អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរស្ស អដ្ឋុប្បត្តិ

អាចរិយពុទ្ធឃោសោ ទសមេ ពុទ្ធវស្សសតកេ (៩០១-១០០០-ពុ-វ) ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋេ មោរណ្ឌគាមេ ព្រាហ្មណកុលេ ជាតោ, សោ តីសុ វេទេសុ ចេវ សព្ពវិជ្ជាសិប្បគន្ថេសុ ច បារង្គតោ ហុត្វា ពុទ្ធសាសនធម្មំ សុត្វា តម្បិ ឧគ្គណ្ហិតុកាមោ តស្មិំយេវ ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋេ ឯកស្មិំ ថេរវាទិកវិហារេ មហាវិហារវាសីនំ រេវតត្ថេរប្បមុខានំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ បព្ពជ្ជញ្ចេវ ឧបសម្បទញ្ច គណ្ហិត្វា បិដកត្តយបាឡិមុគ្គណ្ហិ. សោ ឯវំ បិដកត្តយបាឡិមុគ្គណ្ហន្តោយេវ អញ្ញាសិ ‘‘អយមេកាយនមគ្គោ ទស្សនវិសុទ្ធិយា និព្ពានសច្ឆិកិរិយាយា’’តិ. អាចរិយុបជ្ឈាយា ច តស្ស វិសិដ្ឋញាណប្បភាវសម្បន្នភាវំ ញត្វា ‘‘ឥមស្ស ពុទ្ធសាសនេ កិត្តិឃោសោ ពុទ្ធស្ស វិយ បវត្តិស្សតី’’តិ សម្បស្សមានា ‘‘ពុទ្ធឃោសោ’’តិ នាមមកំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធឃោសោតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេនា’’តិ.

សោ ឯវំ បិដកត្តយបាឡិមុគ្គណ្ហិត្វា មទរស នគរសមីបដ្ឋានភូតេ មយូរទូតបដ្ដនម្ហិ ច កញ្ចិបុរាទីសុ ច វសន្តោ អន្ធកដ្ឋកថាយ បរិចយំ កត្វា តាយ អសន្តុដ្ឋចិត្តោ សីហឡដ្ឋកថាសុបិ បរិចយំ កាតុកាមោ តា ច បាឡិភាសមារោបេត្វា អភិនវីកាតុមាសីសន្តោ សីហឡទីបមគមាសិ. តស្មិញ្ច កាលេ សីហឡទីបេ មហានាមោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេតិ, សោ ច រាជា អភយគិរិវាសីសុ បសន្នោ តេយេវ វិសេសតោ បគ្គណ្ហាតិ.

ឯកច្ចេ បន អាធុនិកា វិចក្ខណា ឯវំ វទន្តិ ‘‘អាចរិយពុទ្ធឃោសស្ស សីហឡទីបាគមនេន សិរិមេឃវណ្ណរាជកាលតោ (៨៤៦-ពុ-វ) បុរេតរំយេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ. ឥទញ្ច នេសំ ការណំ, តស្ស រញ្ញោ នវវស្សកាលេ (៨៥៥-ពុ-វ) ពុទ្ធស្ស ទាឋាធាតុកលិង្គរដ្ឋតោ សីហឡទីបមានីតា, តតោ បដ្ឋាយ សីហឡរាជានោ អនុសំវច្ឆរំ មហន្តំ ធាតុបូជាឧស្សវំ ករោន្តិ. យទិ ច អាចរិយពុទ្ធឃោសោ តតោ បច្ឆា សីហឡទីបមាគច្ឆេយ្យ, តម្បិ បាសាទិកំ មហុស្សវំ ទិស្វា អត្តនោ គន្ថេសុ បកាសេយ្យ យថា ផាហិយំ នាម ចិនភិក្ខុ មហានាមរាជកាលេ (៩៥៣-៩៧៥-ពុ-វ) តំ ទិស្វា អត្តនោ អទ្ធានក្កមកថាយំ បកាសេសិ, ន បន អាចរិយស្ស គន្ថេសុ តំបកាសនា ទិស្សតិ, តេនេតំ ញាយតិ ‘‘អាចរិយពុទ្ធឃោសោ ទាឋាធាតុសម្បត្តកាលតោ (៨៥៥-ពុ-វ) បុរេតរំយេវ សីហឡទីបមាគន្ត្វា អដ្ឋកថាយោ អកាសី’’តិ. តំ បន ន ទឡ្ហការណំ ហោតិ, តិបិដកបាឡិយា ហិ អត្ថសំវណ្ណនាយ យំ វា តំ វា អត្តនោ បច្ចក្ខទិដ្ឋំ បកាសេតព្ពំ ន ហោតិ, ន ច អត្ថសំវណ្ណនា អទ្ធានក្កមកថាសទិសា. កិញ្ច ភិយ្យោ, សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយំ ទីបវំសតោបិ កិញ្ចិ អានេត្វា បកាសិតំ, ទីបវំសេ ច យាវ មហាសេនរាជកាលា (៨១៩-៨៤៥-ពុ-វ) បវត្តិ បកាសិតាតិ សិរិមេឃវណ្ណរាជកាលតោ (៨៤៥-៨៧៣-ពុ-វ) បុព្ពេ ទីបវំសោយេវ លិខិតោ ន ភវេយ្យ. យទិ ច អដ្ឋកថាយោ តតោ បុព្ពេយេវ កតា ភវេយ្យុំ, កថំ តត្ថ ទីបវំសោ សក្កា បកាសេតុន្តិ.

អាចរិយពុទ្ធឃោសោ បន សីហឡទីបំ បត្តកាលេ (៩៦៥-ពុ-វ) មហាវិហារមេវ គន្ត្វា តត្ថ សីហឡមហាថេរានំ សន្តិកេ សីហឡដ្ឋកថាយោ សុណិ. វុត្តញ្ហិ សមន្តបាសាទិកាយំ –

‘‘មហាអដ្ឋកថញ្ចេវ, មហាបច្ចរិមេវ ច;

កុរុន្ទិញ្ចាតិ តិស្សោបិ, សីហឡដ្ឋកថា ឥមា.

ពុទ្ធមិត្តោតិ នាមេន, វិស្សុតស្ស យសស្សិនោ;

វិនយញ្ញុស្ស ធីរស្ស, សុត្វា ថេរស្ស សន្តិកេ’’តិ [បរិ. អដ្ឋ. និគមនកថា].

ឥមិនា បន អដ្ឋកថាវចនេន មហាអដ្ឋកថាទីនំ តិស្សន្នំយេវ អដ្ឋកថានំ សុតភាវោ ទស្សិតោ. សមន្តបាសាទិកាយំ បន សង្ខេបអន្ធកដ្ឋកថានម្បិ វិនិច្ឆយោ ទស្សិតោយេវ, កស្មា បន តា អាចរិយេន សីហឡត្ថេរានំ សន្តិកេ ន សុតាតិ? តាសុ ហិ អន្ធកដ្ឋកថា តាវ អន្ធករដ្ឋិកភាវតោ, កតបរិចយភាវតោ ច ន សុតាតិ បាកដោយេវាយមត្ថោ. សង្ខេបដ្ឋកថា បន មហាបច្ចរិដ្ឋកថាយ សំខិត្តមត្តភាវតោ ន សុតាតិ វេទិតព្ពា. តថា ហិ វជិរពុទ្ធិដីកាយំ គន្ថារម្ភសំវណ្ណនាយំ [វិជិរ. ដី. គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា] ចូឡបច្ចរិដ្ឋកថាអន្ធកដ្ឋកថានម្បិ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតភាវោ វុត្តោ, សារត្ថទីបនី-វិមតិវិនោទនីដីកាសុ [សារត្ថ. ដី. ១.៩២ បាចិត្តិយកណ្ឌ; វិ. វិ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា] បន អន្ធកសង្ខេបដ្ឋកថានំ សង្គហិតភាវោ វុត្តោ, សមន្តបាសាទិកាយញ្ច ចូឡបច្ចរីតិ នាមំ កុហិញ្ចិបិ ន ទិស្សតិ, មហាដ្ឋកថា មហាបច្ចរី កុរុន្ទី អន្ធកសង្ខេបដ្ឋកថាតិ ឥមានិយេវ នាមានិ ទិស្សន្តិ, ពហូសុ ច ឋានេសុ ‘‘សង្ខេបដ្ឋកថាយំ បន មហាបច្ចរិយញ្ច វុត្ត’’ន្តិអាទិនា [បារា. អដ្ឋ. ១.៩៤] ទ្វិន្នម្បិ សមានវិនិច្ឆយោ ទស្សិតោ. តស្មា វជិរពុទ្ធិយំ ចូឡបច្ចរីតិ វុត្តដ្ឋកថា មហាបច្ចរិតោ ឧទ្ធរិត្វា សង្ខេបេន កតដ្ឋកថា ភវេយ្យ, សា ច សង្ខេបេន កតត្តា សង្ខេបដ្ឋកថា នាម ជាតា ភវេយ្យ. ឯវញ្ច សតិ មហាបច្ចរិយា សុតាយ សាបិ សុតាយេវ ហោតីតិ ន សា អាចរិយេន សុតាតិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ សីហឡដ្ឋកថាយោ សុណន្តស្សេវ អាចរិយពុទ្ធឃោសស្ស តិក្ខគម្ភីរជវនញាណប្បភាវវិសេសសម្បន្នភាវញ្ច បរមវិសុទ្ធសទ្ធាពុទ្ធិវីរិយបដិមណ្ឌិតសីលាចារជ្ជវមទ្ទវាទិគុណសមុទយ- សមុទិតភាវញ្ច សកសមយសមយន្តរគហនជ្ឈោគាហណសមត្ថបញ្ញាវេយ្យត្តិ- យសមន្នាគតភាវញ្ច អនេកសត្ថន្តរោចិតសំវណ្ណនានយសុកោវិទភាវញ្ច ញត្វា តំសវនកិច្ចបរិនិដ្ឋិតកាលេ សង្ឃបាលាទយោ ថេរា តំ វិសុទ្ធិមគ្គាទិគន្ថានំ ករណត្ថាយ វិសុំ វិសុំ អាយាចិំសុ. ឯត្ថ ច អាចរិយស្ស យថាវុត្តគុណេហិ សម្បន្នភាវោ អត្តនោ វចនេនេវ បាកដោ. វុត្តញ្ហិ អត្តនោ គន្ថនិគមនេសុ –

‘‘បរមវិសុទ្ធសទ្ធាពុទ្ធិវីរិយបដិមណ្ឌិតេន សីលាចារជ្ជវមទ្ទវាទិគុណសមុទយសមុទិតេន សកសមយសមយន្តរគហនជ្ឈោគាហណសមត្ថេន បញ្ញាវេយ្យត្តិយសមន្នាគតេនា’’តិអាទិ.

តត្ថ សកសមយសមយន្តរគហនជ្ឈោគាហណសមត្ថេនាតិ បទេន អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរោ មហាវិហារវាសីនំ វិសុទ្ធត្ថេរវាទីនំ ទេសនានយសង្ខាតេ សកសមយេ ច មហាសង្ឃិកាទិមហាយានិកបរិយោសានានំ និកាយន្តរភូតានំ បរេសំ បិដកគន្ថន្តរវាទនយសង្ខាតេ បរសមយេ ច តថា តំកាលិកអញ្ញតិត្ថិយសមណព្រាហ្មណានំ វេទត្តយាទិសង្ខាតេ បរសមយេ ច កោវិទោ, តេសំ សកសមយបរសមយានំ ទុរោគាហទុព្ពោធត្ថសង្ខាតេ គហនដ្ឋានេបិ ច ឱគាហិតុំ សមត្ថោតិ ទីបេតិ. បញ្ញាវេយ្យត្តិយសមន្នាគតោតិ បទេន អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរោ បោរាណដ្ឋកថាយោ សង្ខិបិតុញ្ច បដិសង្ខរិតុញ្ច សមត្ថោតិ ទីបេតីតិ វេទិតព្ពោ.