បតញ្ជលិវាទវិចារណា

៣. អថ តេន ‘‘បាតញ្ជលីមតំ បរិវត្តេតី’’តិ វចនម្បិ ឯវំ វិចារិតំ.

(ក) ‘‘ពុទ្ធឃោសោ បតញ្ជលិស្ស វា អញ្ញេសំ វា ឧត្តរឥន្ទិយរដ្ឋិកានំ វាទំ អប្បកមេវ អញ្ញាសិ. បតញ្ជលិវាទេសុ ហិ អណិមា លឃិមាតិ ឥទមេវ ទ្វយំ ទស្សេសិ [វិសុទ្ធិ. ១.១៤៤] តតុត្តរិ យោគសុត្តំ អជានន្តោ, បតញ្ជលិវាទស្ស ច តុលេត្វា ទីបនា តស្ស គន្ថេសុ ន ទិស្សតិ, បតញ្ជលិនា កតបករណញ្ច បតញ្ជលីតិ នាមមត្តម្បិ ច តត្ថ ទីបិតំ នត្ថិ. វិសុទ្ធិមគ្គេ បន បញ្ញាភូមិនិទ្ទេសេ ‘បកតិវាទីនំ បកតិ វិយា’តិ [វិសុទ្ធិ. ២.៥៨៤] បកតិវាទ (សំខ្យាវាទ) នាមមត្តំ បកាសិតំ, តត្ថេវ ច ‘បដិញ្ញា ហេតូតិអាទីសុ ហិ លោកេ វចនាវយវោ ហេតូតិ វុច្ចតី’តិ [វិសុទ្ធិ. ២.៥៩៥] ឧទាហរិតំ, តេន ញាយតិ ‘ពុទ្ធឃោសោ ឥន្ទិយតក្កនយទីបកេ ញាយគន្ថស្មិំ កិញ្ចិ មូលភាគមត្តំ អបរិបុណ្ណំ ជានាតី’តិ’’.

តំ បន សព្ពម្បិ កេវលំ អាចរិយស្ស អព្ភាចិក្ខណមត្តមេវ. អតិគម្ភីរស្ស ហិ អតិគរុកាតព្ពស្ស សុបរិសុទ្ធស្ស បិដកត្តយស្ស អត្ថសំវណ្ណនំ ករោន្តេន សុបរិសុទ្ធោយេវ បាឡិនយោ ច អដ្ឋកថានយោ ច បោរាណថេរវាទា ចាតិ ឦទិសាយេវ អត្ថា បកាសេតព្ពា, យំ វា បន អត្ថសំវណ្ណនាយ ឧបការកំ សទ្ទវិនិច្ឆយបដិសំយុត្តំ លោកិយគន្ថវចនំ, តទេវ ច យថារហំ បកាសេតព្ពំ, ន បន អនុបការានិបិ តំតំគន្ថតក្កត្តុនាមានិ ច, តេហិ វុត្តវចនានិ ច ពហូនិ, ន ច តេសំ អប្បកាសនេន ‘‘ន តេ អដ្ឋកថាចរិយោ ជានាតី’’តិ វត្តព្ពោ. យទិ ហិ យំ យំ លោកិយគន្ថំ អត្តនា ជានាតិ, តំ សព្ពំ អនុបការម្បិ អត្តនោ អដ្ឋកថាយមានេត្វា បកាសេយ្យ, អតិវិត្ថារា ច សា ភវេយ្យ អបរិសុទ្ធា ច អសម្មានិតា ច សាសនិកវិញ្ញូហីតិ អាចរិយេន បតញ្ជលិវាទាទយោ ន វិត្ថារេន បកាសិតាតិ ញាតព្ពំ, អញ្ញទត្ថុ យេហិ យេហិ លោកិយគន្ថេហិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ អាចរិយេន អានេត្វា បកាសិតំ, តេ តេ ច គន្ថា, អញ្ញេបិ ច តាទិសា អាចរិយេន ញាតាត្វេវ ជានិតព្ពា វិញ្ញូហិ, យថា សមុទ្ទស្ស ឯកទេសំ ទិស្វា សព្ពោបិ សមុទ្ទោ ឯទិសោតិ ញាយតិ. អាចរិយោ បន យត្ថ យត្ថ វេទបដិសំយុត្តវចនានិ អាគតានិ, តត្ថ តត្ថ វេទគន្ថេហិបិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ អានេត្វា បកាសេសិយេវ. តថា ហិ អាចរិយេន សុមង្គលវិលាសិនិយំ នាម ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ –

‘‘តិណ្ណំ វេទានន្តិ ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទាន’’ន្តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៥៦] ច,

‘‘ឥតិហាសបញ្ចមានន្តិ អថព្ពណវេទំ ចតុត្ថំ កត្វា ឥតិហ អាស ឥតិហ អាសាតិ ឦទិសវចនបដិសំយុត្តោ បុរាណកថាសង្ខាតោ ឥតិហាសោ បញ្ចមោ ឯតេសន្តិ ឥតិហាសបញ្ចមា, តេសំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ វេទាន’’ន្តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៥៦] ច,

‘‘យិដ្ឋំ វុច្ចតិ មហាយាគោ’’តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៧០-១៧២] ច,

‘‘អគ្គិហោមន្តិ ឯវរូបេន ទារុនា ឯវំ ហុតេ ឥទំ នាម ហោតីតិ អគ្គិជុហនំ. ទព្ពិហោមាទីនិបិ អគ្គិហោមានេវ, ឯវរូបាយ ទព្ពិយា ឦទិសេហិ កណាទីហិ ហុតេ ឥទំ នាម ហោតីតិ ឯវំ បវត្តិវសេន បន វិសុំ វុត្តានី’’តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១] ច,

‘‘សាសបាទីនិ បន មុខេន គហេត្វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិបនំ, វិជ្ជំ បរិជប្បិត្វា ជុហនំ វា មុខហោម’’ន្តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១] ច –

ឯវមាទិនា វេទបដិសំយុត្តវចនានិ វេទគន្ថានុរូបតោ វណ្ណិតានិ. តានិ ច បោរាណដ្ឋកថាតោ ភាសាបរិវត្តនវសេន វុត្តានិបិ ភវេយ្យុំ, វេទគន្ថេសុ បន អកោវិទេន យាថាវតោ ភាសាបរិវត្តនំ កាតុម្បិ ន សុករមេវ, តស្មា អាចរិយស្ស វេទគន្ថេសុ កោវិទភាវោបិ បាកដោយេវ. ឯវំ វេទគន្ថេសុ ច តទញ្ញលោកិយគន្ថេសុ ច សុកោវិទស្សេវ សមានស្ស តេសំ វិត្ថារតោ អប្បកាសនំ យថាវុត្តការណេនេវាតិ វេទិតព្ពំ.

អបិ ច អាចរិយោ អត្តនោ គន្ថារម្ភេយេវ –

‘‘តតោ ច ភាសន្តរមេវ ហិត្វា,

វិត្ថារមគ្គញ្ច សមាសយិត្វា;

វិនិច្ឆយំ សព្ពមសេសយិត្វា…បេ…

យស្មា អយំ ហេស្សតិ វណ្ណនាបី’’តិ [បារា. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា] ច.

‘‘អបនេត្វាន តតោហំ, សីហឡភាសំ មនោរមំ ភាសំ;

តន្តិនយានុច្ឆវិកំ, អារោបេត្វា វិគតទោសំ.

សមយំ អវិលោមេន្តោ, ថេរានំ ថេរវំសបទីបានំ;

សុនិបុណវិនិច្ឆយានំ, មហាវិហារេ និវាសិនំ;

ហិត្វា បុនប្បុនាគត-មត្ថំ អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា] ច–

ឯវំ បោរាណដ្ឋកថានំ ភាសាបរិវត្តនសំខិបនវសេនេវ វិសេសេត្វា អភិនវដ្ឋកថាយោ ករិស្សាមីតិ បដិញ្ញំ កត្វា យថាបដិញ្ញាតមេវ អកាសិ, ន អត្តនោ ញាណប្បភាវេន វិសេសេត្វាតិបិ វេទិតព្ពំ. តស្មា អដ្ឋកថាសុ បតញ្ជលិវាទាទីនំ វិត្ថារតោ អប្បកាសនមារព្ភ ‘‘ពុទ្ធឃោសោ បតញ្ជលិវាទាទីនិ បរិបុណ្ណំ ន ជានាតី’’តិ វចនំ កេវលំ អាចរិយស្ស អព្ភាចិក្ខណមត្តមេវាតិ.