សាសនប្បវត្តិក្កមោ

ភគវតោ ហិ បរិនិព្ពុតិកាលតោ បច្ឆា វស្សសតព្ភន្តរេ ពុទ្ធសាសនេ កោចិបិ វាទភេទោ នាម នត្ថិ. វស្សសតកាលេ បន ទុតិយសង្គីតិការេហិ ថេរេហិ និក្កឌ្ឍិតា វជ្ជិបុត្តកា ភិក្ខូ បក្ខំ លភិត្វា ធម្មញ្ច វិនយញ្ច អញ្ញថា កត្វា មហាសង្គីតិនាមេន វិសុំ សង្គីតិមកំសុ. តទា សង្គីតិទ្វយារូឡ្ហបុរាណធម្មវិនយមេវ សម្បដិច្ឆន្តានំ ថេរានំ គណោ ថេរវាទោតិ ច តទញ្ញេសំ មហាសង្ឃិកោតិ ច វោហរីយន្តិ.

បុន មហាសង្ឃិកតោ (១) គោកុលិកោ (២) ឯកព្យោហារិកោតិ ទ្វេ អាចរិយគណា ឧប្បន្នា. បុន គោកុលិកតោ (៣) បញ្ញត្តិវាទោ (៤) ពាហុលិកោ (ពហុស្សុតិកោ)តិ ទ្វេ ឧប្បន្នា. បុន ពាហុលិកតោបិ (៥) ចេតិយវាទិគណោ ឧប្បន្នោតិ ឯតេ បញ្ច មូលភូតេន មហាសង្ឃិកេន សហ ឆ បាដិយេក្កា អាចរិយគណា អហេសុំ.

វិសុទ្ធត្ថេរវាទតោបិ (១) មហិសាសកោ (២) វជ្ជិបុត្តកោតិ ទ្វេ អាចរិយគណា ឧប្បន្នា. បុន មហិសាសកតោ (៣) សព្ពត្ថិវាទោ (៤) ធម្មគុត្តិកោតិ ទ្វេ ឧប្បន្នា. បុន សព្ពត្ថិវាទតោបិ (៥) កស្សបិយោ, តតោបិ (៦) សង្កន្តិកោ, តតោបិ (៧) សុត្តវាទីតិ តយោ ឧប្បន្នា. វជ្ជិបុត្តកតោបិ (៨) ធម្មោត្តរិយោ (៩) ភទ្ទយានិកោ (១០) ឆន្នាគារិកោ (១១) សម្មិតិយោតិ ចត្តារោ ឧប្បន្នាតិ តេ ឯកាទស មូលភូតេន វិសុទ្ធត្ថេរវាទេន សហ ទ្វាទស អាចរិយគណា អហេសុំ. ឥតិ ឥមេ ច ទ្វាទស បុរិមា ច ឆាតិ អដ្ឋារស អាចរិយគណា ទុតិយតតិយសង្គីតីនំ អន្តរេ ជាតា អហេសុំ.

តេសុ មូលភូតោ ថេរវាទគណោយេវ បោរាណធម្មវិនយគរុកោ ហុត្វា អនូនមនធិកំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ បោរាណិកំ ធម្មវិនយំ ធារេសិ. ឥតរេ បន សត្តរស ភិន្នគណា បោរាណិកំ ធម្មវិនយំ អញ្ញថា អកំសុ. តេន តេសំ ធម្មវិនយោ កត្ថចិ ឩនោ កត្ថចិ អធិកោ ហុត្វា អបរិបុណ្ណោ ចេវ អហោសិ អបរិសុទ្ធោ ច. តេន វុត្តំ ទីបវំសេ បញ្ចមបរិច្ឆេទេ –

៣០. ‘‘និក្កឌ្ឍិតា បាបភិក្ខូ, ថេរេហិ វជ្ជិបុត្តកា;

អញ្ញំ បក្ខំ លភិត្វាន, អធម្មវាទី ពហូ ជនា.

៣១. ទសសហស្សា សមាគន្ត្វា, អកំសុ ធម្មសង្គហំ;

តស្មាយំ ធម្មសង្គីតិ, មហាសង្គីតីតិ វុច្ចតិ.

៣២. មហាសង្គីតិកា ភិក្ខូ, វិលោមំ អកំសុ សាសនេ;

ភិន្ទិត្វា មូលសង្គហំ, អញ្ញំ អកំសុ សង្គហំ.

៣៣. អញ្ញត្រ សង្គហិតំ សុត្តំ, អញ្ញត្រ អករិំសុ តេ;

អត្ថំ ធម្មញ្ច ភិន្ទិំសុ, វិនយេ និកាយេសុ ច បញ្ចសុ…បេ…

៤៩. អត្ថំ ធម្មញ្ច ភិន្ទិំសុ, ឯកទេសញ្ច សង្គហំ;

គន្ថញ្ច ឯកទេសញ្ហិ, ឆឌ្ឌេត្វា អញ្ញំ អកំសុ តេ.

៥០. នាមំ លិង្គំ បរិក្ខារំ, អាកប្បករណីយានិ ច;

បកតិភាវំ ជហិត្វា, តញ្ច អញ្ញំ អកំសុ តេ.

៥១. សត្តរស ភិន្នវាទា, ឯកវាទោ អភិន្នកោ;

សព្ពេវដ្ឋារស ហោន្តិ, ភិន្នវាទេន តេ សហ.

៥២. និគ្រោធោវ មហារុក្ខោ, ថេរ វាទានមុត្តមោ;

អនូនំ អនធិកញ្ច, កេវលំ ជិនសាសនំ;

កណ្ដកា វិយ រុក្ខម្ហិ, និព្ពត្តា វាទសេសកា.

៥៣. បឋមេ វស្សសតេ នត្ថិ, ទុតិយេ វស្សសតន្តរេ;

ភិន្នា សត្តរស វាទា, ឧប្បន្នា ជិនសាសនេ’’តិ [កថា. អដ្ឋ. និទានកថា].

អសោករញ្ញោ ច កាលេ បរិហីនលាភសក្ការា អញ្ញតិត្ថិយា លាភសក្ការំ បត្ថយមានា ភិក្ខូសុ បព្ពជិត្វា សកានិ សកានិ ទិដ្ឋិគតានិ ទីបេន្តិ ‘‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសន’’ន្តិ. ភិក្ខូនំ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ អលភមានាបិ សយមេវ កេសេ ឆិន្ទិត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា វិហារេសុ វិចរន្តា ឧបោសថកម្មាទិករណកាលេ សង្ឃមជ្ឈំ បវិសន្តិ, តេ ភិក្ខុសង្ឃេន ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន និគ្គយ្ហមានាបិ ធម្មវិនយានុលោមាយ បដិបត្តិយា អសណ្ឋហន្តា អនេករូបំ សាសនស្ស អព្ពុទញ្ច មលញ្ច កណ្ដកញ្ច សមុដ្ឋាបេន្តិ. កេចិ អគ្គិំ បរិចរន្តិ, កេចិ បញ្ចាតបេ តបន្តិ, កេចិ អាទិច្ចំ អនុបរិវត្តន្តិ, កេចិ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច វោភិន្ទិស្សាមាតិ តថា តថា បគ្គណ្ហន្តិ. តទា ភិក្ខុសង្ឃោ ន តេហិ សទ្ធិំ ឧបោសថំ វា បវារណំ វា អកាសិ, អសោការាមេ សត្ត វស្សានិ ឧបោសថោ ឧបច្ឆិជ្ជិ [កថា. អដ្ឋ. និទានកថា; បារា. អដ្ឋ. ១.តតិយសង្គីតិកថា].

ឥមញ្ច បន បវត្តិំ ឧបាទាយ ឯវម្បិ សក្កា គហេតុំ ‘‘សត្តរសន្នំ ភិន្នវាទគណានំ ធម្មវិនយស្ស បច្ឆិមកាលេសុ អបរិសុទ្ធតរភាវោ ឦទិសេនបិ ការណេន អហោសី’’តិ. កិញ្ចាបិ ហិ ពុទ្ធសាសនភូតេ បរិសុទ្ធធម្មវិនយេ ‘‘កោចិបិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ នាម នត្ថិ អញ្ញត្រ និព្ពានធាតុយា, បរមត្ថតោ អត្តាបិ នត្ថិ, សព្ពេបិ សង្ខារា អនិច្ចា អទ្ធុវា អសស្សតា អនត្តាយេវា’’តិ អត្ថោ អតិវិយ បាកដោ ហោតិ, តថាបិ ទានិ អថេរវាទិកានំ គន្ថេសុ ច បុព្ពេ វេតុល្លវាទាទីសុ ច ‘‘ពុទ្ធោ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អត្តា’’តិ ច, ‘‘សព្ពេបិ សត្តា និច្ចា ធុវា សស្សតា អត្តា’’តិ ច អត្ថោ ទិស្សតិ.

អថ អសោកោ ធម្មរាជា សាសនំ វិសោធេតុកាមោ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរស្ស សន្តិកេ បឋមមេវ សមយំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ឯកលទ្ធិកេ ឯកលទ្ធិកេ ភិក្ខូ ឯកតោ ការេត្វា ឯកមេកំ ភិក្ខុសមូហំ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ ‘‘កិំ វាទី ភន្តេ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ. តតោ យេ យេ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ សស្សតវាទី’’តិ វា, ‘‘ឯកច្ចសស្សតវាទី’’តិ វា ឯវមាទិនា អត្តនោ អត្តនោ វាទានុរូបំ មិច្ឆាវាទំ អាហំសុ, តេ តេ ‘‘នយិមេ ភិក្ខូ, អញ្ញតិត្ថិយា ឥមេ’’តិ តថតោ ញត្វា តេសំ សេតកានិ វត្ថានិ ទត្វា ឧប្បព្ពាជេសិ. តេ សព្ពេបិ សដ្ឋិសហស្សមត្តា អហេសុំ.

អថញ្ញេ ភិក្ខូ បុច្ឆិត្វា តេហិ ‘‘វិភជ្ជវាទី មហារាជ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ វុត្តេ ‘‘សុទ្ធំ ទានិ ភន្តេ សាសនំ, ករោតុ ភិក្ខុសង្ឃោ ឧបោសថ’’ន្តិ វត្វា អារក្ខញ្ច ទត្វា នគរំ បាវិសិ. សមគ្គោ សង្ឃោ សន្និបតិត្វា ឧបោសថំ អកាសិ. តស្មិំ សមាគមេ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ យានិ ច តទា ឧប្បន្នានិ វត្ថូនិ យានិ ច អាយតិំ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, សព្ពេសម្បិ តេសំ បដិពាហនត្ថំ សត្ថារា ទិន្ននយវសេនេវ តថាគតេន ឋបិតមាតិកំ វិភជន្តោ បរប្បវាទមទ្ទនំ កថាវត្ថុំ នាម អភិធម្មបិដកេ បញ្ចមំ បករណំ អភាសិ. តតោ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរប្បមុខា តិបិដកបរិយត្តិធរា បភិន្នបដិសម្ភិទាបត្តា សហស្សំ ភិក្ខូ ថេរវាទិនោ សង្គីតិទ្វយារូឡ្ហំ បរិសុទ្ធំ បោរាណធម្មវិនយំ បុន សង្គាយិត្វា សុរក្ខិតំ រក្ខិំសុ [បារា. អដ្ឋ. ១.តតិយសង្គីតិកថា].

អថ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ នវសុ បច្ចន្តដ្ឋានេសុ សាសនបតិដ្ឋាបនត្ថំ នវ នាយកត្ថេរេ ឧច្ចិនិត្វា បេសេសិ. តេសុ អដ្ឋហិ ថេរេហិ អត្តនោ អត្តនោ បត្តដ្ឋានំ គន្ត្វា ពុទ្ធសាសនេ បតិដ្ឋាបិតេ មហាមហិន្ទត្ថេរោ ឆត្តិំសាធិកទ្វិសតេ (២៣៦) ពុទ្ធវស្សេ ជម្ពុទីបតោ សីហឡទីបំ គន្ត្វា ទេវានំបិយតិស្សរាជប្បមុខំ ទីបកជនសមូហំ បសាទេត្វា ពុទ្ធសាសនំ សម្បតិដ្ឋាបេសិ, តេន ច រញ្ញា ទិន្នំ មហាមេឃវនុយ្យានំ បដិគ្គហេត្វា តត្ថ មហាវិហារំ នាម សង្ឃារាមំ បតិដ្ឋាបេសិ [បារា. អដ្ឋ. ១.តតិយសង្គីតិកថា]. តតោ បភុតិ សីហឡទីបេ ពុទ្ធសាសនំ យាវ វដ្ដគាមណិរាជកាលា និកាយន្តរវាទាកុលរហិតំ និម្មលំ សុបរិសុទ្ធំ ហុត្វា សមុជ្ជលិត្ថ. វដ្ដគាមណិរាជកាលតោ បន បដ្ឋាយ និកាយន្តរវាទាបិ សីហឡទីបមុបាគមិំសុ. តទា វិសុទ្ធត្ថេរវាទិនោ យថា បុរាណធម្មវិនយោ តេហិ និកាយន្តរវាទេហិ អសម្មិស្សោ អមលីនោ បកតិបរិសុទ្ធោ ហុត្វា តិដ្ឋេយ្យ, តថា តំ មហុស្សាហេន សុរក្ខិតំ រក្ខិំសុ. កថំ?