វិនយដ្ឋកថាករណំ

អាចរិយោ បន ឥមំ វិសុទ្ធិមគ្គបករណំ យថាវុត្តប្បការេន កត្វា អញ្ញាបិ តិបិដកដ្ឋកថាយោ អនុក្កមេន អកាសិ. កថំ? សមន្តបាសាទិកំ នាម វិនយដ្ឋកថំ ពុទ្ធសិរិត្ថេរេន អជ្ឈេសិតោ មហាវិហារស្ស ទក្ខិណភាគេ បធានឃរបរិវេណេ មហានិគមស្សាមិនោ បាសាទេ វសន្តោ អកាសិ. សា បនេសា សិរិបាលោតិ នាមន្តរស្ស មហានាមរញ្ញោ វីសតិមវស្សេ (៩៧៣-ពុ-វ) អារទ្ធា ឯកវីសតិមវស្សេ (៩៧៤-ពុ-វ) និដ្ឋានប្បត្តា អហោសិ. តញ្ច បន ករោន្តោ មហាមហិន្ទត្ថេរេនាភតំ សីហឡភាសាយ សង្ខតំ មហាអដ្ឋកថំ តស្សា សរីរំ កត្វា មហាបច្ចរីកុរុន្ទីសង្ខេបអន្ធកដ្ឋកថាហិ ច គហេតព្ពំ គហេត្វា សីហឡទីបេ យាវ វសភរាជកាលា បាកដានំ បោរាណ វិនយធរមហាថេរានំ វិនិច្ឆយភូតំ ថេរវាទម្បិ បក្ខិបិត្វា អកាសិ. វុត្តញ្ហេតំ សមន្តបាសាទិកាយំ –

‘‘សំវណ្ណនំ តញ្ច សមារភន្តោ, តស្សា មហាអដ្ឋកថំ សរីរំ;

កត្វា មហាបច្ចរិយំ តថេវ, កុរុន្ទិនាមាទិសុ វិស្សុតាសុ.

វិនិច្ឆយោ អដ្ឋកថាសុ វុត្តោ, យោ យុត្តមត្ថំ អបរិច្ចជន្តោ;

តតោបិ អន្តោគធថេរវាទំ, សំវណ្ណនំ សម្ម សមារភិស្ស’’ន្តិ ច.

‘‘មហាមេឃវនុយ្យានេ, ភូមិភាគេ បតិដ្ឋិតោ;

មហាវិហារោ យោ សត្ថុ, មហាពោធិវិភូសិតោ.

យំ តស្ស ទក្ខិណេ ភាគេ, បធានឃរមុត្តមំ;

សុចិចារិត្តសីលេន, ភិក្ខុសង្ឃេន សេវិតំ.

ឧឡារកុលសម្ភូតោ, សង្ឃុបដ្ឋាយកោ សទា;

អនាកុលាយ សទ្ធាយ, បសន្នោ រតនត្តយេ.

មហានិគមសាមីតិ, វិស្សុតោ តត្ថ ការយិ;

ចារុបាការសញ្ចិតំ, យំ បាសាទំ មនោរមំ.

សន្ទច្ឆាយតរូបេតំ, សម្បន្នសលិលាសយំ;

វសតា តត្រ បាសាទេ, មហានិគមសាមិនោ.

សុចិសីលសមាចារំ, ថេរំ ពុទ្ធសិរិវ្ហយំ;

យា ឧទ្ទិសិត្វា អារទ្ធា, ឥទ្ធា វិនយវណ្ណនា.

បាលយន្តស្ស សកលំ, លង្កាទីបំ និរព្ពុទំ;

រញ្ញោ សិរិនិវាសស្ស [សិរិយា និវាសដ្ឋោនភូតស្ស សិរិបាលនាមកស្ស រញ្ញោ (វិមតិ, អន្តិមវិដ្ឋេ)], សិរិបាលយសស្សិនោ.

សមវីសតិមេ វស្សេ, ជយសំវច្ឆរេ អយំ;

អារទ្ធា ឯកវីសម្ហិ, សម្បត្តេ បរិនិដ្ឋិតា.

ឧបទ្ទវាកុលេ លោកេ, និរុបទ្ទវតោ អយំ;

ឯកសំវច្ឆរេនេវ, យថា និដ្ឋំ ឧបាគតា’’តិ [បរិ. អដ្ឋ. និគមនកថា] ច.

អយញ្ច សមន្តបាសាទិកា វិនយដ្ឋកថា អធុនា មុទ្ទិតឆដ្ឋសង្គីតិបោត្ថកវសេន សហស្សតោ ឧបរិ អដ្ឋបណ្ណាសាធិកតិសតមត្តបិដ្ឋបរិមាណា (១៣៥៨) ហោតិ, តស្សា ច ឯកសំវច្ឆរេន និដ្ឋាបិតត្តំ ឧបនិធាយ ចតុវីសាធិកសត្តសតមត្តបិដ្ឋបរិមាណោ (៧២៤) វិសុទ្ធិមគ្គោបិ អន្តមសោ ឆប្បញ្ចមាសេហិ និដ្ឋាបិតោ ភវេយ្យាតិ សក្កា ញាតុំ. តស្មា យំ ពុទ្ធឃោសុប្បត្តិយំ មហាវំសវចនំ និស្សាយ ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គោ អាចរិយពុទ្ធឃោសេន ឯករត្តេនេវ តិក្ខត្តុំ លិខិត្វា និដ្ឋាបិតោ’’តិ អភិត្ថុតិវចនំ វុត្តំ, តំ តក្ការកស្ស អភិត្ថុតិមត្តមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

ននុ ច ឥមិស្សំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុមង្គលវិលាសិនិយ’’ន្តិអាទិនា វិសេសនាមវសេន អាគមដ្ឋកថានំ អតិទេសោ ទិស្សតិ [បារា. អដ្ឋ. ១.១៥], កថមិមិស្សា តាហិ បឋមតរំ កតភាវោ វេទិតព្ពោតិ? អាចរិយស្ស អដ្ឋកថាសុ អញ្ញមញ្ញាតិទេសតោ, វិនយបិដកស្ស គរុកាតព្ពតរភាវតោ, មហាវិហារវាសីហិ វិសេសេន គរុកតភាវតោ, សង្គីតិក្កមានុរូបភាវតោ, ឥធេវ បរិបុណ្ណនិទានកថាបកាសនតោ, និគមនេ ច បឋមំ សីហឡដ្ឋកថាយោ សុត្វា ករណប្បកាសនតោ ឋបេត្វា វិសុទ្ធិមគ្គំ អយមេវ បឋមំ កតាតិ វេទិតព្ពា. វិសុទ្ធិមគ្គេ បន វិនយដ្ឋកថាយន្តិ វា វិនយដ្ឋកថាសូតិ វា មជ្ឈិមដ្ឋកថាសូតិ វា ឯវំ សាមញ្ញនាមវសេនេវ អតិទេសោ ទិស្សតិ, ន សមន្តបាសាទិកាទិវិសេសនាមវសេន. តស្មាស្ស សព្ពបឋមំ កតភាវោ បាកដោយេវ. អាគមដ្ឋកថានំ ឥធាតិទេសោ [បារា. អដ្ឋ. ១.១៥] ឥមិស្សាបិ តត្ថាតិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៨] ឯវំ អញ្ញមញ្ញាតិទេសោ បន អាចរិយស្ស មនសា សុវវត្ថិតវសេន វា សក្កា ភវិតុំ, អបុព្ពាចរិមបរិនិដ្ឋាបនេន វា. កថំ? អាចរិយេន ហិ វិសុទ្ធិមគ្គំ សព្ពសោ និដ្ឋាបេត្វា សមន្តបាសាទិកាទិំ ឯកេកមដ្ឋកថំ ករោន្តេនេវ យត្ថ យត្ថ អត្ថវណ្ណនា វិត្ថារតោ អញ្ញដ្ឋកថាសុ បកាសេតព្ពា ហោតិ, តត្ថ តត្ថ ‘‘ឥមស្មិំ នាម ឋានេ កថេស្សាមី’’តិ មនសា សុវវត្ថិតំ វវត្ថបេត្វា តញ្ច អតិទិសិត្វា យថាវវត្ថិតឋានប្បត្តកាលេ តំ វិត្ថារតោ កថេន្តេន តា កតា វា ភវេយ្យុំ. ឯកេកិស្សាយ វា និដ្ឋានាសន្នប្បត្តកាលេ តំ ឋបេត្វា អញ្ញញ្ច អញ្ញញ្ច តថា កត្វា សព្ពាបិ អបុព្ពាចរិមំ បរិនិដ្ឋាបិតា ភវេយ្យុន្តិ ឯវំ ទ្វិន្នំ បការានមញ្ញតរវសេន អាចរិយស្សាដ្ឋកថាសុ អញ្ញមញ្ញាតិទេសោ ហោតីតិ វេទិតព្ពន្តិ.