១០. អារុប្បនិទ្ទេសោ

បឋមារុប្បវណ្ណនា

២៧៥. ព្រហ្មវិហារានន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋេសុ បន ចតូសុ អារុប្បេសុ អាកាសានញ្ចាយតនំ តាវ ភាវេតុកាមោ ‘‘ទិស្សន្តេ ខោ បន រូបាធិករណំ ទណ្ឌាទានសត្ថាទានកលហវិគ្គហវិវាទា, នត្ថិ ខោ បនេតំ សព្ពសោ អារុប្បេតិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ រូបានំយេវ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ២.១០៣) វចនតោ ឯតេសំ ទណ្ឌាទានាទីនញ្ចេវ ចក្ខុសោតរោគាទីនញ្ច អាពាធសហស្សានំ វសេន ករជរូបេ អាទីនវំ ទិស្វា តស្ស សមតិក្កមាយ ឋបេត្វា បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណំ នវសុ បថវីកសិណាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧប្បាទេតិ.

តស្ស កិញ្ចាបិ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានវសេន ករជរូបំ អតិក្កន្តំ ហោតិ, អថ ខោ កសិណរូបម្បិ យស្មា តប្បដិភាគមេវ, តស្មា តម្បិ សមតិក្កមិតុកាមោ ហោតិ. កថំ? យថា អហិភីរុកោ បុរិសោ អរញ្ញេ សប្បេន អនុពទ្ធោ វេគេន បលាយិត្វា បលាតដ្ឋានេ លេខាចិត្តំ តាលបណ្ណំ វា វល្លិំ វា រជ្ជុំ វា ផលិតាយ វា បន បថវិយា ផលិតន្តរំ ទិស្វា ភាយតេវ ឧត្តសតេវ, នេវ នំ ទក្ខិតុកាមោ ហោតិ. យថា ច អនត្ថការិនា វេរិបុរិសេន សទ្ធិំ ឯកគាមេ វសមានោ បុរិសោ តេន វធពន្ធគេហឈាបនាទីហិ ឧបទ្ទុតោ អញ្ញំ គាមំ វសនត្ថាយ គន្ត្វា តត្រាបិ វេរិនា សមានរូបសទ្ទសមុទាចារំ បុរិសំ ទិស្វា ភាយតេវ ឧត្តសតេវ, នេវ នំ ទក្ខិតុកាមោ ហោតិ.

តត្រិទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – តេសំ ហិ បុរិសានំ អហិនា វេរិនា វា ឧបទ្ទុតកាលោ វិយ ភិក្ខុនោ អារម្មណវសេន ករជរូបសមង្គិកាលោ. តេសំ វេគេន បលាយនអញ្ញគាមគមនានិ វិយ ភិក្ខុនោ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានវសេន ករជរូបសមតិក្កមនកាលោ. តេសំ បលាតដ្ឋានេ ច អញ្ញគាមេ ច លេខាចិត្តតាលបណ្ណាទីនិ ចេវ វេរិសទិសំ បុរិសញ្ច ទិស្វា ភយសន្តាសអទស្សនកាមតា វិយ ភិក្ខុនោ កសិណរូបម្បិ តប្បដិភាគមេវ ឥទន្តិ សល្លក្ខេត្វា តម្បិ សមតិក្កមិតុកាមតា. សូករាភិហតសុនខបិសាចភីរុកាទិកាបិ ចេត្ថ ឧបមា វេទិតព្ពា.

២៧៦. ឯវំ សោ តស្មា ចតុត្ថជ្ឈានស្ស អារម្មណភូតា កសិណរូបា និព្ពិជ្ជ បក្កមិតុកាមោ បញ្ចហាការេហិ ចិណ្ណវសី ហុត្វា បគុណរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ តស្មិំ ឈានេ ‘‘ឥមំ មយា និព្ពិណ្ណំ រូបំ អារម្មណំ ករោតី’’តិ ច, ‘‘អាសន្នសោមនស្សបច្ចត្ថិក’’ន្តិ ច, ‘‘សន្តវិមោក្ខតោ ឱឡារិក’’ន្តិ ច អាទីនវំ បស្សតិ. អង្គោឡារិកតា បនេត្ថ នត្ថិ. យថេវ ហេតំ រូបំ ទុវង្គិកំ, ឯវំ អារុប្បានិបីតិ.

សោ តត្ថ ឯវំ អាទីនវំ ទិស្វា និកន្តិំ បរិយាទាយ អាកាសានញ្ចាយតនំ សន្តតោ អនន្តតោ មនសិករិត្វា ចក្កវាឡបរិយន្តំ វា យត្តកំ ឥច្ឆតិ តត្តកំ វា កសិណំ បត្ថរិត្វា តេន ផុដ្ឋោកាសំ ‘‘អាកាសោ អាកាសោ’’តិ វា, ‘‘អនន្តោ អាកាសោ’’តិ វា មនសិករោន្តោ ឧគ្ឃាដេតិ កសិណំ. ឧគ្ឃាដេន្តោ ហិ នេវ កិលញ្ជំ វិយ សំវេល្លេតិ, ន កបាលតោ បូវំ វិយ ឧទ្ធរតិ, កេវលំ បន តំ នេវ អាវជ្ជេតិ, ន មនសិ ករោតិ, ន បច្ចវេក្ខតិ, អនាវជ្ជេន្តោ អមនសិករោន្តោ អបច្ចវេក្ខន្តោ ច អញ្ញទត្ថុ តេន ផុដ្ឋោកាសំ ‘‘អាកាសោ អាកាសោ’’តិ មនសិករោន្តោ កសិណំ ឧគ្ឃាដេតិ នាម. កសិណម្បិ ឧគ្ឃាដិយមានំ នេវ ឧព្ពដ្ដតិ ន វិវដ្ដតិ, កេវលំ ឥមស្ស អមនសិការញ្ច ‘‘អាកាសោ អាកាសោ’’តិ មនសិការញ្ច បដិច្ច ឧគ្ឃាដិតំ នាម ហោតិ, កសិណុគ្ឃាដិមាកាសមត្តំ បញ្ញាយតិ. កសិណុគ្ឃាដិមាកាសន្តិ វា កសិណផុដ្ឋោកាសោតិ វា កសិណវិវិត្តាកាសន្តិ វា សព្ពមេតំ ឯកមេវ.

សោ តំ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសនិមិត្តំ ‘‘អាកាសោ អាកាសោ’’តិ បុនប្បុនំ អាវជ្ជេតិ, តក្កាហតំ វិតក្កាហតំ ករោតិ. តស្សេវំ បុនប្បុនំ អាវជ្ជយតោ តក្កាហតំ វិតក្កាហតំ ករោតោ នីវរណានិ វិក្ខម្ភន្តិ, សតិ សន្តិដ្ឋតិ, ឧបចារេន ចិត្តំ សមាធិយតិ. សោ តំ និមិត្តំ បុនប្បុនំ អាសេវតិ, ភាវេតិ, ពហុលីករោតិ. តស្សេវំ បុនប្បុនំ អាវជ្ជយតោ មនសិករោតោ បថវីកសិណាទីសុ រូបាវចរចិត្តំ វិយ អាកាសេ អាកាសានញ្ចាយតនចិត្តំ អប្បេតិ. ឥធាបិ ហិ បុរិមភាគេ តីណិ ចត្តារិ វា ជវនានិ កាមាវចរានិ ឧបេក្ខាវេទនាសម្បយុត្តានេវ ហោន្តិ. ចតុត្ថំ បញ្ចមំ វា អរូបាវចរំ. សេសំ បថវីកសិណេ វុត្តនយមេវ.

អយំ បន វិសេសោ, ឯវំ ឧប្បន្នេ អរូបាវចរចិត្តេ សោ ភិក្ខុ យថា នាម យានប្បុតោឡិ កុម្ភិមុខាទីនំ អញ្ញតរំ នីលបិលោតិកាយ វា បីតលោហិតោទាតាទីនំ វា អញ្ញតរាយ បិលោតិកាយ ពន្ធិត្វា បេក្ខមានោ បុរិសោ វាតវេគេន វា អញ្ញេន វា កេនចិ អបនីតាយ បិលោតិកាយ អាកាសំយេវ បេក្ខមានោ តិដ្ឋេយ្យ, ឯវមេវ បុព្ពេ កសិណមណ្ឌលំ ឈានចក្ខុនា បេក្ខមានោ វិហរិត្វា ‘‘អាកាសោ អាកាសោ’’តិ ឥមិនា បរិកម្មមនសិការេន សហសា អបនីតេ តស្មិំ និមិត្តេ អាកាសញ្ញេវ បេក្ខមានោ វិហរតិ. ឯត្តាវតា ចេស ‘‘សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ វុច្ចតិ (វិភ. ៥០៨; ទី. និ. ២.១២៩).

២៧៧. តត្ថ សព្ពសោតិ សព្ពាការេន, សព្ពាសំ វា អនវសេសានន្តិ អត្ថោ. រូបសញ្ញានន្តិ សញ្ញាសីសេន វុត្តរូបាវចរជ្ឈានានញ្ចេវ តទារម្មណានញ្ច. រូបាវចរជ្ឈានម្បិ ហិ រូបន្តិ វុច្ចតិ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១២៩), តស្ស អារម្មណម្បិ ‘‘ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៧៣), តស្មា ឥធ រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញាតិ ឯវំ សញ្ញាសីសេន វុត្តរូបាវចរជ្ឈានស្សេតំ អធិវចនំ. រូបំ សញ្ញា អស្សាតិ រូបសញ្ញំ. រូបំ អស្ស នាមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បថវីកសិណាទិភេទស្ស តទារម្មណស្ស ចេតំ អធិវចនន្តិ វេទិតព្ពំ. សមតិក្កមាតិ វិរាគា និរោធា ច. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ឯតាសំ កុសលវិបាកកិរិយវសេន បញ្ចទសន្នំ ឈានសង្ខាតានំ រូបសញ្ញានំ, ឯតេសញ្ច បថវីកសិណាទិវសេន នវន្នំ អារម្មណសង្ខាតានំ រូបសញ្ញានំ សព្ពាការេន អនវសេសានំ វា វិរាគា ច និរោធា ច វិរាគហេតុញ្ចេវ និរោធហេតុញ្ច អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ន ហិ សក្កា សព្ពសោ អនតិក្កន្តរូបសញ្ញេន ឯតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុន្តិ.

តត្ថ យស្មា អារម្មណេ អវិរត្តស្ស សញ្ញាសមតិក្កមោ ន ហោតិ, សមតិក្កន្តាសុ ច សញ្ញាសុ អារម្មណំ សមតិក្កន្តមេវ ហោតិ. តស្មា អារម្មណសមតិក្កមំ អវត្វា ‘‘តត្ថ កតមា រូបសញ្ញា? រូបាវចរសមាបត្តិំ សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ, ឥមា វុច្ចន្តិ រូបសញ្ញាយោ. ឥមា រូបសញ្ញាយោ អតិក្កន្តោ ហោតិ វីតិក្កន្តោ សមតិក្កន្តោ. តេន វុច្ចតិ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា’’តិ (វិភ. ៦០២) ឯវំ វិភង្គេ សញ្ញានំយេវ សមតិក្កមោ វុត្តោ. យស្មា បន អារម្មណសមតិក្កមេន បត្តព្ពា ឯតា សមាបត្តិយោ, ន ឯកស្មិញ្ញេវ អារម្មណេ បឋមជ្ឈានាទីនិ វិយ. តស្មា អយំ អារម្មណសមតិក្កមវសេនាបិ អត្ថវណ្ណនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

២៧៨. បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមាតិ ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ រូបាទីនំ អារម្មណានញ្ច បដិឃាតេន សមុប្បន្នា សញ្ញា បដិឃសញ្ញា. រូបសញ្ញាទីនំ ឯតមធិវចនំ. យថាហ – ‘‘តត្ថ កតមា បដិឃសញ្ញា? រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា គន្ធសញ្ញា រសសញ្ញា ផោដ្ឋព្ពសញ្ញា, ឥមា វុច្ចន្តិ បដិឃសញ្ញាយោ’’តិ (វិភ. ៦០៣). តាសំ កុសលវិបាកានំ បញ្ចន្នំ, អកុសលវិបាកានំ បញ្ចន្នន្តិ សព្ពសោ ទសន្នម្បិ បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា បហានា អសមុប្បាទា អប្បវត្តិំ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

កាមញ្ចេតា បឋមជ្ឈានាទីនិ សមាបន្នស្សាបិ ន សន្តិ. ន ហិ តស្មិំ សមយេ បញ្ចទ្វារវសេន ចិត្តំ បវត្តតិ. ឯវំ សន្តេបិ អញ្ញត្ថ បហីនានំ សុខទុក្ខានំ ចតុត្ថជ្ឈានេ វិយ, សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ តតិយមគ្គេ វិយ ច ឥមស្មិំ ឈានេ ឧស្សាហជននត្ថំ ឥមស្ស ឈានស្ស បសំសាវសេន ឯតាសមេត្ថ វចនំ វេទិតព្ពំ.

អថ វា កិញ្ចាបិ តា រូបាវចរំ សមាបន្នស្សាបិ ន សន្តិ, អថ ខោ ន បហីនត្តា ន សន្តិ. ន ហិ រូបវិរាគាយ រូបាវចរភាវនា សំវត្តតិ, រូបាយត្តា ច ឯតាសំ បវត្តិ. អយំ បន ភាវនា រូបវិរាគាយ សំវត្តតិ. តស្មា តា ឯត្ថ បហីនាតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ន កេវលញ្ច វត្តុំ, ឯកំសេនេវ ឯវំ ធារេតុម្បិ វដ្ដតិ. តាសញ្ហិ ឥតោ បុព្ពេ អប្បហីនត្តាយេវ បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស សទ្ទោ ‘‘កណ្ដកោ’’តិ (អ. និ. ១០.៧២) វុត្តោ ភគវតា. ឥធ ច បហីនត្តាយេវ អរូបសមាបត្តីនំ អានេញ្ជតា (វិភ. ២២៦) សន្តវិមោក្ខតា (ម. និ. ១.៦៦) ច វុត្តា. អាឡារោ ច កាលាមោ អរូបសមាបន្នោ បញ្ចមត្តានិ សកដសតានិ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កមន្តានិ នេវ អទ្ទស, ន បន សទ្ទំ អស្សោសីតិ (ទី. និ. ២.១៩២).

២៧៩. នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការាតិ នានត្តេ វា គោចរេ បវត្តានំ សញ្ញានំ, នានត្តានំ វា សញ្ញានំ. យស្មា ហិ ឯតា ‘‘តត្ថ កតមា នានត្តសញ្ញា? អសមាបន្នស្ស មនោធាតុសមង្គិស្ស វា មនោវិញ្ញាណធាតុសមង្គិស្ស វា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ, ឥមា វុច្ចន្តិ នានត្តសញ្ញាយោ’’តិ ឯវំ វិភង្គេ (វិភ. ៦០៤) វិភជិត្វា វុត្តា ឥធ អធិប្បេតា អសមាបន្នស្ស មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុសង្គហិតា សញ្ញា រូបសទ្ទាទិភេទេ នានត្តេ នានាសភាវេ គោចរេ បវត្តន្តិ, យស្មា ចេតា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលសញ្ញា, ទ្វាទសាកុសលសញ្ញា, ឯកាទស កាមាវចរកុសលវិបាកសញ្ញា, ទ្វេ អកុសលវិបាកសញ្ញា, ឯកាទស កាមាវចរកិរិយសញ្ញាតិ ឯវំ ចតុចត្តាលីសម្បិ សញ្ញា នានត្តា នានាសភាវា អញ្ញមញ្ញំ អសទិសា, តស្មា នានត្តសញ្ញាតិ វុត្តា. តាសំ សព្ពសោ នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា អនាវជ្ជនា អសមន្នាហារា អបច្ចវេក្ខណា. យស្មា តា នាវជ្ជេតិ, ន មនសិ ករោតិ, ន បច្ចវេក្ខតិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ.

យស្មា ចេត្ថ បុរិមា រូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា ច ឥមិនា ឈានេន និព្ពត្តេ ភវេបិ ន វិជ្ជន្តិ. បគេវ តស្មិំ ភវេ ឥមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរណកាលេ, តស្មា តាសំ សមតិក្កមា អត្ថង្គមាតិ ទ្វេធាបិ អភាវោយេវ វុត្តោ. នានត្តសញ្ញាសុ បន យស្មា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលសញ្ញា, នវ កិរិយសញ្ញា, ទសាកុសលសញ្ញាតិ ឥមា សត្តវីសតិសញ្ញា ឥមិនា ឈានេន និព្ពត្តេ ភវេ វិជ្ជន្តិ, តស្មា តាសំ អមនសិការាតិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្រាបិ ហិ ឥមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តោ តាសំ អមនសិការាយេវ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, តា បន មនសិករោន្តោ អសមាបន្នោ ហោតីតិ.

សង្ខេបតោ ចេត្ថ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមាតិ ឥមិនា សព្ពរូបាវចរធម្មានំ បហានំ វុត្តំ. បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការាតិ ឥមិនា សព្ពេសំ កាមាវចរចិត្តចេតសិកានំ បហានញ្ច អមនសិការោ ច វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

២៨០. អនន្តោ អាកាសោតិ ឯត្ថ នាស្ស ឧប្បាទន្តោ វា វយន្តោ វា បញ្ញាយតីតិ អនន្តោ. អាកាសោតិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសោ វុច្ចតិ. មនសិការវសេនាបិ ចេត្ថ អនន្តតា វេទិតព្ពា. តេនេវ វិភង្គេ វុត្តំ ‘‘តស្មិំ អាកាសេ ចិត្តំ ឋបេតិ, សណ្ឋបេតិ, អនន្តំ ផរតិ, តេន វុច្ចតិ អនន្តោ អាកាសោ’’តិ (វិភ. ៦០៥).

អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ឯត្ថ បន នាស្ស អន្តោតិ អនន្តំ, អាកាសំ អនន្តំ អាកាសានន្តំ, អាកាសានន្តមេវ អាកាសានញ្ចំ, តំ អាកាសានញ្ចំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនមស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស ទេវានំ ទេវាយតនមិវាតិ អាកាសានញ្ចាយតនំ.

ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ តមាកាសានញ្ចាយតនំ បត្វា និប្ផាទេត្វា តទនុរូបេន ឥរិយាបថវិហារេន វិហរតីតិ.

អយំ អាកាសានញ្ចាយតនកម្មដ្ឋានេ វិត្ថារកថា.

វិញ្ញាណញ្ចាយតនកថា

២៨១. វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ភាវេតុកាមេន បន បញ្ចហាការេហិ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយំ ចិណ្ណវសីភាវេន ‘‘អាសន្នរូបាវចរជ្ឈានបច្ចត្ថិកា អយំ សមាបត្តិ, នោ ច វិញ្ញាណញ្ចាយតនមិវ សន្តា’’តិ អាកាសានញ្ចាយតនេ អាទីនវំ ទិស្វា តត្ថ និកន្តិំ បរិយាទាយ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សន្តតោ មនសិករិត្វា តំ អាកាសំ ផរិត្វា បវត្តវិញ្ញាណំ ‘‘វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ បុនប្បុនំ អាវជ្ជិតព្ពំ, មនសិកាតព្ពំ, បច្ចវេក្ខិតព្ពំ, តក្កាហតំ វិតក្កាហតំ កាតព្ពំ. ‘‘អនន្តំ អនន្ត’’ន្តិ បន ន មនសិកាតព្ពំ.

តស្សេវំ តស្មិំ និមិត្តេ បុនប្បុនំ ចិត្តំ ចារេន្តស្ស នីវរណានិ វិក្ខម្ភន្តិ, សតិ សន្តិដ្ឋតិ, ឧបចារេន ចិត្តំ សមាធិយតិ. សោ តំ និមិត្តំ បុនប្បុនំ អាសេវតិ, ភាវេតិ, ពហុលីករោតិ. តស្សេវំ ករោតោ អាកាសេ អាកាសានញ្ចាយតនំ វិយ អាកាសផុដេ វិញ្ញាណេ វិញ្ញាណញ្ចាយតនចិត្តំ អប្បេតិ. អប្បនានយោ បនេត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឯត្តាវតា ចេស ‘‘សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (វិភ. ៥០៨; ទី. និ. ២.១២៩) វុច្ចតិ.

២៨២. តត្ថ សព្ពសោតិ ឥទំ វុត្តនយមេវ. អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មាតិ ឯត្ថ បន បុព្ពេ វុត្តនយេន ឈានម្បិ អាកាសានញ្ចាយតនំ, អារម្មណម្បិ. អារម្មណម្បិ ហិ បុរិមនយេនេវ អាកាសានញ្ចញ្ច តំ បឋមស្ស អារុប្បជ្ឈានស្ស អារម្មណត្តា ទេវានំ ទេវាយតនំ វិយ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ អាកាសានញ្ចាយតនំ. តថា អាកាសានញ្ចញ្ច តំ តស្ស ឈានស្ស សញ្ជាតិហេតុត្តា ‘‘កម្ពោជា អស្សានំ អាយតន’’ន្តិអាទីនិ វិយ សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិបិ អាកាសានញ្ចាយតនំ. ឯវមេតំ ឈានញ្ច អារម្មណញ្ចាតិ ឧភយម្បិ អប្បវត្តិករណេន ច អមនសិករណេន ច សមតិក្កមិត្វាវ យស្មា ឥទំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាតព្ពំ, តស្មា ឧភយម្បេតំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មា’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ តំយេវ អនន្តោ អាកាសោតិ ឯវំ ផរិត្វា បវត្តវិញ្ញាណំ ‘‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឯវំ មនសិករោន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. មនសិការវសេន វា អនន្តំ. សោ ហិ តមាកាសារម្មណំ វិញ្ញាណំ អនវសេសតោ មនសិករោន្តោ ‘‘អនន្ត’’ន្តិ មនសិ ករោតិ. យំ បន វិភង្គេ វុត្តំ ‘‘អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ, តំយេវ អាកាសំ វិញ្ញាណេន ផុដំ មនសិ ករោតិ, អនន្តំ ផរតិ, តេន វុច្ចតិ អនន្តំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ (វិភ. ៦១០).

តត្ថ វិញ្ញាណេនាតិ ឧបយោគត្ថេ ករណវចនំ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ អដ្ឋកថាចរិយា តស្ស អត្ថំ វណ្ណយន្តិ, អនន្តំ ផរតិ តញ្ញេវ អាកាសំ ផុដំ វិញ្ញាណំ មនសិ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ឯត្ថ បន នាស្ស អន្តោតិ អនន្តំ. អនន្តមេវ អានញ្ចំ. វិញ្ញាណំ អានញ្ចំ វិញ្ញាណានញ្ចន្តិ អវត្វា វិញ្ញាណញ្ចន្តិ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ រូឡ្ហីសទ្ទោ. តំ វិញ្ញាណញ្ចំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនមស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស ទេវានំ ទេវាយតនមិវាតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ. សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ.

អយំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនកម្មដ្ឋានេ វិត្ថារកថា.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនកថា

២៨៣. អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ភាវេតុកាមេន បន បញ្ចហាការេហិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយំ ចិណ្ណវសីភាវេន ‘‘អាសន្នអាកាសានញ្ចាយតនបច្ចត្ថិកា អយំ សមាបត្តិ, នោ ច អាកិញ្ចញ្ញាយតនមិវ សន្តា’’តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនេ អាទីនវំ ទិស្វា តត្ថ និកន្តិំ បរិយាទាយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សន្តតោ មនសិករិត្វា តស្សេវ វិញ្ញាណញ្ចាយតនារម្មណភូតស្ស អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណស្ស អភាវោ សុញ្ញតា វិវិត្តាការោ មនសិកាតព្ពោ. កថំ? តំ វិញ្ញាណំ អមនសិករិត្វា ‘‘នត្ថិ នត្ថី’’តិ វា, ‘‘សុញ្ញំ សុញ្ញ’’ន្តិ វា, ‘‘វិវិត្តំ វិវិត្ត’’ន្តិ វា បុនប្បុនំ អាវជ្ជិតព្ពំ, មនសិកាតព្ពំ, បច្ចវេក្ខិតព្ពំ, តក្កាហតំ វិតក្កាហតំ កាតព្ពំ.

តស្សេវំ តស្មិំ និមិត្តេ ចិត្តំ ចារេន្តស្ស នីវរណានិ វិក្ខម្ភន្តិ, សតិ សន្តិដ្ឋតិ, ឧបចារេន ចិត្តំ សមាធិយតិ. សោ តំ និមិត្តំ បុនប្បុនំ អាសេវតិ, ភាវេតិ, ពហុលីករោតិ. តស្សេវំ ករោតោ អាកាសេ ផុដេ មហគ្គតវិញ្ញាណេ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ វិយ តស្សេវ អាកាសំ ផរិត្វា បវត្តស្ស មហគ្គតវិញ្ញាណស្ស សុញ្ញវិវិត្តនត្ថិភាវេ អាកិញ្ចញ្ញាយតនចិត្តំ អប្បេតិ. ឯត្ថាបិ ច អប្បនានយោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

អយំ បន វិសេសោ, តស្មិំ ហិ អប្បនាចិត្តេ ឧប្បន្នេ សោ ភិក្ខុ យថា នាម បុរិសោ មណ្ឌលមាឡាទីសុ កេនចិទេវ ករណីយេន សន្និបតិតំ ភិក្ខុសង្ឃំ ទិស្វា កត្ថចិ គន្ត្វា សន្និបាតកិច្ចាវសានេវ ឧដ្ឋាយ បក្កន្តេសុ ភិក្ខូសុ អាគន្ត្វា ទ្វារេ ឋត្វា បុន តំ ឋានំ ឱលោកេន្តោ សុញ្ញមេវ បស្សតិ, វិវិត្តមេវ បស្សតិ. នាស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘ឯត្តកា នាម ភិក្ខូ កាលង្កតា វា ទិសាបក្កន្តា វា’’តិ, អថ ខោ សុញ្ញមិទំ វិវិត្តន្តិ នត្ថិភាវមេវ បស្សតិ, ឯវមេវ បុព្ពេ អាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនជ្ឈានចក្ខុនា បស្សន្តោ វិហរិត្វា ‘‘នត្ថិ នត្ថី’’តិអាទិនា បរិកម្មមនសិការេន អន្តរហិតេ តស្មិំ វិញ្ញាណេ តស្ស អបគមសង្ខាតំ អភាវមេវ បស្សន្តោ វិហរតិ. ឯត្តាវតា ចេស ‘‘សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម នត្ថិ កិញ្ចីតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (វិភ. ៥០៨; ទី. និ. ២.១២៩) វុច្ចតិ.

២៨៤. ឥធាបិ សព្ពសោតិ ឥទំ វុត្តនយមេវ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនន្តិ ឯត្ថាបិ ច បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ឈានម្បិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ អារម្មណម្បិ. អារម្មណម្បិ ហិ បុរិមនយេនេវ វិញ្ញាណញ្ចញ្ច តំ ទុតិយស្ស អារុប្បជ្ឈានស្ស អារម្មណត្តា ទេវានំ ទេវាយតនំ វិយ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ. តថា វិញ្ញាណញ្ចញ្ច តំ តស្សេវ ឈានស្ស សញ្ជាតិហេតុត្តា ‘‘កម្ពោជា អស្សានំ អាយតន’’ន្តិអាទីនិ វិយ សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិបិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ. ឯវមេតំ ឈានញ្ច អារម្មណញ្ចាតិ ឧភយម្បិ អប្បវត្តិករណេន ច អមនសិករណេន ច សមតិក្កមិត្វាវ យស្មា ឥទំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាតព្ពំ, តស្មា ឧភយម្បេតំ ឯកជ្ឈំ កត្វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មាតិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

នត្ថិ កិញ្ចីតិ នត្ថិ នត្ថិ, សុញ្ញំ សុញ្ញំ, វិវិត្តំ វិវិត្តន្តិ ឯវំ មនសិករោន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. យម្បិ វិភង្គេ វុត្តំ ‘‘នត្ថិ កិញ្ចីតិ តញ្ញេវ វិញ្ញាណំ អភាវេតិ វិភាវេតិ អន្តរធាបេតិ នត្ថិ កិញ្ចីតិ បស្សតិ, តេន វុច្ចតិ នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ, តំ កិញ្ចាបិ ខយតោ សម្មសនំ វិយ វុត្តំ, អថ ខ្វស្ស ឯវមេវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តញ្ហិ វិញ្ញាណំ អនាវជ្ជេន្តោ អមនសិករោន្តោ អបច្ចវេក្ខន្តោ កេវលមស្ស នត្ថិភាវំ សុញ្ញភាវំ វិវិត្តភាវមេវ មនសិករោន្តោ អភាវេតិ វិភាវេតិ អន្តរធាបេតីតិ វុច្ចតិ, ន អញ្ញថាតិ.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ឯត្ថ បន នាស្ស កិញ្ចនន្តិ អកិញ្ចនំ, អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ អស្ស អវសិដ្ឋំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. អកិញ្ចនស្ស ភាវោ អាកិញ្ចញ្ញំ, អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណាបគមស្សេតំ អធិវចនំ. តំ អាកិញ្ចញ្ញំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនមស្ស ឈានស្ស ទេវានំ ទេវាយតនមិវាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ.

អយំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនកម្មដ្ឋានេ វិត្ថារកថា.

នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកថា

២៨៥. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ភាវេតុកាមេន បន បញ្ចហាការេហិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយំ ចិណ្ណវសីភាវេន ‘‘អាសន្នវិញ្ញាណញ្ចាយតនបច្ចត្ថិកា អយំ សមាបត្តិ, នោ ច នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ វិយ សន្តា’’តិ វា ‘‘សញ្ញា រោគោ, សញ្ញា គណ្ឌោ, សញ្ញា សល្លំ, ឯតំ សន្តំ, ឯតំ បណីតំ យទិទំ នេវសញ្ញានាសញ្ញា’’តិ វា ឯវំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ អាទីនវំ, ឧបរិ អានិសំសញ្ច ទិស្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ និកន្តិំ បរិយាទាយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សន្តតោ មនសិករិត្វា ‘‘សាវ អភាវំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តិតា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ សន្តា សន្តា’’តិ បុនប្បុនំ អាវជ្ជិតព្ពា, មនសិកាតព្ពា, បច្ចវេក្ខិតព្ពា, តក្កាហតា វិតក្កាហតា កាតព្ពា.

តស្សេវំ តស្មិំ និមិត្តេ បុនប្បុនំ មានសំ ចារេន្តស្ស នីវរណានិ វិក្ខម្ភន្តិ, សតិ សន្តិដ្ឋតិ, ឧបចារេន ចិត្តំ សមាធិយតិ. សោ តំ និមិត្តំ បុនប្បុនំ អាសេវតិ, ភាវេតិ, ពហុលីករោតិ. តស្សេវំ ករោតោ វិញ្ញាណាបគមេ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ វិយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិសង្ខាតេសុ ចតូសុ ខន្ធេសុ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនចិត្តំ អប្បេតិ. អប្បនានយោ បនេត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឯត្តាវតា ចេស ‘‘សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (វិភ. ៥០៨; ទី. និ. ២.១២៩) វុច្ចតិ.

២៨៦. ឥធាបិ សព្ពសោតិ ឥទំ វុត្តនយមេវ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្មាតិ ឯត្ថាបិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ឈានម្បិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ អារម្មណម្បិ. អារម្មណម្បិ ហិ បុរិមនយេនេវ អាកិញ្ចញ្ញញ្ច តំ តតិយស្ស អារុប្បជ្ឈានស្ស អារម្មណត្តា ទេវានំ ទេវាយតនំ វិយ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. តថា អាកិញ្ចញ្ញញ្ច តំ តស្សេវ ឈានស្ស សញ្ជាតិហេតុត្តា កម្ពោជា អស្សានំ អាយតនន្តិអាទីនិ វិយ សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិបិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. ឯវមេតំ ឈានញ្ច អារម្មណញ្ចាតិ ឧភយម្បិ អប្បវត្តិករណេន ច អមនសិករណេន ច សមតិក្កមិត្វាវ យស្មា ឥទំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាតព្ពំ, តស្មា ឧភយម្បេតំ ឯកជ្ឈំ កត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្មាតិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ ឯត្ថ បន យាយ សញ្ញាយ ភាវតោ តំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ វុច្ចតិ. យថា បដិបន្នស្ស សា សញ្ញា ហោតិ, តំ តាវ ទស្សេតុំ វិភង្គេ ‘‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី’’តិ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘តញ្ញេវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សន្តតោ មនសិ ករោតិ, សង្ខារាវសេសសមាបត្តិំ ភាវេតិ, តេន វុច្ចតិ នេវសញ្ញីនាសញ្ញី’’តិ (វិភ. ៦១៩) វុត្តំ. តត្ថ សន្តតោ មនសិ ករោតីតិ ‘‘សន្តា វតាយំ សមាបត្តិ, យត្រ ហិ នាម នត្ថិភាវម្បិ អារម្មណំ ករិត្វា ឋស្សតី’’តិ ឯវំ សន្តារម្មណតាយ តំ សន្តាតិ មនសិ ករោតិ.

សន្តតោ ចេ មនសិ ករោតិ, កថំ សមតិក្កមោ ហោតីតិ? អសមាបជ្ជិតុកាមតាយ. សោ ហិ កិញ្ចាបិ តំ សន្តតោ មនសិ ករោតិ, អថ ខ្វស្ស ‘‘អហមេតំ អាវជ្ជិស្សាមិ, សមាបជ្ជិស្សាមិ, អធិដ្ឋហិស្សាមិ, វុដ្ឋហិស្សាមិ, បច្ចវេក្ខិស្សាមី’’តិ ឯស អាភោគោ សមន្នាហារោ មនសិការោ ន ហោតិ. កស្មា? អាកិញ្ចញ្ញាយតនតោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស សន្តតរបណីតតរតាយ.

យថា ហិ រាជា មហច្ច រាជានុភាវេន ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ នគរវីថិយំ វិចរន្តោ ទន្តការាទយោ សិប្បិកេ ឯកំ វត្ថំ ទឡ្ហំ និវាសេត្វា ឯកេន សីសំ វេឋេត្វា ទន្តចុណ្ណាទីហិ សមោកិណ្ណគត្តេ អនេកានិ ទន្តវិកតិអាទីនិ សិប្បានិ ករោន្តេ ទិស្វា ‘‘អហោ វត រេ ឆេកា អាចរិយា ឦទិសានិបិ នាម សិប្បានិ ករិស្សន្តី’’តិ ឯវំ តេសំ ឆេកតាយ តុស្សតិ, ន ចស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘អហោ វតាហំ រជ្ជំ បហាយ ឯវរូបោ សិប្បិកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? រជ្ជសិរិយា មហានិសំសតាយ. សោ សិប្បិនោ សមតិក្កមិត្វាវ គច្ឆតិ. ឯវមេវ ឯស កិញ្ចាបិ តំ សមាបត្តិំ សន្តតោ មនសិ ករោតិ, អថ ខ្វស្ស ‘‘អហមេតំ សមាបត្តិំ អាវជ្ជិស្សាមិ, សមាបជ្ជិស្សាមិ, អធិដ្ឋហិស្សាមិ, វុដ្ឋហិស្សាមិ, បច្ចវេក្ខិស្សាមី’’តិ នេវ ឯស អាភោគោ សមន្នាហារោ មនសិការោ ហោតិ.

សោ តំ សន្តតោ មនសិករោន្តោ បុព្ពេ វុត្តនយេន តំ បរមសុខុមំ អប្បនាប្បត្តំ សញ្ញំ បាបុណាតិ, យាយ នេវសញ្ញីនាសញ្ញី នាម ហោតិ, សង្ខារាវសេសសមាបត្តិំ ភាវេតីតិ វុច្ចតិ. សង្ខារាវសេសសមាបត្តិន្តិ អច្ចន្តសុខុមភាវប្បត្តសង្ខារំ ចតុត្ថារុប្បសមាបត្តិំ.

២៨៧. ឥទានិ យំ តំ ឯវមធិគតាយ សញ្ញាយ វសេន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ វុច្ចតិ, តំ អត្ថតោ ទស្សេតុំ ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា’’តិ (វិភ. ៦២០) វុត្តំ. តេសុ ឥធ សមាបន្នស្ស ចិត្តចេតសិកា ធម្មា អធិប្បេតា. វចនត្ថោ បនេត្ថ ឱឡារិកាយ សញ្ញាយ អភាវតោ សុខុមាយ ច ភាវតោ នេវស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស សញ្ញា នាសញ្ញន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញំ. នេវសញ្ញានាសញ្ញញ្ច តំ មនាយតនធម្មាយតនបរិយាបន្នត្តា អាយតនញ្ចាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ. អថ វា យាយមេត្ថ សញ្ញា, សា បដុសញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថតាយ នេវសញ្ញា, សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេន វិជ្ជមានត្តា នាសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញា. នេវសញ្ញានាសញ្ញា ច សា សេសធម្មានំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ.

ន កេវលញ្ចេត្ថ សញ្ញាវ ឯទិសី, អថ ខោ វេទនាបិ នេវវេទនានាវេទនា, ចិត្តម្បិ នេវចិត្តំនាចិត្តំ, ផស្សោបិ នេវផស្សោនាផស្សោ. ឯស នយោ សេសសម្បយុត្តធម្មេសុ. សញ្ញាសីសេន បនាយំ ទេសនា កតាតិ វេទិតព្ពា. បត្តមក្ខនតេលប្បភុតីហិ ច ឧបមាហិ ឯស អត្ថោ វិភាវេតព្ពោ.

សាមណេរោ កិរ តេលេន បត្តំ មក្ខេត្វា ឋបេសិ, តំ យាគុបានកាលេ ថេរោ បត្តមាហរាតិ អាហ. សោ ‘‘បត្តេ តេលមត្ថិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. តតោ ‘‘អាហរ, សាមណេរ, តេលំ, នាឡិំ បូរេស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, តេល’’ន្តិ អាហ. តត្ថ យថា អន្តោវុត្ថត្តា យាគុយា សទ្ធិំ អកប្បិយដ្ឋេន ‘‘តេលមត្ថី’’តិ ហោតិ. នាឡិបូរណាទីនំ វសេន ‘‘នត្ថី’’តិ ហោតិ. ឯវំ សាបិ សញ្ញា បដុសញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថតាយ នេវសញ្ញា, សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេន វិជ្ជមានត្តា នាសញ្ញា ហោតិ.

កិំ បនេត្ថ សញ្ញាកិច្ចន្តិ? អារម្មណសញ្ជាននញ្ចេវ វិបស្សនាយ ច វិសយភាវំ ឧបគន្ត្វា និព្ពិទាជននំ. ទហនកិច្ចមិវ ហិ សុខោទកេ តេជោធាតុ សញ្ជាននកិច្ចំ បេសា បដុំ កាតុំ ន សក្កោតិ. សេសសមាបត្តីសុ សញ្ញា វិយ វិបស្សនាយ វិសយភាវំ ឧបគន្ត្វា និព្ពិទាជននម្បិ កាតុំ ន សក្កោតិ. អញ្ញេសុ ហិ ខន្ធេសុ អកតាភិនិវេសោ ភិក្ខុ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនក្ខន្ធេ សម្មសិត្វា និព្ពិទំ បត្តុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ អបិច អាយស្មា សារិបុត្តោ. បកតិវិបស្សកោ បន មហាបញ្ញោ សារិបុត្តសទិសោវ សក្កុណេយ្យ. សោបិ ‘‘ឯវំ កិរិមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.៩៥) ឯវំ កលាបសម្មសនវសេនេវ, នោ អនុបទធម្មវិបស្សនាវសេន. ឯវំ សុខុមត្តំ គតា ឯសា សមាបត្តិ.

យថា ច បត្តមក្ខនតេលូបមាយ, ឯវំ មគ្គុទកូបមាយបិ អយមត្ថោ វិភាវេតព្ពោ. មគ្គប្បដិបន្នស្ស កិរ ថេរស្ស បុរតោ គច្ឆន្តោ សាមណេរោ ថោកំ ឧទកំ ទិស្វា ‘‘ឧទកំ, ភន្តេ, ឧបាហនា ឱមុញ្ចថា’’តិ អាហ. តតោ ថេរេន ‘‘សចេ ឧទកមត្ថិ, អាហរ ន្ហានសាដិកំ, ន្ហាយិស្សាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. តត្ថ យថា ឧបាហនតេមនមត្តដ្ឋេន ‘‘ឧទកមត្ថី’’តិ ហោតិ, ន្ហាយនដ្ឋេន ‘‘នត្ថី’’តិ ហោតិ. ឯវម្បិ សា បដុសញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថតាយ នេវសញ្ញា, សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេន វិជ្ជមានត្តា នាសញ្ញា ហោតិ.

ន កេវលញ្ច ឯតាហេវ, អញ្ញាហិបិ អនុរូបាហិ ឧបមាហិ ឯស អត្ថោ វិភាវេតព្ពោ. ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ឥទំ វុត្តនយមេវាតិ.

អយំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកម្មដ្ឋានេ វិត្ថារកថា.

បកិណ្ណកកថា

២៨៨. អសទិសរូបោ នាថោ, អារុប្បំ យំ ចតុព្ពិធំ អាហ.

តំ ឥតិ ញត្វា តស្មិំ, បកិណ្ណកកថាបិ វិញ្ញេយ្យា.

២៨៩. អារុប្បសមាបត្តិយោ ហិ –

អារម្មណាតិក្កមតោ, ចតស្សោបិ ភវន្តិមា;

អង្គាតិក្កមមេតាសំ, ន ឥច្ឆន្តិ វិភាវិនោ.

ឯតាសុ ហិ រូបនិមិត្តាតិក្កមតោ បឋមា, អាកាសាតិក្កមតោ ទុតិយា, អាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណាតិក្កមតោ តតិយា. អាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណស្ស អបគមាតិក្កមតោ ចតុត្ថីតិ សព្ពថា អារម្មណាតិក្កមតោ ចតស្សោបិ ភវន្តិមា អារុប្បសមាបត្តិយោតិ វេទិតព្ពា. អង្គាតិក្កមំ បន ឯតាសំ ន ឥច្ឆន្តិ បណ្ឌិតា. ន ហិ រូបាវចរសមាបត្តីសុ វិយ ឯតាសុ អង្គាតិក្កមោ អត្ថិ. សព្ពាសុបិ ហិ ឯតាសុ ឧបេក្ខា, ចិត្តេកគ្គតាតិ ទ្វេ ឯវ ឈានង្គានិ ហោន្តិ.

២៩០. ឯវំ សន្តេបិ –

សុប្បណីតតរា ហោន្តិ, បច្ឆិមា បច្ឆិមា ឥធ;

ឧបមា តត្ថ វិញ្ញេយ្យា, បាសាទតលសាដិកា.

យថា ហិ ចតុភូមិកស្ស បាសាទស្ស ហេដ្ឋិមតលេ ទិព្ពនច្ចគីតវាទិតសុរភិគន្ធមាលាភោជនសយនច្ឆាទនាទិវសេន បណីតា បញ្ចកាមគុណា បច្ចុបដ្ឋិតា អស្សុ. ទុតិយេ តតោ បណីតតរា. តតិយេ តតោ បណីតតរា. ចតុត្ថេ សព្ពបណីតតរា. តត្ថ កិញ្ចាបិ តានិ ចត្តារិបិ បាសាទតលានេវ, នត្ថិ នេសំ បាសាទតលភាវេន វិសេសោ. បញ្ចកាមគុណសមិទ្ធវិសេសេន បន ហេដ្ឋិមតោ ហេដ្ឋិមតោ ឧបរិមំ ឧបរិមំ បណីតតរំ ហោតិ.

យថា ច ឯកាយ ឥត្ថិយា កន្តិតថូលសណ្ហសណ្ហតរសណ្ហតមសុត្តានំ ចតុបលតិបលទ្វិបលឯកបលសាដិកា អស្សុ អាយាមេន ច វិត្ថារេន ច សមប្បមាណា. តត្ថ កិញ្ចាបិ តា សាដិកា ចតស្សោបិ អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច សមប្បមាណា, នត្ថិ តាសំ បមាណតោ វិសេសោ. សុខសម្ផស្សសុខុមភាវមហគ្ឃភាវេហិ បន បុរិមាយ បុរិមាយ បច្ឆិមា បច្ឆិមា បណីតតរា ហោន្តិ, ឯវមេវ កិញ្ចាបិ ចតូសុ ឯតាសុ ឧបេក្ខា, ចិត្តេកគ្គតាតិ ឯតានិ ទ្វេយេវ អង្គានិ ហោន្តិ, អថ ខោ ភាវនាវិសេសេន តេសំ អង្គានិ បណីតបណីតតរភាវេន សុប្បណីតតរា ហោន្តិ បច្ឆិមា បច្ឆិមា ឥធាតិ វេទិតព្ពា.

២៩១. ឯវំ អនុបុព្ពេន បណីតបណីតា ចេតា –

អសុចិម្ហិ មណ្ឌបេ លគ្គោ, ឯកោ តន្និស្សិតោ បរោ;

អញ្ញោ ពហិ អនិស្សាយ, តំ តំ និស្សាយ ចាបរោ.

ឋិតោ ចតូហិ ឯតេហិ, បុរិសេហិ យថាក្កមំ;

សមានតាយ ញាតព្ពា, ចតស្សោបិ វិភាវិនា.

តត្រាយមត្ថយោជនា – អសុចិម្ហិ កិរ ទេសេ ឯកោ មណ្ឌបោ, អថេកោ បុរិសោ អាគន្ត្វា តំ អសុចិំ ជិគុច្ឆមានោ តំ មណ្ឌបំ ហត្ថេហិ អាលម្ពិត្វា តត្ថ លគ្គោ លគ្គិតោ វិយ អដ្ឋាសិ. អថាបរោ អាគន្ត្វា តំ មណ្ឌបេ លគ្គំ បុរិសំ និស្សិតោ. អថញ្ញោ អាគន្ត្វា ចិន្តេសិ ‘‘យោ ឯស មណ្ឌបលគ្គោ, យោ ច តន្និស្សិតោ, ឧភោបេតេ ទុដ្ឋិតា. ធុវោ ច នេសំ មណ្ឌបបបាតេ បាតោ, ហន្ទាហំ ពហិយេវ តិដ្ឋាមី’’តិ. សោ តន្និស្សិតំ អនិស្សាយ ពហិយេវ អដ្ឋាសិ. អថាបរោ អាគន្ត្វា មណ្ឌបលគ្គស្ស ច តន្និស្សិតស្ស ច អខេមភាវំ ចិន្តេត្វា ពហិដ្ឋិតញ្ច សុដ្ឋិតោតិ មន្ត្វា តំ និស្សាយ អដ្ឋាសិ. តត្ថ អសុចិម្ហិ ទេសេ មណ្ឌបោ វិយ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ ទដ្ឋព្ពំ, អសុចិជិគុច្ឆាយ មណ្ឌបលគ្គោ បុរិសោ វិយ រូបនិមិត្តជិគុច្ឆាយ អាកាសារម្មណំ អាកាសានញ្ចាយតនំ, មណ្ឌបលគ្គំ បុរិសំ និស្សិតោ វិយ អាកាសារម្មណំ អាកាសានញ្ចាយតនំ អារព្ភ បវត្តំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ, តេសំ ទ្វិន្នម្បិ អខេមភាវំ ចិន្តេត្វា អនិស្សាយ តំ មណ្ឌបលគ្គំ ពហិដ្ឋិតោ វិយ អាកាសានញ្ចាយតនំ អារម្មណំ អកត្វា តទភាវារម្មណំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ, មណ្ឌបលគ្គស្ស តន្និស្សិតស្ស ច អខេមតំ ចិន្តេត្វា ពហិដ្ឋិតញ្ច សុដ្ឋិតោតិ មន្ត្វា តំ និស្សាយ ឋិតោ វិយ វិញ្ញាណាភាវសង្ខាតេ ពហិបទេសេ ឋិតំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ អារព្ភ បវត្តំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ទដ្ឋព្ពំ.

២៩២. ឯវំ បវត្តមានញ្ច –

អារម្មណំ ករោតេវ, អញ្ញាភាវេន តំ ឥទំ;

ទិដ្ឋទោសម្បិ រាជានំ, វុត្តិហេតុ ជនោ យថា.

ឥទញ្ហិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ‘‘អាសន្នវិញ្ញាណញ្ចាយតនបច្ចត្ថិកា អយំ សមាបត្តី’’តិ ឯវំ ទិដ្ឋទោសម្បិ តំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ អញ្ញស្ស អារម្មណស្ស អភាវា អារម្មណំ ករោតេវ. យថា កិំ? ទិដ្ឋទោសម្បិ រាជានំ វុត្តិហេតុ យថា ជនោ. យថា ហិ អសំយតំ ផរុសកាយវចីមនោសមាចារំ កញ្ចិ សព្ពទិសម្បតិំ រាជានំ ‘‘ផរុសសមាចារោ អយ’’ន្តិ ឯវំ ទិដ្ឋទោសម្បិ អញ្ញត្ថ វុត្តិំ អលភមានោ ជនោ វុត្តិហេតុ និស្សាយ វត្តតិ, ឯវំ ទិដ្ឋទោសម្បិ តំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ អញ្ញំ អារម្មណំ អលភមានមិទំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ អារម្មណំ ករោតេវ.

២៩៣. ឯវំ កុរុមានញ្ច –

អារុឡ្ហោ ទីឃនិស្សេណិំ, យថា និស្សេណិពាហុកំ;

បព្ពតគ្គញ្ច អារុឡ្ហោ, យថា បព្ពតមត្ថកំ.

យថា វា គិរិមារូឡ្ហោ, អត្តនោយេវ ជណ្ណុកំ;

ឱលុព្ភតិ តថេវេតំ, ឈានមោលុព្ភ វត្តតីតិ.

ឥតិ សាធុជនបាមោជ្ជត្ថាយ កតេ វិសុទ្ធិមគ្គេ

សមាធិភាវនាធិការេ

អារុប្បនិទ្ទេសោ នាម

ទសមោ បរិច្ឆេទោ.