១១. សមាធិនិទ្ទេសោ

អាហារេបដិក្កូលភាវនា

២៩៤. ឥទានិ អារុប្បានន្តរំ ឯកា សញ្ញាតិ ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋាយ អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញាយ ភាវនានិទ្ទេសោ អនុប្បត្តោ. តត្ថ អាហរតីតិ អាហារោ. សោ ចតុព្ពិធោ កពឡីការាហារោ, ផស្សាហារោ, មនោសញ្ចេតនាហារោ, វិញ្ញាណាហារោតិ.

កោ បនេត្ថ កិមាហរតីតិ? កពឡីការាហារោ ឱជដ្ឋមកំ រូបំ អាហរតិ. ផស្សាហារោ តិស្សោ វេទនា អាហរតិ. មនោសញ្ចេតនាហារោ តីសុ ភវេសុ បដិសន្ធិំ អាហរតិ. វិញ្ញាណាហារោ បដិសន្ធិក្ខណេ នាមរូបំ អាហរតិ.

តេសុ កពឡីការាហារេ និកន្តិភយំ. ផស្សាហារេ ឧបគមនភយំ. មនោសញ្ចេតនាហារេ ឧបបត្តិភយំ. វិញ្ញាណាហារេ បដិសន្ធិភយំ. ឯវំ សប្បដិភយេសុ ច តេសុ កពឡីការាហារោ បុត្តមំសូបមេន (សំ. និ. ២.៦៣) ទីបេតព្ពោ. ផស្សាហារោ និច្ចម្មគាវូបមេន (សំ. និ. ២.៦៣). មនោសញ្ចេតនាហារោ អង្គារកាសូបមេន (សំ. និ. ២.៦៣). វិញ្ញាណាហារោ សត្តិសតូបមេនាតិ (សំ. និ. ២.៦៣). ឥមេសុ បន ចតូសុ អាហារេសុ អសិតបីតខាយិតសាយិតប្បភេទោ កពឡីការោ អាហារោវ ឥមស្មិំ អត្ថេ អាហារោតិ អធិប្បេតោ. តស្មិំ អាហារេ បដិក្កូលាការគ្គហណវសេន ឧប្បន្នា សញ្ញា អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញា.

តំ អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញំ ភាវេតុកាមេន កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេត្វា ឧគ្គហតោ ឯកបទម្បិ អវិរជ្ឈន្តេន រហោគតេន បដិសល្លីនេន អសិតបីតខាយិតសាយិតប្បភេទេ កពឡីការាហារេ ទសហាការេហិ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា. សេយ្យថិទំ, គមនតោ, បរិយេសនតោ, បរិភោគតោ, អាសយតោ, និធានតោ, អបរិបក្កតោ, បរិបក្កតោ, ផលតោ, និស្សន្ទតោ, សម្មក្ខនតោតិ.

២៩៥. តត្ថ គមនតោតិ ឯវំ មហានុភាវេ នាម សាសនេ បព្ពជិតេន សកលរត្តិំ ពុទ្ធវចនសជ្ឈាយំ វា សមណធម្មំ វា កត្វា កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណវត្តំ កត្វា បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋបេត្វា បរិវេណំ សម្មជ្ជិត្វា សរីរំ បដិជគ្គិត្វា អាសនមារូយ្ហ វីសតិំស វារេ កម្មដ្ឋានំ មនសិករិត្វា ឧដ្ឋាយ បត្តចីវរំ គហេត្វា និជនសម្ពាធានិ បវិវេកសុខានិ ឆាយូទកសម្បន្នានិ សុចីនិ សីតលានិ រមណីយភូមិភាគានិ តបោវនានិ បហាយ អរិយំ វិវេករតិំ អនបេក្ខិត្វា សុសានាភិមុខេន សិង្គាលេន វិយ អាហារត្ថាយ គាមាភិមុខេន គន្តព្ពំ.

ឯវំ គច្ឆតា ច មញ្ចម្ហា វា បីឋម្ហា វា ឱតរណតោ បដ្ឋាយ បាទរជឃរគោលិកវច្ចាទិសម្បរិកិណ្ណំ បច្ចត្ថរណំ អក្កមិតព្ពំ ហោតិ. តតោ អប្បេកទា មូសិកជតុកវច្ចាទីហិ ឧបហតត្តា អន្តោគព្ភតោ បដិក្កូលតរំ បមុខំ ទដ្ឋព្ពំ ហោតិ. តតោ ឧលូកបារាវតាទិវច្ចសម្មក្ខិតត្តា ឧបរិមតលតោ បដិក្កូលតរំ ហេដ្ឋិមតលំ. តតោ កទាចិ កទាចិ វាតេរិតេហិ បុរាណតិណបណ្ណេហិ គិលានសាមណេរានំ មុត្តករីសខេឡសិង្ឃាណិកាហិ វស្សកាលេ ឧទកចិក្ខល្លាទីហិ ច សំកិលិដ្ឋត្តា ហេដ្ឋិមតលតោ បដិក្កូលតរំ បរិវេណំ. បរិវេណតោ បដិក្កូលតរា វិហាររច្ឆា ទដ្ឋព្ពា ហោតិ.

អនុបុព្ពេន បន ពោធិញ្ច ចេតិយញ្ច វន្ទិត្វា វិតក្កមាឡកេ ឋិតេន មុត្តរាសិសទិសំ ចេតិយំ មោរបិញ្ឆកលាបមនោហរំ ពោធិំ ទេវវិមានសម្បត្តិសស្សិរីកំ សេនាសនញ្ច អនបលោកេត្វា ឯវរូបំ នាម រមណីយំ បទេសំ បិដ្ឋិតោ កត្វា អាហារហេតុ គន្តព្ពំ ភវិស្សតីតិ បក្កមិត្វា គាមមគ្គំ បដិបន្នេន ខាណុកណ្ដកមគ្គោបិ ឧទកវេគភិន្នវិសមមគ្គោបិ ទដ្ឋព្ពោ ហោតិ.

តតោ គណ្ឌំ បដិច្ឆាទេន្តេន វិយ និវាសនំ និវាសេត្វា វណចោឡកំ ពន្ធន្តេន វិយ កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា អដ្ឋិសង្ឃាតំ បដិច្ឆាទេន្តេន វិយ ចីវរំ បារុបិត្វា ភេសជ្ជកបាលំ នីហរន្តេន វិយ បត្តំ នីហរិត្វា គាមទ្វារសមីបំ បាបុណន្តេន ហត្ថិកុណបអស្សកុណបគោកុណបមហិំសកុណបមនុស្សកុណបអហិកុណបកុក្កុរកុណបានិបិ ទដ្ឋព្ពានិ ភវន្តិ. ន កេវលញ្ច ទដ្ឋព្ពានិ, គន្ធោបិ នេសំ ឃានំ បដិហនមានោ អធិវាសេតព្ពោ ហោតិ. តតោ គាមទ្វារេ ឋត្វា ចណ្ឌហត្ថិអស្សាទិបរិស្សយបរិវជ្ជនត្ថំ គាមរច្ឆា ឱលោកេតព្ពា ហោន្តិ.

ឥច្ចេតំ បច្ចត្ថរណាទិអនេកកុណបបរិយោសានំ បដិក្កូលំ អាហារហេតុ អក្កមិតព្ពញ្ច ទដ្ឋព្ពញ្ច ឃាយិតព្ពញ្ច ហោតិ. អហោ វត ភោ បដិក្កូលោ អាហារោតិ ឯវំ គមនតោ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

២៩៦. កថំ បរិយេសនតោ? ឯវំ គមនបដិក្កូលំ អធិវាសេត្វាបិ គាមំ បវិដ្ឋេន សង្ឃាដិបារុតេន កបណមនុស្សេន វិយ កបាលហត្ថេន ឃរបដិបាដិយា គាមវីថីសុ ចរិតព្ពំ ហោតិ. យត្ថ វស្សកាលេ អក្កន្តអក្កន្តដ្ឋានេ យាវ បិណ្ឌិកមំសាបិ ឧទកចិក្ខល្លេ បាទា បវិសន្តិ, ឯកេន ហត្ថេន បត្តំ គហេតព្ពំ ហោតិ, ឯកេន ចីវរំ ឧក្ខិបិតព្ពំ. គិម្ហកាលេ វាតវេគេន សមុដ្ឋិតេហិ បំសុតិណរជេហិ ឱកិណ្ណសរីរេន ចរិតព្ពំ. តំ តំ គេហទ្វារំ បត្វា មច្ឆធោវនមំសធោវនតណ្ឌុលធោវនខេឡសិង្ឃាណិកសុនខសូករវច្ចាទីហិ សម្មិស្សានិ កិមិកុលាកុលានិ នីលមក្ខិកបរិកិណ្ណានិ ឱឡិគល្លានិ ចេវ ចន្ទនិកដ្ឋានានិ ច ទដ្ឋព្ពានិ ហោន្តិ អក្កមិតព្ពានិបិ. យតោ តា មក្ខិកា ឧដ្ឋហិត្វា សង្ឃាដិយម្បិ បត្តេបិ សីសេបិ និលីយន្តិ.

ឃរំ បវិដ្ឋស្សាបិ កេចិ ទេន្តិ, កេចិ ន ទេន្តិ. ទទមានាបិ ឯកច្ចេ ហិយ្យោ បក្កភត្តម្បិ បុរាណខជ្ជកម្បិ បូតិកុម្មាសបូបាទីនិបិ ទទន្តិ. អទទមានាបិ កេចិទេវ ‘‘អតិច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ វទន្តិ, កេចិ បន អបស្សមានា វិយ តុណ្ហី ហោន្តិ, កេចិ អញ្ញេន មុខំ ករោន្តិ, កេចិ ‘‘គច្ឆ, រេ មុណ្ឌកា’’តិអាទីហិ ផរុសវាចាហិ សមុទាចរន្តិ. ឯវំ កបណមនុស្សេន វិយ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា និក្ខមិតព្ពន្តិ.

ឥច្ចេតំ គាមប្បវេសនតោ បដ្ឋាយ យាវ និក្ខមនា ឧទកចិក្ខល្លាទិបដិក្កូលំ អាហារហេតុ អក្កមិតព្ពញ្ចេវ ទដ្ឋព្ពញ្ច អធិវាសេតព្ពញ្ច ហោតិ. អហោ វត ភោ បដិក្កូលោ អាហារោតិ ឯវំ បរិយេសនតោ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

២៩៧. កថំ បរិភោគតោ? ឯវំ បរិយិដ្ឋាហារេន បន ពហិគាមេ ផាសុកដ្ឋានេ សុខនិសិន្នេន យាវ តត្ថ ហត្ថំ ន ឱតារេតិ, តាវ តថារូបំ គរុដ្ឋានិយំ ភិក្ខុំ វា លជ្ជិមនុស្សំ វា ទិស្វា និមន្តេតុម្បិ សក្កា ហោតិ. ភុញ្ជិតុកាមតាយ បនេត្ថ ហត្ថេ ឱតារិតមត្តេ ‘‘គណ្ហថា’’តិ វទន្តេន លជ្ជិតព្ពំ ហោតិ. ហត្ថំ បន ឱតារេត្វា មទ្ទន្តស្ស បញ្ចង្គុលិអនុសារេន សេទោ បគ្ឃរមានោ សុក្ខថទ្ធភត្តម្បិ តេមេន្តោ មុទុំ ករោតិ.

អថ តស្មិំ បរិមទ្ទនមត្តេនាបិ សម្ភិន្នសោភេ អាលោបំ កត្វា មុខេ ឋបិតេ ហេដ្ឋិមទន្តា ឧទុក្ខលកិច្ចំ សាធេន្តិ, ឧបរិមា មុសលកិច្ចំ, ជិវ្ហា ហត្ថកិច្ចំ. តំ តត្ថ សុវានទោណិយំ សុវានបិណ្ឌមិវ ទន្តមុសលេហិ កោដ្ដេត្វា ជិវ្ហាយ សម្បរិវត្តិយមានំ ជិវ្ហាគ្គេ តនុបសន្នខេឡោ មក្ខេតិ, វេមជ្ឈតោ បដ្ឋាយ ពហលខេឡោ មក្ខេតិ, ទន្តកដ្ឋេន អសម្បត្តដ្ឋានេ ទន្តគូថកោ មក្ខេតិ. សោ ឯវំ វិចុណ្ណិតមក្ខិតោ តង្ខណញ្ញេវ អន្តរហិតវណ្ណគន្ធសង្ខារវិសេសោ សុវានទោណិយំ ឋិតសុវានវមថុ វិយ បរមជេគុច្ឆភាវំ ឧបគច្ឆតិ. ឯវរូបោបិ សមានោ ចក្ខុស្ស អាបាថំ អតីតត្តា អជ្ឈោហរិតព្ពោ ហោតីតិ ឯវំ បរិភោគតោ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

២៩៨. កថំ អាសយតោ? ឯវំ បរិភោគំ ឧបគតោ ច បនេស អន្តោ បវិសមានោ យស្មា ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធានម្បិ រញ្ញោបិ ចក្កវត្តិស្ស បិត្តសេម្ហបុព្ពលោហិតាសយេសុ ចតូសុ អញ្ញតរោ អាសយោ ហោតិយេវ. មន្ទបុញ្ញានំ បន ចត្តារោ អាសយា ហោន្តិ. តស្មា យស្ស បិត្តាសយោ អធិកោ ហោតិ, តស្ស ពហលមធុកតេលមក្ខិតោ វិយ បរមជេគុច្ឆោ ហោតិ. យស្ស សេម្ហាសយោ អធិកោ ហោតិ, តស្ស នាគពលបណ្ណរសមក្ខិតោ វិយ. យស្ស បុព្ពាសយោ អធិកោ ហោតិ, តស្ស បូតិតក្កមក្ខិតោ វិយ. យស្ស លោហិតាសយោ អធិកោ ហោតិ, តស្ស រជនមក្ខិតោ វិយ បរមជេគុច្ឆោ ហោតីតិ ឯវំ អាសយតោ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

២៩៩. កថំ និធានតោ? សោ ឥមេសុ ចតូសុ អាសយេសុ អញ្ញតរេន អាសយេន មក្ខិតោ អន្តោឧទរំ បវិសិត្វា នេវ សុវណ្ណភាជនេ ន មណិរជតាទិភាជនេសុ និធានំ គច្ឆតិ. សចេ បន ទសវស្សិកេន អជ្ឈោហរិយតិ ទស វស្សានិ អធោតវច្ចកូបសទិសេ ឱកាសេ បតិដ្ឋហតិ. សចេ វីស, តិំស, ចត្តាលីស, បញ្ញាស, សដ្ឋិ, សត្តតិ, អសីតិ, នវុតិវស្សិកេន, សចេ វស្សសតិកេន អជ្ឈោហរិយតិ. វស្សសតំ អធោតវច្ចកូបសទិសេ ឱកាសេ បតិដ្ឋហតីតិ ឯវំ និធានតោ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

៣០០. កថំ អបរិបក្កតោ? សោ បនាយមាហារោ ឯវរូបេ ឱកាសេ និធានមុបគតោ យាវ អបរិបក្កោ ហោតិ, តាវ តស្មិញ្ញេវ យថាវុត្តប្បការេ បរមន្ធការតិមិសេ នានាកុណបគន្ធវាសិតបវនវិចរិតេ អតិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆេ បទេសេ យថា នាម និទាឃេ អកាលមេឃេន អភិវុដ្ឋម្ហិ ចណ្ឌាលគាមទ្វារអាវាដេ បតិតានិ តិណបណ្ណកិលញ្ជខណ្ឌអហិកុក្កុរមនុស្សកុណបាទីនិ សូរិយាតបេន សន្តត្តានិ ផេណបុប្ផុឡកាចិតានិ តិដ្ឋន្តិ, ឯវមេវ តំទិវសម្បិ ហិយ្យោបិ តតោ បុរិមេ ទិវសេបិ អជ្ឈោហតោ សព្ពោ ឯកតោ ហុត្វា សេម្ហបដលបរិយោនទ្ធោ កាយគ្គិសន្តាបកុថិតកុថនសញ្ជាតផេណបុប្ផុឡកាចិតោ បរមជេគុច្ឆភាវំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតីតិ ឯវំ អបរិបក្កតោ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

៣០១. កថំ បរិបក្កតោ? សោ តត្តកាយគ្គិនា បរិបក្កោ សមានោ ន សុវណ្ណរជតាទិធាតុយោ វិយ សុវណ្ណរជតាទិភាវំ ឧបគច្ឆតិ. ផេណបុប្ផុឡកេ បន មុញ្ចន្តោ សណ្ហករណិយំ បិសិត្វា នាឡិកេ បក្ខិត្តបណ្ឌុមត្តិកា វិយ ករីសភាវំ ឧបគន្ត្វា បក្កាសយំ, មុត្តភាវំ ឧបគន្ត្វា មុត្តវត្ថិញ្ច បូរេតីតិ ឯវំ បរិបក្កតោ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

៣០២. កថំ ផលតោ? សម្មា បរិបច្ចមានោ ច បនាយំ កេសលោមនខទន្តាទីនិ នានាកុណបានិ និប្ផាទេតិ អសម្មាបរិបច្ចមានោ ទទ្ទុកណ្ឌុកច្ឆុកុដ្ឋកិលាសសោសកាសាតិសារប្បភុតីនិ រោគសតានិ, ឥទមស្ស ផលន្តិ ឯវំ ផលតោ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

៣០៣. កថំ និស្សន្ទតោ? អជ្ឈោហរិយមានោ ចេស ឯកេន ទ្វារេន បវិសិត្វា និស្សន្ទមានោ អក្ខិម្ហា អក្ខិគូថកោ កណ្ណម្ហា កណ្ណគូថកោតិអាទិនា បការេន អនេកេហិ ទ្វារេហិ និស្សន្ទតិ. អជ្ឈោហរណសមយេ ចេស មហាបរិវារេនាបិ អជ្ឈោហរិយតិ. និស្សន្ទនសមយេ បន ឧច្ចារបស្សាវាទិភាវំ ឧបគតោ ឯកកេនេវ នីហរិយតិ. បឋមទិវសេ ច នំ បរិភុញ្ជន្តោ ហដ្ឋបហដ្ឋោបិ ហោតិ ឧទគ្គុទគ្គោ បីតិសោមនស្សជាតោ. ទុតិយទិវសេ និស្សន្ទេន្តោ បិហិតនាសិកោ ហោតិ វិកុណិតមុខោ ជេគុច្ឆី មង្កុភូតោ. បឋមទិវសេ ច នំ រត្តោ គិទ្ធោ គធិតោ មុច្ឆិតោបិ អជ្ឈោហរិត្វា ទុតិយទិវសេ ឯករត្តិវាសេន វិរត្តោ អដ្ដីយមានោ ហរាយមានោ ជិគុច្ឆមានោ នីហរតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘អន្នំ បានំ ខាទនីយំ, ភោជនញ្ច មហារហំ;

ឯកទ្វារេន បវិសិត្វា, នវទ្វារេហិ សន្ទតិ.

‘‘អន្នំ បានំ ខាទនីយំ, ភោជនញ្ច មហារហំ;

ភុញ្ជតិ សបរិវារោ, និក្ខាមេន្តោ និលីយតិ.

‘‘អន្នំ បានំ ខាទនីយំ, ភោជនញ្ច មហារហំ;

ភុញ្ជតិ អភិនន្ទន្តោ, និក្ខាមេន្តោ ជិគុច្ឆតិ.

‘‘អន្នំ បានំ ខាទនីយំ, ភោជនញ្ច មហារហំ;

ឯករត្តិបរិវាសា, សព្ពំ ភវតិ បូតិក’’ន្តិ.

ឯវំ និស្សន្ទតោ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

៣០៤. កថំ សម្មក្ខនតោ? បរិភោគកាលេបិ ចេស ហត្ថឱដ្ឋជិវ្ហាតាលូនិ សម្មក្ខេតិ. តានិ តេន សម្មក្ខិតត្តា បដិក្កូលានិ ហោន្តិ, យានិ ធោតានិបិ គន្ធហរណត្ថំ បុនប្បុនំ ធោវិតព្ពានិ ហោន្តិ. បរិភុត្តោ សមានោ យថា នាម ឱទនេ បច្ចមានេ ថុសកណកុណ្ឌកាទីនិ ឧត្តរិត្វា ឧក្ខលិមុខវដ្ដិបិធានិយោ មក្ខន្តិ, ឯវមេវ សកលសរីរានុគតេន កាយគ្គិនា ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចិត្វា ឧត្តរមានោ ទន្តេ ទន្តមលភាវេន សម្មក្ខេតិ. ជិវ្ហាតាលុប្បភុតីនិ ខេឡសេម្ហាទិភាវេន, អក្ខិកណ្ណនាសអធោមគ្គាទិកេ អក្ខិគូថកកណ្ណគូថកសិង្ឃាណិកាមុត្តករីសាទិភាវេន សម្មក្ខេតិ. យេន សម្មក្ខិតានិ ឥមានិ ទ្វារានិ ទិវសេ ទិវសេ ធោវិយមានានិបិ នេវ សុចីនិ, ន មនោរមានិ ហោន្តិ. យេសុ ឯកច្ចំ ធោវិត្វា ហត្ថោ បុន ឧទកេន ធោវិតព្ពោ ហោតិ. ឯកច្ចំ ធោវិត្វា ទ្វត្តិក្ខត្តុំ គោមយេនបិ មត្តិកាយបិ គន្ធចុណ្ណេនបិ ធោវតោ បាដិកុល្យតា វិគច្ឆតីតិ ឯវំ សម្មក្ខនតោ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

៣០៥. តស្សេវំ ទសហាការេហិ បដិក្កូលតំ បច្ចវេក្ខតោ តក្កាហតំ វិតក្កាហតំ ករោន្តស្ស បដិក្កូលាការវសេន កពឡីការាហារោ បាកដោ ហោតិ. សោ តំ និមិត្តំ បុនប្បុនំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្សេវំ ករោតោ នីវរណានិ វិក្ខម្ភន្តិ. កពឡីការាហារស្ស សភាវធម្មតាយ គម្ភីរត្តា អប្បនំ អប្បត្តេន ឧបចារសមាធិនា ចិត្តំ សមាធិយតិ. បដិក្កូលាការគ្គហណវសេន បនេត្ថ សញ្ញា បាកដា ហោតិ. តស្មា ឥមំ កម្មដ្ឋានំ អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញា ឥច្ចេវ សង្ខំ គច្ឆតិ.

ឥមញ្ច បន អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញំ អនុយុត្តស្ស ភិក្ខុនោ រសតណ្ហាយ ចិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវដ្ដតិ. សោ កន្តារនិត្ថរណត្ថិកោ វិយ បុត្តមំសំ វិគតមទោ អាហារំ អាហារេតិ យាវទេវ ទុក្ខស្ស និត្ថរណត្ថាយ. អថស្ស អប្បកសិរេនេវ កពឡីការាហារបរិញ្ញាមុខេន បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ បរិញ្ញំ គច្ឆតិ. សោ បញ្ចកាមគុណបរិញ្ញាមុខេន រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតិ. អបរិបក្កាទិបដិក្កូលភាវវសេន ចស្ស កាយគតាសតិភាវនាបិ បារិបូរិំ គច្ឆតិ, អសុភសញ្ញាយ អនុលោមបដិបទំ បដិបន្នោ ហោតិ. ឥមំ បន បដិបត្តិំ និស្សាយ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អមតបរិយោសានតំ អនភិសម្ភុណន្តោ សុគតិបរាយនោ ហោតីតិ.

អយំ អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញាភាវនាយ វិត្ថារកថា.

ចតុធាតុវវត្ថានភាវនា

៣០៦. ឥទានិ អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញានន្តរំ ឯកំ វវត្ថានន្តិ ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋស្ស ចតុធាតុវវត្ថានស្ស ភាវនានិទ្ទេសោ អនុប្បត្តោ. តត្ថ វវត្ថានន្តិ សភាវូបលក្ខណវសេន សន្និដ្ឋានំ, ចតុន្នំ ធាតូនំ វវត្ថានំ ចតុធាតុវវត្ថានំ. ធាតុមនសិការោ, ធាតុកម្មដ្ឋានំ, ចតុធាតុវវត្ថានន្តិ អត្ថតោ ឯកំ. តយិទំ ទ្វិធា អាគតំ សង្ខេបតោ ច វិត្ថារតោ ច. សង្ខេបតោ មហាសតិបដ្ឋានេ អាគតំ. វិត្ថារតោ មហាហត្ថិបទូបមេ រាហុលោវាទេ ធាតុវិភង្គេ ច. តញ្ហិ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទក្ខោ គោឃាតកោ វា គោឃាតកន្តេវាសី វា គាវិំ វធិត្វា ចតុមហាបថេ ពិលសោ វិភជិត្វា និសិន្នោ អស្ស, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥមមេវ កាយំ យថាឋិតំ យថាបណិហិតំ ធាតុសោ បច្ចវេក្ខតិ, អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ បថវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតូ’’តិ –

ឯវំ តិក្ខបញ្ញស្ស ធាតុកម្មដ្ឋានិកស្ស វសេន មហាសតិបដ្ឋានេ (ទី. និ. ២.៣៧៨) សង្ខេបតោ អាគតំ.

តស្សត្ថោ – យថា ឆេកោ គោឃាតកោ វា តស្សេវ វា ភត្តវេតនភតោ អន្តេវាសិកោ គាវិំ វធិត្វា វិនិវិជ្ឈិត្វា ចតស្សោ ទិសា គតានំ មហាបថានំ វេមជ្ឈដ្ឋានសង្ខាតេ ចតុមហាបថេ កោដ្ឋាសំ កត្វា និសិន្នោ អស្ស, ឯវមេវ ភិក្ខុ ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ យេន កេនចិ អាការេន ឋិតត្តា យថាឋិតំ. យថាឋិតត្តាវ យថាបណិហិតំ កាយំ អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ បថវីធាតុ…បេ… វាយោធាតូតិ ឯវំ ធាតុសោ បច្ចវេក្ខតិ.

កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា គោឃាតកស្ស គាវិំ បោសេន្តស្សបិ អាឃាតនំ អាហរន្តស្សបិ អាហរិត្វា តត្ថ ពន្ធិត្វា ឋបេន្តស្សបិ វធន្តស្សបិ វធិតំ មតំ បស្សន្តស្សបិ តាវទេវ គាវីតិសញ្ញា ន អន្តរធាយតិ, យាវ នំ បទាលេត្វា ពិលសោ ន វិភជតិ. វិភជិត្វា និសិន្នស្ស បន គាវីសញ្ញា អន្តរធាយតិ, មំសសញ្ញា បវត្តតិ. នាស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘អហំ គាវិំ វិក្កិណាមិ, ឥមេ គាវិំ ហរន្តី’’តិ. អថ ខ្វស្ស ‘‘អហំ មំសំ វិក្កិណាមិ, ឥមេបិ មំសំ ហរន្តិ’’ច្ចេវ ហោតិ, ឯវមេវ ឥមស្សាបិ ភិក្ខុនោ បុព្ពេ ពាលបុថុជ្ជនកាលេ គិហិភូតស្សបិ បព្ពជិតស្សបិ តាវទេវ សត្តោតិ វា បោសោតិ វា បុគ្គលោតិ វា សញ្ញា ន អន្តរធាយតិ, យាវ ឥមមេវ កាយំ យថាឋិតំ យថាបណិហិតំ ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា ធាតុសោ ន បច្ចវេក្ខតិ. ធាតុសោ បច្ចវេក្ខតោ បន សត្តសញ្ញា អន្តរធាយតិ, ធាតុវសេនេវ ចិត្តំ សន្តិដ្ឋតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទក្ខោ គោឃាតកោ វា…បេ… និសិន្នោ អស្ស, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ…បេ… វាយោធាតូ’’តិ.

៣០៧. មហាហត្ថិបទូបមេ (ម. និ. ១.៣០០ អាទយោ) បន – ‘‘កតមា ចាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ? យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ កក្ខឡំ ខរិគតំ ឧបាទិន្នំ. សេយ្យថិទំ, កេសា លោមា…បេ… ឧទរិយំ ករីសំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ កក្ខឡំ ខរិគតំ ឧបាទិន្នំ, អយំ វុច្ចតិ, អាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតូ’’តិ ច,

‘‘កតមា ចាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា អាបោធាតុ? យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ អាបោ អាបោគតំ ឧបាទិន្នំ. សេយ្យថិទំ, បិត្តំ…បេ… មុត្តំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ អាបោ អាបោគតំ ឧបាទិន្នំ, អយំ វុច្ចតាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា អាបោធាតូ’’តិ ច,

‘‘កតមា ចាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា តេជោធាតុ? យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ តេជោ តេជោគតំ ឧបាទិន្នំ. សេយ្យថិទំ, យេន ច សន្តប្បតិ, យេន ច ជីរីយតិ, យេន ច បរិឌយ្ហតិ, យេន ច អសិតបីតខាយិតសាយិតំ សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ តេជោ តេជោគតំ ឧបាទិន្នំ, អយំ វុច្ចតាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា តេជោធាតូ’’តិ ច,

‘‘កតមា ចាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា វាយោធាតុ? យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ វាយោ វាយោគតំ ឧបាទិន្នំ. សេយ្យថិទំ, ឧទ្ធង្គមា វាតា, អធោគមា វាតា, កុច្ឆិសយា វាតា, កោដ្ឋាសយា វាតា, អង្គមង្គានុសារិនោ វាតា, អស្សាសោ បស្សាសោ ឥតិ វា, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ វាយោ វាយោគតំ ឧបាទិន្នំ, អយំ វុច្ចតាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា វាយោធាតូ’’តិ ច –

ឯវំ នាតិតិក្ខបញ្ញស្ស ធាតុកម្មដ្ឋានិកស្ស វសេន វិត្ថារតោ អាគតំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ រាហុលោវាទធាតុវិភង្គេសុបិ.

តត្រាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនា, អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តន្តិ ឥទំ តាវ ឧភយម្បិ និយកស្ស អធិវចនំ. និយកំ នាម អត្តនិ ជាតំ សសន្តានបរិយាបន្នន្តិ អត្ថោ. តយិទំ យថា លោកេ ឥត្ថីសុ កថា អធិត្ថីតិ វុច្ចតិ, ឯវំ អត្តនិ បវត្តត្តា អជ្ឈត្តំ, អត្តានំ បដិច្ច បដិច្ច បវត្តត្តា បច្ចត្តន្តិបិ វុច្ចតិ. កក្ខឡន្តិ ថទ្ធំ. ខរិគតន្តិ ផរុសំ. តត្ថ បឋមំ លក្ខណវចនំ, ទុតិយំ អាការវចនំ, កក្ខឡលក្ខណា ហិ បថវីធាតុ, សា ផរុសាការា ហោតិ, តស្មា ខរិគតន្តិ វុត្តា. ឧបាទិន្នន្តិ ទឡ្ហំ អាទិន្នំ, អហំ មមន្តិ ឯវំ ទឡ្ហំ អាទិន្នំ, គហិតំ បរាមដ្ឋន្តិ អត្ថោ. សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ. តស្ស តំ កតមន្តិ ចេតិ អត្ថោ. តតោ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘កេសា លោមា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច មត្ថលុង្គំ បក្ខិបិត្វា វីសតិយា អាការេហិ បថវីធាតុ និទ្ទិដ្ឋាតិ វេទិតព្ពា. យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចីតិ អវសេសេសុ តីសុ កោដ្ឋាសេសុ បថវីធាតុ សង្គហិតា.

វិស្សន្ទនភាវេន តំ តំ ឋានំ អប្បោតីតិ អាបោ. កម្មសមុដ្ឋានាទិវសេន នានាវិធេសុ អាបេសុ គតន្តិ អាបោគតំ. កិំ តំ? អាបោធាតុយា អាពន្ធនលក្ខណំ.

តេជនវសេន តេជោ, វុត្តនយេនេវ តេជេសុ គតន្តិ តេជោគតំ. កិំ តំ? ឧណ្ហត្តលក្ខណំ. យេន ចាតិ យេន តេជោធាតុគតេន កុបិតេន អយំ កាយោ សន្តប្បតិ, ឯកាហិកជរាទិភាវេន ឧសុមជាតោ ហោតិ. យេន ច ជីរីយតីតិ យេន អយំ កាយោ ជីរតិ, ឥន្ទ្រិយវេកល្លតំ ពលបរិក្ខយំ វលិបលិតាទិភាវញ្ច បាបុណាតិ. យេន ច បរិឌយ្ហតីតិ យេន កុបិតេន អយំ កាយោ ឌយ្ហតិ. សោ ច បុគ្គលោ ‘‘ឌយ្ហាមិ ឌយ្ហាមី’’តិ កន្ទន្តោ សតធោតសប្បិគោសីសចន្ទនាទិលេបញ្ចេវ តាលវណ្ដវាតញ្ច បច្ចាសីសតិ. យេន ច អសិតបីតខាយិតសាយិតំ សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតីតិ យេនេតំ អសិតំ វា ឱទនាទិ បីតំ វា បានកាទិ ខាយិតំ វា បិដ្ឋខជ្ជកាទិ សាយិតំ វា អម្ពបក្កមធុផាណិតាទិ សម្មា បរិបាកំ គច្ឆតិ, រសាទិភាវេន វិវេកំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច បុរិមា តយោ តេជោធាតុសមុដ្ឋានា. បច្ឆិមោ កម្មសមុដ្ឋានោវ.

វាយនវសេន វាយោ, វុត្តនយេនេវ វាយេសុ គតន្តិ វាយោគតំ. កិំ តំ? វិត្ថម្ភនលក្ខណំ. ឧទ្ធង្គមា វាតាតិ ឧគ្គារហិក្កាទិបវត្តកា ឧទ្ធំ អារោហណវាតា. អធោគមា វាតាតិ ឧច្ចារបស្សាវាទិនីហរណកា អធោ ឱរោហណវាតា. កុច្ឆិសយា វាតាតិ អន្តានំ ពហិវាតា. កោដ្ឋាសយា វាតាតិ អន្តានំ អន្តោវាតា. អង្គមង្គានុសារិនោ វាតាតិ ធមនិជាលានុសារេន សកលសរីរេ អង្គមង្គានិ អនុសដា សមិញ្ជនបសារណាទិនិព្ពត្តកា វាតា. អស្សាសោតិ អន្តោបវិសននាសិកវាតោ. បស្សាសោតិ ពហិនិក្ខមននាសិកវាតោ. ឯត្ថ ច បុរិមា បញ្ច ចតុសមុដ្ឋានា. អស្សាសបស្សាសា ចិត្តសមុដ្ឋានាវ. សព្ពត្ថ យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចីតិ ឥមិនា បទេន អវសេសកោដ្ឋាសេសុ អាបោធាតុអាទយោ សង្គហិតា.

ឥតិ វីសតិយា អាការេហិ បថវីធាតុ, ទ្វាទសហិ អាបោធាតុ, ចតូហិ តេជោធាតុ, ឆហិ វាយោធាតូតិ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហិ ចតស្សោ ធាតុយោ វិត្ថារិតា ហោន្តីតិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.

៣០៨. ភាវនានយេ បនេត្ថ តិក្ខបញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ កេសា បថវីធាតុ, លោមា បថវីធាតូតិ ឯវំ វិត្ថារតោ ធាតុបរិគ្គហោ បបញ្ចតោ ឧបដ្ឋាតិ. យំ ថទ្ធលក្ខណំ, អយំ បថវីធាតុ. យំ អាពន្ធនលក្ខណំ, អយំ អាបោធាតុ. យំ បរិបាចនលក្ខណំ, អយំ តេជោធាតុ. យំ វិត្ថម្ភនលក្ខណំ, អយំ វាយោធាតូតិ ឯវំ មនសិករោតោ បនស្ស កម្មដ្ឋានំ បាកដំ ហោតិ. នាតិតិក្ខបញ្ញស្ស បន ឯវំ មនសិករោតោ អន្ធការំ អវិភូតំ ហោតិ. បុរិមនយេន វិត្ថារតោ មនសិករោន្តស្ស បាកដំ ហោតិ.

កថំ? យថា ទ្វីសុ ភិក្ខូសុ ពហុបេយ្យាលំ តន្តិំ សជ្ឈាយន្តេសុ តិក្ខបញ្ញោ ភិក្ខុ សកិំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា បេយ្យាលមុខំ វិត្ថារេត្វា តតោ បរំ ឧភតោកោដិវសេនេវ សជ្ឈាយំ ករោន្តោ គច្ឆតិ. តត្រ នាតិតិក្ខបញ្ញោ ឯវំ វត្តា ហោតិ ‘‘កិំ សជ្ឈាយោ នាមេស ឱដ្ឋបរិយាហតមត្តំ កាតុំ ន ទេតិ, ឯវំ សជ្ឈាយេ ករិយមានេ កទា តន្តិ បគុណា ភវិស្សតី’’តិ. សោ អាគតាគតំ បេយ្យាលមុខំ វិត្ថារេត្វាវ សជ្ឈាយំ ករោតិ. តមេនំ ឥតរោ ឯវមាហ – ‘‘កិំ សជ្ឈាយោ នាមេស បរិយោសានំ គន្តុំ ន ទេតិ, ឯវំ សជ្ឈាយេ ករិយមានេ កទា តន្តិ បរិយោសានំ គមិស្សតី’’តិ. ឯវមេវ តិក្ខបញ្ញស្ស កេសាទិវសេន វិត្ថារតោ ធាតុបរិគ្គហោ បបញ្ចតោ ឧបដ្ឋាតិ. យំ ថទ្ធលក្ខណំ, អយំ បថវីធាតូតិអាទិនា នយេន សង្ខេបតោ មនសិករោតោ កម្មដ្ឋានំ បាកដំ ហោតិ. ឥតរស្ស តថា មនសិករោតោ អន្ធការំ អវិភូតំ ហោតិ. កេសាទិវសេន វិត្ថារតោ មនសិករោន្តស្ស បាកដំ ហោតិ.

តស្មា ឥមំ កម្មដ្ឋានំ ភាវេតុកាមេន តិក្ខបញ្ញេន តាវ រហោគតេន បដិសល្លីនេន សកលម្បិ អត្តនោ រូបកាយំ អាវជ្ជេត្វា យោ ឥមស្មិំ កាយេ ថទ្ធភាវោ វា ខរភាវោ វា, អយំ បថវីធាតុ. យោ អាពន្ធនភាវោ វា ទ្រវភាវោ វា, អយំ អាបោធាតុ. យោ បរិបាចនភាវោ វា ឧណ្ហភាវោ វា, អយំ តេជោធាតុ. យោ វិត្ថម្ភនភាវោ វា សមុទីរណភាវោ វា, អយំ វាយោធាតូតិ ឯវំ សំខិត្តេន ធាតុយោ បរិគ្គហេត្វា បុនប្បុនំ បថវីធាតុ អាបោធាតូតិ ធាតុមត្តតោ និស្សត្តតោ និជ្ជីវតោ អាវជ្ជិតព្ពំ មនសិកាតព្ពំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. តស្សេវំ វាយមមានស្ស នចិរេនេវ ធាតុប្បភេទាវភាសនបញ្ញាបរិគ្គហិតោ សភាវធម្មារម្មណត្តា អប្បនំ អប្បត្តោ ឧបចារមត្តោ សមាធិ ឧប្បជ្ជតិ.

អថ វា បន យេ ឥមេ ចតុន្នំ មហាភូតានំ និស្សត្តភាវទស្សនត្ថំ ធម្មសេនាបតិនា ‘‘អដ្ឋិញ្ច បដិច្ច ន្ហារុញ្ច បដិច្ច មំសញ្ច បដិច្ច ចម្មញ្ច បដិច្ច អាកាសោ បរិវារិតោ រូបន្ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ១.៣០៦) ចត្តារោ កោដ្ឋាសា វុត្តា. តេសុ តំ តំ អន្តរានុសារិនា ញាណហត្ថេន វិនិព្ភុជិត្វា វិនិព្ភុជិត្វា យោ ឯតេសុ ថទ្ធភាវោ វា ខរភាវោ វា, អយំ បថវីធាតូតិ បុរិមនយេនេវ ធាតុយោ បរិគ្គហេត្វា បុនប្បុនំ បថវីធាតុ អាបោធាតូតិ ធាតុមត្តតោ និស្សត្តតោ និជ្ជីវតោ អាវជ្ជិតព្ពំ មនសិកាតព្ពំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. តស្សេវំ វាយមមានស្ស នចិរេនេវ ធាតុប្បភេទាវភាសនបញ្ញាបរិគ្គហិតោ សភាវធម្មារម្មណត្តា អប្បនំ អប្បត្តោ ឧបចារមត្តោ សមាធិ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ សង្ខេបតោ អាគតេ ចតុធាតុវវត្ថានេ ភាវនានយោ.

៣០៩. វិត្ថារតោ អាគតេ បន ឯវំ វេទិតព្ពោ. ឥទំ កម្មដ្ឋានំ ភាវេតុកាមេន ហិ នាតិតិក្ខបញ្ញេន យោគិនា អាចរិយសន្តិកេ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហិ វិត្ថារតោ ធាតុយោ ឧគ្គណ្ហិត្វា វុត្តប្បការេ សេនាសនេ វិហរន្តេន កតសព្ពកិច្ចេន រហោគតេន បដិសល្លីនេន សសម្ភារសង្ខេបតោ, សសម្ភារវិភត្តិតោ, សលក្ខណសង្ខេបតោ, សលក្ខណវិភត្តិតោតិ ឯវំ ចតូហាការេហិ កម្មដ្ឋានំ ភាវេតព្ពំ.

តត្ថ កថំ សសម្ភារសង្ខេបតោ ភាវេតិ? ឥធ ភិក្ខុ វីសតិយា កោដ្ឋាសេសុ ថទ្ធាការំ បថវីធាតូតិ វវត្ថបេតិ. ទ្វាទសសុ កោដ្ឋាសេសុ យូសគតំ ឧទកសង្ខាតំ អាពន្ធនាការំ អាបោធាតូតិ វវត្ថបេតិ. ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ បរិបាចនកំ តេជំ តេជោធាតូតិ វវត្ថបេតិ. ឆសុ កោដ្ឋាសេសុ វិត្ថម្ភនាការំ វាយោធាតូតិ វវត្ថបេតិ. តស្សេវំ វវត្ថាបយតោយេវ ធាតុយោ បាកដា ហោន្តិ. តា បុនប្បុនំ អាវជ្ជតោ មនសិករោតោ វុត្តនយេនេវ ឧបចារសមាធិ ឧប្បជ្ជតិ.

៣១០. យស្ស បន ឯវំ ភាវយតោ កម្មដ្ឋានំ ន ឥជ្ឈតិ, តេន សសម្ភារវិភត្តិតោ ភាវេតព្ពំ. កថំ? តេន ហិ ភិក្ខុនា យំ តំ កាយគតាសតិកម្មដ្ឋាននិទ្ទេសេ សត្តធា ឧគ្គហកោសល្លំ ទសធា មនសិការកោសល្លញ្ច វុត្តំ. ទ្វត្តិំសាការេ តាវ តំ សព្ពំ អបរិហាបេត្វា តចបញ្ចកាទីនំ អនុលោមបដិលោមតោ វចសា សជ្ឈាយំ អាទិំកត្វា សព្ពំ តត្ថ វុត្តវិធានំ កាតព្ពំ. អយមេវ ហិ វិសេសោ, តត្ថ វណ្ណសណ្ឋានទិសោកាសបរិច្ឆេទវសេន កេសាទយោ មនសិករិត្វាបិ បដិក្កូលវសេន ចិត្តំ ឋបេតព្ពំ, ឥធ ធាតុវសេន. តស្មា វណ្ណាទិវសេន បញ្ចធា បញ្ចធា កេសាទយោ មនសិករិត្វា អវសានេ ឯវំ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ.

៣១១. ឥមេ កេសា នាម សីសកដាហបលិវេឋនចម្មេ ជាតា. តត្ថ យថាវម្មិកមត្ថកេ ជាតេសុ កុណ្ឋតិណេសុ ន វម្មិកមត្ថកោ ជានាតិ មយិ កុណ្ឋតិណានិ ជាតានីតិ, នបិ កុណ្ឋតិណានិ ជានន្តិ មយំ វម្មិកមត្ថកេ ជាតានីតិ, ឯវមេវ ន សីសកដាហបលិវេឋនចម្មំ ជានាតិ មយិ កេសា ជាតាតិ, នបិ កេសា ជានន្តិ មយំ សីសកដាហវេឋនចម្មេ ជាតាតិ, អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ កេសា នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣១២. លោមា សរីរវេឋនចម្មេ ជាតា. តត្ថ យថា សុញ្ញគាមដ្ឋានេ ជាតេសុ ទព្ពតិណកេសុ ន សុញ្ញគាមដ្ឋានំ ជានាតិ មយិ ទព្ពតិណកានិ ជាតានីតិ, នបិ ទព្ពតិណកានិ ជានន្តិ មយំ សុញ្ញគាមដ្ឋានេ ជាតានីតិ, ឯវមេវ ន សរីរវេឋនចម្មំ ជានាតិ មយិ លោមា ជាតាតិ. នបិ លោមា ជានន្តិ មយំ សរីរវេឋនចម្មេ ជាតាតិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ លោមា នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣១៣. នខា អង្គុលីនំ អគ្គេសុ ជាតា. តត្ថ យថា កុមារកេសុ ទណ្ឌកេហិ មធុកដ្ឋិកេ វិជ្ឈិត្វា កីឡន្តេសុ ន ទណ្ឌកា ជានន្តិ អម្ហេសុ មធុកដ្ឋិកា ឋបិតាតិ, នបិ មធុកដ្ឋិកា ជានន្តិ មយំ ទណ្ឌកេសុ ឋបិតាតិ, ឯវមេវ ន អង្គុលិយោ ជានន្តិ អម្ហាកំ អគ្គេសុ នខា ជាតាតិ. នបិ នខា ជានន្តិ មយំ អង្គុលីនំ អគ្គេសុ ជាតាតិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ នខា នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣១៤. ទន្តា ហនុកដ្ឋិកេសុ ជាតា. តត្ថ យថា វឌ្ឍកីហិ បាសាណឧទុក្ខលកេសុ កេនចិទេវ សិលេសជាតេន ពន្ធិត្វា ឋបិតថម្ភេសុ ន ឧទុក្ខលា ជានន្តិ អម្ហេសុ ថម្ភា ឋិតាតិ. នបិ ថម្ភា ជានន្តិ មយំ ឧទុក្ខលេសុ ឋិតាតិ, ឯវមេវ ន ហនុកដ្ឋីនិ ជានន្តិ អម្ហេសុ ទន្តា ជាតាតិ. នបិ ទន្តា ជានន្តិ មយំ ហនុកដ្ឋីសុ ជាតាតិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ ទន្តា នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣១៥. តចោ សកលសរីរំ បរិយោនន្ធិត្វា ឋិតោ. តត្ថ យថា អល្លគោចម្មបរិយោនទ្ធាយ មហាវីណាយ ន មហាវីណា ជានាតិ អហំ អល្លគោចម្មេន បរិយោនទ្ធាតិ. នបិ អល្លគោចម្មំ ជានាតិ មយា មហាវីណា បរិយោនទ្ធាតិ, ឯវមេវ ន សរីរំ ជានាតិ អហំ តចេន បរិយោនទ្ធន្តិ. នបិ តចោ ជានាតិ មយា សរីរំ បរិយោនទ្ធន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ តចោ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣១៦. មំសំ អដ្ឋិសង្ឃាដំ អនុលិម្បិត្វា ឋិតំ. តត្ថ យថា មហាមត្តិកលិត្តាយ ភិត្តិយា ន ភិត្តិ ជានាតិ អហំ មហាមត្តិកាយ លិត្តាតិ. នបិ មហាមត្តិកា ជានាតិ មយា ភិត្តិ លិត្តាតិ, ឯវមេវ ន អដ្ឋិសង្ឃាដោ ជានាតិ អហំ នវបេសិសតប្បភេទេន មំសេន លិត្តោតិ. នបិ មំសំ ជានាតិ មយា អដ្ឋិសង្ឃាដោ លិត្តោតិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ មំសំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣១៧. ន្ហារុ សរីរព្ភន្តរេ អដ្ឋីនិ អាពន្ធមានា ឋិតា. តត្ថ យថា វល្លីហិ វិនទ្ធេសុ កុដ្ដទារូសុ ន កុដ្ដទារូនិ ជានន្តិ មយំ វល្លីហិ វិនទ្ធានីតិ. នបិ វល្លិយោ ជានន្តិ អម្ហេហិ កុដ្ដទារូនិ វិនទ្ធានីតិ, ឯវមេវ ន អដ្ឋីនិ ជានន្តិ មយំ ន្ហារូហិ អាពទ្ធានីតិ. នបិ ន្ហារូ ជានន្តិ អម្ហេហិ អដ្ឋីនិ អាពទ្ធានីតិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ ន្ហារុ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣១៨. អដ្ឋីសុ បណ្ហិកដ្ឋិ គោប្ផកដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតំ. គោប្ផកដ្ឋិ ជង្ឃដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតំ. ជង្ឃដ្ឋិ ឩរុដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតំ. ឩរុដ្ឋិ កដិដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតំ. កដិដ្ឋិ បិដ្ឋិកណ្ដកំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតំ, បិដ្ឋិកណ្ដកោ គីវដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតោ. គីវដ្ឋិ សីសដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតំ. សីសដ្ឋិ គីវដ្ឋិកេ បតិដ្ឋិតំ. គីវដ្ឋិ បិដ្ឋិកណ្ដកេ បតិដ្ឋិតំ. បិដ្ឋិកណ្ដកោ កដិដ្ឋិម្ហិ បតិដ្ឋិតោ. កដិដ្ឋិ ឩរុដ្ឋិកេ បតិដ្ឋិតំ. ឩរុដ្ឋិ ជង្ឃដ្ឋិកេ បតិដ្ឋិតំ. ជង្ឃដ្ឋិ គោប្ផកដ្ឋិកេ បតិដ្ឋិតំ. គោប្ផកដ្ឋិ បណ្ហិកដ្ឋិកេ បតិដ្ឋិតំ.

តត្ថ យថា ឥដ្ឋកទារុគោមយាទិសញ្ចយេសុ ន ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា ជានន្តិ មយំ ឧបរិមេ ឧបរិមេ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតាតិ. នបិ ឧបរិមា ឧបរិមា ជានន្តិ មយំ ហេដ្ឋិមេសុ ហេដ្ឋិមេសុ បតិដ្ឋិតាតិ, ឯវមេវ ន បណ្ហិកដ្ឋិ ជានាតិ អហំ គោប្ផកដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតន្តិ. ន គោប្ផកដ្ឋិ ជានាតិ អហំ ជង្ឃដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតន្តិ. ន ជង្ឃដ្ឋិ ជានាតិ អហំ ឩរុដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតន្តិ. ន ឩរុដ្ឋិ ជានាតិ អហំ កដិដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតន្តិ. ន កដិដ្ឋិ ជានាតិ អហំ បិដ្ឋិកណ្ដកំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតន្តិ. ន បិដ្ឋិកណ្ដកោ ជានាតិ អហំ គីវដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតន្តិ. ន គីវដ្ឋិ ជានាតិ អហំ សីសដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតន្តិ. ន សីសដ្ឋិ ជានាតិ អហំ គីវដ្ឋិម្ហិ បតិដ្ឋិតន្តិ. ន គីវដ្ឋិ ជានាតិ អហំ បិដ្ឋិកណ្ដកេ បតិដ្ឋិតន្តិ. ន បិដ្ឋិកណ្ដកោ ជានាតិ អហំ កដិដ្ឋិម្ហិ បតិដ្ឋិតោតិ. ន កដិដ្ឋិ ជានាតិ អហំ ឩរុដ្ឋិម្ហិ បតិដ្ឋិតន្តិ. ន ឩរុដ្ឋិ ជានាតិ អហំ ជង្ឃដ្ឋិម្ហិ បតិដ្ឋិតន្តិ. ន ជង្ឃដ្ឋិ ជានាតិ អហំ គោប្ផកដ្ឋិម្ហិ បតិដ្ឋិតន្តិ. ន គោប្ផកដ្ឋិ ជានាតិ អហំ បណ្ហិកដ្ឋិម្ហិ បតិដ្ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ អដ្ឋិ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣១៩. អដ្ឋិមិញ្ជំ តេសំ តេសំ អដ្ឋីនំ អព្ភន្តរេ ឋិតំ. តត្ថ យថា វេឡុបព្ពាទីនំ អន្តោ បក្ខិត្តឆិន្នវេត្តគ្គាទីសុ ន វេឡុបព្ពាទីនិ ជានន្តិ អម្ហេសុ វេត្តគ្គាទីនិ បក្ខិត្តានីតិ. នបិ វេត្តគ្គាទីនិ ជានន្តិ មយំ វេឡុបព្ពាទីសុ ឋិតានីតិ, ឯវមេវ ន អដ្ឋីនិ ជានន្តិ អម្ហាកំ អន្តោ មិញ្ជំ ឋិតន្តិ. នាបិ មិញ្ជំ ជានាតិ អហំ អដ្ឋីនំ អន្តោ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ អដ្ឋិមិញ្ជំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣២០. វក្កំ គលវាដកតោ និក្ខន្តេន ឯកមូលេន ថោកំ គន្ត្វា ទ្វិធា ភិន្នេន ថូលន្ហារុនា វិនិពទ្ធំ ហុត្វា ហទយមំសំ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតំ. តត្ថ យថា វណ្ដុបនិពទ្ធេ អម្ពផលទ្វយេ ន វណ្ដំ ជានាតិ មយា អម្ពផលទ្វយំ ឧបនិពទ្ធន្តិ. នបិ អម្ពផលទ្វយំ ជានាតិ អហំ វណ្ដេន ឧបនិពទ្ធន្តិ, ឯវមេវ ន ថូលន្ហារុ ជានាតិ មយា វក្កំ ឧបនិពទ្ធន្តិ. នបិ វក្កំ ជានាតិ អហំ ថូលន្ហារុនា ឧបនិពទ្ធន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ វក្កំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣២១. ហទយំ សរីរព្ភន្តរេ ឧរដ្ឋិបញ្ជរមជ្ឈំ និស្សាយ ឋិតំ. តត្ថ យថា ជិណ្ណសន្ទមានិកបញ្ជរំ និស្សាយ ឋបិតាយ មំសបេសិយា ន សន្ទមានិកបញ្ជរព្ភន្តរំ ជានាតិ មំ និស្សាយ មំសបេសិ ឋិតាតិ. នបិ មំសបេសិ ជានាតិ អហំ ជិណ្ណសន្ទមានិកបញ្ជរំ និស្សាយ ឋិតាតិ, ឯវមេវ ន ឧរដ្ឋិបញ្ជរព្ភន្តរំ ជានាតិ មំ និស្សាយ ហទយំ ឋិតន្តិ. នបិ ហទយំ ជានាតិ អហំ ឧរដ្ឋិបញ្ជរំ និស្សាយ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ ហទយំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣២២. យកនំ អន្តោសរីរេ ទ្វិន្នំ ថនានមព្ភន្តរេ ទក្ខិណបស្សំ និស្សាយ ឋិតំ. តត្ថ យថា ឧក្ខលិកបាលបស្សម្ហិ លគ្គេ យមកមំសបិណ្ឌេ ន ឧក្ខលិកបាលបស្សំ ជានាតិ មយិ យមកមំសបិណ្ឌោ លគ្គោតិ. នបិ យមកមំសបិណ្ឌោ ជានាតិ អហំ ឧក្ខលិកបាលបស្សេ លគ្គោតិ, ឯវមេវ ន ថនានមព្ភន្តរេ ទក្ខិណបស្សំ ជានាតិ មំ និស្សាយ យកនំ ឋិតន្តិ. នបិ យកនំ ជានាតិ អហំ ថនានមព្ភន្តរេ ទក្ខិណបស្សំ និស្សាយ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ យកនំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣២៣. កិលោមកេសុ បដិច្ឆន្នកិលោមកំ ហទយញ្ច វក្កញ្ច បរិវារេត្វា ឋិតំ. អប្បដិច្ឆន្នកិលោមកំ សកលសរីរេ ចម្មស្ស ហេដ្ឋតោ មំសំ បរិយោនន្ធិត្វា ឋិតំ. តត្ថ យថា បិលោតិកបលិវេឋិតេ មំសេ ន មំសំ ជានាតិ អហំ បិលោតិកាយ បលិវេឋិតន្តិ. នបិ បិលោតិកា ជានាតិ មយា មំសំ បលិវេឋិតន្តិ, ឯវមេវ ន វក្កហទយានិ សកលសរីរេ ច មំសំ ជានាតិ អហំ កិលោមកេន បដិច្ឆន្នន្តិ. នបិ កិលោមកំ ជានាតិ មយា វក្កហទយានិ សកលសរីរេ ច មំសំ បដិច្ឆន្នន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ កិលោមកំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣២៤. បិហកំ ហទយស្ស វាមបស្សេ ឧទរបដលស្ស មត្ថកបស្សំ និស្សាយ ឋិតំ. តត្ថ យថា កោដ្ឋមត្ថកបស្សំ និស្សាយ ឋិតាយ គោមយបិណ្ឌិយា ន កោដ្ឋមត្ថកបស្សំ ជានាតិ គោមយបិណ្ឌិ មំ និស្សាយ ឋិតាតិ. នបិ គោមយបិណ្ឌិ ជានាតិ អហំ កោដ្ឋមត្ថកបស្សំ និស្សាយ ឋិតាតិ, ឯវមេវ ន ឧទរបដលស្ស មត្ថកបស្សំ ជានាតិ បិហកំ មំ និស្សាយ ឋិតន្តិ. នបិ បិហកំ ជានាតិ អហំ ឧទរបដលស្ស មត្ថកបស្សំ និស្សាយ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ បិហកំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣២៥. បប្ផាសំ សរីរព្ភន្តរេ ទ្វិន្នំ ថនានមន្តរេ ហទយញ្ច យកនញ្ច ឧបរិ ឆាទេត្វា ឱលម្ពន្តំ ឋិតំ. តត្ថ យថា ជិណ្ណកោដ្ឋព្ភន្តរេ លម្ពមានេ សកុណកុលាវកេ ន ជិណ្ណកោដ្ឋព្ភន្តរំ ជានាតិ មយិ សកុណកុលាវកោ លម្ពមានោ ឋិតោតិ. នបិ សកុណកុលាវកោ ជានាតិ អហំ ជិណ្ណកោដ្ឋព្ភន្តរេ លម្ពមានោ ឋិតោតិ, ឯវមេវ ន តំ សរីរព្ភន្តរំ ជានាតិ មយិ បប្ផាសំ លម្ពមានំ ឋិតន្តិ. នបិ បប្ផាសំ ជានាតិ អហំ ឯវរូបេ សរីរព្ភន្តរេ លម្ពមានំ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ បប្ផាសំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣២៦. អន្តំ គលវាដកករីសមគ្គបរិយន្តេ សរីរព្ភន្តរេ ឋិតំ. តត្ថ យថា លោហិតទោណិកាយ ឱភុជិត្វា ឋបិតេ ឆិន្នសីសធម្មនិកឡេវរេ ន លោហិតទោណិ ជានាតិ មយិ ធម្មនិកឡេវរំ ឋិតន្តិ. នបិ ធម្មនិកឡេវរំ ជានាតិ អហំ លោហិតទោណិយា ឋិតន្តិ, ឯវមេវ ន សរីរព្ភន្តរំ ជានាតិ មយិ អន្តំ ឋិតន្តិ. នបិ អន្តំ ជានាតិ អហំ សរីរព្ភន្តរេ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ អន្តំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣២៧. អន្តគុណំ អន្តន្តរេ ឯកវីសតិអន្តភោគេ ពន្ធិត្វា ឋិតំ. តត្ថ យថា បាទបុញ្ឆនរជ្ជុមណ្ឌលកំ សិព្ពេត្វា ឋិតេសុ រជ្ជុកេសុ ន បាទបុញ្ឆនរជ្ជុមណ្ឌលកំ ជានាតិ រជ្ជុកា មំ សិព្ពិត្វា ឋិតាតិ. នបិ រជ្ជុកា ជានន្តិ មយំ បាទបុញ្ឆនរជ្ជុមណ្ឌលកំ សិព្ពិត្វា ឋិតាតិ, ឯវមេវ ន អន្តំ ជានាតិ អន្តគុណំ មំ អាពន្ធិត្វា ឋិតន្តិ. នបិ អន្តគុណំ ជានាតិ អហំ អន្តំ អាពន្ធិត្វា ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ អន្តគុណំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣២៨. ឧទរិយំ ឧទរេ ឋិតំ អសិតបីតខាយិតសាយិតំ. តត្ថ យថា សុវានទោណិយំ ឋិតេ សុវានវមថុម្ហិ ន សុវានទោណិ ជានាតិ មយិ សុវានវមថុ ឋិតោតិ. នបិ សុវានវមថុ ជានាតិ អហំ សុវានទោណិយំ ឋិតោតិ, ឯវមេវ ន ឧទរំ ជានាតិ មយិ ឧទរិយំ ឋិតន្តិ. នបិ ឧទរិយំ ជានាតិ អហំ ឧទរេ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ ឧទរិយំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣២៩. ករីសំ បក្កាសយសង្ខាតេ អដ្ឋង្គុលវេឡុបព្ពសទិសេ អន្តបរិយោសានេ ឋិតំ. តត្ថ យថា វេឡុបព្ពេ ឱមទ្ទិត្វា បក្ខិត្តាយ សណ្ហបណ្ឌុមត្តិកាយ ន វេឡុបព្ពំ ជានាតិ មយិ បណ្ឌុមត្តិកា ឋិតាតិ. នបិ បណ្ឌុមត្តិកា ជានាតិ អហំ វេឡុបព្ពេ ឋិតាតិ, ឯវមេវ ន បក្កាសយោ ជានាតិ មយិ ករីសំ ឋិតន្តិ. នបិ ករីសំ ជានាតិ អហំ បក្កាសយេ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ ករីសំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣៣០. មត្ថលុង្គំ សីសកដាហព្ភន្តរេ ឋិតំ. តត្ថ យថា បុរាណលាពុកដាហេ បក្ខិត្តាយ បិដ្ឋបិណ្ឌិយា ន លាពុកដាហំ ជានាតិ មយិ បិដ្ឋបិណ្ឌិ ឋិតាតិ. នបិ បិដ្ឋបិណ្ឌិ ជានាតិ អហំ លាពុកដាហេ ឋិតាតិ, ឯវមេវ ន សីសកដាហព្ភន្តរំ ជានាតិ មយិ មត្ថលុង្គំ ឋិតន្តិ. នបិ មត្ថលុង្គំ ជានាតិ អហំ សីសកដាហព្ភន្តរេ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ មត្ថលុង្គំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូតិ.

៣៣១. បិត្តេសុ អពទ្ធបិត្តំ ជីវិតិន្ទ្រិយបដិពទ្ធំ សកលសរីរំ ព្យាបេត្វា ឋិតំ. ពទ្ធបិត្តំ បិត្តកោសកេ ឋិតំ. តត្ថ យថា បូវំ ព្យាបេត្វា ឋិតេ តេលេ ន បូវំ ជានាតិ តេលំ មំ ព្យាបេត្វា ឋិតន្តិ. នបិ តេលំ ជានាតិ អហំ បូវំ ព្យាបេត្វា ឋិតន្តិ, ឯវមេវ ន សរីរំ ជានាតិ អពទ្ធបិត្តំ មំ ព្យាបេត្វា ឋិតន្តិ. នបិ អពទ្ធបិត្តំ ជានាតិ អហំ សរីរំ ព្យាបេត្វា ឋិតន្តិ. យថា វស្សោទកេន បុណ្ណេ កោសាតកិកោសកេ ន កោសាតកិកោសកោ ជានាតិ មយិ វស្សោទកំ ឋិតន្តិ. នបិ វស្សោទកំ ជានាតិ អហំ កោសាតកិកោសកេ ឋិតន្តិ, ឯវមេវ ន បិត្តកោសកោ ជានាតិ មយិ ពទ្ធបិត្តំ ឋិតន្តិ. នបិ ពទ្ធបិត្តំ ជានាតិ អហំ បិត្តកោសកេ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ បិត្តំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ យូសភូតោ អាពន្ធនាការោ អាបោធាតូតិ.

៣៣២. សេម្ហំ ឯកបត្ថបូរប្បមាណំ ឧទរបដលេ ឋិតំ. តត្ថ យថា ឧបរិ សញ្ជាតផេណបដលាយ ចន្ទនិកាយ ន ចន្ទនិកា ជានាតិ មយិ ផេណបដលំ ឋិតន្តិ. នបិ ផេណបដលំ ជានាតិ អហំ ចន្ទនិកាយ ឋិតន្តិ, ឯវមេវ ន ឧទរបដលំ ជានាតិ មយិ សេម្ហំ ឋិតន្តិ. នបិ សេម្ហំ ជានាតិ អហំ ឧទរបដលេ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ សេម្ហំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ យូសភូតោ អាពន្ធនាការោ អាបោធាតូតិ.

៣៣៣. បុព្ពោ អនិពទ្ធោកាសោ យត្ថ យត្ថេវ ខាណុកណ្ដកប្បហរណអគ្គិជាលាទីហិ អភិហតេ សរីរប្បទេសេ លោហិតំ សណ្ឋហិត្វា បច្ចតិ, គណ្ឌបីឡកាទយោ វា ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តត្ថ តិដ្ឋតិ. តត្ថ យថា ផរសុប្បហារាទិវសេន បគ្ឃរិតនិយ្យាសេ រុក្ខេ ន រុក្ខស្ស បហារាទិប្បទេសា ជានន្តិ អម្ហេសុ និយ្យាសោ ឋិតោតិ, នបិ និយ្យាសោ ជានាតិ អហំ រុក្ខស្ស បហារាទិប្បទេសេសុ ឋិតោតិ, ឯវមេវ ន សរីរស្ស ខាណុកណ្ដកាទីហិ អភិហតប្បទេសា ជានន្តិ អម្ហេសុ បុព្ពោ ឋិតោតិ. នបិ បុព្ពោ ជានាតិ អហំ តេសុ បទេសេសុ ឋិតោតិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ បុព្ពោ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ យូសភូតោ អាពន្ធនាការោ អាបោធាតូតិ.

៣៣៤. លោហិតេសុ សំសរណលោហិតំ បិត្តំ វិយ សកលសរីរំ ព្យាបេត្វា ឋិតំ. សន្និចិតលោហិតំ យកនដ្ឋានស្ស ហេដ្ឋាភាគំ បូរេត្វា ឯកបត្ថបូរមត្តំ វក្កហទយយកនបប្ផាសានិ តេមេន្តំ ឋិតំ. តត្ថ សំសរណលោហិតេ អពទ្ធបិត្តសទិសោវ វិនិច្ឆយោ. ឥតរំ បន យថា ជជ្ជរកបាលេ ឱវដ្ឋេ ឧទកេ ហេដ្ឋា លេឌ្ឌុខណ្ឌាទីនិ តេមយមានេ ន លេឌ្ឌុខណ្ឌាទីនិ ជានន្តិ មយំ ឧទកេន តេមិយមានាតិ. នបិ ឧទកំ ជានាតិ អហំ លេឌ្ឌុខណ្ឌាទីនិ តេមេមីតិ, ឯវមេវ ន យកនស្ស ហេដ្ឋាភាគដ្ឋានំ វក្កាទីនិ វា ជានន្តិ មយិ លោហិតំ ឋិតំ អម្ហេ វា តេមយមានំ ឋិតន្តិ. នបិ លោហិតំ ជានាតិ អហំ យកនស្ស ហេដ្ឋាភាគំ បូរេត្វា វក្កាទីនិ តេមយមានំ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ លោហិតំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ យូសភូតោ អាពន្ធនាការោ អាបោធាតូតិ.

៣៣៥. សេទោ អគ្គិសន្តាបាទិកាលេសុ កេសលោមកូបវិវរានិ បូរេត្វា តិដ្ឋតិ ចេវ បគ្ឃរតិ ច. តត្ថ យថា ឧទកា អព្ពូឡ្ហមត្តេសុ ភិសមុឡាលកុមុទនាឡកលាបេសុ ន ភិសាទិកលាបវិវរានិ ជានន្តិ អម្ហេហិ ឧទកំ បគ្ឃរតីតិ. នបិ ភិសាទិកលាបវិវរេហិ បគ្ឃរន្តំ ឧទកំ ជានាតិ អហំ ភិសាទិកលាបវិវរេហិ បគ្ឃរាមីតិ, ឯវមេវ ន កេសលោមកូបវិវរានិ ជានន្តិ អម្ហេហិ សេទោ បគ្ឃរតីតិ. នបិ សេទោ ជានាតិ អហំ កេសលោមកូបវិវរេហិ បគ្ឃរាមីតិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ សេទោ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ យូសភូតោ អាពន្ធនាការោ អាបោធាតូតិ.

៣៣៦. មេទោ ថូលស្ស សកលសរីរំ ផរិត្វា កិសស្ស ជង្ឃមំសាទីនិ និស្សាយ ឋិតោ បត្ថិន្នសិនេហោ. តត្ថ យថា ហលិទ្ទិបិលោតិកបដិច្ឆន្នេ មំសបុញ្ជេ ន មំសបុញ្ជោ ជានាតិ មំ និស្សាយ ហលិទ្ទិបិលោតិកា ឋិតាតិ. នបិ ហលិទ្ទិបិលោតិកា ជានាតិ អហំ មំសបុញ្ជំ និស្សាយ ឋិតាតិ, ឯវមេវ ន សកលសរីរេ ជង្ឃាទីសុ វា មំសំ ជានាតិ មំ និស្សាយ មេទោ ឋិតោតិ. នបិ មេទោ ជានាតិ អហំ សកលសរីរេ ជង្ឃាទីសុ វា មំសំ និស្សាយ ឋិតោតិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ មេទោ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ បត្ថិន្នយូសោ អាពន្ធនាការោ អាបោធាតូតិ.

៣៣៧. អស្សុ យទា សញ្ជាយតិ តទា អក្ខិកូបកេ បូរេត្វា តិដ្ឋតិ វា បគ្ឃរតិ វា. តត្ថ យថា ឧទកបុណ្ណេសុ តរុណតាលដ្ឋិកូបកេសុ ន តរុណតាលដ្ឋិកូបកា ជានន្តិ អម្ហេសុ ឧទកំ ឋិតន្តិ. នបិ តរុណតាលដ្ឋិកូបកេសុ ឧទកំ ជានាតិ អហំ តរុណតាលដ្ឋិកូបកេសុ ឋិតន្តិ, ឯវមេវ ន អក្ខិកូបកា ជានន្តិ អម្ហេសុ អស្សុ ឋិតន្តិ. នបិ អស្សុ ជានាតិ អហំ អក្ខិកូបកេសុ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ អស្សុ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ យូសភូតោ អាពន្ធនាការោ អាបោធាតូតិ.

៣៣៨. វសា អគ្គិសន្តាបាទិកាលេ ហត្ថតលហត្ថបិដ្ឋិបាទតលបាទបិដ្ឋិ នាសាបុដនលាដអំសកូដេសុ ឋិតវិលីនស្នេហោ. តត្ថ យថា បក្ខិត្តតេលេ អាចាមេ ន អាចាមោ ជានាតិ មំ តេលំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឋិតន្តិ. នបិ តេលំ ជានាតិ អហំ អាចាមំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឋិតន្តិ, ឯវមេវ ន ហត្ថតលាទិប្បទេសោ ជានាតិ មំ វសា អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឋិតាតិ. នបិ វសា ជានាតិ អហំ ហត្ថតលាទិប្បទេសំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឋិតាតិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ វសា នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ យូសភូតោ អាពន្ធនាការោ អាបោធាតូតិ.

៣៣៩. ខេឡោ តថារូបេ ខេឡុប្បត្តិបច្ចយេ សតិ ឧភោហិ កបោលបស្សេហិ ឱរោហិត្វា ជិវ្ហាតលេ តិដ្ឋតិ. តត្ថ យថា អព្ពោច្ឆិន្នឧទកនិស្សន្ទេ នទីតីរកូបកេ ន កូបតលំ ជានាតិ មយិ ឧទកំ សន្តិដ្ឋតីតិ. នបិ ឧទកំ ជានាតិ អហំ កូបតលេ សន្តិដ្ឋាមីតិ, ឯវមេវ ន ជិវ្ហាតលំ ជានាតិ មយិ ឧភោហិ កបោលបស្សេហិ ឱរោហិត្វា ខេឡោ ឋិតោតិ. នបិ ខេឡោ ជានាតិ អហំ ឧភោហិ កបោលបស្សេហិ ឱរោហិត្វា ជិវ្ហាតលេ ឋិតោតិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ ខេឡោ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ យូសភូតោ អាពន្ធនាការោ អាបោធាតូតិ.

៣៤០. សិង្ឃាណិកា យទា សញ្ជាយតិ, តទា នាសាបុដេ បូរេត្វា តិដ្ឋតិ វា បគ្ឃរតិ វា. តត្ថ យថា បូតិទធិភរិតាយ សិប្បិកាយ ន សិប្បិកា ជានាតិ មយិ បូតិទធិ ឋិតន្តិ. នបិ បូតិទធិ ជានាតិ អហំ សិប្បិកាយ ឋិតន្តិ, ឯវមេវ ន នាសាបុដា ជានន្តិ អម្ហេសុ សិង្ឃាណិកា ឋិតាតិ. នបិ សិង្ឃាណិកា ជានាតិ អហំ នាសាបុដេសុ ឋិតាតិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ សិង្ឃាណិកា នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ យូសភូតោ អាពន្ធនាការោ អាបោធាតូតិ.

៣៤១. លសិកា អដ្ឋិកសន្ធីនំ អព្ភញ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា អសីតិសតសន្ធីសុ ឋិតា. តត្ថ យថា តេលព្ភញ្ជិតេ អក្ខេ ន អក្ខោ ជានាតិ មំ តេលំ អព្ភញ្ជិត្វា ឋិតន្តិ. នបិ តេលំ ជានាតិ អហំ អក្ខំ អព្ភញ្ជិត្វា ឋិតន្តិ, ឯវមេវ ន អសីតិសតសន្ធយោ ជានន្តិ លសិកា អម្ហេ អព្ភញ្ជិត្វា ឋិតាតិ. នបិ លសិកា ជានាតិ អហំ អសីតិសតសន្ធយោ អព្ភញ្ជិត្វា ឋិតាតិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ លសិកា នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ យូសភូតោ អាពន្ធនាការោ អាបោធាតូតិ.

៣៤២. មុត្តំ វត្ថិស្ស អព្ភន្តរេ ឋិតំ. តត្ថ យថា ចន្ទនិកាយ បក្ខិត្តេ អមុខេ រវណឃដេ ន រវណឃដោ ជានាតិ មយិ ចន្ទនិការសោ ឋិតោតិ. នបិ ចន្ទនិការសោ ជានាតិ អហំ រវណឃដេ ឋិតោតិ, ឯវមេវ ន វត្ថិ ជានាតិ មយិ មុត្តំ ឋិតន្តិ. នបិ មុត្តំ ជានាតិ អហំ វត្ថិម្ហិ ឋិតន្តិ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ មុត្តំ នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ យូសភូតោ អាពន្ធនាការោ អាបោធាតូតិ.

៣៤៣. ឯវំ កេសាទីសុ មនសិការំ បវត្តេត្វា យេន សន្តប្បតិ, អយំ ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ បរិបាចនាការោ តេជោធាតូតិ, យេន ជីរីយតិ, យេន បរិឌយ្ហតិ, យេន អសិតបីតខាយិតសាយិតំ សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, អយំ ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ បរិបាចនាការោ តេជោធាតូតិ ឯវំ តេជោកោដ្ឋាសេសុ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ.

៣៤៤. តតោ ឧទ្ធង្គមេ វាតេ ឧទ្ធង្គមវសេន បរិគ្គហេត្វា អធោគមេ អធោគមវសេន, កុច្ឆិសយេ កុច្ឆិសយវសេន, កោដ្ឋាសយេ កោដ្ឋាសយវសេន, អង្គមង្គានុសារិម្ហិ អង្គមង្គានុសារិវសេន, អស្សាសបស្សាសេ អស្សាសបស្សាសវសេន បរិគ្គហេត្វា ឧទ្ធង្គមា វាតា នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ វិត្ថម្ភនាការោ វាយោធាតូតិ, អធោគមា វាតា នាម, កុច្ឆិសយា វាតា នាម, កោដ្ឋាសយា វាតា នាម, អង្គមង្គានុសារិនោ វាតា នាម, អស្សាសបស្សាសា វាតា នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ វិត្ថម្ភនាការោ វាយោធាតូតិ ឯវំ វាយោកោដ្ឋាសេសុ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ. តស្សេវំ បវត្តមនសិការស្ស ធាតុយោ បាកដា ហោន្តិ. តា បុនប្បុនំ អាវជ្ជតោ មនសិករោតោ វុត្តនយេនេវ ឧបចារសមាធិ ឧប្បជ្ជតិ.

៣៤៥. យស្ស បន ឯវំ ភាវយតោ កម្មដ្ឋានំ ន ឥជ្ឈតិ, តេន សលក្ខណសង្ខេបតោ ភាវេតព្ពំ. កថំ? វីសតិយា កោដ្ឋាសេសុ ថទ្ធលក្ខណំ បថវីធាតូតិ វវត្ថបេតព្ពំ. តត្ថេវ អាពន្ធនលក្ខណំ អាបោធាតូតិ. បរិបាចនលក្ខណំ តេជោធាតូតិ. វិត្ថម្ភនលក្ខណំ វាយោធាតូតិ.

ទ្វាទសសុ កោដ្ឋាសេសុ អាពន្ធនលក្ខណំ អាបោធាតូតិ វវត្ថបេតព្ពំ. តត្ថេវ បរិបាចនលក្ខណំ តេជោធាតូតិ. វិត្ថម្ភនលក្ខណំ វាយោធាតូតិ. ថទ្ធលក្ខណំ បថវីធាតូតិ.

ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ បរិបាចនលក្ខណំ តេជោធាតូតិ វវត្ថបេតព្ពំ. តេន អវិនិភុត្តំ វិត្ថម្ភនលក្ខណំ វាយោធាតូតិ. ថទ្ធលក្ខណំ បថវីធាតូតិ. អាពន្ធនលក្ខណំ អាបោធាតូតិ.

ឆសុ កោដ្ឋាសេសុ វិត្ថម្ភនលក្ខណំ វាយោធាតូតិ វវត្ថបេតព្ពំ. តត្ថេវ ថទ្ធលក្ខណំ បថវីធាតូតិ. អាពន្ធនលក្ខណំ អាបោធាតូតិ. បរិបាចនលក្ខណំ តេជោធាតូតិ. តស្សេវំ វវត្ថាបយតោ ធាតុយោ បាកដា ហោន្តិ. តា បុនប្បុនំ អាវជ្ជតោ មនសិករោតោ វុត្តនយេនេវ ឧបចារសមាធិ ឧប្បជ្ជតិ.

៣៤៦. យស្ស បន ឯវម្បិ ភាវយតោ កម្មដ្ឋានំ ន ឥជ្ឈតិ, តេន សលក្ខណវិភត្តិតោ ភាវេតព្ពំ. កថំ? បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ កេសាទយោ បរិគ្គហេត្វា កេសម្ហិ ថទ្ធលក្ខណំ បថវីធាតូតិ វវត្ថបេតព្ពំ. តត្ថេវ អាពន្ធនលក្ខណំ អាបោធាតូតិ. បរិបាចនលក្ខណំ តេជោធាតូតិ. វិត្ថម្ភនលក្ខណំ វាយោធាតូតិ. ឯវំ សព្ពកោដ្ឋាសេសុ ឯកេកស្មិំ កោដ្ឋាសេ ចតស្សោ ចតស្សោ ធាតុយោ វវត្ថបេតព្ពា. តស្សេវំ វវត្ថាបយតោ ធាតុយោ បាកដា ហោន្តិ. តា បុនប្បុនំ អាវជ្ជតោ មនសិករោតោ វុត្តនយេនេវ ឧបចារសមាធិ ឧប្បជ្ជតិ.

អបិច ខោ បន វចនត្ថតោ, កលាបតោ, ចុណ្ណតោ, លក្ខណាទិតោ, សមុដ្ឋានតោ, នានត្តេកត្តតោ, វិនិព្ភោគាវិនិព្ភោគតោ, សភាគវិសភាគតោ, អជ្ឈត្តិកពាហិរវិសេសតោ, សង្គហតោ, បច្ចយតោ, អសមន្នាហារតោ, បច្ចយវិភាគតោតិ ឥមេហិបិ អាការេហិ ធាតុយោ មនសិកាតព្ពា.

៣៤៧. តត្ថ វចនត្ថតោ មនសិករោន្តេន បត្ថដត្តា បថវី. អប្បោតិ អាបិយតិ អប្បាយតីតិ វា អាបោ. តេជតីតិ តេជោ. វាយតីតិ វាយោ. អវិសេសេន បន សលក្ខណធារណតោ ទុក្ខាទានតោ ទុក្ខាធានតោ ច ធាតូតិ. ឯវំ វិសេសសាមញ្ញវសេន វចនត្ថតោ មនសិកាតព្ពា.

៣៤៨. កលាបតោតិ យា អយំ កេសា លោមាតិអាទិនា នយេន វីសតិយា អាការេហិ បថវីធាតុ, បិត្តំ សេម្ហន្តិ ច អាទិនា នយេន ទ្វាទសហាការេហិ អាបោធាតុ និទ្ទិដ្ឋា, តត្ថ យស្មា –

វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា, ចតស្សោ ចាបិ ធាតុយោ;

អដ្ឋធម្មសមោធានា, ហោតិ កេសាតិ សម្មុតិ;

តេសំយេវ វិនិព្ភោគា, នត្ថិ កេសាតិ សម្មុតិ.

តស្មា កេសាបិ អដ្ឋធម្មកលាបមត្តមេវ. តថា លោមាទយោតិ. យោ បនេត្ថ កម្មសមុដ្ឋានោ កោដ្ឋាសោ, សោ ជីវិតិន្ទ្រិយេន ច ភាវេន ច សទ្ធិំ ទសធម្មកលាបោបិ ហោតិ. ឧស្សទវសេន បន បថវីធាតុ អាបោធាតូតិ សង្ខំ គតោ. ឯវំ កលាបតោ មនសិកាតព្ពា.

៣៤៩. ចុណ្ណតោតិ ឥមស្មិំ ហិ សរីរេ មជ្ឈិមេន បមាណេន បរិគ្គយ្ហមានា បរមាណុភេទសញ្ចុណ្ណា សុខុមរជភូតា បថវីធាតុ ទោណមត្តា សិយា. សា តតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណាយ អាបោធាតុយា សង្គហិតា, តេជោធាតុយា អនុបាលិតា វាយោធាតុយា វិត្ថម្ភិតា ន វិកិរិយតិ ន វិទ្ធំសិយតិ, អវិកិរិយមានា អវិទ្ធំសិយមានា អនេកវិធំ ឥត្ថិបុរិសលិង្គាទិភាវវិកប្បំ ឧបគច្ឆតិ, អណុថូលទីឃរស្សថិរកថិនាទិភាវញ្ច បកាសេតិ.

យូសគតា អាពន្ធនាការភូតា បនេត្ថ អាបោធាតុ បថវីបតិដ្ឋិតា តេជានុបាលិតា វាយោវិត្ថម្ភិតា ន បគ្ឃរតិ ន បរិស្សវតិ, អបគ្ឃរមានា អបរិស្សវមានា បីណិតបីណិតភាវំ ទស្សេតិ.

អសិតបីតាទិបាចកា ចេត្ថ ឧសុមាការភូតា ឧណ្ហត្តលក្ខណា តេជោធាតុ បថវីបតិដ្ឋិតា អាបោសង្គហិតា វាយោវិត្ថម្ភិតា ឥមំ កាយំ បរិបាចេតិ, វណ្ណសម្បត្តិញ្ចស្ស អាវហតិ. តាយ ច បន បរិបាចិតោ អយំ កាយោ ន បូតិភាវំ ទស្សេតិ.

អង្គមង្គានុសដា ចេត្ថ សមុទីរណវិត្ថម្ភនលក្ខណា វាយោធាតុ បថវីបតិដ្ឋិតា អាបោសង្គហិតា តេជានុបាលិតា ឥមំ កាយំ វិត្ថម្ភេតិ. តាយ ច បន វិត្ថម្ភិតោ អយំ កាយោ ន បរិបតតិ, ឧជុកំ សណ្ឋាតិ. អបរាយ វាយោធាតុយា សមព្ភាហតោ គមនដ្ឋាននិសជ្ជាសយនឥរិយាបថេសុ វិញ្ញត្តិំ ទស្សេតិ, សមិញ្ជេតិ, សម្បសារេតិ, ហត្ថបាទំ លាឡេតិ. ឯវមេតំ ឥត្ថិបុរិសាទិភាវេន ពាលជនវញ្ចនំ មាយារូបសទិសំ ធាតុយន្តំ បវត្តតីតិ ឯវំ ចុណ្ណតោ មនសិកាតព្ពា.

៣៥០. លក្ខណាទិតោតិ បថវីធាតុ កិំ លក្ខណា, កិំ រសា, កិំ បច្ចុបដ្ឋានាតិ ឯវំ ចតស្សោបិ ធាតុយោ អាវជ្ជេត្វា បថវីធាតុ កក្ខឡត្តលក្ខណា, បតិដ្ឋានរសា, សម្បដិច្ឆនបច្ចុបដ្ឋានា. អាបោធាតុ បគ្ឃរណលក្ខណា, ព្រូហនរសា, សង្គហបច្ចុបដ្ឋានា. តេជោធាតុ ឧណ្ហត្តលក្ខណា, បរិបាចនរសា, មទ្ទវានុប្បទានបច្ចុបដ្ឋានា. វាយោធាតុ វិត្ថម្ភនលក្ខណា, សមុទីរណរសា. អភិនីហារបច្ចុបដ្ឋានាតិ ឯវំ លក្ខណាទិតោ មនសិកាតព្ពា.

៣៥១. សមុដ្ឋានតោតិ យេ ឥមេ បថវីធាតុអាទីនំ វិត្ថារតោ ទស្សនវសេន កេសាទយោ ទ្វាចត្តាលីស កោដ្ឋាសា ទស្សិតា. តេសុ ឧទរិយំ ករីសំ បុព្ពោ មុត្តន្តិ ឥមេ ចត្តារោ កោដ្ឋាសា ឧតុសមុដ្ឋានាវ. អស្សុ សេទោ ខេឡោ សិង្ឃាណិកាតិ ឥមេ ចត្តារោ ឧតុចិត្តសមុដ្ឋានា. អសិតាទិបរិបាចកោ តេជោ កម្មសមុដ្ឋានោវ. អស្សាសបស្សាសា ចិត្តសមុដ្ឋានាវ. អវសេសា សព្ពេបិ ចតុសមុដ្ឋានាតិ ឯវំ សមុដ្ឋានតោ មនសិកាតព្ពា.

៣៥២. នានត្តេកត្តតោតិ សព្ពាសម្បិ ធាតូនំ សលក្ខណាទិតោ នានត្តំ. អញ្ញានេវ ហិ បថវីធាតុយា លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានានិ. អញ្ញានិ អាបោធាតុអាទីនំ. ឯវំ លក្ខណាទិវសេន បន កម្មសមុដ្ឋានាទិវសេន ច នានត្តភូតានម្បិ ឯតាសំ រូបមហាភូតធាតុធម្មអនិច្ចាទិវសេន ឯកត្តំ ហោតិ. សព្ពាបិ ហិ ធាតុយោ រុប្បនលក្ខណំ អនតីតត្តា រូបានិ. មហន្តបាតុភាវាទីហិ ការណេហិ មហាភូតានិ.

មហន្តបាតុភាវាទីហីតិ ឯតា ហិ ធាតុយោ មហន្តបាតុភាវតោ, មហាភូតសាមញ្ញតោ, មហាបរិហារតោ, មហាវិការតោ, មហត្តា ភូតត្តា ចាតិ ឥមេហិ ការណេហិ មហាភូតានីតិ វុច្ចន្តិ.

តត្ថ មហន្តបាតុភាវតោតិ ឯតានិ ហិ អនុបាទិន្នសន្តានេបិ ឧបាទិន្នសន្តានេបិ មហន្តានិ បាតុភូតានិ. តេសំ អនុបាទិន្នសន្តានេ –

ទុវេ សតសហស្សានិ, ចត្តារិ នហុតានិ ច;

ឯត្តកំ ពហលត្តេន, សង្ខាតាយំ វសុន្ធរាតិ. –

អាទិនា នយេន មហន្តបាតុភាវតា ពុទ្ធានុស្សតិនិទ្ទេសេ វុត្តាវ.

ឧបាទិន្នសន្តានេបិ មច្ឆកច្ឆបទេវទានវាទិសរីរវសេន មហន្តានេវ បាតុភូតានិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ យោជនសតិកាបិ អត្តភាវា’’តិអាទិ.

មហាភូតសាមញ្ញតោតិ ឯតានិ ហិ យថា មាយាការោ អមណិំយេវ ឧទកំ មណិំ កត្វា ទស្សេតិ, អសុវណ្ណំយេវ លេឌ្ឌុំ សុវណ្ណំ កត្វា ទស្សេតិ.

យថា ច សយំ នេវ យក្ខោ ន យក្ខី សមានោ យក្ខភាវម្បិ យក្ខិភាវម្បិ ទស្សេតិ, ឯវមេវ សយំ អនីលានេវ ហុត្វា នីលំ ឧបាទារូបំ ទស្សេន្តិ, អបីតានិ អលោហិតានិ អនោទាតានេវ ហុត្វា ឱទាតំ ឧបាទារូបំ ទស្សេន្តីតិ មាយាការមហាភូតសាមញ្ញតោ មហាភូតានិ.

យថា ច យក្ខាទីនិ មហាភូតានិ យំ គណ្ហន្តិ, នេវ នេសំ តស្ស អន្តោ ន ពហិ ឋានំ ឧបលព្ភតិ, ន ច តំ និស្សាយ ន តិដ្ឋន្តិ, ឯវមេវ តានិបិ នេវ អញ្ញមញ្ញស្ស អន្តោ ន ពហិ ឋិតានិ ហុត្វា ឧបលព្ភន្តិ, ន ច អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ ន តិដ្ឋន្តីតិ អចិន្តេយ្យដ្ឋានតាយ យក្ខាទិមហាភូតសាមញ្ញតោបិ មហាភូតានិ. យថា ច យក្ខិនីសង្ខាតានិ មហាភូតានិ មនាបេហិ វណ្ណសណ្ឋានវិក្ខេបេហិ អត្តនោ ភយានកភាវំ បដិច្ឆាទេត្វា សត្តេ វញ្ចេន្តិ, ឯវមេវ ឯតានិបិ ឥត្ថិបុរិសសរីរាទីសុ មនាបេន ឆវិវណ្ណេន មនាបេន អត្តនោ អង្គបច្ចង្គសណ្ឋានេន មនាបេន ច ហត្ថបាទង្គុលិភមុកវិក្ខេបេន អត្តនោ កក្ខឡត្តាទិភេទំ សរសលក្ខណំ បដិច្ឆាទេត្វា ពាលជនំ វញ្ចេន្តិ, អត្តនោ សភាវំ ទដ្ឋុំ ន ទេន្តីតិ វញ្ចកត្តេន យក្ខិនីមហាភូតសាមញ្ញតោបិ មហាភូតានិ.

មហាបរិហារតោតិ មហន្តេហិ បច្ចយេហិ បរិហរិតព្ពតោ. ឯតានិ ហិ ទិវសេ ទិវសេ ឧបនេតព្ពត្តា មហន្តេហិ ឃាសច្ឆាទនាទីហិ ភូតានិ បវត្តានីតិ មហាភូតានិ. មហាបរិហារានិ វា ភូតានីតិបិ មហាភូតានិ.

មហាវិការតោតិ ឯតានិ ហិ អនុបាទិន្នានិបិ ឧបាទិន្នានិបិ មហាវិការានិ ហោន្តិ. តត្ថ អនុបាទិន្នានំ កប្បវុដ្ឋានេ វិការមហត្តំ បាកដំ ហោតិ. ឧបាទិន្នានំ ធាតុក្ខោភកាលេ. តថា ហិ –

ភូមិតោ វុដ្ឋិតា យាវ, ព្រហ្មលោកា វិធាវតិ;

អច្ចិ អច្ចិមតោ លោកេ, ឌយ្ហមានម្ហិ តេជសា.

កោដិសតសហស្សេកំ, ចក្កវាឡំ វិលីយតិ;

កុបិតេន យទា លោកោ, សលិលេន វិនស្សតិ.

កោដិសតសហស្សេកំ, ចក្កវាឡំ វិកីរតិ;

វាយោធាតុប្បកោបេន, យទា លោកោ វិនស្សតិ.

បត្ថទ្ធោ ភវតិ កាយោ, ទដ្ឋោ កដ្ឋមុខេន វា;

បថវីធាតុប្បកោបេន, ហោតិ កដ្ឋមុខេវ សោ.

បូតិយោ ភវតិ កាយោ, ទដ្ឋោ បូតិមុខេន វា;

អាបោធាតុប្បកោបេន, ហោតិ បូតិមុខេវ សោ.

សន្តត្តោ ភវតិ កាយោ, ទដ្ឋោ អគ្គិមុខេន វា;

តេជោធាតុប្បកោបេន, ហោតិ អគ្គិមុខេវ សោ.

សញ្ឆិន្នោ ភវតិ កាយោ, ទដ្ឋោ សត្ថមុខេន វា;

វាយោធាតុប្បកោបេន, ហោតិ សត្ថមុខេវ សោ.

ឥតិ មហាវិការានិ ភូតានីតិ មហាភូតានិ.

មហត្តា ភូតត្តា ចាតិ ឯតានិ ហិ មហន្តានិ មហតា វាយាមេន បរិគ្គហេតព្ពត្តា ភូតានិ វិជ្ជមានត្តាតិ មហត្តា ភូតត្តា ច មហាភូតានិ.

ឯវំ សព្ពាបេតា ធាតុយោ មហន្តបាតុភាវាទីហិ ការណេហិ មហាភូតានិ.

សលក្ខណធារណតោ បន ទុក្ខាទានតោ ច ទុក្ខាធានតោ ច សព្ពាបិ ធាតុលក្ខណំ អនតីតត្តា ធាតុយោ. សលក្ខណធារណេន ច អត្តនោ ខណានុរូបធារណេន ច ធម្មា. ខយដ្ឋេន អនិច្ចា. ភយដ្ឋេន ទុក្ខា. អសារកដ្ឋេន អនត្តា.

ឥតិ សព្ពាសម្បិ រូបមហាភូតធាតុធម្មអនិច្ចាទិវសេន ឯកត្តន្តិ ឯវំ នានត្តេកត្តតោ មនសិកាតព្ពា.

៣៥៣. វិនិព្ភោគាវិនិព្ភោគតោតិ សហុប្បន្នាវ ឯតា ឯកេកស្មិំ សព្ពបរិយន្តិមេ សុទ្ធដ្ឋកាទិកលាបេបិ បទេសេន អវិនិព្ភុត្តា. លក្ខណេន បន វិនិព្ភុត្តាតិ ឯវំ វិនិព្ភោគាវិនិព្ភោគតោ មនសិកាតព្ពា.

៣៥៤. សភាគវិសភាគតោតិ ឯវំ អវិនិព្ភុត្តាសុ ចាបិ ឯតាសុ បុរិមា ទ្វេ គរុកត្តា សភាគា. តថា បច្ឆិមា លហុកត្តា. បុរិមា បន បច្ឆិមាហិ បច្ឆិមា ច បុរិមាហិ វិសភាគាតិ ឯវំ សភាគវិសភាគតោ មនសិកាតព្ពា.

៣៥៥. អជ្ឈត្តិកពាហិរវិសេសតោតិ អជ្ឈត្តិកា ធាតុយោ វិញ្ញាណវត្ថុវិញ្ញត្តិឥន្ទ្រិយានំ និស្សយា ហោន្តិ, សឥរិយាបថា, ចតុសមុដ្ឋានា. ពាហិរា វុត្តវិបរីតប្បការាតិ ឯវំ អជ្ឈត្តិកពាហិរវិសេសតោ មនសិកាតព្ពា.

៣៥៦. សង្គហតោតិ កម្មសមុដ្ឋានា បថវីធាតុ កម្មសមុដ្ឋានាហិ ឥតរាហិ ឯកសង្គហា ហោតិ សមុដ្ឋាននានត្តាភាវតោ. តថា ចិត្តាទិសមុដ្ឋានា ចិត្តាទិសមុដ្ឋានាហីតិ ឯវំ សង្គហតោ មនសិកាតព្ពា.

៣៥៧. បច្ចយតោតិ បថវីធាតុ អាបោសង្គហិតា តេជោអនុបាលិតា វាយោវិត្ថម្ភិតា តិណ្ណំ មហាភូតានំ បតិដ្ឋា ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ. អាបោធាតុ បថវីបតិដ្ឋិតា តេជោអនុបាលិតា វាយោវិត្ថម្ភិតា តិណ្ណំ មហាភូតានំ អាពន្ធនំ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ. តេជោធាតុ បថវីបតិដ្ឋិតា អាបោសង្គហិតា វាយោវិត្ថម្ភិតា តិណ្ណំ មហាភូតានំ បរិបាចនំ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ. វាយោធាតុ បថវីបតិដ្ឋិតា អាបោសង្គហិតា តេជោបរិបាចិតា តិណ្ណំ មហាភូតានំ វិត្ថម្ភនំ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតីតិ ឯវំ បច្ចយតោ មនសិកាតព្ពា.

៣៥៨. អសមន្នាហារតោតិ បថវីធាតុ ចេត្ថ ‘‘អហំ បថវីធាតូ’’តិ វា, ‘‘តិណ្ណំ មហាភូតានំ បតិដ្ឋា ហុត្វា បច្ចយោ ហោមី’’តិ វា ន ជានាតិ. ឥតរានិបិ តីណិ ‘‘អម្ហាកំ បថវីធាតុ បតិដ្ឋា ហុត្វា បច្ចយោ ហោតី’’តិ ន ជានន្តិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថាតិ ឯវំ អសមន្នាហារតោ មនសិកាតព្ពា.

៣៥៩. បច្ចយវិភាគតោតិ ធាតូនំ ហិ កម្មំ, ចិត្តំ, អាហារោ, ឧតូតិ ចត្តារោ បច្ចយា. តត្ថ កម្មសមុដ្ឋានានំ កម្មមេវ បច្ចយោ ហោតិ, ន ចិត្តាទយោ. ចិត្តាទិសមុដ្ឋានានម្បិ ចិត្តាទយោវ បច្ចយា ហោន្តិ, ន ឥតរេ. កម្មសមុដ្ឋានានញ្ច កម្មំ ជនកបច្ចយោ ហោតិ, សេសានំ បរិយាយតោ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិ. ចិត្តសមុដ្ឋានានំ ចិត្តំ ជនកបច្ចយោ ហោតិ, សេសានំ បច្ឆាជាតបច្ចយោ អត្ថិបច្ចយោ អវិគតបច្ចយោ ច. អាហារសមុដ្ឋានានំ អាហារោ ជនកបច្ចយោ ហោតិ, សេសានំ អាហារបច្ចយោ អត្ថិបច្ចយោ អវិគតបច្ចយោ ច. ឧតុសមុដ្ឋានានំ ឧតុ ជនកបច្ចយោ ហោតិ, សេសានំ អត្ថិបច្ចយោ អវិគតបច្ចយោ ច. កម្មសមុដ្ឋានំ មហាភូតំ កម្មសមុដ្ឋានានម្បិ មហាភូតានំ បច្ចយោ ហោតិ ចិត្តាទិសមុដ្ឋានានម្បិ. តថា ចិត្តសមុដ្ឋានំ, អាហារសមុដ្ឋានំ. ឧតុសមុដ្ឋានំ មហាភូតំ ឧតុសមុដ្ឋានានម្បិ មហាភូតានំ បច្ចយោ ហោតិ កម្មាទិសមុដ្ឋានានម្បិ.

តត្ថ កម្មសមុដ្ឋានា បថវីធាតុ កម្មសមុដ្ឋានានំ ឥតរាសំ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយអត្ថិអវិគតវសេន ចេវ បតិដ្ឋាវសេន ច បច្ចយោ ហោតិ, ន ជនកវសេន. ឥតរេសំ តិសន្តតិមហាភូតានំ និស្សយអត្ថិអវិគតវសេន បច្ចយោ ហោតិ, ន បតិដ្ឋាវសេន ន ជនកវសេន. អាបោធាតុ ចេត្ថ ឥតរាសំ តិណ្ណំ សហជាតាទិវសេន ចេវ អាពន្ធនវសេន ច បច្ចយោ ហោតិ, ន ជនកវសេន. ឥតរេសំ តិសន្តតិកានំ និស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយវសេនេវ, ន អាពន្ធនវសេន ន ជនកវសេន. តេជោធាតុបេត្ថ ឥតរាសំ តិណ្ណំ សហជាតាទិវសេន ចេវ បរិបាចនវសេន ច បច្ចយោ ហោតិ, ន ជនកវសេន. ឥតរេសំ តិសន្តតិកានំ និស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយវសេនេវ, ន បរិបាចនវសេន, ន ជនកវសេន. វាយោធាតុបេត្ថ ឥតរាសំ តិណ្ណំ សហជាតាទិវសេន ចេវ វិត្ថម្ភនវសេន ច បច្ចយោ ហោតិ, ន ជនកវសេន. ឥតរេសំ តិសន្តតិកានំ និស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយវសេនេវ, ន វិត្ថម្ភនវសេន, ន ជនកវសេន. ចិត្តអាហារឧតុសមុដ្ឋានបថវីធាតុអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.