ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋិកភាវយុត្តិ

ពហូ បន អាធុនិកា វិចក្ខណា ធម្មានន្ទាទយោ ‘‘អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរោ ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋិកោ’’តិ វទន្តិ. អយំ បនេត្ថ យុត្តិ, យេភុយ្យេន ហិ អដ្ឋកថាដីកាការា ថេរា ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋិកាយេវ. តថា ហិ ពុទ្ធវំសដ្ឋកថាយ ច អភិធម្មាវតារដ្ឋកថាយ ច វិនយវិនិច្ឆយដ្ឋកថាយ ច ការកោ អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរោ ចោឡរដ្ឋេ តម្ពបណ្ណិនទិយំ ឧរគនគរេ ជាតោ អាចរិយពុទ្ធឃោសេន ឯកកាលិកោ ច. បរមត្ថវិនិច្ឆយ-នាមរូបបរិច្ឆេទ-អភិធម្មត្ថសង្គហានំ ការកោ អាចរិយអនុរុទ្ធត្ថេរោ [ឯកច្ចេ បន វទន្តិ-បរមត្ថវិនិច្ឆយការកោ ឯកោ, នាមរូបបរិច្ឆេទអភិធម្មត្ថសង្គហានំ ការកោ ឯកោតិ ទ្វេ អនុរុទ្ធត្ថេរាតិ] កញ្ចិវររដ្ឋេ កាវេរិនគរជាតិកោ. ខុទ្ទកនិកាយបរិយាបន្នឧទានាទិបាឡិយា សំវណ្ណនាភូតាយ បរមត្ថទីបនិយា ការកោ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរោបិ ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋេ កញ្ចិបុរជាតិកោ. តថេវាយម្បីតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហិ មនោរថបូរណិយា នាម អង្គុត្តរដ្ឋកថាយ និគមនេ –

‘‘អាយាចិតោ សុមតិនា, ថេរេន ភទន្តជោតិបាលេន;

កញ្ចិបុរាទីសុ មយា, បុព្ពេ សទ្ធិំ វសន្តេនា’’តិ.

ឯត្ថ ច កញ្ចិបុរំ នាម មទរសនគរស្ស ឦសកំ បច្ឆិមនិស្សិតេ ទក្ខិណទិសាភាគេ បញ្ចចត្តាលីសមិលប្បមាណេ បទេសេ ឥទានិ កញ្ជីវរ ឥតិ វោហរិតនគរមេវ.

តថា បបញ្ចសូទនិយា នាម មជ្ឈិមដ្ឋកថាយ និគមនេបិ –

‘‘អាយាចិតោ សុមតិនា, ថេរេន ពុទ្ធមិត្តេន;

បុព្ពេ មយូរទូត [មយូររូប (សី.), មយូរសុត្ត (ស្យា.)] បដ្ដនម្ហិ សទ្ធិំ វសន្តេនា’’តិ – វុត្តំ.

ឯត្ថ ច មយូរទូតបដ្ដនំ នាម ឥទានិ មទរសនគរសមីបេ មិលបោរ ឥតិ វោហរិតដ្ឋានន្តិ បោរាណប្បវត្តិគវេសីហិ វុត្តំ.

ឥមាហិ បន និគមនគាថាហិ ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋេយេវ និវុត្ថបុព្ពតំ បកាសេតិ, ពោធិមណ្ឌសមីបេ វា, មរម្មរដ្ឋេ វា និវុត្ថបុព្ពតាយ បកាសនញ្ច ន ទិស្សតិ. តេន អាចរិយពុទ្ធឃោសោ ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋិកោ ន ហោតីតិ ន សក្កា បដិក្ខិបិតុំ.

សមន្តបាសាទិកាយម្បិ វិនយដ្ឋកថាយំ (៣, ១៣) អាចរិយេន ឯវំ វុត្តំ –

‘‘យំ បន អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តីតិ ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយ កថិត’ន្តិ វុត្តំ, តំ អន្ធករដ្ឋេ បាដេក្កសន្និវេសា ឯកច្ឆទនា គព្ភបាឡិយោ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ.

ឥមិនា បន វចនេន ‘‘អន្ធកដ្ឋកថា អន្ធករដ្ឋិកេហិ ថេរេហិ កតា’’តិ បាកដា ហោតិ, អាចរិយពុទ្ធឃោសោបិ ច អន្ធកដ្ឋកថាយ សន្ធាយភាសិតម្បិ តន្ទេសិកគព្ភបាឡិសន្និវេសាការម្បិ សុដ្ឋុ ជានាតិ, តស្មា តន្ទេសិកោ ន ហោតីតិ ន សក្កា វត្តុន្តិ.

តថា ឥមស្សបិ វិសុទ្ធិមគ្គស្ស និគមនេ – ‘‘មោរណ្ឌខេដកវត្តព្ពេនា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ខេដោតិ បទស្ស គាមោតិ វា, ជានបទានំ កស្សកានំ និវាសោតិ វា, ខុទ្ទកនគរន្តិ វា តយោ អត្ថា សក្កតាភិធានេ បកាសិតា, ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋេសុ ច យាវជ្ជតនាបិ គាមោ ខេឌាតិ វោហរីយតិ. តស្មា មោរណ្ឌវ្ហយេ ខេដេ ជាតោ មោរណ្ឌខេដកោ, មោរណ្ឌខេដកោ ឥតិ វត្តព្ពោ មោរណ្ឌខេដកវត្តព្ពោ, តេន មោរណ្ឌខេដកវត្តព្ពេនាតិ វចនត្ថំ កត្វា ‘‘មោរណ្ឌគាមេ ជាតោតិ វត្តព្ពេន ថេរេនា’’តិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឥទានិ បន ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋេ គុន្តាជនបទេ នាគារជុនកោណ្ឌតោ ឯកបណ្ណាសមិលមត្តេ (៥១) អមរវតិតោ ច អដ្ឋបណ្ណាសមិលមត្តេ (៥៨) បទេសេ កោតនេមលិបុរីតិ ច គុន្ទលបល្លីតិ ច វោហរិតំ ឋានទ្វយមត្ថិ, តត្ថ ច ពហូនិ ពុទ្ធសាសនិកបោរាណសន្តកានិ ទិដ្ឋានិ, នេមលីតិ តេលគុវោហារោ ច មោរស្ស, គុន្ទលុ ឥតិ ច អណ្ឌស្ស, តស្មា តំ ឋានទ្វយមេវ បុព្ពេ មោរណ្ឌខេដោតិ វោហរិតោ អាចរិយពុទ្ធឃោសស្ស ជាតិគាមោ ភវេយ្យាតិ បោរាណដ្ឋានគវេសីហិ គហិតោ. យស្មា បនេតំ ‘‘មោរណ្ឌខេដកវត្តព្ពេនា’’តិ បទំ ‘‘មោរណ្ឌគាមជាតេនា’’តិ បទំ វិយ បាឡិនយានុច្ឆវិកំ ន ហោតិ, អញ្ញេហិ ច ពហូហិ វិសេសនបទេហិ ឯកតោ អដ្ឋត្វា វិសេស្យបទស្ស បច្ឆតោ វិសុំ ឋិតំ, អាគមដ្ឋកថាទីសុ ច ន ទិស្សតិ, តស្មា ឯតំ កេនចិ តំកាលិកេន អាចរិយស្ស ជាតិដ្ឋានំ សញ្ជានន្តេន បក្ខិត្តំ វិយ ទិស្សតីតិ.

ឥមេសុ បន តីសុ ‘‘អាចរិយពុទ្ធឃោសោ ពោធិមណ្ឌសមីបេ ជាតោតិ ច មរម្មរដ្ឋិកោតិ ច ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋិកោ’’តិ ច វុត្តវចនេសុ បច្ឆិមមេវ ពលវតរំ ហោតិ អាចរិយស្សេវ វចននិស្សិតត្តា, តស្មា តទេវ និស្សាយ អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរស្ស ឧប្បត្តិ ឯវំ វេទិតព្ពា.