តស្មិំ លទ្ធេ លទ្ធព្ពតោ វិមោក្ខន្តិកញាណំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សព្ពម្បិ ពុទ្ធញាណំ. ឯវំ បវត្តោតិ ឯត្ថ –

‘‘សព្ពញ្ញុតាយ ពុទ្ធោ, សព្ពទស្សាវិតាយ ពុទ្ធោ, អនញ្ញនេយ្យតាយ ពុទ្ធោ, វិសវិតាយ ពុទ្ធោ, ខីណាសវសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, និរុបលេបសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតរាគោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតទោសោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតមោហោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ ពុទ្ធោ, ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ពុទ្ធោ, ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធោ, អពុទ្ធិវិហតត្តា ពុទ្ធិបដិលាភា ពុទ្ធោ. ពុទ្ធោតិ នេតំ នាមំ មាតរា កតំ, ន បិតរា កតំ, ន ភាតរា កតំ, ន ភគិនិយា កតំ, ន មិត្តាមច្ចេហិកតំ, ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ, ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ, ន ទេវតាហិ កតំ. វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ពុទ្ធោ’’តិ (មហានិ. ១៩២) –

អយំ និទ្ទេសបាឡិនយោ. យស្មា ចេត្ថ តស្សា បដិសម្ភិទាបាឡិយា ភេទោ នត្ថិ, តស្មា ទ្វីសុ ឯកេនាបិ អត្ថសិទ្ធីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បដិសម្ភិទានយោ វា’’តិ អនិយមត្ថោ វា-សទ្ទោ វុត្តោ.