ទុក្ខនិទ្ទេសកថាវណ្ណនា

ជាតិនិទ្ទេសវណ្ណនា

ភវេតិ អាទាននិក្ខេបបរិច្ឆិន្នោ ធម្មប្បពន្ធោ ភវោ, តស្មិំ ភវេ. សោ ហិ ជាយតិ ឯត្ថ យោនិគតិអាទិវិភាគោតិ ជាតីតិ វុច្ចតិ, ជាយន្តិ ឯត្ថ សត្តា សមានន្វយាតិ ជាតិ, និកាយោ. សង្ខតលក្ខណេតិ យត្ថ កត្ថចិ ឧប្បាទេ. សោ ហិ ជននដ្ឋេន ជាតិ. បដិសន្ធិយន្តិ បដិសន្ធិចិត្តក្ខណេ. សម្បាតិជាតោតិ ឯត្ថ ជាតិសទ្ទេន លព្ភមានំ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនសង្ខាតំ ជាយនត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘បសូតិយ’’ន្តិ, អភិជាតិយន្តិ អត្ថោ. ជាយតិ ឯតាយ ខត្តិយាទិសមញ្ញាតិ ជាតិ, កុលំ.

៥៣៨. សយន្តិ ឯត្ថាតិ សេយ្យា, មាតុកុច្ឆិសង្ខាតោ គព្ភោ សេយ្យា ឯតេសន្តិ គព្ភសេយ្យកា, អណ្ឌជា, ជលាពុជា ច. ឥតរេសន្តិ សំសេទជានំ, ឱបបាតិកានញ្ច. អយម្បិ ចាតិ ‘‘បដិសន្ធិខន្ធេស្វេវា’’តិ អនន្តរំ វុត្តកថាបិ, បគេវ ‘‘បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយា’’តិ វុត្តកថាយំ. តេនាហ ‘‘តេសំ តេសំ បឋមបាតុភាវោ ជាតី’’តិ.

ឧម្មុជ្ជនវសេន គយ្ហតីតិ ឧម្មុជ្ជនបច្ចុបដ្ឋានំ. វក្ខមានវិភាគំ ទុក្ខវិចិត្តតំ បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ ទុក្ខវិចិត្តតាបច្ចុបដ្ឋានា.

៥៣៩. ‘‘កស្មា បនា’’តិ វទតោ ចោទកស្សាយមធិប្បាយោ – ឯកន្តទុក្ខេ និរយេ តាវ ជាតិទុក្ខា ហោតុ, អញ្ញាសុបិ វា ទុគ្គតីសុ បាបកម្មសមុដ្ឋានតោ សុខសំវត្តនិយកម្មសមុដ្ឋានាសុ បន សុគតីសុ កថន្តិ. ឥតរោ ‘‘នាយំ ជាតិ សភាវទុក្ខវសេន ទុក្ខាតិ វុត្តា, ន ហិ កាចិ បដិសន្ធិ ទុក្ខវេទនាសម្បយុត្តា អត្ថិ, អថ ខោ ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនេកេសំ ទុក្ខានំ វត្ថុភាវតោ’’តិអាទិមាហ. អទុក្ខសភាវម្បិ បរិយាយតោ ទុក្ខន្តិ វុច្ចតីតិ ទុក្ខសភាវំ ទុក្ខសទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិ យថា រូបរូបន្តិ.

ទុក្ខុប្បត្តិហេតុតោតិ ‘‘អហុ វត មេ, តំ វត នាហោសី’’តិ ចេតសិកទុក្ខុប្បត្តិហេតុតោ.

‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១៥, ៤៥, ៧៦, ៧៧, ៨៥; ២.៤.១, ៤) វចនតោ តេភូមកា សង្ខារា សង្ខារទុក្ខំ, តត្ថ ការណមាហ ‘‘ឧទយព្ពយប្បដិបាឡិតត្តា’’តិ. យញ្ហិ អភិណ្ហំ បដិបីឡិតំ, តំ ទុក្ខមនតាយ ទុក្ខន្តិ, វិបស្សនាចារស្ស អធិប្បេតត្តា តេភូមកគ្គហណំ.

ទុក្ខទុក្ខន្តិ ទុក្ខទោមស្សុបាយាសេ វទតិ. ‘‘ជាតិបិ ទុក្ខា’’តិអាទិនា (វិភ. ១៩០) ទុក្ខសច្ចវិភង្គេ អាគតំ.

ភគវតាបីតិ អនាវរណញាណវតា អច្ចរិយាបរិមេយ្យទេសនាកោសល្លវតា ភគវតាបិ. ឧបមាវសេនតិ អង្គារកាសូបមាទិឧបមាវសេន.

៥៤០. បុណ្ឌរីកាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ន មណិកនករជតបវាឡាទិរតនសន្និច្ចយេ, នាបិ អណ្ឌជមេណ្ឌជវាយជាតិកេ សុភមនុញ្ញសយនតលេ, នាបិ រតនមយកុដ្ដិមមនោហរេ បាសាទតលេ, នាបិ សិត្តសម្មដ្ឋកុសុមោបហារវតិ បាសាទូបចារេ, នាបិ មុត្តាជាលសទិសវាលិកាវិកិណ្ណេ វិវិដង្គណេ, នាបិ ហរិតកម្ពលសទិសមុទុសទ្ទលសមោតលេ ភូមិភាគេតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. បរមសម្ពាធេតិ អតិវិយ សម្ពាធេ. តិព្ពន្ធការេតិ ពហលន្ធការេ. បិត្តសេម្ហបុព្ពរុហិរគូថោទរិយាទិ នានាកុណបសម្ពាធេ. មាតា យទិ វីសតិវស្សា, អថ តិំស, ចត្តាលីសាទិវស្សា, តត្តកំ កាលំ អធោតវច្ចកូបសទិសតាយ អធិមត្តជេគុច្ឆេ. បូតិមច្ឆា ទិ សព្ពំ ន សទិសូបម្មំ តស្ស វាតាទិវសេន ឯកច្ចទុគ្គន្ធាបគមសព្ភាវតោ. ទស មាសេតិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ, យេភុយ្យវសេន វុត្តំ តតោ ភិយ្យោបិ ឯកច្ចានំ តត្ថាវដ្ឋានសម្ភវតោ. អត្តនោ អធោមុខំ ឋបិតសង្កុចិតហត្ថទ្វយស្ស ឧក្កុដិកស្សេវ និសីទតោ សមិជ្ជនប្បសារណាទិរហិតោ.

អភិមុខំ កឌ្ឍនំ អាកឌ្ឍនំ. បរិតោ សមន្តតោ កឌ្ឍនំ បរិកឌ្ឍនំ. ហេដ្ឋា ធុននំ ឱធូននំ. និធាយ និធាយ ធូននំ និទ្ធូននំ. អាកឌ្ឍនាទិសទិសញ្ចេត្ថ ‘‘អាកឌ្ឍនាទី’’តិ វុត្តំ. តរុណវណសទិសំ អតិវិយ សុខុមាលំ គព្ភគតំ សរីរំ សីតាទិអប្បកម្បិ ន សហតីតិ សីតនរកូបបន្នតាទិ និទស្សិតំ. តញ្ហិ តស្ស អតិវិយ សីតំ, អតិវិយ ឧណ្ហញ្ច ហុត្វា ឧបតិដ្ឋតិ. សរីរំ វាសិយាទីហិ តច្ឆេត្វា ខារាវសេចនករណំ ខារាបដិច្ឆកំ. ទុក្ខុប្បត្តិដ្ឋានេតិ គព្ភាសយសញ្ញិតំ តតិយំ អាវដ្ដំ សន្ធាយាហ.

បរិវត្តេត្វាតិ ឧទ្ធំបាទអធោសីសភាវេន បរិវត្តេត្វា. ឥទំ វិជាយនមូលកំ ទុក្ខំ, យេន មរណទុក្ខេន ច អដ្ដិតា វេទនាប្បត្តា សត្តា កតិបយមាសមត្តាតិក្កន្តម្បិ បវត្តិំ វិស្សរន្តិ, មហន្ធការំ មហាវិទុគ្គំ បក្ខន្ធា វិយ ហោន្តិ.

វធេន្តស្សាតិ សោចនបរិទេវនសីសបដិហននាទិនា ពាធេន្តស្ស. ខុប្បិបាសា ហិ អាតបាវដ្ឋានាទិនា ច អាតាបនំ. បញ្ចគ្គិតាបនាទិនា បរិតាបនំ.

ឥមស្សាតិ យថាវុត្តស្ស សត្តវិធស្ស. សព្ពស្សាបីតិ គព្ភកាលាទីសុ តាបនមទ្ទនាទិនិរយគ្គិទាហាទិសញ្ជនិតស្ស សកលស្សាបិ. វត្ថុមេវ ហោតិ តទភាវេ អភាវតោ. តេនេវាហ ‘‘ជាយេថ នោ ចេ’’តិអាទិ.

៥៤១. វិចិត្តន្តិ វិវិធំ, អច្ឆរិយំ វា.

ឥតិ ជាតិនិទ្ទេសវណ្ណនា.

ជរានិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៤២. សង្ខាតលក្ខណន្តិ ‘‘ឋិតស្ស អញ្ញថត្ត’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៣៨; អ. និ. ៣.៤៧; កថា. ២១៤) វុត្តំ ខណិកជរំ សន្ធាយាហ. ខណ្ឌិច្ចាទិសម្មតោតិ ខណ្ឌិច្ចបាលិច្ចវលិត្តចតាទិនា សមញ្ញតោ. សាតិ ខន្ធបុរាណភាវសញ្ញិតា បាកដជរា. ខន្ធបរិបាកោ ឯកភវបរិយាបន្នានំ ខន្ធានំ បុរាណភាវោ.

ឥតិ ជរានិទ្ទេសវណ្ណនា.

មរណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៤៣. សង្ខតលក្ខណន្តិ សង្ខារានំ វយសញ្ញិតំ ខណិកមរណមាហ. យំ សន្ធាយាតិ យំ ខណិកមរណំ សន្ធាយ, ‘‘ជរាមរណំ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិត’’ន្តិ (ធាតុ. ៧១) ឯត្ថ ‘‘មរណ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ. តន្តិ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ចេទសញ្ញិតំ បាកដមរណំ. ‘‘ចវន’’ន្តិ លក្ខិតព្ពតាយ ចុតិលក្ខណំ. វិយោគរសន្តិ យថាធិគតេហិ សត្តសង្ខារេហិ វិយោជនរសំ. យថូបបន្នាយ គតិយា វិប្បវាសវសេន គយ្ហតីតិ គតិវិប្បវាសបច្ចុបដ្ឋានំ.

បាបស្សាតិ បាបយោគេន បាបស្ស, ឧបចិតបាបកម្មស្សាតិ អត្ថោ. បាបកម្មាទិនិមិត្តន្តិ បាបកម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តសង្ខាតំ មរណកាលេ ឧបដ្ឋិតំ អកុសលវិបាការម្មណំ. តម្ហិ បស្សន្តស្សេវ កស្សចិ អនុភវន្តស្ស វិយ មហាទុក្ខំ ហោតិ. ភទ្ទស្សាតិ ភទ្ទកម្មស្ស, កតកុសលស្សាតិ អត្ថោ. តស្ស បន កាមំ ឥដ្ឋមេវ អារម្មណំ ឧបដ្ឋាតិ, បិយវិប្បយោគវត្ថុកំ បន មហន្តំ ទុក្ខំ អារម្មណំ ឧបដ្ឋាតិ, បិយវិប្បយោគវត្ថុកំ បន មហន្តំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘អសហន្តស្ស វិយោគំ បិយវត្ថុក’’ន្តិ. អវិសេសតោតិ បាបស្ស, ភទ្ទស្ស ច សាមញ្ញតោ. ‘‘អវិសេសតោ’’តិ វត្វាបិ ‘‘សព្ពេស’’ន្តិ វចនំ តំ ឥទំ ទុក្ខំ បរិមទ្ទិតសង្ខារានំ ឯកច្ចានំ ខីណាសវានម្បិ ហោតិយេវាតិ ទស្សនត្ថំ. វិតុជ្ជមានមម្មានន្តិ សន្ធិពន្ធនាវច្ឆេទកវាយុនា វិជ្ឈិយមានមម្មដ្ឋានានំ.

ឥតិ មរណនិទ្ទេសវណ្ណនា.

សោកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៤៤. សោតិ សោកោ. អត្ថតោ ទោមនស្សមេវ ហោតិ ចេតសិកន្តរាភាវតោ. ទោមនស្សវិសេសោ បន ហោតិ វិសយវិសេសេ បវត្តិអាការវិសេសសព្ភាវតោតិ តំ វិសេសំ លក្ខណាទិតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិអាទិ វុត្តំ. អន្តោ និជ្ឈានំ ចិត្តសន្តាបោ. បរិជ្ឈាបនំ រាគទោសបរិឡាហវិសិដ្ឋំ ទហនំ. កតាកតកុសលាកុសលវិសយំ វិប្បដិសារាការេន បវត្តំ អនុសោចនំ កុក្កុច្ចំ, ញាតិព្យសនាទិវិសយំ កេវលំ ចិត្តសន្ថាបភូតំ អនុសោចនំ សោកោតិ អនុសោចនបច្ចុបដ្ឋានត្តេបិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

វិសបីតំ សល្លំ វិសសល្លំ. សោកវសេន អតិសារាទិ ព្យាធិបិ ហោតិ, សោកពហុលស្ស សរីរំ ន ចិរស្សេវ ជីរតិ, ពលវសោកាភិភូតោ មរណម្បិ បាបុណាតីតិ អាហ ‘‘សមាវហតិ ច ព្យាធិជរាមរណភេទន’’ន្តិ.

ឥតិ សោកនិទ្ទេសវណ្ណនា.

បរិទេវនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៤៥. វចីបលាបោតិ វាចាវិប្បលាបោ, សោ អត្ថតោ សទ្ទោ ឯវ. ភិយ្យោតិ សោកទុក្ខតោ ឧបរិ. សោកសមុដ្ឋានោ ហិ បរិទេវោ.

ឥតិ បរិទេវនិទ្ទេសវណ្ណនា.

ទុក្ខនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៤៦. ជាតិអាទីនម្បិ យថារហំ ទុក្ខវត្ថុទុក្ខទុក្ខតាហិ សតិបិ ទុក្ខភាវេ កាយស្ស បីឡនវសេន ឥទំ សវិសេសំ ទុក្ខមន្តិ អាហ ‘‘ទុក្ខន្តិ វិសេសតោ វុត្ត’’ន្តិ.

ឥតិ ទុក្ខនិទ្ទេសវណ្ណនា.

ទោមនស្សនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៤៧. មនោវិឃាតរសន្តិ ព្យាបាទសម្បយោគវសេន មនសោ វិហញ្ញនកិច្ចំ. ចេតោទុក្ខសមប្បិតាតិ ចេតសិកទុក្ខសមង្គិនោ. អាវដ្ដន្តីតិ អាមុខំ វដ្ដន្តិ, យំទិសាភិមុខំ បតិតា, តំទិសាភិមុខា ឯវ វដ្ដន្តិ. វិវដ្ដន្តីតិ វិបរិវត្តនវសេន វដ្ដន្តិ. ឧទ្ធំបាទំ បបតន្តីតិ ឧទ្ធំមុខបាទា ហុត្វា បតន្តិ. សត្ថំ អាហរន្តីតិ អត្តនោ សរីរស្ស វិជ្ឈនភេទនវសេន សត្ថំ ឧបនេន្តិ.

ឥតិ ទោមនស្សនិទ្ទេសវណ្ណនា.

ឧបាយាសនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៤៨. ទោសោយេវាតិ កាយចិត្តានំ អាយាសនវសេន ទោសស្សេវ បវត្តិអាការោតិ អត្ថោ, យតោ ភុសោ អាយាសោតិ ឧបាយាសោតិ វុច្ចតិ យថា ភុសមាទានំ ឧបាទានន្តិ. ឯកោ ធម្មោតិ ចុទ្ទសហិ អកុសលចេតសិកេហិ អញ្ញោ ឯកោ ចេតសិកធម្មោ, យំ ‘‘វិសាទោ’’តិ ច វទន្តិ. និត្ថុននវសេន សម្បជ្ជនតោ និត្ថុននរសោ, កាយេ វា និត្ថុននករណកិច្ចោ. ‘‘សង្ខារទុក្ខភាវតោ’’តិ វត្វា សោ បនេត្ថ សាតិសយោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចិត្តបរិទហនតោ, កាយវិសាទនតោ ចា’’តិ អាហ.

ឯតេ ច សោកបរិទេវុបាយាសា វិញ្ញត្តិយា វិនា, សហ ច យថាបច្ចយំ ទោមនស្សចិត្តុប្បាទស្ស បវត្តិអាការវិសេសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បាកោ វិយាតិ រជនាទិនោ បចិតព្ពវត្ថុនោ បាកោ វិយ.

ឥតិ ឧបាយាសនិទ្ទេសវណ្ណនា.

អប្បិយសម្បយោគនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៤៩. សមោធានំ សមាគមោ. កាយិកទុក្ខចិត្តវិឃាតាទិអនត្ថានំ អត្ថិភាវស្ស បច្ចុបដ្ឋានោ អនត្ថភាវបច្ចុបដ្ឋានោ.

តេសំ អប្បិយានំ កាយិកវាចសិកបយោគសង្ខាតោ ឧបក្កមោ តទុបក្កមោ, តតោ សម្ភូតោ តទុបក្កមសម្ភូតោ.

ឥតិ អប្បិយសម្បយោគនិទ្ទេសវណ្ណនា.

បិយវិប្បយោគនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៥០. ឧបទ្ទវភាវេន បច្ចុបតិដ្ឋតីតិ ព្យសនបច្ចុបដ្ឋានោ.

ឥតិ បិយវិប្បយោគនិទ្ទេសវណ្ណនា.

ឥច្ឆិតាលាភនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៥១. ឥច្ឆិតាលាភោ នាម យស្ស កស្សចិ អត្តនា ឥច្ឆិតស្ស វត្ថុនោ អលាភោ. ‘‘យម្បិច្ឆំ ន លភតី’’តិ ហិ វុត្តំ. មត្ថកប្បត្តំ បន ឥច្ឆិតាលាភំ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘ជាតិធម្មានំ សត្តាន’’ន្តិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋន្តិ តមេវ ទស្សេតុំ ‘‘អហោ វតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥច្ឆាវាតិ ឯត្ថ ឥច្ឆាសហិតោ អលាភោវាតិ ច វទន្តិ. តប្បរិយេសនរសាតិ តេសំ អលព្ភនេយ្យវត្ថូនំ បរិយេសនរសា. អប្បត្តិ អលាភោ.

ឥតិ ឥច្ឆិតាលាភនិទ្ទេសវណ្ណនា.

បញ្ចុបាទានក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៥២. យំ វុត្តមិធាតិ ឥធ សច្ចនិទ្ទេសេ យំ សរូបតោ វុត្តំ. អវុត្តន្តិ អញ្ញត្ថ ទុក្ខក្ខន្ធពាលបណ្ឌិតសុត្តាទីសុ វុត្តម្បិ ឥធ សរូបតោ អវុត្តំ. តញ្ច សព្ពំ ឥមេ ឧបាទានក្ខន្ធេ វិនា ន លព្ភតីតិ តត្ថ ខន្ធសន្និស្សយមេវ ទុក្ខំ ខន្ធេ វិពាធតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥន្ទនមិវ បាវកោ’’តិ វុត្តំ. យថា វា លក្ខំ បហរណបហារស្ស វត្ថុ, ឯវំ ខន្ធា សំសារទុក្ខស្ស. យថា ច គោរូបំ ឌំសមកសាទិវិពាធាយ, យថា ច ខេត្តំ និប្ផន្នសស្សលាយនស្ស, គាមោ ច គាមឃាតកវិពាធាយ, ឯវំ ខន្ធា ជាតិអាទិទុក្ខស្ស វត្ថូតិ ទស្សេតុំ ‘‘លក្ខមិវា’’តិអាទិ វុត្តំ. យេភុយ្យេន លោកេ វិពាធកា វិពាធេតព្ពាធីនា ន ហោន្តិ, ឥមេ បន វិពាធេតព្ពាធីនា ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តិណលតាទីនី’’តិ វុត្តំ. កាមំ អនាទិមតិ សំសារេ អាទិ នាម កស្សចិ នត្ថិ, ឯកភវបរិច្ឆិន្នស្ស បន ខន្ធសន្តានស្ស វសេន វុត្តំ ‘‘អាទិទុក្ខំ ជាតី’’តិ. តេនេវាហ ‘‘បរិយោសានទុក្ខំ មរណ’’ន្តិ. ន ហេត្ថ សមុច្ឆេទមរណមេវ អធិប្បេតំ. មរណស្ស អន្តិកេ អាសន្នេ ជាតំ ទុក្ខំ មារណន្តិកទុក្ខំ. បរិទយ្ហនំ ចិត្តសន្តាបោ. លាលប្បនំ អតិវិយ វិប្បលាបោ. អនុត្ថុននំ អន្តោ និជ្ឈាយនំ. ឯកមេកន្តិ ជាតិអាទីនំ អន្តរភេទភិន្នានំ, ជាតិអាទីនមេវ វា ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកានំ វា ឯកមេកំ. សង្ខិបិត្វាតិ សមាសេត្វា, សាមញ្ញនិទ្ទេសេន វា សង្ខេបំ កត្វា.

ឥតិ ទុក្ខនិទ្ទេសកថាវណ្ណនា.

សមុទយនិទ្ទេសកថាវណ្ណនា

៥៥៣. បុនព្ភវករណំ បុនព្ភវោ ឧត្តរបទលោបេន, យថា វា អបូបភក្ខនសីលោ អាបូបិកោ, ឯវំ បុនព្ភវករណសីលា, បុនព្ភវំ វា ផលំ អរហតិ, សោ វា ឯតិស្សា បយោជនន្តិ បោនោភវិកា. នន្ទនតោ, រញ្ជនតោ ច នន្ទីរាគភាវំ សព្ពាសុ អវត្ថាសុ អបច្ចក្ខាយ វុត្តិយា នន្ទីរាគសហគតា. តាយ ច សត្តា តត្ថ តត្ថ ភវាទិកេ កិមិកីដបដង្គាទិអត្តភាវេបិ នន្ទន្តិ, រូបាភិនន្ទនាទិភូតាយ រញ្ជន្តិ ចាតិ តត្រតត្រាភិនន្ទិនី. តេនាហ ‘‘នន្ទីរាគេន សហគតា’’តិអាទិ. តព្ភាវត្ថោ ហិ ឯស សហគតសទ្ទោ. កាមភវវិភវភេទវសេន បវត្តិយា កាមតណ្ហា, ភវតណ្ហា, វិភវតណ្ហា ច វេទិតព្ពា. កាមតណ្ហាទិភេទំ អនាមសិត្វា កេវលំ តណ្ហាភាវេនេវ ឯកភាវគ្គហណេន ឯកត្តំ ឧបនេត្វា កស្សចិបិ សត្តស្ស កេនចិ សទិសតាភាវតោ តំតំវិចិត្តភាវជនកកម្មនិប្ផាទនេន អតិវិចិត្តសភាវា សកលស្ស ទុក្ខស្ស ហេតុភាវតោ ទុក្ខសមុទយោ អរិយសច្ចំ.

កស្មា បនេត្ថ តណ្ហាវ សមុទយសច្ចំ វុត្តាតិ? វិសេសហេតុភាវតោ. អវិជ្ជា ហិ ភវេសុ អាទីនវំ បដិច្ឆាទេន្តី, ទិដ្ឋិអាទិឧបាទានញ្ច តត្ថ តត្ថ អភិនិវិសមានំ តណ្ហំ អភិវឌ្ឍេន្តី ទោសាទយោបិ កម្មស្ស ការណំ ហោន្តិ, តណ្ហា បន តំតំភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសសត្តនិកាយកុលភោគិស្សរិយាទិវិចិត្តតំ អភិបត្ថេន្តី, កម្មវិចិត្តតាយ ឧបនិស្សយតំ កម្មស្ស ច សហាយភាវំ ឧបគច្ឆន្តី ភវាទិវិចិត្តតំ និយមេតិ, តស្មា ទុក្ខស្ស វិសេសហេតុភាវតោ អញ្ញេសុបិ អវិជ្ជាឧបាទានកម្មាទីសុ សុត្តេ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣; ៣.៣៧៤) អភិធម្មេ (វិភ. ២០៣) ច អវសេសកិលេសាកុសលមូលាទីសុ វុត្តេសុ ទុក្ខហេតូសុ វិជ្ជមានេសុ តណ្ហាវ សមុទយសច្ចន្តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

ឥតិ សមុទយនិទ្ទេសកថាវណ្ណនា.

និរោធនិទ្ទេសកថាវណ្ណនា

៥៥៤. តស្សាយេវាតិ យទគ្គេន តណ្ហា សមុទយសច្ចន្តិ វុត្តា, តទគ្គេន តស្សាយេវាតិ អវធារណំ. សតិ ហិ បធានហេតុនិរោធេ តទញ្ញហេតូ និរុទ្ធាយេវ ហោន្តីតិ ព្យាធិនិមិត្តវូបសមនេន ព្យាធិវូបសមោ វិយ ហេតុនិរោធេន ផលនិរោធោតិ អាហ ‘‘សមុទយនិរោធេន ទុក្ខនិរោធោ’’តិ. ន អញ្ញថាតិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស ឯកន្តិកតំ ទស្សេតិ.

អនុបទ្ទវេតិ បាណកវិជ្ឈនសត្ថប្បហារាទិឧបទ្ទវរហិតេ. តតោ ឯវ ទឡ្ហេ ថិរេ. សាខាទិឆេទនេន ឆិន្នោបិ. តណ្ហានុសយេតិ កាមរាគភវរាគានុសយេ. អនូហតេតិ អសមុបឃាដិតេ.

យថា សីហោ យេនត្តនិ សរោ ខិត្តោ, តត្ថេវ អត្តនោ ពលំ ទស្សេតិ, ន សរេ, តថា ពុទ្ធានំ ការណេ បដិបត្តិ, ន ផលេ. យថា បន សារមេយ្យា កេនចិ លេឌ្ឌុប្បហារេ ទិន្នេ ភុស្សន្តា លេឌ្ឌុំ ខាទន្តិ, ន បហារទាយកេ ឧដ្ឋហន្តិ, ឯវំ អញ្ញតិត្ថិយា ទុក្ខំ និរោធេតុកាមា កាយច្ឆេទមនុយុញ្ជន្តិ, ន កិលេសនិរោធនន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សីហសមានវុត្តិនោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

៥៥៥. វិរជ្ជតិ បលុជ្ជតិ ឆិជ្ជតិ សមុទយោ ឯតេនាតិ វិរាគោ វុច្ចតិ មគ្គោ. វិរជ្ជនំ បលុជ្ជនំ សមុច្ឆិន្ទនំ វិរាគោតិ បហានំ វុច្ចតិ. តស្មាតិ យស្មា បហានបរិយាយោ វិរាគសទ្ទោ, និរោធសទ្ទោ ច, តស្មា. អនុសយសមុគ្ឃាតតោ អសេសោ វិរាគោ អសេសោ និរោធោតិ សម្ពន្ធនីយំ. ចាគាទិបទានិបិ គហេត្វា វទតិ សព្ពានេវ ឯតានីតិ. យស្មា និព្ពានំ វុច្ចតិ, ន ទុក្ខស្ស និរុជ្ឈនមត្តំ, តស្មា តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធាទិបទានិបិ និព្ពានវេវចនានីតិ. វុត្តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. យថា វិរាគាទិបទានិ និព្ពានេ យុជ្ជន្តិ, តំទស្សនំ. តត្ថ តំ អាគម្មាតិ តំ និព្ពានំ អារម្មណករណវសេន បត្វា. តណ្ហា វិរជ្ជតីតិ អរិយមគ្គេន អច្ចន្តវិរាគវសេន តណ្ហា វិរជ្ជីយតិ. និរុជ្ឈតីតិ និរោធីយតិ, តេន វិរាគនិរោធសទ្ទានំ អធិករណសាធនតមាហ. តទេវាតិ និព្ពានមេវ. ចាគាទយោ ហោន្តីតិ ចាគាទិហេតុំ ផលវោហារេន វទតិ. ‘‘កាមគុណាលយេសូ’’តិ បោត្ថកេសុ លិខន្តិ, ‘‘កាមគុណាលយាទីសូ’’តិ បន បាឋោ.

៥៥៦. តយិទន្តិអាទិ ន បោរាណបាឋោ, សច្ចត្ថទីបនេ បន វុត្តនិយាមេន តតោ អានេត្វា បច្ឆា ឋបិតំ. តថា ហិ បុព្ពេ វុត្តានិបិ លក្ខណាទីនិ បុនបិ វុត្តានិ. សំសារទុក្ខតោ និព្ពិន្នមានសស្ស អស្សាសំ ករោន្តោ វិយ ហោតីតិ អស្សាសករណរសំ. រាគាទិសព្ពបបញ្ចវូបសមនិមិត្តតាយ និប្បបញ្ចតំ បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ និប្បបញ្ចបច្ចុបដ្ឋានំ.

៥៥៧. នត្ថេវ និព្ពានន្តិ យទិ សាមញ្ញតោ បដិញ្ញា, អត្តនា អធិប្បេតនិព្ពានស្សបិ អភាវោ អាបជ្ជតិ, តថា សតិ បដិញ្ញាវិរោធោ. អថ បរាភិមតំ និព្ពានំ បតិ, ឯវំ សតិ ធម្មិអសិទ្ធិ, តតោ ច និស្សយាសិទ្ធោ ហេតុ. អនុបលព្ភនីយតោតិ កិំ បច្ចក្ខតោ, ឧទាហុ អនុមានតោ? បុរិមស្មិំ បក្ខេ ចក្ខាទីហិ អនេកន្តិកតា, ទុតិយស្មិំ បរំ បតិ អសិទ្ធោ ហេតុ. តេនាហ ‘‘ន, ឧបាយេន ឧបលព្ភនីយតោ’’តិអាទិ. តត្ថ យថា ចេតោបរិយញាណលាភិនោ ឯវ អរិយា បរេសំ លោកុត្តរចិត្តំ ជានន្តិ, តត្ថាបិ ច អរហា ឯវ សព្ពេសំ, ន សព្ពេ, ឯវំ និព្ពានម្បិ សីលសមាធិបញ្ញាសង្ខាតសម្មាបដិបត្តិភូតេន ឧបាយេន ឧបលព្ភតីតិ អត្ថវចនំ ចេតំ ទដ្ឋព្ពំ, ន បយោគវចនំ. តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

៥៥៨. នត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ, អរិយេហិ ឧបលព្ភនីយតោតិ អធិប្បាយោ. សំសារតោ សំវិគ្គមានសា សម្មាបដិបត្តិយា និព្ពានំ អធិគច្ឆន្តីតិ សព្ពសមយសិទ្ធោយំ នយោ. តត្ថ សាសនិកមេវ និស្សាយ វទតិ ‘‘បដិបត្តិយា វញ្ចុភាវាបជ្ជនតោ’’តិ. តេនាហ ‘‘អសតិ ហី’’តិអាទិ. សម្មាទិដ្ឋិបុរេជវាយាតិ សម្មាទិដ្ឋិបុព្ពង្គមាយ. បុព្ពង្គមតា ចស្សា បធានភាវតោ. តថា ហិ សា បឋមំ ទេសនារុឡ្ហា, ន សព្ពបឋមំ ឧប្បជ្ជនតោ. ន ចាយំ សម្មាបដិបត្តិ វញ្ឈា, និព្ពានបាបនតោ និព្ពានស្ស សម្បាបកតោ. តវ មតេន បន និព្ពានស្សេវ អភាវតោ វញ្ឈភាវោ អាបជ្ជតីតិ យោជនា. អភាវបាបកត្តាតិ សម្មាបដិបត្តិយា កិលេសសមុច្ឆិន្ទនមុខេន ខន្ធានំ អភាវសម្បាបកភាវតោ, ន វញ្ឈភាវាបត្តីតិ ចេ វទេយ្យាសីតិ អត្ថោ. ន ឥតិ បដិក្ខេបេ. យំ តយា ‘‘អភាវបាបកត្តា’’តិ វទន្តេន ខន្ធាភាវោ និព្ពានន្តិ បដិញ្ញាតំ, តំ ន. កស្មា? អតីតានាគតាភាវេបិ និព្ពានប្បត្តិយា អភាវតោ. អតីតានាគតា ហិ ខន្ធា ន សន្តីតិ តស្មិំ អភាវេ និព្ពានំ អធិគតំ នាម សិយា, សោ បន នត្ថីតិ. ន កេវលំ អតីតានាគតានមេវ, អថ ខោ វត្តមានានម្បីតិ តិយទ្ធគតានំ សព្ពេសំ ខន្ធានំ អភាវោ និព្ពានំ. ន ហិ តំ ឯកទេសាភាវោ ភវិតុំ យុត្តន្តិ វត្តមានា ចេ, ន ន សន្តិ, ន សន្តិ ចេ, ន វត្តមានាតិ ‘‘វត្តមានា, ន សន្តិ ចា’’តិ វិប្បដិសិទ្ធមេតន្តិ អាហ ‘‘ន, តេសំ…បេ… បជ្ជនតោ’’តិ.

កិញ្ច ភិយ្យោ – យទិ វត្តមានាភាវោ និព្ពានំ, យទា អរិយមគ្គោ វត្តតិ, តទា តស្ស និស្សយភូតា ខន្ធា វត្តមានាតិ កត្វា តទា និព្ពានស្ស អភាវោ សិយា. តថា ច សតិ មគ្គក្ខណេបិ និព្ពានសច្ឆិកិរិយាយ អភាវោ អាបជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វត្តមាន…បេ… ទោសតោ’’តិ អាហ. ន មយំ សព្ពេសំយេវ អវត្តមានតាយ និព្ពានំ វទាម. កិញ្ចរហីតិ, តទា មគ្គក្ខណេ កិលេសានំ អវត្តមានត្តា, តស្មា ន ទោសោ យថាវុត្តទោសាភាវោតិ? យទិ កិលេសានំ អវត្តមានតាសង្ខាតោ អភាវោ និព្ពានំ, ឯវំ សតិ អរិយមគ្គស្ស និរត្ថកតា អាបជ្ជតិ មគ្គក្ខណតោ បុព្ពេបិ តទភាវសិទ្ធិតោ. តេនាហ ‘‘អរិយមគ្គស្សា’’តិអាទិ. តស្មា អការណមេតន្តិ យស្មា ន និព្ពានស្ស អនុបលព្ភនីយតា, អភាវមត្តតា, បដិបត្តិយា វញ្ឈភាវោ, អតីតានាគតាភាវេ និព្ពានាធិគមោ ច អាបជ្ជតិ, វត្តមានានំ អភាវោបិ ន សម្ភវតិ, បគេវ កិលេសានំ អវត្តមានតា, អរិយមគ្គស្ស ច និរត្ថកភាវាបត្តិ, តស្មា និព្ពានស្ស អភាវសាធនត្ថំ យទិទំ ‘‘អនុបលព្ភនីយតោ, អភាវបាបកត្តា, តទា កិលេសានំ អវត្តមានត្តា’’តិ ច ការណំ វុត្តំ, អការណមេតំ, អយុត្តិរេសាតិ អត្ថោ.

៥៥៩. អាទិវចនតោតិ អាទិ-សទ្ទេន អវសិដ្ឋំ ជម្ពុខាទកសុត្តបទេសំ (សំ. និ. ៤.៣១៤ អាទយោ), អញ្ញម្បិ អសង្ខតាយ ធាតុយា និទ្ទេសបាឡិំ សង្គណ្ហាតិ. តថា ហិ ‘‘និព្ពានំ និព្ពានន្តិ, អាវុសោ សារិបុត្ត, វុច្ចតិ, កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, និព្ពានន្តិ? យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ, ឥទំ វុច្ចតិ និព្ពាន’’ន្តិ ជម្ពុខាទកសុត្តេ (សំ. និ. ៤.៣១៤ អាទយោ), ‘‘តត្ថ កតមា អសង្ខតា ធាតុ? រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ’’តិ (វិភ. ១៨៤) អាយតនវិភង្គេ វុត្តំ. តត្រាយមត្ថោ – និព្ពានំ អសង្ខតា ធាតុ អសង្ខតសភាវោ ធម្មោ. យស្មា តំ អាគម្ម រាគាទយោ ខីយន្តិ, តស្មា រាគក្ខយោ, ទោសក្ខយោ, មោហក្ខយោតិ ច វុច្ចតីតិ. អាគម្មាតិ ច សព្ពសង្ខារេហិ និព្ពិន្នស្ស វិសង្ខារនិន្នស្ស គោត្រភុនា វិវដ្ដិតមានសស្ស មគ្គេន សច្ឆិករណេនាតិ អត្ថោ. សច្ឆិកិរិយមានញ្ហិ តំ អធិគន្ត្វា អារម្មណបច្ចយភូតញ្ច បដិច្ច អធិបតិបច្ចយភូតេ ច តស្មិំ បរមស្សាសភាវេន វិនិមុត្តសង្ខារស្ស បរមគតិភាវេន ច បតិដ្ឋានភូតេ បតិដ្ឋាយ ខយសង្ខាតោ មគ្គោ រាគាទយោ ខេបេតីតិ តំសច្ឆិករណាភាវេ រាគាទីនំ អនុប្បត្តិនិរោធគមនាភាវា តំ អាគម្ម រាគាទយោ ខីយន្តីតិ វុច្ចន្តិ. ឯកំសេន ចេតំ ឯវំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, ឥតរថា យថារុតវសេន បាឡិយា អត្ថេ គយ្ហមានេ ពហូ ទោសា អាបជ្ជន្តីតិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘អរហត្តស្សាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. អរហត្តញ្ហិ អគ្គផលបមុខា ចត្តារោ ខន្ធាតិ ន តស្ស រាគាទិខយមត្តតា យុត្តា. តម្បិ ហិ…បេ… និទ្ទិដ្ឋំ. តត្ថ យថា រាគាទីនំ ខីណន្តេ ឧប្បន្នត្តា អរហត្តំ ‘‘រាគក្ខយោ’’តិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋន្តិ សុត្តស្ស នេយ្យត្ថត្តា. ឯវំ និព្ពានំ អាគម្ម រាគាទយោ ខីយន្តីតិ និព្ពានំ ‘‘រាគក្ខយោ’’តិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋន្តិ ឥមស្សាបិ សុត្តស្ស នេយ្យត្ថតា វេទិតព្ពា. និព្ពានស្ស រាគាទិក្ខយមត្តតាយ ពហូទោសា អាបជ្ជន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘កិញ្ច ភិយ្យោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

តត្ថ ឥត្តរកាលាទិប្បត្តិទោសតោតិ រាគាទីនំ ខយមត្តតាយ បរិត្តកាលតា, សង្ខតលក្ខណតា, បយោគេន វិនា សរសេនេវ អធិគន្ធព្ពតា, រាគាទីហិ អបរិមុត្តតា, អាទិត្តតា, ទុក្ខតា, អនុបសន្តតា, ពហុភាវោ, ឱឡារិកតា, គោត្រភុមគ្គានំ អនារម្មណតាតិ ឯវមាទិទោសាបជ្ជនតោ. រាគស្សេវ ខយោ រាគក្ខយោ, ន ទោសាទីនំ. តថា ទោសក្ខយាទយោបីតិ អញ្ញោ រាគក្ខយោ, អញ្ញោ ទោសក្ខយោ, អញ្ញោ មោហក្ខយោតិ តិណ្ណំ អកុសលមូលានំ ខយភូតានិ តីណិ និព្ពានានិ, ចតុន្នំ ឧបាទានានំ ខយេ ចត្តារិ, បញ្ចន្នំ នីវរណានំ ខយេ បញ្ច, ឆន្នំ តណ្ហាកាយានំ ខយេ ឆ, សត្តន្នំ អនុសយានំ ខយេ សត្ត, អដ្ឋន្នំ មិច្ឆត្តានំ ខយេ អដ្ឋ, នវន្នំ តណ្ហាមូលកានំ ខយេ នវ, ទសន្នំ សំយោជនានំ ខយេ ទស, ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សស្ស ខយេ បាដិយេក្កំ និព្ពានន្តិ ពហូនិ និព្ពានានិ ហោន្តិ. រាគាទិក្ខយោ នាម អន្ធពាលានម្បិ បាកដោ, អន្តមសោ ទីបិមិគមក្កដាទីនម្បិ សុវិញ្ញេយ្យោតិ ឱឡារិកំ និព្ពានំ ហោតិ. គោត្រភុក្ខណេ កិលេសក្ខយស្ស អភាវតោ, មគ្គក្ខណេ ច អខីណត្តា, អារម្មណករណស្ស ច អសម្ភវោ ឯវ. តស្ស និព្ពានភាវតោតិ សព្ពបរិយោសានស្ស រាគាទិក្ខយស្ស និព្ពានភាវតោ. យតោ ខយតោ បដ្ឋាយ រាគាទីនំ បវត្តិ ន ហោតិ, សោ ‘‘អយំ នាមា’’តិ និយមេតព្ពោ មគ្គផលញាណានំ អារម្មណភូតោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ន តាទិសស្ស ខយស្ស អភាវតោ’’តិ.

កិញ្ច ភិយ្យោ – យោ បច្ឆិមភវតោ តតិយត្តភាវេយេវ រាគាទីសុ អាទីនវំ ទិស្វា ឈានភាវនាយ តេ វិក្ខម្ភេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ កាលំ កត្វា ព្រហ្មលោកំ ឧបបន្នោ, តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា ឥធាគតោបិ កាមេសុ វីតរាគោវ ហុត្វា បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បត្តោ, យោ ច បឋមវយេ ឯវ រាគាទិតោ និព្ពិន្នោ តេ ច ឈានេន វិក្ខម្ភេត្វា បច្ឆិមវយេ អរហត្តំ បត្តោ, តេសំ រាគាទីនំ វិក្ខម្ភនតោ បដ្ឋាយ អនុប្បជ្ជនតោ និរោធសទិសតាយ អនុប្បត្តិយេវ និរោធោ. តេ និព្ពានប្បត្តា នាម សិយុំ, ន ច ហោន្តិ, តស្មា ន តាទិសស្ស ខយស្ស និព្ពានភាវោ. តស្សាបិ ឥត្តរកាលតាទិទោសសមាយោគោ ឯវាតិ អាហ ‘‘ភាវេបិចា’’តិអាទិ.

យទិ ‘‘ខយោ’’តិ វចនតោ យតោ ខយតោ បដ្ឋាយ រាគាទីនំ អប្បវត្តិ, តំ ខយមត្តំ និព្ពានំ មញ្ញសិ, ឯវំ សតិ ‘‘ខយេ ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១៤២; ១៣៨២) ‘‘ខយោ’’តិ វុត្តត្តា តទុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ ច រាគាទីនំ អនុប្បត្តីតិ មគ្គស្សាបិ និព្ពានភាវាបត្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អរិយមគ្គស្ស ចា’’តិអាទិមាហ.

យថា និរុទ្ធា ន សន្តិ, ឯវំ អនុប្បន្នាបីតិ អភាវសាមញ្ញតោ និរោធសទិសតាយ អនុប្បត្តិ ឯវ និរោធោ អនុប្បត្តិនិរោធោ. អយញ្ហិ មគ្គេន ខេបេតព្ពាការោ, យទិទំ ឧប្បជ្ជនារហស្ស អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនន្តិ ‘‘ខយោ’’តិ ច វុច្ចតីតិ. តំ ឥតរខយតោ វិសេសេន្តោ ‘‘អនុប្បត្តិនិរោធសង្ខាតស្ស បន ខយស្សា’’តិ អាហ. អនិប្ផន្នតា បន តស្ស ខយស្ស បរិយាយេន ឧបនិស្សយត្តាតិ វុត្តំ. អនុប្បត្តិនិរោធក្ខយករស្ស ហិ មគ្គស្ស អារម្មណភូតំ និព្ពានំ អត្ថតោ តស្ស ឧបនិស្សយោ វិយាតិ វត្តព្ពតំ លភតិ. តទុបចារេនាតិ អត្ថតោ ផលភូតខយវោហារេន. ផលូបចារេន ហិ ការណំ វោហរីយតិ យថា ‘‘អាយុ ឃតំ, សេម្ហោ គុឡោ’’តិ ច.

អស្សាតិ និព្ពានស្ស. ‘‘ឥទម្បិ ខោ ឋានំ សុទុទ្ទស’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៦៤, ៦៦-៦៧; ម. និ. ២.៣៣៧; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៧-៨) បច្ចវេក្ខតោ ភគវតោ អប្បោស្សុក្កភាវាវហនតោ. ‘‘តញ្ហិ តេ, មាគណ្ឌិយ, អរិយំ ចក្ខុំ នត្ថិ, យេន ត្វំ អរិយេន ចក្ខុនា អារោគ្យំ ជានេយ្យាសិ, និព្ពានំ បស្សេយ្យាសី’’តិ (ម. និ. ២.២១៨) វចនតោ អរិយេន ចក្ខុនា បស្សិតព្ពំ.

៥៦០. យទិ និព្ពានំ នាម សភាវធម្មោ អត្ថិ សត្តសន្តានបរិយាបន្នោ ច, អថ កស្មា ចតុមហាបថេ សភា វិយ សព្ពសាធារណា ន លព្ភតីតិ អាហ ‘‘មគ្គសមង្គិនា បត្តព្ពតោ អសាធារណ’’ន្តិ. ‘‘អសុកស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កាលេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ឯវំ បុរិមាយ កោដិយា អភាវតោ អប្បភវំ. មគ្គភាវេតិ អរិយមគ្គស្ស អត្ថិភាវេ. ភាវតោ វិជ្ជមានតោ លទ្ធព្ពតោ.

អណុអាទីនន្តិ អណុបកតិកាលបុរិសាទីនំ. និច្ចភាវាបត្តីតិ សស្សតភាវសិទ្ធិ. កូដដ្ឋនិច្ចតា ហិ ឥធាធិប្បេតា. ហេតុនោ អភាវាតិ ឧបបត្តិយា សាធនហេតុនោ អភាវា. និច្ចា តេ អណុអាទយោ. និព្ពានស្ស និច្ចត្តាតិ អបេក្ខធម្មត្តាតិ ហេតុលក្ខណានុបបត្តិ. ‘‘អណុអាទីនំ អសិទ្ធត្តា’’តិ ឯតេន ‘‘និច្ចា អណុអាទយោ’’តិ បដិញ្ញាយ ធម្មិអសិទ្ធិ, តតោ ច និស្សយាសិទ្ធោ ហេតូតិ ទស្សេតិ.

៥៦១. យថាវុត្តយុត្តិសព្ភាវតោតិ ‘‘អប្បភវត្តា’’តិ អត្តនា វុត្តំ ហេតុំ សន្ធាយាហ. អប្បភវតា ចស្ស អបច្ចយតាយ ទដ្ឋព្ពា, តាយ តស្ស បុរិមាយ កោដិយា អភាវោ. ‘‘រូបសភាវាតិក្កមតោ’’តិ ឯតេន យថា រូបធម្មានំ រុប្បនសភាវោ, បដិឃាតវន្តតាយ កលាបសោ វុត្តិយា បទេសសម្ពន្ធោ ច សភាវោ, ឯវំ និព្ពានស្ស កត្ថចិ បដិឃាតោ, សប្បទេសតា ច នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ន ហិ និព្ពានំ ‘‘អសុកទិសាយ, អសុកទេសេ’’តិ វា និទ្ទិសីយតិ, យតោ តំ អប្បតិដ្ឋមេវាតិ.

‘‘អសិថិល …បេ… គមនីយតោ’’តិ ឯតេន និព្ពានស្ស អរិយានំ បច្ចក្ខសិទ្ធតំ ទស្សេតិ. ‘‘សព្ពញ្ញុវចនតោ’’តិ ឯតេន តទញ្ញេសំ អនុមានសិទ្ធតំ, តទុភយេន ‘‘អនុបលព្ភនីយតោ’’តិ បនស្ស ហេតុនោ អសិទ្ធតំ ទស្សេតិ. បរមត្ថេន នាវិជ្ជមានំ វិជ្ជមានមេវាតិ យថារទ្ធមត្ថំ និគមេត្វា តទត្ថសាធនំ អាគមំ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិ-. អាទិមាហ.

តត្ថ អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខតន្តិ (ឧទា. ៧៣; នេត្តិ. ៤១) ចត្តារិបិ បទានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. អថ វា វេទនាទយោ វិយ ហេតុបច្ចយសមវាយសង្ខាតាយ ការណសាមគ្គិយា ន ជាតំ ន និព្ពត្តន្តិ អជាតំ. ការណេន វិនា, សយមេវ ច ន ភូតំ ន បាតុភូតំ ន ឧប្បន្នន្តិ អភូតំ. ឯវំ អជាតត្តា, អភូតត្តា ច យេន កេនចិ ការណេន ន កតន្តិ អកតំ. ជាតភូតកតភាវោ ច នាម រូបាទីនំ សង្ខតធម្មានំ ហោតិ, ន អសង្ខតភាវស្ស និព្ពានស្សាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អសង្ខត’’ន្តិ វុត្តំ. បដិលោមតោ វា សមេច្ច សម្ភូយ បច្ចយេហិ កតន្តិ សង្ខតំ, តថា ន សង្ខតំ សង្ខតលក្ខណរហិតន្តិ ច អសង្ខតន្តិ ឯវំ អនេកេហិ ការណេហិ និព្ពត្តិតភាវេ បដិសិទ្ធេ ‘‘បកតិវាទីនំ បកតិ វិយ សិយា នុ ខោ ឯកេនេវ ការណេន ឯតំ កត’’ន្តិ អាសង្កាយំ កេនចិ ន កតន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អកត’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវំ អបច្ចយម្បិ សមានំ ‘‘សយមេវ នុ ខោ ឥទំ ភូតំ បាតុភូត’’ន្តិ អាសង្កាយំ តំ និវត្តនត្ថំ ‘‘អភូត’’ន្តិ វុត្តំ. អយញ្ចេតស្ស អសង្ខតាកតាភូតភាវោ សព្ពេន សព្ពំ អជាតិធម្មត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អជាត’’ន្តិ វុត្តំ.

ឯវមេត្ថ សត្ថា បរមត្ថតោ និព្ពានស្ស អត្ថិភាវំ បវេទេសិ. បវេទេន្តោ ច ‘‘អហំ ធម្មិស្សរោ ធម្មស្សាមី’’តិ ន អត្តនោ អាណាមត្តេន បវេទេសិ, អបិច ខោ បន បទបរមេ អនុកម្បមានោ យុត្តិតោបិ បវេទេសិ. យថាហ –

‘‘នោ ចេតំ, ភិក្ខវេ, អភវិស្ស អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខតំ, នយិធ ជាតស្ស ភូតស្ស កតស្ស សង្ខតស្ស និស្សរណំ បញ្ញាយេថ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អត្ថិ អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខតំ, តស្មា ជាតស្ស ភូតស្ស កតស្ស សង្ខតស្ស និស្សរណំ បញ្ញាយតី’’តិ (ឧទា. ៧៣; នេត្តិ. ៤១).

តស្សត្ថោ – ភិក្ខវេ, យទិ អជាតាទិសភាវា អសង្ខតា ធាតុ ន អភវិស្ស ន សិយា, ឥធ លោកេ ជាតាទិសភាវស្ស រូបាទិក្ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតស្ស សង្ខតស្ស និស្សរណំ អនវសេសវូបសមោ ន បញ្ញាយេយ្យ ន ឧបលព្ភេយ្យ ន សម្ភវេយ្យ. និព្ពានញ្ហិ អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានា សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ អរិយមគ្គធម្មា អនវសេសំ សំកិលេសេ សមុច្ឆិន្ទន្តិ, តេនេត្ថ សព្ពស្សាបិ វដ្ដទុក្ខស្ស អបគមោ និស្សរណំ បញ្ញាយតិ. ឯវំ ព្យតិរេកវសេន និព្ពានស្ស អត្ថិភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អនុគមនវសេនបិ តំ ទស្សេត្វា និគមេតុំ ‘‘យស្មា ច ខោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច យស្មា ‘‘អប្បច្ចយា ធម្មា អសង្ខតា ធម្មា (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៧-៨). អត្ថិ, ភិក្ខវេ, តទាយតនំ, យត្ថ នេវ បថវី (ឧទា. ៧១). ឥទម្បិ ខោ ឋានំ សុទុទ្ទសំ, យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ (ទី. និ. ២.៦៤, ៦៧; ម. និ. ២.៣៣៧; សំ. និ. ២.១៧២; មហាវ. ៧-៨). អសង្ខតញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ អសង្ខតគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិអាទីហិ (សំ. និ. ៤.៣៦៦) អនេកេហិ សុត្តបទេហិ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាត’’ន្តិ (ឧទា. ៧៣; នេត្តិ. ៤១) ឥមិនា ច សុត្តបទេន និព្ពានធាតុយា បរមត្ថតោ សព្ភាវោ សព្ពលោកំ អនុកម្បមានេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន បកាសិតោ, តស្មា យទិបិ កត្ថ អបច្ចក្ខការីនម្បិ សាសនេ អភិប្បសន្នានំ វិញ្ញូនំ សំសយោ នត្ថិយេវ. យេ បន បរនេយ្យពុទ្ធិនោ បុគ្គលា, តេសំ វិមតិវិនោទនត្ថំ អយមេត្ថ អធិប្បាយនិទ្ធារណមុខេន យុត្តិវិចារណា.

យថា បរិញ្ញេយ្យតាយ សឧត្តរានំ កាមានំ, រូបានញ្ច បដិបក្ខភូតំ តព្ពិធុរសភាវំ និស្សរណំ បញ្ញាយតិ, ឯវំ សភាវានំ សព្ពេសម្បិ សង្ខតធម្មានំ បដិបក្ខភូតេន តព្ពិធុរសភាវេន និស្សរណេន ភវិតព្ពំ. យញ្ច តំ និស្សរណំ, សា អសង្ខតា ធាតុ. កិញ្ច ភិយ្យោ – សង្ខតធម្មារម្មណវិបស្សនាញាណំ, អបិច អនុលោមញាណំ កិលេសេ តទង្គវសេន បជហតិ, ន សមុច្ឆេទវសេន បជហិតុំ សក្កោតិ. តថា សម្មុតិសច្ចារម្មណំ បឋមជ្ឈានាទីសុ ញាណំ វិក្ខម្ភនវសេនេវ កិលេសេ បជហតិ, ន សមុច្ឆេទវសេន. ឥតិ សង្ខតធម្មារម្មណស្ស, សម្មុតិសច្ចារម្មណស្ស ច ញាណស្ស កិលេសានំ សមុច្ឆេទប្បហានេ អសមត្ថភាវតោ តេសំ សមុច្ឆេទប្បហានករស្ស អរិយមគ្គញាណស្ស តទុភយវិបរីតសភាវេន អារម្មណេន ភវិតព្ពំ, សា អសង្ខតា ធាតុ.

តថា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ (ឧទា. ៧៣; នេត្តិ. ៤១) ឯវមាទិ និព្ពានស្ស បរមត្ថតោ អត្ថិភាវជោតកវចនំ អវិបរីតត្ថំ ភគវតា ភាសិតត្តា. យញ្ហិ ភគវតា ភាសិតំ, តំ អវិបរីតត្ថំ យថា តំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ (ម. និ. ១.៣៥៣, ៣៥៦; ធ. ប. ២៧៧-២៧៩; ថេរគា. ៦៧៦-៦៧៨; នេត្តិ. ៥), តថា និព្ពានសទ្ទោ កត្ថចិ វិសយេ យថាភូតបរមត្ថវិសយោ ឧបចារវុត្តិសព្ភាវតោ. សេយ្យថាបិ សីហសទ្ទោតិ ឯវមាទីហិ នយេហិ យុត្តិតោបិ អសង្ខតាយ ធាតុយា បរមត្ថតោ អត្ថិភាវោ វេទិតព្ពោ.

អបរោ នយោ – យទិ បន និព្ពានំ អភាវមត្តមេវ សិយា, តស្ស ‘‘គម្ភីរោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ សន្តោ បណីតោ អតក្កាវចរោ និបុណោ បណ្ឌិតវេទនីយោ’’តិ (ទី. និ. ២.៦៤, ៦៧; ម. និ. ២.៣៣៧; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៧-៨) គម្ភីរាទិតា, ‘‘អសង្ខតញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៤.៣៦៦) អសង្ខតាទិតា, ‘‘អព្យាកតា ធម្មា អបច្ចយាធម្មា’’តិអាទិនា អព្យាកតធម្មាទិតា ច ន វត្តព្ពា សិយា. ន ហិ អភាវស្ស កោចិ សភាវោ អត្ថិ, យេន សោ គម្ភីរាសង្ខតាទិអាការតោ វិញ្ញាយេយ្យ. អភាវោ ហិ អភាវោ ឯវ, កុតោ តស្ស គម្ភីរាសង្ខាតាទិភាវសម្ពន្ធោ. កិញ្ចាយមភាវោ សព្ពេសំ កិលេសានំ សព្ពសត្តសន្តានគតានំ ឯកោ វា ភវេយ្យ អនេកោ វា. យទិ ឯកោ, ឯកេនេវ មគ្គេន សព្ពកិលេសាភាវោ កតោ, សច្ឆិកតោ ចាតិ អញ្ញស្ស, អញ្ញេសញ្ច មគ្គានំ និរត្ថកតាតិ ន សិយា មគ្គពហុតា, ឯកជ្ឈញ្ច សព្ពសត្តានំ និព្ពានាធិគមោ អាបជ្ជតិ. សិយា បនេវំ ឯកោ ឯវ សោ និព្ពានសញ្ញិតោ កិលេសាភាវោ, សោ បន ន មគ្គេហិ កាតព្ពោ, អថ ខោ សច្ឆិកាតព្ពោតិ. ឯវំ សតិ វិសេសតោ មគ្គស្ស និរត្ថកតា អាបជ្ជតិ, កិលេសានំ អប្បហានតោតិ ឯកោបិ មគ្គោ ន សិយា. អសតិ ច កិលេសប្បហានេ ទុក្ខស្ស អនុបច្ឆេទនតោ កិលេសាភាវសច្ឆិកិរិយា កិមត្ថិយា សិយា, អថ បន មគ្គានំ សន្តានគតសំយោជនត្តយប្បហានាទិបដិនិយតកិច្ចតាយ ចតូសុ មគ្គេសុ បាដិយេក្កំ កិលេសាភាវោ. ឯវំ សតិ សភាវបភេទេន វិនា ន ពហុភាវោតិ សោ កិលេសក្ខយបរិយាយេន វុត្តោ សភាវធម្មោ ឯវ សិយា.

យេសំ អភាវោ, តប្បភេទេន អភាវេ ភេទោបចារោតិ ចេ? យេសំ អភាវោ, តេសំ សសភាវតាយ តស្ស សភាវោបចារោបិ សិយា. តថា ច តេ សំកិលេសសង្ខតតាទិតោ កិលេសសង្ខតតាទិឧបចារាបិ សិយុំ. នោ ចេ តេ ឥច្ឆិតា, តប្បភេទេន ភេទោបចារោបិ ន ឥច្ឆិតព្ពោ. ន ច បហោតិ ឧបចរិតោ ពហុភាវោ អត្ថតោ ពហុភាវាយ. ន ហិ ជលំ អនលន្តិ ឧបចរិតំ ទហតិ, បចតិ វា. ឯកត្តបញ្ហម្បិ ចាយមភាវោ អសភាវតាយ ន សហតីតិ ន សក្កា វត្តុំ នត្ថិភាវសាមញ្ញតោ អភេទវោហារោ យុត្តរូបោតិ. ឯកត្តេ ច បុព្ពេ វុត្តា ឯវ ទោសា, ពហុភាវេ បន សតិ វុត្តនយេនេវ សិទ្ធា សភាវធម្មតា. សភាវធម្មត្តេបិ ច ពហុភាវោ វិយ ភាវំ ភាវោបិ ពហុភាវំ ន ព្យភិចរេយ្យាតិ និព្ពានស្ស ពហុភាវបសង្គោ សិយាតិ ចេ? ន ពហុភាវស្សេវ អភាវប្បសង្គតោ. យទិ ហិ យថា កក្ខឡតា ភាវំ, ឯវំ ភាវោបិ កក្ខឡតំ ន ព្យភិចរេយ្យ. ឯវំ សតិ សព្ពេសំ ភាវានំ បថវីភាវាបត្តិតោ កុតោ ភាវស្ស ពហុភាវោ, តស្មា លោកវោហារានំ វិចិត្តតាយ យទិបិ ពហុតា ភាវាបេក្ខា, ភាវតា បន ន ពហុតាបេក្ខាតិ ន ភាវស្ស សតោ និព្ពានស្ស ពហុភាវោ ‘‘ឯកា និដ្ឋា ន បុថុ និដ្ឋា’’តិ វចនតោ. ឯកស្មិំយេវ ច ទស្សនភាវនាទ្វយំ សម្ភវតិ.

បរិនិព្ពុតានំ បច្ចេកំ និព្ពានភាវេ សត្តសន្តាននិយតំ នាម និព្ពានំ សិយា. តថា ច សតិ សង្ខតតាទិទោសានតិវត្តិយេវ, កិលេសប្បហានំ វា មគ្គកិច្ចំ កិលេសានំ អភាវោ. តស្ស ច ឯកត្តេ ន មគ្គពហុតា កិច្ចន្តរស្ស កត្តព្ពស្ស អភាវតោ. មគ្គពហុភាវោ ច មគ្គេហិ សច្ឆិកាតព្ពេ ឯកស្មិំ ធម្មេ ឥន្ទ្រិយានំ អបាដវបាដវបាដវតរបាដវតមភាវេន សច្ឆិកិរិយាវិសេសេន កិលេសានំ បហានភេទេន ហោតីតិ និព្ពានស្ស សភាវធម្មត្តេ ឯវ សិយា. អភាវោបិ ច កិលេសានំ មគ្គេន សកិច្ចកតាយ កាតព្ពោ ឯវ សិយា, ន សច្ឆិកាតព្ពោ. កោ ហិ សភាវោ អភាវស្ស? យោ សច្ឆិកាតព្ពោ សិយា, សោ ចេ និព្ពានំ ឯកេនេវ មគ្គេន សព្ពកិលេសានំ អភាវោ ឯកោ អភិន្នោ កាតព្ពោ អាបន្នោ. អញ្ញថា មគ្គវសេន ចតុព្ពិធភាវេ និព្ពានស្ស ចតុព្ពិធភាវប្បសង្គោ, និព្ពានវិសេសប្បសង្គោ ច អាបជ្ជេយ្យាតិ មគ្គកិច្ចស្ស ឯកត្តេន មគ្គពហុតា សិយា. ពហុភាវេ បន តេសំ សោ វុត្តនយេន ឯកស្មិំ ធម្មេ សច្ឆិកិរិយាវិសេសតោតិ សិទ្ធា និព្ពានស្ស សភាវធម្មតា. ខយាធិគន្តព្ពតាយ បនេតំ ‘‘ខយោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ខយេ ញាណ’’ន្តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១៤២; ១៣៨២) ហិ វចនតោ អរិយមគ្គោ ខយោ នាម. តេន ចេតំ អធិគន្តព្ពំ សច្ឆិកាតព្ពំ, តស្មា ‘‘ខយោ’’តិ វុត្តន្តិ.

ឥតិ និរោធនិទ្ទេសកថាវណ្ណនា.

មគ្គនិទ្ទេសកថាវណ្ណនា

៥៦២. អដ្ឋ ធម្មាតិ ‘‘កតមំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ច’’ន្តិ អារភិត្វា ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិអាទិនា បាឡិយំ (វិភ. ២០៥) ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទានិទ្ទេសេ អាគតា, តមេវ ច បាឡិំ អានេត្វា ឧទ្ទេសវសេន ឥធ ច វុត្តា សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋ ធម្មា អត្ថតោ បកាសិតា, ន មគ្គសច្ចនិទ្ទេសវសេនាតិ អធិប្បាយោ. យទិ អត្ថតោ បកាសិតា, កិមត្ថិយំ បន ឥធ កថនន្តិ អាហ ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ឯកក្ខណេ បវត្តមានាន’’ន្តិ ឥទំ លោកិយកុសលចិត្តុប្បាទេសុ វិរតិយោ នានាក្ខណិកា ឯវ ហោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. សេសមគ្គធម្មា បន តត្ថាបិ ឯកជ្ឈំ ឧប្បជ្ជន្តិយេវ. វិសេសាវពោធនត្ថន្តិ បដិបក្ខសមុគ្ឃាតាទិបវត្តិអាការវិសេសស្ស អវពោធនត្ថំ. វិត្ថារតោ មគ្គកថា បរតោ អាវិ ភវិស្សតីតិ អាហ ‘‘សង្ខេបតោ’’តិ. ចតុសច្ចបដិវេធាយ បដិបន្នស្សាតិ យថា ចតុសច្ចាភិសមយោ ហោតិ, ឯវំ សព្ពសោ បុព្ពភាគបដិបត្តិយា បរិបូរណវសេន បដិបន្នស្ស. អរិយមគ្គសង្ខាតស្ស យោគស្ស សព្ភាវតោ យោគិនោ. កាមំ អវិជ្ជានុសយសមុគ្ឃាតេ តទេកដ្ឋកិលេសានំ លេសោបិ នាវសិស្សតិ, វិជ្ជាយ បន អវិជ្ជា ឧជុវិបច្ចនីកធម្មោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អវិជ្ជានុសយសមុគ្ឃាតក’’ន្តិ វុត្តំ. បរតោ មិច្ឆាសង្កប្បាទិគ្គហណេបិ ឯសេវ នយោ. ធាតុប្បកាសនរសាតិ បរមត្ថបកាសនរសា, ចតុសច្ចវិភាវនកិច្ចាតិ អត្ថោ. មគ្គធម្មានំ បដិបក្ខវិធមនាការោ សាតិសយំ បាកដោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ អវិជ្ជានុសយសមុគ្ឃាតកតំ សម្មាទិដ្ឋិយា វត្វាបិ អវិជ្ជន្ធការវិទ្ធំសនបច្ចុបដ្ឋានតា វុត្តា.

តថា សម្បន្នទិដ្ឋិនោតិ យថា អវិជ្ជានុសយសមុគ្ឃាតោ ហោតិ, តថា មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា សម្បន្នទិដ្ឋិនោ. ឯវញ្ហិ ចតុសច្ចបដិវេធាយ បដិបន្នស្ស យោគិនោតិ ឥមមត្ថំ តថា-សទ្ទោ ឧបសំហរតិ. និព្ពានារម្មណតា បន តំសម្បយុត្តវចនេនេវ ពោធិតា. មិច្ឆាសង្កប្បនិឃាតកន្តិ កាមសង្កប្បាទិមិច្ឆាសង្កប្បសមុច្ឆេទកំ. អប្បនារសោតិ និព្ពានារម្មណេ មគ្គចិត្តស្ស សមុប្បាទវសេន បវត្តនតោ អប្បនាកិច្ចោ.

តថា បស្សតោ វិតក្កយតោ ចាតិ វុត្តប្បការាយ សម្មាទិដ្ឋិយា បស្សតោ, និព្ពានារម្មណេ ច សម្មាសង្កប្បេន ចិត្តំ អភិនិរោបយតោ. វចីទុច្ចរិតសមុគ្ឃាតិកាតិ ចតុព្ពិធស្សបិ វចីទុច្ចរិតស្ស សមុច្ឆេទិកា. មុសាវាទាទីនំ វិសំវាទនាទិកិច្ចតាយ លូខានំ អបរិគ្គាហកានំ បដិបក្ខភាវតោ សិនិទ្ធភាវេន សម្បយុត្តធម្មានំ បរិគ្គាហកសភាវា សម្មាវាចាតិ អាហ ‘‘សា បរិគ្គហលក្ខណា’’តិ. កាយិកកិរិយា កិញ្ចិ កត្តព្ពំ សមុដ្ឋាបេតិ, សយញ្ច សមុដ្ឋហនំ ឃដនំ ហោតីតិ សម្មាកម្មន្តសង្ខាតា វិរតិបិ សមុដ្ឋានសភាវា វុត្តា. សម្បយុត្តធម្មានំ វា ឧក្ខិបនំ សមុដ្ឋាបនំ កាយិកកិរិយាយ ភារុក្ខិបនំ វិយ.

អស្សាតិ យោគិនោ. តស្មិំ សតិ វិសុជ្ឈនតោ វិសុទ្ធិភូតា. ជីវមានស្ស សត្តស្ស, សម្បយុត្តធម្មានំ វា សុទ្ធិ វោទានំ, អាជីវស្សេវ វា ជីវិតិន្ទ្រិយវុត្តិយា. ញាយាជីវស្ស អពុទ្ធបដិកុដ្ឋាយ សម្មាជីវិកាយ បវត្តិហេតុតាយ ញាយាជីវបវត្តិរសោ. ឥមស្ស ហិ បវត្តិតោ បដ្ឋាយ មិច្ឆាជីវោ ន បវត្តតីតិ.

សព្ពាកុសលវិទ្ធំសកោបិ សម្មាវាយាមោ ឧជុបដិបក្ខទស្សនវសេន កោសជ្ជសមុច្ឆេទកោ វុត្តោ. សំកិលេសបក្ខតោបិ តស្ស បគ្គណ្ហនំ បគ្គហោ. កាយាទីសុ សុភាទិអាការុបធារណវសេន បវត្តា សុភសញ្ញាទិបុព្ពង្គមា អកុសលក្ខន្ធា មិច្ឆាសតិ, តស្សា វិទ្ធំសនោ មិច្ឆាសតិវិនិទ្ធុននោ. អសម្មោសោតិ សម្មោសវិទ្ធំសនតោ តប្បដិបក្ខោ. អារម្មណស្ស យថាសភាវសល្លក្ខណំ ឧបដ្ឋានំ. ‘‘អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ, ‘‘សតារក្ខេន ចេតសា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៤៨) ច វចនតោ វិសេសតោ សតិ កុសលចិត្តស្ស អារក្ខាតិ អាហ ‘‘សតិយា សំរក្ខិយមានចិត្តស្សា’’តិ.

៥៦៣. សច្ចញាណស្សាតិ សច្ចានិ អារព្ភ បវត្តនកញាណស្ស, ន បដិវេធញាណំ វិយ សកិទេវ ពុជ្ឈតិ, អថ ខោ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ អនុ អនុ ពោធោ អនុពោធោ, អនុស្សវាការបរិវិតក្កទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិអនុគតោ វា ពោធោ អនុពោធោ, តទេវ ញាណន្តិ អនុពោធញាណំ. ន ហិ តំ បច្ចក្ខតោ ពុជ្ឈតិ, អនុស្សវាទិវសេន បន កប្បនមុខេន ពុជ្ឈតិ. កិច្ចតោតិ បរិជាននាទិតោ. តំកិច្ចករណេនេវ ហិ បរិញ្ញេយ្យាទីនិ វិយ តានិបិ តស្ស បាកដានិ ហោន្តិ. វិវដ្ដានុបស្សនាយ ហិ សង្ខារេហិ បតិលីយមានមានសស្ស ឧប្បជ្ជមានំ មគ្គញាណំ វិសង្ខារំ ទុក្ខនិស្សរណំ អារម្មណំ កត្វា ទុក្ខំ បរិច្ឆិន្ទតិ, ទុក្ខគតញ្ច តណ្ហំ បជហតិ, និរោធញ្ច សច្ឆិករោតិ ផុសតិ. អាទិច្ចោ វិយ បភាយ សម្មាសង្កប្បាទីហិ សហ សមុប្បន្នំ តំ មគ្គំ ភាវេតិ, ន ច សង្ខារេ អមុញ្ចិត្វា បវត្តមានេន ញាណេន ឯតំ សព្ពំ កាតុំ សក្កា និមិត្តបវត្តេហិ អវុដ្ឋិតត្តា. តស្មា ឯតានិ កិច្ចានិ ករោន្តំ តំ ញាណំ ទុក្ខាទីនិ វិភាវេតិ តត្ថ សម្មោហនិវត្តនេនាតិ ‘‘ចត្តារិបិ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ, ឯកបដិវេធេនាតិ អធិប្បាយោ.

ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតីតិ កាលន្តរទស្សនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ចេ? ន, ‘‘យោ នុ ខោ, អាវុសោ, ទុក្ខំ បស្សតិ, ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១១០០) ឯកទស្សិនោ អញ្ញត្តយទស្សិតាវិចារណាយំ តំសាធនត្ថំ អាយស្មតា គវម្បតិត្ថេរេន ឥមស្ស សុត្តស្ស អានីតត្តា, បច្ចេកញ្ច សច្ចេសុ ទិស្សមានេសុ អញ្ញត្តយទស្សនស្ស យោជិតត្តា. អញ្ញថា អនុបុព្ពាភិសមយេ បុរិមទិដ្ឋស្ស បច្ឆា អទស្សនតោ សមុទយាទិទស្សិនោ ទុក្ខាទិទស្សិតា ន យោជេតព្ពា សិយា. យោជិតា ច សា ‘‘យោ ទុក្ខសមុទយំ បស្សតិ, ទុក្ខម្បិ សោ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១១០០). លោកិយំ សច្ចញាណំ. តត្ថ លោកិយញាណេ. បរិយុដ្ឋានសង្ខាតោ អភិភវោ បរិយុដ្ឋានាភិភវោ, តស្ស វសេន. សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជមត្តទស្សនតោ សក្កាយទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានំ និវត្តេតិ. ‘‘លោកសមុទយំ ខោ, កច្ចាន, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យា លោកេ នត្ថិតា, សា ន ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥) វចនតោ សមុទយទស្សនំ ហេតុផលបពន្ធាវិច្ឆេទទស្សនតោ បរិយុដ្ឋានាភិភវវសេន បវត្តមានំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ និវត្តេតិ. ‘‘លោកនិរោធំ ខោ…បេ… បស្សតោ យា លោកេ អត្ថិតា, សា ន ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥) វចនតោ និរោធទស្សនំ ហេតុនិរោធា ផលនិរោធទស្សនតោ សស្សតទិដ្ឋិំ និវត្តេតិ. អត្តការស្ស បច្ចក្ខទស្សនតោ មគ្គទស្សនំ ‘‘នត្ថិ អត្តការេ, នត្ថិ បរការេ, នត្ថិ បុរិសការេ’’តិអាទិកំ (ទី. និ. ១.១៦៨) អកិរិយទិដ្ឋិំ បជហតិ. ‘‘នត្ថិ ហេតុ, នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយ, អហេតូ អប្បច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តិ, នត្ថិ ហេតុ…បេ… វិសុទ្ធិយា, អហេតូ អប្បច្ចយា សត្តា វិសុជ្ឈន្តី’’តិអាទិកា (ទី. និ. ១.១៦៨; ម. និ. ២.១០១, ២២៧; សំ. និ. ៣.២១២) អហេតុកទិដ្ឋិ ច ឥធ អកិរិយាទិដ្ឋិគ្គហណេនេវ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. សាបិ ហិ វិសុទ្ធិមគ្គទស្សនេន បហីយតីតិ. ទុក្ខេ ញាណំ សមុទយផលស្ស ទុក្ខស្ស អទ្ធុវាទិភាវំ បស្សតីតិ ផលេ វិប្បដិបត្តិំ និវត្តេតិ.

ឥស្សរោ លោកំ បវត្តេតិ សជ្ជេតិ និវត្តេតិ សំហរតីតិ ឥស្សរការណិនោ វទន្តិ. បធានតោ លោកោ អាវិ ភវតិ, តត្ថេវ ច បតិលីយតីតិ បធានការណិនោ.

‘‘កាលោ ករោតិ ភូតានិ, កាលោ សំហរតី បជា;

កាលោ សុត្តេ ជាគរតិ, កាលោ ហិ ទុរតិក្កមោ’’តិ. –

កាលវាទិនោ. កណ្ដកស្ស តិខិណភាវោ វិយ, កបិដ្ឋផលាទីនំ បរិមណ្ឌលតា វិយ, មិគបក្ខិសរីសបាទីនំ វិចិត្តតា វិយ ច សភាវេនេវ លោកោ សម្ភោតិ, វិភោតិ ចាតិ សភាវវាទិនោ. អាទិ-សទ្ទេន អណូហិ លោកោ បវត្តតិ, សព្ពំ បុព្ពេកតហេតុ, លោកោ និយតោ អច្ឆេជ្ជសុត្តាវុតាភេជ្ជមណិសទិសោ, ន ឯត្ថ កស្សចិ បុរិសការោតិ និយតិវាទិនោ.

‘‘យទិច្ឆាយ បវត្តន្តិ, យទិច្ឆាយ និវត្តរេ;

យទិច្ឆាយ សុខំ ទុក្ខំ, តស្មា យាទិច្ឆកី បជា’’តិ. –

យទិច្ឆាវាទិនោ, យេ អធិច្ចសមុប្បត្តិវាទិនោតិ ច វុច្ចន្តិ. ឯវមាទិអការណវាទសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. រាមុទកអាឡារាទីនំ វិយ, អរូបលោកេ និគណ្ឋានំ វិយ ច លោកថូបិកាយំ អបវគ្គោ មោក្ខោតិ គហណំ អបវគ្គគាហោ. អាទិ-សទ្ទេន បធានស្ស អប្បវត្តិ, គុណវិយុត្តស្ស អត្តនោ សកត្តនិ អវដ្ឋានំ, ព្រហ្មុនា សលោកតា, សមីបតា, សំយោគោ, ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឯវមាទីនំ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច បធានស្ស អប្បវត្តិ មហតាទិភាវេន អបរិណាមោ, អនភិព្យត្តិ វា. ‘‘អហមញ្ញោ, បកតិ អញ្ញា’’តិ ឯវំ បវត្តបកតិបុរិសន្តរជាននេន អត្តសុខទុក្ខមោហេសុ អវិភាគគ្គហណេ កិរ និវត្តិតេ វុត្តនយេន បធានំ នប្បវត្តតិ, សោ វិមោក្ខោតិ កាបិលា. គុណវិយុត្តស្សាតិ ពុទ្ធិសុខទុក្ខឥច្ឆាទោសប្បយត្តធម្មាធម្មសង្ខារេហិ នវហិ អត្តគុណេហិ វិយុត្តស្សាតិ កណាទមតានុសារិនោ. សលោកតា ព្រហ្មុនា សមានលោកតា. សមីបតា តស្ស សមីបប្បវត្តិតា. សំយោគោ តេន ឯកីភាវូបគមនំ. ‘‘ឥន្ទ្រិយតប្បនបុត្តមុខទស្សនាទីហិ វិនា អបវគ្គោ នត្ថី’’តិ គហេត្វា តថា បវត្តនំ កាមសុខល្លិកានុយោគោ. អនសនកេសលុញ្ចនាទិតបចរិយាយ នគ្គសីលគោសីលកុក្កុរសីលាទីហិ ច អត្តបរិតាបនេន មោក្ខោ ហោតីតិ អត្តកិលមថោ.

ស្វាយំ សព្ពោ មិច្ឆាគាហោ សច្ចញាណេ សតិ បតិដ្ឋំ ន លភតីតិ វុត្តមេវត្ថំ សង្គណ្ហន្តោ ‘‘លោកេ លោកប្បភវេ’’តិ គាថមាហាតិ.

ញាណកិច្ចតោ វិនិច្ឆយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៦៤. សេសា សព្ពធម្មាតិ សេសា ឯកាសីតិ លោកិយធម្មា. អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ ទ្វាទសសុ អាយតនេសុ កាមភវវិភវតណ្ហាវសេន ទ្វាទសតិកា ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ, ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ វា អាគតនយេន កាលវិភាគំ អនាមសិត្វា វុត្តានិ. តទាមសនេ ហិ អដ្ឋសតំ ហោន្តិ. អសម្មិស្សន្តិ ឯកកត្តា កេនចិ អសម្មិស្សំ, កុតោ តទន្តោគធប្បភេទោតិ អធិប្បាយោ. វីមំសិទ្ធិបាទាទីនំ ពោធិបក្ខិយានំ សតិបិ កិច្ចនានត្តេ អត្ថតោ ឯកត្តា សម្មាទិដ្ឋិយា សង្គហោតិ សម្មាទិដ្ឋិមុខេន តទន្តោគធតា វុត្តា.

តយោ នេក្ខម្មវិតក្កាទយោតិ លោកិយក្ខណេ អលោភមេត្តាករុណាសម្បយោគវសេន ភិន្នា, មគ្គក្ខណេ លោភព្យាបាទវិហិំសាសមុច្ឆេទនវសេន តយោតិ ឯកោបិ វុត្តោ. ឯស នយោ សម្មាវាចាទីសុ. អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិតានំ បន ភាវេ សម្មាអាជីវសម្ភវតោ តេន តេសំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ភវន្តរេបិ ជីវិតហេតុបិ អរិយេហិ អវីតិក្កមនីយត្តា អរិយកន្តានំ សម្មាវាចាទិសីលានំ គហណេន យេន សទ្ធាហត្ថេន តានិ គហេតព្ពានិ, សោ សទ្ធាហត្ថោ គហិតោ ឯវ ហោតីតិ តតោ អនញ្ញានិ សទ្ធិន្ទ្រិយសទ្ធាពលានិ តត្ថ អន្តោគធានិ វុត្តានិ. ឆន្ទោ បន សទ្ធានុគុណោតិ កត្វា ឆន្ទិទ្ធិបាទស្សាបិ តទន្តោគធតា វុត្តា. តេសំ អត្ថិតាយាតិ សទ្ធិន្ទ្រិយសទ្ធាពលឆន្ទិទ្ធិបាទានំ អត្ថិតាយ សីលស្ស អត្ថិភាវតោ តិវិធេនាបិ សីលេន តេ តយោបិ គហិតាតិ តត្ថ អន្តោគធា. ចិត្តសមាធីតិ ចិត្តិទ្ធិបាទំ វទតិ. ‘‘ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ២.១.៩) ហិ ចិត្តមុខេន សមាធិ វុត្តោតិ សមាធិមុខេន ចិត្តម្បិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. ចិត្តិទ្ធិបាទភាវនាយ បន សមាធិបិ អធិមត្តោ ហោតីតិ វីមំសិទ្ធិបាទាទិវចនំ វិយ ចិត្តិទ្ធិបាទោតិ អវត្វា ឥធ ‘‘ចិត្តសមាធី’’តិ វុត្តំ. ‘‘បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ (ទី. និ. ១.៤៦៦; ៣.៣៥៩; សំ. និ. ៥.៣៧៦; អ. និ. ៣.៩៦; ១១.១២) វចនតោ សមាធិឧបការា បីតិបស្សទ្ធិយោ, តស្មា សមាធិគ្គហណេន គហិតា. ឧបេក្ខា បន សមាធិឧបការកតោ, តំសទិសកិច្ចតោ ច. តស្មា សមាធិសីសេន ឯតេសំ អន្តោគធតា ទដ្ឋព្ពា.

អន្តោគធានំ បភេទវិនិច្ឆយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៦៥. ភារោ វិយ ទុក្ខសច្ចំ វិឃាតកត្តា, សំហរណីយវសេន វិហន្តភាវតោតិ អត្ថោ. ភារាទានមិវ តត្ថ តត្ថ ភវេ ឧប្បជ្ជនកវិឃាតស្ស ហេតុភាវតោ. ភារនិក្ខេបនមិវ បវត្តិទុក្ខវូបសមភាវតោ. រោគោ វិយ, ទុព្ភិក្ខមិវ ច ពាធកត្តា. រោគនិទានំ វិយ, ទុព្ពុដ្ឋិ វិយ ច បភវលក្ខណត្តា. ទុព្ពុដ្ឋីតិ ច អវស្សនំ វា អតិវស្សនំ វា. រោគវូបសមោ វិយ, សុភិក្ខមិវ ច សន្តិលក្ខណត្តា, សុខភាវតោ. ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិ (ធ. ប. ២០៣-២០៤) ហិ វុត្តំ. ភេសជ្ជមិវ, សុវុដ្ឋិ វិយ ច ទុក្ខស្ស ហេតុបច្ឆេទតោ, តស្ស ច អបគមូបាយភាវតោ. និយ្យានលក្ខណញ្ហិ មគ្គសច្ចំ. អនិដ្ឋភាវតោ, សាសង្កសប្បដិភយតោ ច ទុក្ខំ វេរិវិសរុក្ខភយឱរិមតីរូបមំ. វេរំ ព្យាបាទោ, បច្ចត្ថិកភាវោ វា. វេរសមុគ្ឃាតោ វេរវូបសមោ មេត្តា. វេរសមុគ្ឃាតុបាយោ សង្គហវត្ថូនិ.

ឧបមាតោ វិនិច្ឆយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៦៦. ឯស នយោ សមុទយាទីសូតិ អត្ថិ ចេត្ថ សមុទយោ, ន អរិយសច្ចំ, អត្ថិ អរិយសច្ចំ, ន សមុទយោ, អត្ថិ សមុទយោ ចេវ អរិយសច្ចញ្ច, អត្ថិ នេវ សមុទយោ ន អរិយសច្ចន្តិ. សេសសច្ចទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ន អរិយសច្ចំ បរិញ្ញេយ្យបហាតព្ពាសង្ខតនិយ្យានភាវាភាវតោ. ឥតរំ បន អរិយសច្ចទ្វយន្តិ សមុទយមគ្គសច្ចទ្វយមាហ. សិយា ទុក្ខំ សង្ខារទុក្ខតាយ. តេនាហ ‘‘អនិច្ចតោ’’តិ. តថត្តេនាតិ តថសភាវេន, បរិញ្ញេយ្យភាវេនាតិ អត្ថោ. ឯតេន តំ អរិយសច្ចទ្វយំ ‘‘សិយា ទុក្ខំ, ន អរិយសច្ចំ, សិយា អរិយសច្ចំ, ន ទុក្ខ’’ន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. អរិយសច្ចសទ្ទបរា ហិ ទុក្ខាទិសទ្ទា បរិញ្ញេយ្យាទិភាវំ វទន្តិ. តេនេវ អរិយសច្ចសទ្ទានបេក្ខំ ទុក្ខសទ្ទំ សន្ធាយ មគ្គសម្បយុត្តសាមញ្ញផលធម្មានំ អាទិបទសង្គហោ វុត្តោ, អរិយសច្ចសទ្ទាបេក្ខំ បន សន្ធាយ ចតុត្ថបទសង្គហោ.

សព្ពាការេនាតិ សព្ពប្បការេន. យថា មគ្គសម្បយុត្តធម្មាទយោ ឯកង្គវិកលា, ឯវំ អហុត្វា សព្ពង្គយោគេន ទុក្ខតាយ ចេវ អរិយសច្ចតាយ ចាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចក’’ន្តិ វុត្តេ តណ្ហាយបិ សង្គហោ សិយាតិ តំនិវត្តនត្ថំ ‘‘អញ្ញត្រ តណ្ហាយា’’តិ វុត្តំ តស្សា វិសុំ អរិយសច្ចភាវតោ. សមុទយាទីសុ អវសេសកិលេសាទយោ បភវដ្ឋេន សមុទយោ, ន អរិយសច្ចំ សុត្តន្តសំវណ្ណនា អយន្តិ កត្វា. និរោធោ អរិយសច្ចំ, ន សមុទយោ. ឥតរំ បន អរិយសច្ចទ្វយំ សិយា សមុទយោ អត្តនោ ផលស្ស បច្ចយដ្ឋេន, ន បន យស្ស បហានាយ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ តថត្តេន, សព្ពាការេន បន តណ្ហាសមុទយោ ចេវ អរិយសច្ចញ្ច. មគ្គសម្បយុត្តធម្មា, សាមញ្ញផលានិ ច យស្ស បហានាយ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ តថត្តេន នេវ សមុទយោ, ន អរិយសច្ចំ. សង្ខារនិរោធោ, និរោធសមាបត្តិ ច និរោធោ, ន អរិយសច្ចំ. សមុទយោ អរិយសច្ចំ, ន និរោធោ. ឥតរំ បន អរិយសច្ចទ្វយំ សិយា និរោធោ ខណនិរោធសព្ភាវតោ, ន បន យស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ តថត្តេន. សព្ពាការេន បន អសង្ខតា ធាតុ និរោធោ ចេវ អរិយសច្ចញ្ច. សេសំ វុត្តនយមេវ. អរិយមគ្គតោ អញ្ញានិ មគ្គានិ មគ្គោ, ន អរិយសច្ចំ. និរោធោ អរិយសច្ចំ, ន មគ្គោ. ឥតរំ បន សច្ចទ្វយំ សិយា មគ្គោ ភវគាមិនិបដិបទាភាវតោ, ន បន យស្ស ភាវនាយ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ តថត្តេន, សព្ពាការេន បន និរោធគាមិនិបដិបទា មគ្គោ ចេវ អរិយសច្ចញ្ច. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ចតុក្កតោ វិនិច្ឆយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៦៧. សុញ្ញានីតិ វេទកាទីហិ ពាហិរកបរិកប្បិតេហីតិ អធិប្បាយោ. ទុក្ខញ្ហិ វេទនីយម្បិ សន្តំ វេទករហិតំ, កេវលំ បន តស្មិំ អត្តនោ បច្ចយេហិ បវត្តមានេ ទុក្ខំ វេទេតីតិ វោហារមត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ ឥតរេសុបិ.

‘‘ទុក្ខមេវា’’តិ អវធារណេន និវត្តិតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ន កោចិ ទុក្ខិតោ’’តិ វុត្តំ. កិរិយាវ វិជ្ជតីតិ សមុទយសច្ចំ សន្ធាយ វទតិ. បុរិមសច្ចទ្វយស្ស វិបាកវដ្ដកម្មវដ្ដសង្គហតោ ការកស្ស វា ទុក្ខសច្ចសភាវមាហ. កាតព្ពាបិ ហិ កិរិយា ការករហិតា កេវលំ អត្តនោ បច្ចយេហិ តាយ បវត្តមានាយ ទុក្ខសញ្ញិតេ ធម្មប្បពន្ធេ កិរិយំ ករោតីតិ វោហារមត្តំ ហោតិ. និព្ពុតគមកេសុបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘មគ្គោ អត្ថី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘មគ្គមត្ថី’’តិ ឱការស្ស អភាវោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. គមកោតិ និព្ពុតិំ គន្តា.

កិលេសាសុចិបគ្ឃរណដ្ឋេន សាសវតា អសុភតាតិ កត្វា អនាសវត្តា និរោធមគ្គា សុភា ឯវ. ទុក្ខាទីនំ បរិយាយេន សមុទយាទិភាវោ ច អត្ថិ, ន បន និរោធភាវោ, និរោធស្ស វា ន ទុក្ខាទិភាវោតិ និរោធាវសេសត្តយានំ ន អញ្ញមញ្ញសមង្គិតាតិ អាហ ‘‘និរោធសុញ្ញានិ វា’’តិអាទិ.

សមុទយេ ទុក្ខស្សាភាវតោតិ បោនោភវិកាយ តណ្ហាយ បុនព្ភវស្ស អភាវតោ. យថា វា បកតិវាទីនំ វិការា អវិការិភាវតោ, បុព្ពេ បតិបលីនា ច បកតិភាវេនេវ តិដ្ឋន្តិ, ន ឯវំ សមុទយសម្បយុត្តម្បិ ទុក្ខំ សមុទយភាវេន តិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘សមុទយេ ទុក្ខស្សាភាវតោ’’តិ. មគ្គេ ច និរោធស្ស អភាវតោតិ សម្ពន្ធោ. យថា អវិភត្តេហិ វិការេហិ មហាហង្ការតម្មត្តវិសេសិន្ទ្រិយភូតវិសេសេហិ បកតិភាវេនេវ ឋិតេហិ បកតិ សគព្ភា ឥច្ឆិតា បកតិវាទីហិ, ឯវំ ន ផលេន សគព្ភោ ហេតូតិ អត្ថោ. ‘‘ទុក្ខសមុទយានំ និរោធមគ្គានញ្ច អសមវាយា’’តិ ឯតំ វិវរន្តោ អាហ ‘‘ន ហេតុសមវេតំ ហេតុផល’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ឥធ តន្តូសុ បដោ, កបាលេសុ ឃដោ, ពីរណេសុ កដោ ទ្វីសុ អណូសុ ទ្វិអណុក’’ន្តិអាទិនា ឥធ វុទ្ធិវោហារជនកោ អវិសុំ សិទ្ធានំ សម្ពន្ធោ សមវាយោ, តេន សមវាយេន ការណេសុ ទ្វីសុ អណូសុ ទ្វិអណុកំ ផលំ សមវេតំ ឯកីភូតមិវ សម្ពទ្ធំ, តីសុ អណូសុ តិអណុកន្តិ ឯវំ មហាបថវីមហាឧទកមហាអគ្គិមហាវាតក្ខន្ធបរិយន្តំ ផលំ អត្តនោ ការណេសុ សមវេតន្តិ សមវាយវាទិនោ វទន្តិ. ឯវំ បន វទន្តេហិ អបរិមាណេសុ ការណេសុ មហាបរិមាណំ ឯកំ ផលំ សមវេតំ អត្តនោ អន្តោគធេហិ ការណេហិ សគព្ភំ អសុញ្ញន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវមិធ សមវាយាភាវា ផលេ ហេតុ នត្ថីតិ ហេតុសុញ្ញំ ផលន្តិ អត្ថោ.

សុញ្ញតោ វិនិច្ឆយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ មគ្គនិទ្ទេសកថាវណ្ណនា.

ឯកវិធាទិវិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា

៥៦៨. បវត្តិភាវតោតិ សំសារស្ស បវត្តិភាវតោ. ចតុអាហារភេទតោតិ ចតុអាហារប្បច្ចយវិសេសតោ. ឯតេន ចត្តារោ កពឡីការាទិអាហារវិសេសេ, អជ្ឈោហរណីយវត្ថុ, សឡាយតន, អវិជ្ជា, អភិសង្ខារសង្ខាតេ តប្បច្ចយភូតធម្មវិសេសេ ច សង្គណ្ហាតិ, ឱជដ្ឋមករូប, វេទនា, បដិសន្ធិវិញ្ញាណ, នាមរូបសង្ខាតេ តន្និព្ពត្តធម្មវិសេសេ ច.

បវត្តកភាវតោ បវត្តិទុក្ខស្ស. រូបាភិនន្ទនាទិភេទោ រូបក្ខន្ធាទិអភិនន្ទនភេទោ, រូបារម្មណាទិវសេនាបីតិ វទន្តិ. រូបតណ្ហាទីនំ បច្ចេកំ អនេកភេទត្តា ឆ តណ្ហាកាយា, តេសំ ភេទតោ.

ឧបាទានេហិ ឧបាទីយតីតិ ឧបាទិ, ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ. តន្និស្សរណភូតំ និព្ពានំ, តស្ស វូបសមោ តំសន្តីតិ កត្វា តស្ស យាវ បច្ឆិមំ ចិត្តំ, តាវ សេសតំ, តតោ បរំ អនវសេសតញ្ច ឧបាទាយ សឧបាទិសេសនិព្ពានធាតុ, និរុបាទិសេសនិព្ពានធាតូតិ ទ្វិធា វោហរីយតិ. យថា ចាយំ ភេទោ វោហារតោ, ឯវមិតរេបីតិ តេ កតិបយេ ទស្សេតុំ ‘‘តិវិធោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អញ្ញថា ឯកស្ស សតោ និព្ពានស្ស កុតោ ភេទោតិ.

សមថវិបស្សនាភេទតោតិ ឯត្ថ សម្មាទិដ្ឋិសម្មាសង្កប្បា វិបស្សនា, ឥតរេ សមថាតិ វទន្តិ. សីលម្បិ ហិ សមថស្ស ឧបការកត្តា សមថគ្គហណេន គយ្ហតីតិ តេសំ អធិប្បាយោ. អថ វា យានទ្វយស្ស វសេន លទ្ធោ មគ្គោ សមថោ វិបស្សនាតិ អាគមនវសេន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អយន្តិ អរិយមគ្គោ. សប្បទេសត្តាតិ សីលក្ខន្ធាទីនំ ឯកទេសត្តាតិ អត្ថោ. ឯកទេសោ ហិ បទិស្សតិ អវយវភាវេន អបទិសីយតីតិ បទេសោ, អត្តនោ សមុទាយំ បតិ សហ បទេសេនាតិ សប្បទេសោតិ វុច្ចតិ យថា ‘‘សនិទស្សនា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៩), សីលក្ខន្ធាទយោ ច សព្ពលោកិយលោកុត្តរសីលាទិសង្គាហកា, អរិយមគ្គោ លោកុត្តរោ ឯវាតិ តទេកទេសោ ហោតិ.

សជាតិតោតិ សមានជាតិតោ, វចីទុច្ចរិតវិរតិអាទិភេទេសុ សមានាយ សីលជាតិយាតិ អត្ថោ.

ឱនតសហាយោ វិយ វាយាមោ បគ្គហកិច្ចសាមញ្ញតោ. អំសកូដំ ទត្វា ឋិតសហាយោ វិយ សតិ អបិលាបនវសេន និច្ចលភាវករណសាមញ្ញតោ. សជាតិតោតិ សវិតក្កសវិចារាទិភេទេសុ សមានាយ សមាធិជាតិយាតិ អត្ថោ. កិរិយតោតិ សមាធិអនុរូបកិរិយតោ. តតោ ឯវ ហិ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា សមាធិនិមិត្តា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា សមាធិបរិក្ខារា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦) សតិវាយាមានំ សមាធិស្ស និមិត្តបរិក្ខារភាវោ វុត្តោ.

អាកោដេន្តេន វិយាតិ ‘‘អនិច្ចំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា បញ្ញាកិច្ចសទិសេន កិច្ចេន សមន្តតោ កោដេន្តេន វិយ, ‘‘អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេនា’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៤៨) បរិវត្តេន្តេន វិយ ច អាទាយ ឩហិត្វា ទិន្នមេវ បញ្ញា បដិវិជ្ឈតិ. ទ្វិន្នំ សមានកាលត្តេបិ បច្ចយភាវេន សម្មាសង្កប្បស្ស បុរិមកាលស្ស វិយ និទ្ទេសោ កតោ. សជាតិតោតិ ‘‘ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៨) សមានាយ បញ្ញាជាតិយា. កិរិយតោតិ ឯត្ថ បញ្ញាសទិសំ កិច្ចំ ‘‘កិរិយា’’តិ វុត្តំ, បុព្ពេ បន សមាធិឧបការកំ តទនុរូបកិច្ចន្តិ អយមេត្ថ វិសេសោ.

‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៤៦) វចនតោ ចត្តារិបិ អភិមុខំ បច្ចក្ខតោ ញាតព្ពានិ, អភិវិសិដ្ឋេន វា ញាណេន ញាតព្ពានីតិ អភិញ្ញេយ្យានិ.

៥៦៩. អញ្ញមញ្ញំ សភាគានីតិ អញ្ញមញ្ញសមានភាគានិ, សទិសរូបានីតិ អត្ថោ.

ទុរភិសម្ភវតរន្តិ អភិសម្ភវិតុំ សាធេតុំ អសក្កុណេយ្យតរំ, សត្តិវិឃាតេន ទុរធិគមន្តិ អត្ថោ. អសនន្តិ កណ្ឌំ. អតិបាតេយ្យាតិ ខិបេយ្យ. កោដិយាតិ កណ្ឌស្ស កោដិយា វាលគ្គេន. កោដិន្តិ វាលស្សេវ កោដិំ. បដិវិជ្ឈេយ្យាតិ បដិមុខភាវេន វិជ្ឈេយ្យ.

ពាធកបភវសន្តិនិយ្យានលក្ខណេហិ វវត្ថានំ សលក្ខណវវត្ថានំ. ទុរវគាហត្ថេន គម្ភីរត្តាតិ ឱឡារិកា ទុក្ខសមុទយា. តិរច្ឆានគតានម្បិ ហិ ទុក្ខំ, អាហារាទីសុ ច អភិលាសោ បាកដោ. បីឡនាទិអាយូហនាទិវសេន បន ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ឥទមស្ស ការណ’’ន្តិ យាថាវតោ ឱគាហិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា គម្ភីរា. សណ្ហសុខុមធម្មត្តា និរោធមគ្គា សភាវតោ ឯវ គម្ភីរដ្ឋេន ទុរវគាហា. តេនេវ ឧប្បន្នេ មគ្គេ នត្ថិ និរោធមគ្គានំ អនវគាហោតិ. និព្ពានម្បិ មគ្គេន អធិគន្តព្ពត្តា តស្ស ផលន្តិ អបទិសីយតីតិ អាហ ‘‘ផលាបទេសតោ’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៩). មគ្គោបិ និរោធស្ស សម្បាបកភាវតោ ‘‘ហេតូ’’តិ អបទិសីយតីតិ អាហ ‘‘ហេតុអបទេសតោ’’តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៩).

ឥតិ ឯវំ បការេហីតិ ឥតិ វិជញ្ញាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ឥតិសទ្ទេន វិជាននក្កមំ ទស្សេតិ. ឯវំ បការេហីតិ ឯវំ-សទ្ទេន វិជាននការណភូតេន ឯវ.

សភាគវិសភាគតោវិនិច្ឆយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥន្ទ្រិយសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ សោឡសមបរិច្ឆេទវណ្ណនា.