៩. ព្រហ្មវិហារនិទ្ទេសោ

មេត្តាភាវនាកថា

២៤០. អនុស្សតិកម្មដ្ឋានានន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋេសុ បន មេត្តា, ករុណា, មុទិតា, ឧបេក្ខាតិ ឥមេសុ ចតូសុ ព្រហ្មវិហារេសុ មេត្តំ ភាវេតុកាមេន តាវ អាទិកម្មិកេន យោគាវចរេន ឧបច្ឆិន្នបលិពោធេន គហិតកម្មដ្ឋានេន ភត្តកិច្ចំ កត្វា ភត្តសម្មទំ បដិវិនោទេត្វា វិវិត្តេ បទេសេ សុបញ្ញត្តេ អាសនេ សុខនិសិន្នេន អាទិតោ តាវ ទោសេ អាទីនវោ, ខន្តិយញ្ច អានិសំសោ បច្ចវេក្ខិតព្ពោ.

កស្មា? ឥមាយ ហិ ភាវនាយ ទោសោ បហាតព្ពោ, ខន្តិ អធិគន្តព្ពា. ន ច សក្កា កិញ្ចិ អទិដ្ឋាទីនវំ បហាតុំ, អវិទិតានិសំសំ វា អធិគន្តុំ. តស្មា ‘‘ទុដ្ឋោ ខោ, អាវុសោ, ទោសេន អភិភូតោ បរិយាទិណ្ណចិត្តោ បាណម្បិ ហនតី’’តិអាទីនំ (អ. និ. ៣.៧២) វសេន ទោសេ អាទីនវោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘ខន្តី បរមំ តបោ តិតិក្ខា, និព្ពានំ បរមំ វទន្តិ ពុទ្ធា’’; (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៤);

‘‘ខន្តិពលំ ពលានីកំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណំ’’. (ធ. ប. ៣៩៩; សុ. និ. ៦២៨);

‘‘ខន្តា ភិយ្យោ ន វិជ្ជតី’’តិអាទីនំ (សំ. និ. ១.២៥០) វសេន ខន្តិយំ អានិសំសោ វេទិតព្ពោ.

អថេវំ ទិដ្ឋាទីនវតោ ទោសតោ ចិត្តំ វិវេចនត្ថាយ, វិទិតានិសំសាយ ច ខន្តិយា សំយោជនត្ថាយ មេត្តាភាវនា អារភិតព្ពា. អារភន្តេន ច អាទិតោវ បុគ្គលភេទោ ជានិតព្ពោ ‘‘ឥមេសុ បុគ្គលេសុ មេត្តា បឋមំ ន ភាវេតព្ពា, ឥមេសុ នេវ ភាវេតព្ពា’’តិ.

អយញ្ហិ មេត្តា អប្បិយបុគ្គលេ, អតិប្បិយសហាយកេ, មជ្ឈត្តេ, វេរីបុគ្គលេតិ ឥមេសុ ចតូសុ បឋមំ ន ភាវេតព្ពា. លិង្គវិសភាគេ ឱធិសោ ន ភាវេតព្ពា. កាលកតេ ន ភាវេតព្ពាវ. កិំការណា អប្បិយាទីសុ បឋមំ ន ភាវេតព្ពា? អប្បិយំ ហិ បិយដ្ឋានេ ឋបេន្តោ កិលមតិ. អតិប្បិយសហាយកំ មជ្ឈត្តដ្ឋានេ ឋបេន្តោ កិលមតិ, អប្បមត្តកេបិ ចស្ស ទុក្ខេ ឧប្បន្នេ អារោទនាការប្បត្តោ វិយ ហោតិ. មជ្ឈត្តំ គរុដ្ឋានេ ច បិយដ្ឋានេ ច ឋបេន្តោ កិលមតិ. វេរិមនុស្សរតោ កោធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា អប្បិយាទីសុ បឋមំ ន ភាវេតព្ពា.

លិង្គវិសភាគេ បន តមេវ អារព្ភ ឱធិសោ ភាវេន្តស្ស រាគោ ឧប្បជ្ជតិ. អញ្ញតរោ កិរ អមច្ចបុត្តោ កុលូបកត្ថេរំ បុច្ឆិ ‘‘ភន្តេ, កស្ស មេត្តា ភាវេតព្ពា’’តិ? ថេរោ ‘‘បិយបុគ្គលេ’’តិ អាហ. តស្ស អត្តនោ ភរិយា បិយា ហោតិ. សោ តស្សា មេត្តំ ភាវេន្តោ សព្ពរត្តិំ ភិត្តិយុទ្ធមកាសិ. តស្មា លិង្គវិសភាគេ ឱធិសោ ន ភាវេតព្ពា.

កាលកតេ បន ភាវេន្តោ នេវ អប្បនំ, ន ឧបចារំ បាបុណាតិ. អញ្ញតរោ កិរ ទហរភិក្ខុ អាចរិយំ អារព្ភ មេត្តំ អារភិ. តស្ស មេត្តា នប្បវត្តតិ. សោ មហាថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភន្តេ, បគុណាវ មេ មេត្តាឈានសមាបត្តិ, ន ច នំ សមាបជ្ជិតុំ សក្កោមិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ អាហ. ថេរោ ‘‘និមិត្តំ, អាវុសោ, គវេសាហី’’តិ អាហ. សោ គវេសន្តោ អាចរិយស្ស មតភាវំ ញត្វា អញ្ញំ អារព្ភ មេត្តាយន្តោ សមាបត្តិំ អប្បេសិ. តស្មា កាលកតេ ន ភាវេតព្ពាវ.

២៤១. សព្ពបឋមំ បន ‘‘អហំ សុខិតោ ហោមិ និទ្ទុក្ខោ’’តិ វា, ‘‘អវេរោ អព្យាបជ្ជោ អនីឃោ សុខី អត្តានំ បរិហរាមី’’តិ វា ឯវំ បុនប្បុនំ អត្តនិយេវ ភាវេតព្ពា.

ឯវំ សន្តេ យំ វិភង្គេ (វិភ. ៦៤៣) វុត្តំ –

‘‘កថញ្ច ភិក្ខុ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ? សេយ្យថាបិ នាម ឯកំ បុគ្គលំ បិយំ មនាបំ ទិស្វា មេត្តាយេយ្យ, ឯវមេវ សព្ពេ សត្តេ មេត្តាយ ផរតី’’តិ.

‘‘យញ្ច បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ២.២២) –

‘‘កតមេហិ បញ្ចហាការេហិ អនោធិសោផរណា មេត្តា ចេតោវិមុត្តិ ភាវេតព្ពា, សព្ពេ សត្តា អវេរា ហោន្តុ’’ អព្យាបជ្ជា អនីឃា សុខី អត្តានំ បរិហរន្តុ. សព្ពេ បាណា… សព្ពេ ភូតា… សព្ពេ បុគ្គលា… សព្ពេ អត្តភាវបរិយាបន្នា អវេរា អព្យាបជ្ជា អនីឃា សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’’តិអាទិ –

វុត្តំ. យញ្ច មេត្តសុត្តេ (ខុ. បា. ៩.៣; សុ. និ. ១៤៥) –

‘‘សុខិនោវ ខេមិនោ ហោន្តុ,

សព្ពសត្តា ភវន្តុ សុខិតត្តា’’តិអាទិ. –

វុត្តំ, តំ វិរុជ្ឈតិ. ន ហិ តត្ថ អត្តនិ ភាវនា វុត្តាតិ ចេ. តញ្ច ន វិរុជ្ឈតិ. កស្មា? តញ្ហិ អប្បនាវសេន វុត្តំ. ឥទំ សក្ខិភាវវសេន.

សចេបិ ហិ វស្សសតំ វស្សសហស្សំ វា ‘‘អហំ សុខិតោ ហោមី’’តិអាទិនា នយេន អត្តនិ មេត្តំ ភាវេតិ, នេវស្ស អប្បនា ឧប្បជ្ជតិ. ‘‘អហំ សុខិតោ ហោមី’’តិ ភាវយតោ បន យថា អហំ សុខកាមោ ទុក្ខបដិក្កូលោ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ ច, ឯវំ អញ្ញេបិ សត្តាតិ អត្តានំ សក្ខិំ កត្វា អញ្ញសត្តេសុ ហិតសុខកាមតា ឧប្បជ្ជតិ. ភគវតាបិ –

‘‘សព្ពា ទិសា អនុបរិគម្ម ចេតសា,

នេវជ្ឈគា បិយតរមត្តនា ក្វចិ;

ឯវំ បិយោ បុថុ អត្តា បរេសំ,

តស្មា ន ហិំសេ បរមត្តកាមោ’’តិ. (សំ. និ. ១.១១៩; ឧទា. ៤១); –

វទតា អយំ នយោ ទស្សិតោ.

២៤២. តស្មា សក្ខិភាវត្ថំ បឋមំ អត្តានំ មេត្តាយ ផរិត្វា តទនន្តរំ សុខប្បវត្តនត្ថំ យ្វាយំ បិយោ មនាបោ គរុ ភាវនីយោ អាចរិយោ វា អាចរិយមត្តោ វា ឧបជ្ឈាយោ វា ឧបជ្ឈាយមត្តោ វា តស្ស ទានបិយវចនាទីនិ បិយមនាបត្តការណានិ សីលសុតាទីនិ គរុភាវនីយត្តការណានិ ច អនុស្សរិត្វា ‘‘ឯស សប្បុរិសោ សុខី ហោតុ និទ្ទុក្ខោ’’តិអាទិនា នយេន មេត្តា ភាវេតព្ពា.

ឯវរូបេ ច បុគ្គលេ កាមំ អប្បនា សម្បជ្ជតិ, ឥមិនា បន ភិក្ខុនា តាវតកេនេវ តុដ្ឋិំ អនាបជ្ជិត្វា សីមាសម្ភេទំ កត្តុកាមេន តទនន្តរំ អតិប្បិយសហាយកេ, អតិប្បិយសហាយកតោ មជ្ឈត្តេ, មជ្ឈត្តតោ វេរីបុគ្គលេ មេត្តា ភាវេតព្ពា. ភាវេន្តេន ច ឯកេកស្មិំ កោដ្ឋាសេ មុទុំ កម្មនិយំ ចិត្តំ កត្វា តទនន្តរេ តទនន្តរេ ឧបសំហរិតព្ពំ.

យស្ស បន វេរីបុគ្គលោ វា នត្ថិ, មហាបុរិសជាតិកត្តា វា អនត្ថំ ករោន្តេបិ បរេ វេរីសញ្ញាវ នុប្បជ្ជតិ, តេន ‘‘មជ្ឈត្តេ មេ មេត្តចិត្តំ កម្មនិយំ ជាតំ, ឥទានិ នំ វេរិម្ហិ ឧបសំហរាមី’’តិ ព្យាបារោវ ន កាតព្ពោ. យស្ស បន អត្ថិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មជ្ឈត្តតោ វេរីបុគ្គលេ មេត្តា ភាវេតព្ពា’’តិ.

២៤៣. សចេ បនស្ស វេរិម្ហិ ចិត្តមុបសំហរតោ តេន កតាបរាធានុស្សរណេន បដិឃមុប្បជ្ជតិ, អថានេន បុរិមបុគ្គលេសុ យត្ថ កត្ថចិ បុនប្បុនំ មេត្តំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋហិត្វា បុនប្បុនំ តំ បុគ្គលំ មេត្តាយន្តេន បដិឃំ វិនោទេតព្ពំ. សចេ ឯវម្បិ វាយមតោ ន និព្ពាតិ, អថ –

កកចូបមឱវាទ-អាទីនំ អនុសារតោ;

បដិឃស្ស បហានាយ, ឃដិតព្ពំ បុនប្បុនំ.

តញ្ច ខោ ឥមិនា អាការេន អត្តានំ ឱវទន្តេនេវ ‘‘អរេ កុជ្ឈនបុរិស, ននុ វុត្តំ ភគវតា –

‘ឧភតោទណ្ឌកេន ចេបិ, ភិក្ខវេ, កកចេន ចោរា ឱចរកា អង្គមង្គានិ ឱកន្តេយ្យុំ, តត្រាបិ យោ មនោ បទោសេយ្យ. ន មេ សោ តេន សាសនករោ’តិ (ម. និ. ១.២៣២) ច,

‘តស្សេវ តេន បាបិយោ, យោ កុទ្ធំ បដិកុជ្ឈតិ;

កុទ្ធមប្បដិកុជ្ឈន្តោ, សង្គាមំ ជេតិ ទុជ្ជយំ.

‘‘‘ឧភិន្នមត្ថំ ចរតិ, អត្តនោ ច បរស្ស ច;

បរំ សង្កុបិតំ ញត្វា, យោ សតោ ឧបសម្មតី’តិ ច. (សំ. និ. ១.១៨៨); –

‘‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សបត្តកន្តា សបត្តករណា កោធនំ អាគច្ឆន្តិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា. កតមេ សត្ត? ឥធ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ អហោ វតាយំ ទុព្ពណ្ណោ អស្សាតិ. តំ កិស្សហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស វណ្ណវតាយ នន្ទតិ. កោធនាយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ កិញ្ចាបិ សោ ហោតិ សុន្ហាតោ សុវិលិត្តោ កប្បិតកេសមស្សុ ឱទាតវត្ថវសនោ, អថ ខោ សោ ទុព្ពណ្ណោវ ហោតិ កោធាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា. បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ អហោវតាយំ ទុក្ខំ សយេយ្យាតិ…បេ… ន បចុរត្ថោ អស្សាតិ…បេ… ន ភោគវា អស្សាតិ…បេ… ន យសវា អស្សាតិ…បេ… ន មិត្តវា អស្សាតិ…បេ… ន កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យាតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស សុគតិគមនេន នន្ទតិ. កោធនាយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន វាចាយ មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ កោធាភិភូតោ’តិ (អ. និ. ៧.៦៤) ច,

‘‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឆវាលាតំ ឧភតោបទិត្តំ មជ្ឈេ គូថគតំ នេវ គាមេ កដ្ឋត្ថំ ផរតិ, ន អរញ្ញេ កដ្ឋត្ថំ ផរតិ. តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមី’តិ ច,

‘‘សោ ទានិ ត្វំ ឯវំ កុជ្ឈន្តោ ន ចេវ ភគវតោ សាសនករោ ភវិស្សសិ, បដិកុជ្ឈន្តោ ច កុទ្ធបុរិសតោបិ បាបិយោ ហុត្វា ន ទុជ្ជយំ សង្គាមំ ជេស្សសិ, សបត្តករណេ ច ធម្មេ អត្តាវ អត្តនោ ករិស្សសិ, ឆវាលាតូបមោ ច ភវិស្សសី’’តិ.

២៤៤. តស្សេវំ ឃដយតោ វាយមតោ សចេ តំ បដិឃំ វូបសម្មតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ វូបសម្មតិ, អថ យោ យោ ធម្មោ តស្ស បុគ្គលស្ស វូបសន្តោ ហោតិ បរិសុទ្ធោ, អនុស្សរិយមានោ បសាទំ អាវហតិ, តំ តំ អនុស្សរិត្វា អាឃាតោ បដិវិនេតព្ពោ.

ឯកច្ចស្ស ហិ កាយសមាចារោវ ឧបសន្តោ ហោតិ. ឧបសន្តភាវោ ចស្ស ពហុំ វត្តបដិបត្តិំ ករោន្តស្ស សព្ពជនេន ញាយតិ. វចីសមាចារមនោសមាចារា បន អវូបសន្តា ហោន្តិ. តស្ស តេ អចិន្តេត្វា កាយសមាចារវូបសមោយេវ អនុស្សរិតព្ពោ.

ឯកច្ចស្ស វចីសមាចារោវ ឧបសន្តោ ហោតិ. ឧបសន្តភាវោ ចស្ស សព្ពជនេន ញាយតិ. សោ ហិ បកតិយា ច បដិសន្ថារកុសលោ ហោតិ សខិលោ សុខសម្ភាសោ សម្មោទកោ ឧត្តានមុខោ បុព្ពភាសី មធុរេន សរេន ធម្មំ ឱសារេតិ, បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហិ ធម្មកថំ កថេតិ. កាយសមាចារមនោសមាចារា បន អវូបសន្តា ហោន្តិ, តស្ស តេ អចិន្តេត្វា វចីសមាចារវូបសមោយេវ អនុស្សរិតព្ពោ.

ឯកច្ចស្ស មនោសមាចារោវ ឧបសន្តោ ហោតិ, ឧបសន្តភាវោ ចស្ស ចេតិយវន្ទនាទីសុ សព្ពជនស្ស បាកដោ ហោតិ. យោ ហិ អវូបសន្តចិត្តោ ហោតិ, សោ ចេតិយំ វា ពោធិំ វា ថេរេ វា វន្ទមានោ ន សក្កច្ចំ វន្ទតិ, ធម្មស្សវនមណ្ឌបេ វិក្ខិត្តចិត្តោ វា បចលាយន្តោ វា និសីទតិ. ឧបសន្តចិត្តោ បន ឱកប្បេត្វា វន្ទតិ, ឱហិតសោតោ អដ្ឋិំកត្វា កាយេន វា វាចាយ វា ចិត្តប្បសាទំ ករោន្តោ ធម្មំ សុណាតិ. ឥតិ ឯកច្ចស្ស មនោសមាចារោវ ឧបសន្តោ ហោតិ, កាយវចីសមាចារា អវូបសន្តា ហោន្តិ, តស្ស តេ អចិន្តេត្វា មនោសមាចារវូបសមោយេវ អនុស្សរិតព្ពោ.

ឯកច្ចស្ស បន ឥមេសុ តីសុ ធម្មេសុ ឯកោបិ អវូបសន្តោ ហោតិ, តស្មិំ បុគ្គលេ ‘‘កិញ្ចាបិ ឯស ឥទានិ មនុស្សលោកេ ចរតិ, អថ ខោ កតិបាហស្ស អច្ចយេន អដ្ឋមហានិរយសោឡសឧស្សទនិរយបរិបូរកោ ភវិស្សតី’’តិ ការុញ្ញំ ឧបដ្ឋបេតព្ពំ. ការុញ្ញម្បិ ហិ បដិច្ច អាឃាតោ វូបសម្មតិ.

ឯកច្ចស្ស តយោបិមេ ធម្មា វូបសន្តា ហោន្តិ, តស្ស យំ យំ ឥច្ឆតិ, តំ តំ អនុស្សរិតព្ពំ. តាទិសេ ហិ បុគ្គលេ ន ទុក្ករា ហោតិ មេត្តាភាវនាតិ.

ឥមស្ស ច អត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ – ‘‘បញ្ចិមេ, អាវុសោ, អាឃាតបដិវិនយា. យត្ថ ភិក្ខុនោ ឧប្បន្នោ អាឃាតោ សព្ពសោ បដិវិនោទេតព្ពោ’’តិ (អ. និ. ៥.១៦២) ឥទំ បញ្ចកនិបាតេ អាឃាតបដិវិនយសុត្តំ វិត្ថារេតព្ពំ.

២៤៥. សចេ បនស្ស ឯវម្បិ វាយមតោ អាឃាតោ ឧប្បជ្ជតិយេវ, អថានេន ឯវំ អត្តា ឱវទិតព្ពោ –

‘‘អត្តនោ វិសយេ ទុក្ខំ, កតំ តេ យទិ វេរិនា;

កិំ តស្សាវិសយេ ទុក្ខំ, សចិត្តេ កត្តុមិច្ឆសិ.

‘‘ពហូបការំ ហិត្វាន, ញាតិវគ្គំ រុទម្មុខំ;

មហានត្ថករំ កោធំ, សបត្តំ ន ជហាសិ កិំ.

‘‘យានិ រក្ខសិ សីលានិ, តេសំ មូលនិកន្តនំ;

កោធំ នាមុបឡាលេសិ, កោ តយា សទិសោ ជឡោ.

‘‘កតំ អនរិយំ កម្មំ, បរេន ឥតិ កុជ្ឈសិ;

កិំ នុ ត្វំ តាទិសំយេវ, យោ សយំ កត្តុមិច្ឆសិ.

‘‘ទោសេតុកាមោ យទិ តំ, អមនាបំ បរោ ករិ;

ទោសុប្បាទេន តស្សេវ, កិំ បូរេសិ មនោរថំ.

‘‘ទុក្ខំ តស្ស ច នាម ត្វំ, កុទ្ធោ កាហសិ វា នវា;

អត្តានំ បនិទានេវ, កោធទុក្ខេន ពាធសិ.

‘‘កោធំ វា អហិតំ មគ្គំ, អារូឡ្ហា យទិ វេរិនោ;

កស្មា តុវម្បិ កុជ្ឈន្តោ, តេសំយេវានុសិក្ខសិ.

‘‘យំ ទោសំ តវ និស្សាយ, សត្តុនា អប្បិយំ កតំ;

តមេវ ទោសំ ឆិន្ទស្សុ, កិមដ្ឋានេ វិហញ្ញសិ.

‘‘ខណិកត្តា ច ធម្មានំ, យេហិ ខន្ធេហិ តេ កតំ;

អមនាបំ និរុទ្ធា តេ, កស្ស ទានីធ កុជ្ឈសិ.

‘‘ទុក្ខំ ករោតិ យោ យស្ស, តំ វិនា កស្ស សោ ករេ;

សយម្បិ ទុក្ខហេតុត្ត, មិតិ កិំ តស្ស កុជ្ឈសី’’តិ.

២៤៦. សចេ បនស្ស ឯវំ អត្តានំ ឱវទតោបិ បដិឃំ នេវ វូបសម្មតិ, អថានេន អត្តនោ ច បរស្ស ច កម្មស្សកតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា. តត្ថ អត្តនោ តាវ ឯវំ បច្ចវេក្ខិតព្ពា ‘‘អម្ភោ ត្វំ តស្ស កុទ្ធោ កិំ ករិស្សសិ? ននុ តវេវ ចេតំ ទោសនិទានំ កម្មំ អនត្ថាយ សំវត្តិស្សតិ? កម្មស្សកោ ហិ ត្វំ កម្មទាយាទោ កម្មយោនិ កម្មពន្ធុ កម្មបដិសរណោ, យំ កម្មំ ករិស្សសិ, តស្ស ទាយាទោ ភវិស្សសិ, ឥទញ្ច តេ កម្មំ នេវ សម្មាសម្ពោធិំ, ន បច្ចេកពោធិំ, ន សាវកភូមិំ, ន ព្រហ្មត្តសក្កត្តចក្កវត្តិបទេសរាជាទិសម្បត្តីនំ អញ្ញតរំ សម្បត្តិំ សាធេតុំ សមត្ថំ, អថ ខោ សាសនតោ ចាវេត្វា វិឃាសាទាទិភាវស្ស ចេវ នេរយិកាទិទុក្ខវិសេសានញ្ច តេ សំវត្តនិកមិទំ កម្មំ. សោ ត្វំ ឥទំ ករោន្តោ ឧភោហិ ហត្ថេហិ វីតច្ចិតេ វា អង្គារេ, គូថំ វា គហេត្វា បរំ បហរិតុកាមោ បុរិសោ វិយ អត្តានមេវ បឋមំ ទហសិ ចេវ ទុគ្គន្ធញ្ច ករោសី’’តិ.

ឯវំ អត្តនោ កម្មស្សកតំ បច្ចវេក្ខិត្វា បរស្សបិ ឯវំ បច្ចវេក្ខិតព្ពា ‘‘ឯសោបិ តវ កុជ្ឈិត្វា កិំ ករិស្សតិ? ននុ ឯតស្សេវេតំ អនត្ថាយ សំវត្តិស្សតិ? កម្មស្សកោ ហិ អយមាយស្មា កម្មទាយាទោ…បេ… យំ កម្មំ ករិស្សតិ, តស្ស ទាយាទោ ភវិស្សតិ. ឥទញ្ចស្ស កម្មំ នេវ សម្មាសម្ពោធិំ, ន បច្ចេកពោធិំ, ន សាវកភូមិំ, ន ព្រហ្មត្តសក្កត្តចក្កវត្តិបទេសរាជាទិសម្បត្តីនំ អញ្ញតរំ សម្បត្តិំ សាធេតុំ សមត្ថំ, អថ ខោ សាសនតោ ចាវេត្វា វិឃាសាទាទិភាវស្ស ចេវ នេរយិកាទិទុក្ខវិសេសានញ្ចស្ស សំវត្តនិកមិទំ កម្មំ. ស្វាយំ ឥទំ ករោន្តោ បដិវាតេ ឋត្វា បរំ រជេន ឱកិរិតុកាមោ បុរិសោ វិយ អត្តានំយេវ ឱកិរតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘‘យោ អប្បទុដ្ឋស្ស នរស្ស ទុស្សតិ,

សុទ្ធស្ស បោសស្ស អនង្គណស្ស;

តមេវ ពាលំ បច្ចេតិ បាបំ,

សុខុមោ រជោ បដិវាតំវ ខិត្តោ’’’តិ. (ធ. ប. ១២៥; សុ. និ. ៦៦៧);

២៤៧. សចេ បនស្ស ឯវំ កម្មស្សកតម្បិ បច្ចវេក្ខតោ នេវ វូបសម្មតិ, អថានេន សត្ថុ បុព្ពចរិយគុណា អនុស្សរិតព្ពា.

តត្រាយំ បច្ចវេក្ខណានយោ – អម្ភោ បព្ពជិត, ននុ តេ សត្ថា បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធោ ពោធិសត្តោបិ សមានោ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរយមានោ តត្ថ តត្ថ វធកេសុបិ បច្ចត្ថិកេសុ ចិត្តំ នប្បទូសេសិ. សេយ្យថិទំ, សីលវជាតកេ តាវ អត្តនោ ទេវិយា បទុដ្ឋេន បាបអមច្ចេន អានីតស្ស បដិរញ្ញោ តិយោជនសតំ រជ្ជំ គណ្ហន្តស្ស និសេធនត្ថាយ ឧដ្ឋិតានំ អមច្ចានំ អាវុធម្បិ ឆុបិតុំ ន អទាសិ. បុន សទ្ធិំ អមច្ចសហស្សេន អាមកសុសានេ គលប្បមាណំ ភូមិំ ខណិត្វា និខញ្ញមានោ ចិត្តប្បទោសមត្តម្បិ អកត្វា កុណបខាទនត្ថំ អាគតានំ សិង្គាលានំ បំសុវិយូហនំ និស្សាយ បុរិសការំ កត្វា បដិលទ្ធជីវិតោ យក្ខានុភាវេន អត្តនោ សិរិគព្ភំ ឱរុយ្ហ សិរិសយនេ សយិតំ បច្ចត្ថិកំ ទិស្វា កោបំ អកត្វាវ អញ្ញមញ្ញំ សបថំ កត្វា តំ មិត្តដ្ឋានេ ឋបយិត្វា អាហ –

‘‘អាសីសេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

បស្សាមិ វោហមត្តានំ, យថា ឥច្ឆិំ តថា អហូ’’តិ. (ជា. ១.១.៥១);

ខន្តិវាទីជាតកេ ទុម្មេធេន កាសិរញ្ញា ‘‘កិំវាទី ត្វំ សមណា’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘ខន្តិវាទី នាមាហ’’ន្តិ វុត្តេ សកណ្ដកាហិ កសាហិ តាឡេត្វា ហត្ថបាទេសុ ឆិជ្ជមានេសុ កោបមត្តម្បិ នាកាសិ.

អនច្ឆរិយញ្ចេតំ, យំ មហល្លកោ បព្ពជ្ជូបគតោ ឯវំ ករេយ្យ. ចូឡធម្មបាលជាតកេ បន ឧត្តានសេយ្យកោបិ សមានោ –

‘‘ចន្ទនរសានុលិត្តា, ពាហា ឆិជ្ជន្តិ ធម្មបាលស្ស;

ទាយាទស្ស បថព្យា, បាណា មេ ទេវ រុជ្ឈន្តី’’តិ. (ជា. ១.៥.៤៩);

ឯវំ វិប្បលបមានាយ មាតុយា បិតរា មហាបតាបេន នាម រញ្ញា វំសកឡីរេសុ វិយ ចតូសុ ហត្ថបាទេសុ ឆេទាបិតេសុ តាវតាបិ សន្តុដ្ឋិំ អនាបជ្ជិត្វា សីសមស្ស ឆិន្ទថាតិ អាណត្តេ ‘‘អយំ ទានិ តេ ចិត្តបរិគ្គណ្ហនកាលោ, ឥទានិ អម្ភោ ធម្មបាល, សីសច្ឆេទាណាបកេ បិតរិ, សីសច្ឆេទកេ បុរិសេ, បរិទេវមានាយ មាតរិ, អត្តនិ ចាតិ ឥមេសុ ចតូសុ សមចិត្តោ ហោហី’’តិ ទឡ្ហំ សមាទានមធិដ្ឋាយ បទុដ្ឋាការមត្តម្បិ នាកាសិ.

ឥទញ្ចាបិ អនច្ឆរិយមេវ, យំ មនុស្សភូតោ ឯវមកាសិ. តិរច្ឆានភូតោបិ បន ឆទ្ទន្តោ នាម វារណោ ហុត្វា វិសប្បិតេន សល្លេន នាភិយំ វិទ្ធោបិ តាវ អនត្ថការិម្ហិ លុទ្ទកេ ចិត្តំ នប្បទូសេសិ. យថាហ –

‘‘សមប្បិតោ បុថុសល្លេន នាគោ,

អទុដ្ឋចិត្តោ លុទ្ទកំ អជ្ឈភាសិ;

កិមត្ថយំ កិស្ស វា សម្ម ហេតុ,

មមំ វធី កស្ស វាយំ បយោគោ’’តិ. (ជា. ១.១៦.១២៤);

ឯវំ វត្វា ច កាសិរញ្ញោ មហេសិយា តវ ទន្តានមត្ថាយ បេសិតោម្ហិ ភទន្តេតិ វុត្តេ តស្សា មនោរថំ បូរេន្តោ ឆព្ពណ្ណរស្មិនិច្ឆរណសមុជ្ជលិតចារុសោភេ អត្តនោ ទន្តេ ឆេត្វា អទាសិ.

មហាកបិ ហុត្វា អត្តនាយេវ បព្ពតបបាតតោ ឧទ្ធរិតេន បុរិសេន –

‘‘ភក្ខោ អយំ មនុស្សានំ, យថេវញ្ញេ វនេ មិគា;

យំនូនិមំ វធិត្វាន, ឆាតោ ខាទេយ្យ វានរំ.

‘‘អាហិតោវ គមិស្សាមិ, មំសមាទាយ សម្ពលំ;

កន្តារំ និត្ថរិស្សាមិ, បាថេយ្យំ មេ ភវិស្សតី’’តិ. (ជា. ១.១៦.២០៥-២០៦); –

ឯវំ ចិន្តេត្វា សិលំ ឧក្ខិបិត្វា មត្ថកេ សម្បទាលិតេ អស្សុបុណ្ណេហិ នេត្តេហិ តំ បុរិសំ ឧទិក្ខមានោ –

‘‘មា អយ្យោសិ មេ ភទន្តេ, ត្វំ នាមេតាទិសំ ករិ;

ត្វំ ខោសិ នាម ទីឃាវុ, អញ្ញំ វារេតុមរហសី’’តិ. (ជា. ១.១៦.២០៩); –

វត្វា តស្មិំ បុរិសេ ចិត្តំ អប្បទូសេត្វា អត្តនោ ច ទុក្ខំ អចិន្តេត្វា តមេវ បុរិសំ ខេមន្តភូមិំ សម្បាបេសិ.

ភូរិទត្តោ នាម នាគរាជា ហុត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ វម្មិកមុទ្ធនិ សយមានោ កប្បុដ្ឋានគ្គិសទិសេន ឱសធេន សកលសរីរេ សិញ្ចិយមានោបិ បេឡាយ បក្ខិបិត្វា សកលជម្ពុទីបេ កីឡាបិយមានោបិ តស្មិំ ព្រាហ្មណេ មនោបទោសមត្តម្បិ ន អកាសិ. យថាហ –

‘‘បេឡាយ បក្ខិបន្តេបិ, មទ្ទន្តេបិ ច បាណិនា;

អលម្បានេ ន កុប្បាមិ, សីលខណ្ឌភយា មមា’’តិ. (ចរិយា. ២.១៦);

ចម្បេយ្យោបិ នាគរាជា ហុត្វា អហិតុណ្ឌិកេន វិហេឋិយមានោ មនោបទោសមត្តម្បិ នុប្បាទេសិ. យថាហ –

‘‘តទាបិ មំ ធម្មចារិំ, ឧបវុត្ថឧបោសថំ;

អហិតុណ្ឌិកោ គហេត្វាន, រាជទ្វារម្ហិ កីឡតិ.

‘‘យំ សោ វណ្ណំ ចិន្តយតិ, នីលំ បីតំ វ លោហិតំ;

តស្ស ចិត្តានុវត្តន្តោ, ហោមិ ចិន្តិតសន្និភោ.

‘‘ថលំ ករេយ្យំ ឧទកំ, ឧទកម្បិ ថលំ ករេ;

យទិហំ តស្ស កុប្បេយ្យំ, ខណេន ឆារិកំ ករេ.

‘‘យទិ ចិត្តវសី ហេស្សំ, បរិហាយិស្សាមិ សីលតោ;

សីលេន បរិហីនស្ស, ឧត្តមត្ថោ ន សិជ្ឈតី’’តិ. (ចរិយា. ២.២១-២៤);

សង្ខបាលនាគរាជា ហុត្វា តិខិណាហិ សត្តីហិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ ឱវិជ្ឈិត្វា បហារមុខេហិ សកណ្ដកា លតាយោ បវេសេត្វា នាសាយ ទឡ្ហំ រជ្ជុំ បក្ខិបិត្វា សោឡសហិ ភោជបុត្តេហិ កាជេនាទាយ វយ្ហមានោ ធរណីតលេ ឃំសិយមានសរីរោ មហន្តំ ទុក្ខំ បច្ចនុភោន្តោ កុជ្ឈិត្វា ឱលោកិតមត្តេនេវ សព្ពេ ភោជបុត្តេ ភស្មំ កាតុំ សមត្ថោបិ សមានោ ចក្ខុំ ឧម្មីលេត្វា បទុដ្ឋាការមត្តម្បិ ន អកាសិ.

យថាហ –

‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិញ្ចឡារ,

ឧបោសថំ និច្ចមុបាវសាមិ;

អថាគមុំ សោឡស ភោជបុត្តា,

រជ្ជុំ គហេត្វាន ទឡ្ហញ្ច បាសំ.

‘‘ភេត្វាន នាសំ អតិកស្ស រជ្ជុំ,

នយិំសុ មំ សម្បរិគយ្ហ លុទ្ទា;

ឯតាទិសំ ទុក្ខមហំ តិតិក្ខំ,

ឧបោសថំ អប្បដិកោបយន្តោ’’តិ. (ជា. ២.១៧.១៨០-១៨១);

ន កេវលញ្ច ឯតានេវ, អញ្ញានិបិ មាតុបោសកជាតកាទីសុ អនេកានិ អច្ឆរិយានិ អកាសិ. តស្ស តេ ឥទានិ សព្ពញ្ញុតំ បត្តំ សទេវលោកេ កេនចិ អប្បដិសមខន្តិគុណំ តំ ភគវន្តំ សត្ថារំ អបទិសតោ បដិឃចិត្តំ នាម ឧប្បាទេតុំ អតិវិយ អយុត្តំ អប្បតិរូបន្តិ.

២៤៨. សចេ បនស្ស ឯវំ សត្ថុ បុព្ពចរិតគុណំ បច្ចវេក្ខតោបិ ទីឃរត្តំ កិលេសានំ ទាសព្យំ ឧបគតស្ស នេវ តំ បដិឃំ វូបសម្មតិ, អថានេន អនមតគ្គិយានិ បច្ចវេក្ខិតព្ពានិ. តត្រ ហិ វុត្តំ –

‘‘ន សោ, ភិក្ខវេ, សត្តោ សុលភរូបោ, យោ ន មាតាភូតបុព្ពោ, យោ ន បិតាភូតបុព្ពោ, យោ ន ភាតា, យោ ន ភគិនី, យោ ន បុត្តោ, យោ ន ធីតាភូតបុព្ពា’’តិ (សំ. និ. ២.១៣៧-១៤២).

តស្មា តស្មិំ បុគ្គលេ ឯវំ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពំ, ‘‘អយំ កិរ មេ អតីតេ មាតា ហុត្វា ទសមាសេ កុច្ឆិយា បរិហរិត្វា មុត្តករីសខេឡសិង្ឃាណិកាទីនិ ហរិចន្ទនំ វិយ អជិគុច្ឆមានា អបនេត្វា ឧរេ នច្ចាបេន្តី អង្គេន បរិហរមានា បោសេសិ, បិតា ហុត្វា អជបថសង្កុបថាទីនិ គន្ត្វា វាណិជ្ជំ បយោជយមានោ មយ្ហមត្ថាយ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា ឧភតោព្យូឡ្ហេ សង្គាមេ បវិសិត្វា នាវាយ មហាសមុទ្ទំ បក្ខន្ទិត្វា អញ្ញានិ ច ទុក្ករានិ ករិត្វា ‘បុត្តកេ បោសេស្សាមី’តិ តេហិ តេហិ ឧបាយេហិ ធនំ សំហរិត្វា មំ បោសេសិ. ភាតា, ភគិនី, បុត្តោ, ធីតា ច ហុត្វាបិ ឥទញ្ចិទញ្ចុបការំ អកាសីតិ តត្រ មេ នប្បតិរូបំ មនំ បទូសេតុ’’ន្តិ.

២៤៩. សចេ បន ឯវម្បិ ចិត្តំ និព្ពាបេតុំ ន សក្កោតិយេវ, អថានេន ឯវំ មេត្តានិសំសា បច្ចវេក្ខិតព្ពា – ‘‘អម្ភោ បព្ពជិត, ននុ វុត្តំ ភគវតា –

‘មេត្តាយ ខោ, ភិក្ខវេ, ចេតោវិមុត្តិយា អាសេវិតាយ ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ យានីកតាយ វត្ថុកតាយ អនុដ្ឋិតាយ បរិចិតាយ សុសមារទ្ធាយ ឯកាទសានិសំសា បាដិកង្ខា. កតមេ ឯកាទស? សុខំ សុបតិ, សុខំ បដិពុជ្ឈតិ, ន បាបកំ សុបិនំ បស្សតិ, មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, អមនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, ទេវតា រក្ខន្តិ, នាស្ស អគ្គិ វា វិសំ វា សត្ថំ វា កមតិ, តុវដំ ចិត្តំ សមាធិយតិ, មុខវណ្ណោ បសីទតិ, អសម្មូឡ្ហោ កាលង្ករោតិ, ឧត្តរិមប្បដិវិជ្ឈន្តោ ព្រហ្មលោកូបគោ ហោតី’តិ (អ. និ. ១១.១៥).

‘‘សចេ ត្វំ ឥទំ ចិត្តំ ន និព្ពាបេស្សសិ, ឥមេហិ អានិសំសេហិ បរិពាហិរោ ភវិស្សសី’’តិ.

២៥០. ឯវម្បិ និព្ពាបេតុំ អសក្កោន្តេន បន ធាតុវិនិព្ភោគោ កាតព្ពោ. កថំ? ‘‘អម្ភោ បព្ពជិត, ត្វំ ឯតស្ស កុជ្ឈមានោ កស្ស កុជ្ឈសិ? កិំ កេសានំ កុជ្ឈសិ, ឧទាហុ លោមានំ, នខានំ…បេ… មុត្តស្ស កុជ្ឈសិ? អថ វា បន កេសាទីសុ បថវីធាតុយា កុជ្ឈសិ, អាបោធាតុយា, តេជោធាតុយា, វាយោធាតុយា កុជ្ឈសិ? យេ វា បញ្ចក្ខន្ធេ ទ្វាទសាយតនានិ អដ្ឋារស ធាតុយោ ឧបាទាយ អយមាយស្មា ឥត្ថន្នាមោតិ វុច្ចតិ, តេសុ កិំ រូបក្ខន្ធស្ស កុជ្ឈសិ, ឧទាហុ វេទនា សញ្ញា សង្ខារវិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស កុជ្ឈសិ? កិំ វា ចក្ខាយតនស្ស កុជ្ឈសិ, កិំ រូបាយតនស្ស កុជ្ឈសិ…បេ… កិំ មនាយតនស្ស កុជ្ឈសិ, កិំ ធម្មាយតនស្ស កុជ្ឈសិ? កិំ វា ចក្ខុធាតុយា កុជ្ឈសិ, កិំ រូបធាតុយា, កិំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… កិំ មនោធាតុយា, កិំ ធម្មធាតុយា, កិំ មនោវិញ្ញាណធាតុយា’’តិ? ឯវញ្ហិ ធាតុវិនិព្ភោគំ ករោតោ អារគ្គេ សាសបស្ស វិយ អាកាសេ ចិត្តកម្មស្ស វិយ ច កោធស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋានំ ន ហោតិ.

២៥១. ធាតុវិនិព្ភោគំ បន កាតុំ អសក្កោន្តេន ទានសំវិភាគោ កាតព្ពោ. អត្តនោ សន្តកំ បរស្ស ទាតព្ពំ, បរស្ស សន្តកំ អត្តនា គហេតព្ពំ. សចេ បន បរោ ភិន្នាជីវោ ហោតិ អបរិភោគារហបរិក្ខារោ, អត្តនោ សន្តកមេវ ទាតព្ពំ. តស្សេវំ ករោតោ ឯកន្តេនេវ តស្មិំ បុគ្គលេ អាឃាតោ វូបសម្មតិ. ឥតរស្ស ច អតីតជាតិតោ បដ្ឋាយ អនុពន្ធោបិ កោធោ តង្ខណញ្ញេវ វូបសម្មតិ, ចិត្តលបព្ពតវិហារេ តិក្ខត្តុំ វុដ្ឋាបិតសេនាសនេន បិណ្ឌបាតិកត្ថេរេន ‘‘អយំ, ភន្តេ, អដ្ឋកហាបណគ្ឃនកោ បត្តោ មម មាតរា ឧបាសិកាយ ទិន្នោ ធម្មិយលាភោ, មហាឧបាសិកាយ បុញ្ញលាភំ ករោថា’’តិ វត្វា ទិន្នំ បត្តំ លទ្ធមហាថេរស្ស វិយ. ឯវំ មហានុភាវមេតំ ទានំ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អទន្តទមនំ ទានំ, ទានំ សព្ពត្ថសាធកំ;

ទានេន បិយវាចាយ, ឧន្នមន្តិ នមន្តិ ចា’’តិ.

២៥២. តស្សេវំ វេរីបុគ្គលេ វូបសន្តបដិឃស្ស យថា បិយាតិប្បិយសហាយកមជ្ឈត្តេសុ, ឯវំ តស្មិម្បិ មេត្តាវសេន ចិត្តំ បវត្តតិ. អថានេន បុនប្បុនំ មេត្តាយន្តេន អត្តនិ បិយបុគ្គលេ មជ្ឈត្តេ វេរីបុគ្គលេតិ ចតូសុ ជនេសុ សមចិត្តតំ សម្បាទេន្តេន សីមាសម្ភេទោ កាតព្ពោ. តស្សិទំ លក្ខណំ, សចេ ឥមស្មិំ បុគ្គលេ បិយមជ្ឈត្តវេរីហិ សទ្ធិំ អត្តចតុត្ថេ ឯកស្មិំ បទេសេ និសិន្នេ ចោរា អាគន្ត្វា ‘‘ភន្តេ, ឯកំ ភិក្ខុំ អម្ហាកំ ទេថា’’តិ វត្វា ‘‘កិំ ការណា’’តិ វុត្តេ ‘‘តំ មារេត្វា គលលោហិតំ គហេត្វា ពលិករណត្ថាយា’’តិ វទេយ្យុំ, តត្រ ចេសោ ភិក្ខុ ‘‘អសុកំ វា អសុកំ វា គណ្ហន្តូ’’តិ ចិន្តេយ្យ, អកតោវ ហោតិ សីមាសម្ភេទោ. សចេបិ ‘‘មំ គណ្ហន្តុ, មា ឥមេ តយោ’’តិបិ ចិន្តេយ្យ, អកតោវ ហោតិ សីមាសម្ភេទោ. កស្មា? យស្ស យស្ស ហិ គហណមិច្ឆតិ, តស្ស តស្ស អហិតេសី ហោតិ, ឥតរេសំយេវ ហិតេសី ហោតិ.

យទា បន ចតុន្នំ ជនានមន្តរេ ឯកម្បិ ចោរានំ ទាតព្ពំ ន បស្សតិ, អត្តនិ ច តេសុ ច តីសុ ជនេសុ សមមេវ ចិត្តំ បវត្តេតិ, កតោ ហោតិ សីមាសម្ភេទោ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘អត្តនិ ហិតមជ្ឈត្តេ, អហិតេ ច ចតុព្ពិធេ;

យទា បស្សតិ នានត្តំ, ហិតចិត្តោវ បាណិនំ.

‘‘ន និកាមលាភី មេត្តាយ, កុសលីតិ បវុច្ចតិ;

យទា ចតស្សោ សីមាយោ, សម្ភិន្នា ហោន្តិ ភិក្ខុនោ.

‘‘សមំ ផរតិ មេត្តាយ, សព្ពលោកំ សទេវកំ;

មហាវិសេសោ បុរិមេន, យស្ស សីមា ន ញាយតី’’តិ.

២៥៣. ឯវំ សីមាសម្ភេទសមកាលមេវ ច ឥមិនា ភិក្ខុនា និមិត្តញ្ច ឧបចារញ្ច លទ្ធំ ហោតិ. សីមាសម្ភេទេ បន កតេ តមេវ និមិត្តំ អាសេវន្តោ ភាវេន្តោ ពហុលីករោន្តោ អប្បកសិរេនេវ បថវីកសិណេ វុត្តនយេនេវ អប្បនំ បាបុណាតិ.

ឯត្តាវតានេន អធិគតំ ហោតិ បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ តិវិធកល្យាណំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ បឋមជ្ឈានំ មេត្តាសហគតំ. អធិគតេ ច តស្មិំ តទេវ និមិត្តំ អាសេវន្តោ ភាវេន្តោ ពហុលីករោន្តោ អនុបុព្ពេន ចតុក្កនយេ ទុតិយតតិយជ្ឈានានិ, បញ្ចកនយេ ទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានានិ ច បាបុណាតិ.

សោ ហិ បឋមជ្ឈានាទីនំ អញ្ញតរវសេន មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ. តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ. ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាបជ្ជេន ផរិត្វា វិហរតិ (វិភ. ៦៤២; ទី. និ. ១.៥៥៦). បឋមជ្ឈានាទិវសេន អប្បនាប្បត្តចិត្តស្សេវ ហិ អយំ វិកុព្ពនា សម្បជ្ជតិ.

២៥៤. ឯត្ថ ច មេត្តាសហគតេនាតិ មេត្តាយ សមន្នាគតេន. ចេតសាតិ ចិត្តេន. ឯកំ ទិសន្តិ ឯកមេកិស្សា ទិសាយ បឋមបរិគ្គហិតំ សត្តំ ឧបាទាយ ឯកទិសាបរិយាបន្នសត្តផរណវសេន វុត្តំ. ផរិត្វាតិ ផុសិត្វា អារម្មណំ កត្វា. វិហរតីតិ ព្រហ្មវិហារាធិដ្ឋិតំ ឥរិយាបថវិហារំ បវត្តេតិ. តថា ទុតិយន្តិ យថា បុរត្ថិមាទីសុ ទិសាសុ យំកិញ្ចិ ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថេវ តទនន្តរំ ទុតិយំ តតិយំ ចតុត្ថញ្ចាតិ អត្ថោ. ឥតិ ឧទ្ធន្តិ ឯតេនេវ នយេន ឧបរិមំ ទិសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អធោ តិរិយន្តិ អធោទិសម្បិ តិរិយំទិសម្បិ ឯវមេវ. តត្ថ ច អធោតិ ហេដ្ឋា. តិរិយន្តិ អនុទិសាសុ. ឯវំ សព្ពទិសាសុ អស្សមណ្ឌលេ អស្សមិវ មេត្តាសហគតំ ចិត្តំ សារេតិបិ បច្ចាសារេតិបីតិ. ឯត្តាវតា ឯកំ ទិសំ បរិគ្គហេត្វា ឱធិសោ មេត្តាផរណំ ទស្សិតំ.

សព្ពធីតិអាទិ បន អនោធិសោ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពធីតិ សព្ពត្ថ. សព្ពត្តតាយាតិ សព្ពេសុ ហីនមជ្ឈិមុក្កដ្ឋមិត្តសបត្តមជ្ឈត្តាទិប្បភេទេសុ អត្តតាយ. ‘‘អយំ បរសត្តោ’’តិ វិភាគំ អកត្វា អត្តសមតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា សព្ពត្តតាយាតិ សព្ពេន ចិត្តភាគេន ឦសកម្បិ ពហិ អវិក្ខិបមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពាវន្តន្តិ សព្ពសត្តវន្តំ, សព្ពសត្តយុត្តន្តិ អត្ថោ. លោកន្តិ សត្តលោកំ. វិបុលេនាតិឯវមាទិបរិយាយទស្សនតោ បនេត្ថ បុន មេត្តាសហគតេនាតិ វុត្តំ. យស្មា វា ឯត្ថ ឱធិសោ ផរណេ វិយ បុន តថាសទ្ទោ ឥតិសទ្ទោ វា ន វុត្តោ, តស្មា បុន មេត្តាសហគតេន ចេតសាតិ វុត្តំ. និគមវសេន វា ឯតំ វុត្តំ. វិបុលេនាតិ ឯត្ថ ច ផរណវសេន វិបុលតា ទដ្ឋព្ពា. ភូមិវសេន បន ឯតំ មហគ្គតំ បគុណវសេន ច អប្បមាណសត្តារម្មណវសេន ច អប្បមាណំ, ព្យាបាទបច្ចត្ថិកប្បហានេន អវេរំ, ទោមនស្សប្បហានតោ អព្យាបជ្ជំ, និទ្ទុក្ខន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អយំ មេត្តាសហគតេន ចេតសាតិអាទិនា នយេន វុត្តាយ វិកុព្ពនាយ អត្ថោ.

២៥៥. យថា ចាយំ អប្បនាប្បត្តចិត្តស្សេវ វិកុព្ពនា សម្បជ្ជតិ, តថា យម្បិ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ២.២២) ‘‘បញ្ចហាការេហិ អនោធិសោផរណា មេត្តាចេតោវិមុត្តិ, សត្តហាការេហិ ឱធិសោផរណា មេត្តា ចេតោវិមុត្តិ, ទសហាការេហិ ទិសាផរណា មេត្តា ចេតោវិមុត្តី’’តិ វុត្តំ, តម្បិ អប្បនាប្បត្តចិត្តស្សេវ សម្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ច សព្ពេ សត្តា អវេរា អព្យាបជ្ជា អនីឃា សុខី អត្តានំ បរិហរន្តុ, សព្ពេ បាណា, សព្ពេ ភូតា, សព្ពេ បុគ្គលា, សព្ពេ អត្តភាវបរិយាបន្នា អវេរា…បេ… បរិហរន្តូតិ ឥមេហិ បញ្ចហាការេហិ អនោធិសោផរណា មេត្តា ចេតោវិមុត្តិ វេទិតព្ពា.

សព្ពា ឥត្ថិយោ អវេរា…បេ… អត្តានំ បរិហរន្តុ, សព្ពេ បុរិសា, សព្ពេ អរិយា, សព្ពេ អនរិយា, សព្ពេ ទេវា, សព្ពេ មនុស្សា, សព្ពេ វិនិបាតិកា អវេរា…បេ… បរិហរន្តូតិ ឥមេហិ សត្តហាការេហិ ឱធិសោផរណា មេត្តា ចេតោវិមុត្តិ វេទិតព្ពា.

សព្ពេ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សត្តា អវេរា…បេ… អត្តានំ បរិហរន្តុ. សព្ពេ បច្ឆិមាយ ទិសាយ, សព្ពេ ឧត្តរាយ ទិសាយ, សព្ពេ ទក្ខិណាយ ទិសាយ, សព្ពេ បុរត្ថិមាយ អនុទិសាយ, សព្ពេ បច្ឆិមាយ អនុទិសាយ, សព្ពេ ឧត្តរាយ អនុទិសាយ, សព្ពេ ទក្ខិណាយ អនុទិសាយ, សព្ពេ ហេដ្ឋិមាយ ទិសាយ, សព្ពេ ឧបរិមាយ ទិសាយ សត្តា អវេរា…បេ… បរិហរន្តុ. សព្ពេ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បាណា, ភូតា, បុគ្គលា, អត្តភាវបរិយាបន្នា, អវេរា…បេ… បរិហរន្តុ. សព្ពា បុរត្ថិមាយ ទិសាយ ឥត្ថិយោ, សព្ពេ បុរិសា, អរិយា, អនរិយា, ទេវា, មនុស្សា, វិនិបាតិកា អវេរា…បេ… បរិហរន្តុ. សព្ពា បច្ឆិមាយ ទិសាយ, ឧត្តរាយ, ទក្ខិណាយ, បុរត្ថិមាយ អនុទិសាយ, បច្ឆិមាយ, ឧត្តរាយ, ទក្ខិណាយ អនុទិសាយ, ហេដ្ឋិមាយ ទិសាយ, ឧបរិមាយ ទិសាយ ឥត្ថិយោ…បេ… វិនិបាតិកា អវេរា អព្យាបជ្ជា អនីឃា សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូតិ ឥមេហិ ទសហាការេហិ ទិសាផរណា មេត្តា ចេតោវិមុត្តិ វេទិតព្ពា.

២៥៦. តត្ថ សព្ពេតិ អនវសេសបរិយាទានមេតំ. សត្តាតិ រូបាទីសុ ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគេន សត្តា វិសត្តាតិ សត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –