៨. អនុស្សតិកម្មដ្ឋាននិទ្ទេសោ

មរណស្សតិកថា

១៦៧. ឥទានិ ឥតោ អនន្តរាយ មរណស្សតិយា ភាវនានិទ្ទេសោ អនុប្បត្តោ. តត្ថ មរណន្តិ ឯកភវបរិយាបន្នស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទោ. យំ បនេតំ អរហន្តានំ វដ្ដទុក្ខសមុច្ឆេទសង្ខាតំ សមុច្ឆេទមរណំ, សង្ខារានំ ខណភង្គសង្ខាតំ ខណិកមរណំ, រុក្ខោ មតោ លោហំ មតន្តិអាទីសុ សម្មុតិមរណញ្ច, ន តំ ឥធ អធិប្បេតំ.

យម្បិ ចេតំ អធិប្បេតំ, តំ កាលមរណំ អកាលមរណន្តិ ទុវិធំ ហោតិ. តត្ថ កាលមរណំ បុញ្ញក្ខយេន វា អាយុក្ខយេន វា ឧភយក្ខយេន វា ហោតិ. អកាលមរណំ កម្មុបច្ឆេទកកម្មវសេន.

តត្ថ យំ វិជ្ជមានាយបិ អាយុសន្តានជនកបច្ចយសម្បត្តិយា កេវលំ បដិសន្ធិជនកស្ស កម្មស្ស វិបក្កវិបាកត្តា មរណំ ហោតិ, ឥទំ បុញ្ញក្ខយេន មរណំ នាម. យំ គតិកាលាហារាទិសម្បត្តិយា អភាវេន អជ្ជតនកាលបុរិសានំ វិយ វស្សសតមត្តបរិមាណស្ស អាយុនោ ខយវសេន មរណំ ហោតិ, ឥទំ អាយុក្ខយេន មរណំ នាម. យំ បន ទូសីមារកលាពុរាជាទីនំ វិយ តង្ខណញ្ញេវ ឋានាចាវនសមត្ថេន កម្មុនា ឧបច្ឆិន្នសន្តានានំ, បុរិមកម្មវសេន វា សត្ថហរណាទីហិ ឧបក្កមេហិ ឧបច្ឆិជ្ជមានសន្តានានំ មរណំ ហោតិ, ឥទំ អកាលមរណំ នាម. តំ សព្ពម្បិ វុត្តប្បការេន ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទេន សង្គហិតំ. ឥតិ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទសង្ខាតស្ស មរណស្ស សរណំ មរណស្សតិ.

១៦៨. តំ ភាវេតុកាមេន រហោគតេន បដិសល្លីនេន ‘‘មរណំ ភវិស្សតិ, ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧបច្ឆិជ្ជិស្សតី’’តិ វា, ‘‘មរណំ មរណ’’ន្តិ វា យោនិសោ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ. អយោនិសោ បវត្តយតោ ហិ ឥដ្ឋជនមរណានុស្សរណេ សោកោ ឧប្បជ្ជតិ វិជាតមាតុយា បិយបុត្តមរណានុស្សរណេ វិយ. អនិដ្ឋជនមរណានុស្សរណេ បាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតិ វេរីនំ វេរិមរណានុស្សរណេ វិយ. មជ្ឈត្តជនមរណានុស្សរណេ សំវេគោ ន ឧប្បជ្ជតិ មតកឡេវរទស្សនេ ឆវឌាហកស្ស វិយ. អត្តនោ មរណានុស្សរណេ សន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ ឧក្ខិត្តាសិកំ វធកំ ទិស្វា ភីរុកជាតិកស្ស វិយ. តទេតំ សព្ពម្បិ សតិសំវេគញាណវិរហតោ ហោតិ. តស្មា តត្ថ តត្ថ ហតមតសត្តេ ឱលោកេត្វា ទិដ្ឋបុព្ពសម្បត្តីនំ សត្តានំ មតានំ មរណំ អាវជ្ជេត្វា សតិញ្ច សំវេគញ្ច ញាណញ្ច យោជេត្វា ‘‘មរណំ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា នយេន មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ. ឯវំ បវត្តេន្តោ ហិ យោនិសោ បវត្តេតិ, ឧបាយេន បវត្តេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ បវត្តយតោយេវ ហិ ឯកច្ចស្ស នីវរណានិ វិក្ខម្ភន្តិ, មរណារម្មណា សតិ សណ្ឋាតិ, ឧបចារប្បត្តមេវ កម្មដ្ឋានំ ហោតិ.

១៦៩. យស្ស បន ឯត្តាវតា ន ហោតិ, តេន វធកបច្ចុបដ្ឋានតោ, សម្បត្តិវិបត្តិតោ, ឧបសំហរណតោ, កាយពហុសាធារណតោ, អាយុទុព្ពលតោ, អនិមិត្តតោ, អទ្ធានបរិច្ឆេទតោ, ខណបរិត្តតោតិ ឥមេហិ អដ្ឋហាការេហិ មរណំ អនុស្សរិតព្ពំ.

តត្ថ វធកបច្ចុបដ្ឋានតោតិ វធកស្ស វិយ បច្ចុបដ្ឋានតោ. យថា ហិ ឥមស្ស សីសំ ឆិន្ទិស្សាមីតិ អសិំ គហេត្វា គីវាយ ចារយមានោ វធកោ បច្ចុបដ្ឋិតោវ ហោតិ, ឯវំ មរណម្បិ បច្ចុបដ្ឋិតមេវាតិ អនុស្សរិតព្ពំ. កស្មា? សហ ជាតិយា អាគតតោ, ជីវិតហរណតោ ច. យថា ហិ អហិច្ឆត្តកមកុឡំ មត្ថកេន បំសុំ គហេត្វាវ ឧគ្គច្ឆតិ, ឯវំ សត្តា ជរាមរណំ គហេត្វាវ និព្ពត្តន្តិ. តថា ហិ នេសំ បដិសន្ធិចិត្តំ ឧប្បាទានន្តរមេវ ជរំ បត្វា បព្ពតសិខរតោ បតិតសិលា វិយ ភិជ្ជតិ សទ្ធិំ សម្បយុត្តខន្ធេហិ. ឯវំ ខណិកមរណំ តាវ សហ ជាតិយា អាគតំ. ជាតស្ស បន អវស្សំ មរណតោ ឥធាធិប្បេតមរណម្បិ សហ ជាតិយា អាគតំ. តស្មា ឯស សត្តោ ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ យថា នាម ឧដ្ឋិតោ សូរិយោ អត្ថាភិមុខោ គច្ឆតេវ, គតគតដ្ឋានតោ ឦសកម្បិ ន និវត្តតិ. យថា វា នទី បព្ពតេយ្យា សីឃសោតា ហារហារិនី សន្ទតេវ វត្តតេវ ឦសកម្បិ ន និវត្តតិ, ឯវំ ឦសកម្បិ អនិវត្តមានោ មរណាភិមុខោវ យាតិ. តេន វុត្តំ –

‘‘យមេករត្តិំ បឋមំ, គព្ភេ វសតិ មាណវោ;

អព្ភុដ្ឋិតោវ សោ យាតិ, ស គច្ឆំ ន និវត្តតី’’តិ. (ជា. ១.១៥.៣៦៣);

ឯវំ គច្ឆតោ ចស្ស គិម្ហាភិតត្តានំ កុន្នទីនំ ខយោ វិយ, បាតោ អាបោរសានុគតពន្ធនានំ ទុមប្ផលានំ បតនំ វិយ, មុគ្គរាភិតាឡិតានំ មត្តិកភាជនានំ ភេទោ វិយ, សូរិយរស្មិសម្ផុដ្ឋានំ ឧស្សាវពិន្ទូនំ វិទ្ធំសនំ វិយ ច មរណមេវ អាសន្នំ ហោតិ. តេនាហ –

‘‘អច្ចយន្តិ អហោរត្តា, ជីវិតមុបរុជ្ឈតិ;

អាយុ ខីយតិ មច្ចានំ, កុន្នទីនំវ ឱទកំ. (សំ. និ. ១.១៤៦);

‘‘ផលានមិវ បក្កានំ, បាតោ បបតតោ ភយំ;

ឯវំ ជាតាន មច្ចានំ, និច្ចំ មរណតោ ភយំ.

‘‘យថាបិ កុម្ភការស្ស, កតំ មត្តិកភាជនំ;

ខុទ្ទកញ្ច មហន្តញ្ច, យំ បក្កំ យញ្ច អាមកំ;

សព្ពំ ភេទនបរិយន្តំ, ឯវំ មច្ចាន ជីវិតំ’. (សុ. និ. ៥៨១-៥៨២);

‘‘ឧស្សាវោវ តិណគ្គម្ហិ, សូរិយុគ្គមនំ បតិ;

ឯវមាយុ មនុស្សានំ, មា មំ អម្ម និវារយា’’តិ. (ជា. ១.១១.៧៩);

ឯវំ ឧក្ខិត្តាសិកោ វធកោ វិយ សហ ជាតិយា អាគតំ បនេតំ មរណំ គីវាយ អសិំ ចារយមានោ សោ វធកោ វិយ ជីវិតំ ហរតិយេវ, ន អហរិត្វា និវត្តតិ. តស្មា សហ ជាតិយា អាគតតោ, ជីវិតហរណតោ ច ឧក្ខិត្តាសិកោ វធកោ វិយ មរណម្បិ បច្ចុបដ្ឋិតមេវាតិ ឯវំ វធកបច្ចុបដ្ឋានតោ មរណំ អនុស្សរិតព្ពំ.

១៧០. សម្បត្តិវិបត្តិតោតិ ឥធ សម្បត្តិ នាម តាវទេវ សោភតិ, យាវ នំ វិបត្តិ នាភិភវតិ, ន ច សា សម្បត្តិ នាម អត្ថិ, យា វិបត្តិំ អតិក្កម្ម តិដ្ឋេយ្យ. តថា ហិ –

‘‘សកលំ មេទិនិំ ភុត្វា, ទត្វា កោដិសតំ សុខី;

អឌ្ឍាមលកមត្តស្ស, អន្តេ ឥស្សរតំ គតោ.

‘‘តេនេវ ទេហពន្ធេន, បុញ្ញម្ហិ ខយមាគតេ;

មរណាភិមុខោ សោបិ, អសោកោ សោកមាគតោ’’តិ.

អបិច សព្ពំ អារោគ្យំ ព្យាធិបរិយោសានំ, សព្ពំ យោព្ពនំ ជរាបរិយោសានំ, សព្ពំ ជីវិតំ មរណបរិយោសានំ, សព្ពោយេវ លោកសន្និវាសោ ជាតិយា អនុគតោ, ជរាយ អនុសដោ, ព្យាធិនា អភិភូតោ, មរណេន អព្ភាហតោ. តេនាហ –

‘‘យថាបិ សេលា វិបុលា, នភំ អាហច្ច បព្ពតា;

សមន្តា អនុបរិយេយ្យុំ, និប្បោថេន្តា ចតុទ្ទិសា.

‘‘ឯវំ ជរា ច មច្ចុ ច, អធិវត្តន្តិ បាណិនេ;

ខត្តិយេ ព្រាហ្មណេ វេស្សេ, សុទ្ទេ ចណ្ឌាលបុក្កុសេ;

ន កិញ្ចិ បរិវជ្ជេតិ, សព្ពមេវាភិមទ្ទតិ.

‘‘ន តត្ថ ហត្ថីនំ ភូមិ, ន រថានំ ន បត្តិយា;

ន ចាបិ មន្តយុទ្ធេន, សក្កា ជេតុំ ធនេន វា’’តិ. (សំ. និ. ១.១៣៦);

ឯវំ ជីវិតសម្បត្តិយា មរណវិបត្តិបរិយោសានតំ វវត្ថបេន្តេន សម្បត្តិវិបត្តិតោ មរណំ អនុស្សរិតព្ពំ.

១៧១. ឧបសំហរណតោតិ បរេហិ សទ្ធិំ អត្តនោ ឧបសំហរណតោ. តត្ថ សត្តហាការេហិ ឧបសំហរណតោ មរណំ អនុស្សរិតព្ពំ, យសមហត្តតោ, បុញ្ញមហត្តតោ, ថាមមហត្តតោ, ឥទ្ធិមហត្តតោ, បញ្ញាមហត្តតោ, បច្ចេកពុទ្ធតោ, សម្មាសម្ពុទ្ធតោតិ. កថំ? ឥទំ មរណំ នាម មហាយសានំ មហាបរិវារានំ សម្បន្នធនវាហនានំ មហាសម្មតមន្ធាតុមហាសុទស្សន ទឡ្ហនេមិ និមិប្បភុតីនម្បិ ឧបរិ និរាសង្កមេវ បតិតំ, កិមង្គំ បន មយ្ហំ ឧបរិ ន បតិស្សតិ?

មហាយសា រាជវរា, មហាសម្មតអាទយោ;

តេបិ មច្ចុវសំ បត្តា, មាទិសេសុ កថាវ កាតិ.

ឯវំ តាវ យសមហត្តតោ អនុស្សរិតព្ពំ.

កថំ បុញ្ញមហត្តតោ?

ជោតិកោ ជដិលោ ឧគ្គោ, មេណ្ឌកោ អថ បុណ្ណកោ;

ឯតេ ចញ្ញេ ច យេ លោកេ, មហាបុញ្ញាតិ វិស្សុតា;

សព្ពេ មរណមាបន្នា, មាទិសេសុ កថាវ កាតិ.

ឯវំ បុញ្ញមហត្តតោ អនុស្សរិតព្ពំ.

កថំ ថាមមហត្តតោ?

វាសុទេវោ ពលទេវោ, ភីមសេនោ យុធិដ្ឋិលោ;

ចានុរោ យោ មហាមល្លោ, អន្តកស្ស វសំ គតា.

ឯវំ ថាមពលូបេតា, ឥតិ លោកម្ហិ វិស្សុតា;

ឯតេបិ មរណំ យាតា, មាទិសេសុ កថាវ កាតិ.

ឯវំ ថាមមហត្តតោ អនុស្សរិតព្ពំ.

កថំ ឥទ្ធិមហត្តតោ?

បាទង្គុដ្ឋកមត្តេន, វេជយន្តមកម្បយិ;

យោ នាមិទ្ធិមតំ សេដ្ឋោ, ទុតិយោ អគ្គសាវកោ.

សោបិ មច្ចុមុខំ ឃោរំ, មិគោ សីហមុខំ វិយ;

បវិដ្ឋោ សហ ឥទ្ធីហិ, មាទិសេសុ កថាវ កាតិ.

ឯវំ ឥទ្ធិមហត្តតោ អនុស្សរិតព្ពំ.

កថំ បញ្ញាមហត្តតោ?

លោកនាថំ ឋបេត្វាន, យេ ចញ្ញេ អត្ថិ បាណិនោ;

បញ្ញាយ សារិបុត្តស្ស, កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ.

ឯវំ នាម មហាបញ្ញោ, បឋមោ អគ្គសាវកោ;

មរណស្ស វសំ បត្តោ, មាទិសេសុ កថាវ កាតិ.

ឯវំ បញ្ញាមហត្តតោ អនុស្សរិតព្ពំ.

កថំ បច្ចេកពុទ្ធតោ? យេបិ តេ អត្តនោ ញាណវីរិយពលេន សព្ពកិលេសសត្តុនិម្មថនំ កត្វា បច្ចេកពោធិំ បត្តា ខគ្គវិសាណកប្បា សយម្ភុនោ, តេបិ មរណតោ ន មុត្តា, កុតោ បនាហំ មុច្ចិស្សាមីតិ.

តំ តំ និមិត្តមាគម្ម, វីមំសន្តា មហេសយោ;

សយម្ភុញ្ញាណតេជេន, យេ បត្តា អាសវក្ខយំ.

ឯកចរិយនិវាសេន, ខគ្គសិង្គសមូបមា;

តេបិ នាតិគតា មច្ចុំ, មាទិសេសុ កថាវ កាតិ.

ឯវំ បច្ចេកពុទ្ធតោ អនុស្សរិតព្ពំ.

កថំ សម្មាសម្ពុទ្ធតោ? យោបិ សោ ភគវា អសីតិអនុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណវិចិត្ររូបកាយោ សព្ពាការបរិសុទ្ធសីលក្ខន្ធាទិគុណរតនសមិទ្ធធម្មកាយោ យសមហត្តបុញ្ញមហត្តថាមមហត្តឥទ្ធិមហត្តបញ្ញាមហត្តានំ បារំ គតោ អសមោ អសមសមោ អប្បដិបុគ្គលោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សោបិ សលិលវុដ្ឋិនិបាតេន មហាអគ្គិក្ខន្ធោ វិយ មរណវុដ្ឋិនិបាតេន ឋានសោ វូបសន្តោ.

ឯវំ មហានុភាវស្ស, យំ នាមេតំ មហេសិនោ;

ន ភយេន ន លជ្ជាយ, មរណំ វសមាគតំ.

និល្លជ្ជំ វីតសារជ្ជំ, សព្ពសត្តាភិមទ្ទនំ;

តយិទំ មាទិសំ សត្តំ, កថំ នាភិភវិស្សតីតិ.

ឯវំ សម្មាសម្ពុទ្ធតោ អនុស្សរិតព្ពំ.

តស្សេវំ យសមហត្តតាទិសម្បន្នេហិ បរេហិ សទ្ធិំ មរណសាមញ្ញតាយ អត្តានំ ឧបសំហរិត្វា តេសំ វិយ សត្តវិសេសានំ មយ្ហម្បិ មរណំ ភវិស្សតីតិ អនុស្សរតោ ឧបចារប្បត្តំ កម្មដ្ឋានំ ហោតីតិ. ឯវំ ឧបសំហរណតោ មរណំ អនុស្សរិតព្ពំ.

១៧២. កាយពហុសាធារណតោតិ អយំ កាយោ ពហុសាធារណោ. អសីតិយា តាវ កិមិកុលានំ សាធារណោ, តត្ថ ឆវិនិស្សិតា បាណា ឆវិំ ខាទន្តិ, ចម្មនិស្សិតា ចម្មំ ខាទន្តិ, មំសនិស្សិតា មំសំ ខាទន្តិ, ន្ហារុនិស្សិតា ន្ហារុំ ខាទន្តិ, អដ្ឋិនិស្សិតា អដ្ឋិំ ខាទន្តិ, មិញ្ជនិស្សិតា មិញ្ជំ ខាទន្តិ. តត្ថេវ ជាយន្តិ ជីយន្តិ មីយន្តិ, ឧច្ចារបស្សាវំ ករោន្តិ. កាយោវ នេសំ សូតិឃរញ្ចេវ គិលានសាលា ច សុសានញ្ច វច្ចកុដិ ច បស្សាវទោណិកា ច. ស្វាយំ តេសម្បិ កិមិកុលានំ បកោបេន មរណំ និគច្ឆតិយេវ. យថា ច អសីតិយា កិមិកុលានំ, ឯវំ អជ្ឈត្តិកានំយេវ អនេកសតានំ រោគានំ ពាហិរានញ្ច អហិវិច្ឆិកាទីនំ មរណស្ស បច្ចយានំ សាធារណោ.

យថា ហិ ចតុមហាបថេ ឋបិតេ លក្ខម្ហិ សព្ពទិសាហិ អាគតា សរសត្តិតោមរបាសាណាទយោ និបតន្តិ, ឯវំ កាយេបិ សព្ពុបទ្ទវា និបតន្តិ. ស្វាយំ តេសម្បិ ឧបទ្ទវានំ និបាតេន មរណំ និគច្ឆតិយេវ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ទិវសេ និក្ខន្តេ រត្តិយា បដិហិតាយ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ, ពហុកា ខោ មេ បច្ចយា មរណស្ស, អហិ វា មំ ឌំសេយ្យ, វិច្ឆិកោ វា មំ ឌំសេយ្យ, សតបទី វា មំ ឌំសេយ្យ, តេន មេ អស្ស កាលង្កិរិយា, សោ មមស្ស អន្តរាយោ, ឧបក្ខលិត្វា វា បបតេយ្យំ, ភត្តំ វា មេ ភុត្តំ ព្យាបជ្ជេយ្យ, បិត្តំ វា មេ កុប្បេយ្យ, សេម្ហំ វា មេ កុប្បេយ្យ, សត្ថកា វា មេ វាតា កុប្បេយ្យុំ, តេន មេ អស្ស កាលង្កិរិយា, សោ មមស្ស អន្តរាយោ’’តិ. ឯវំ (អ. និ. ៦.២០) កាយពហុសាធារណតោ មរណំ អនុស្សរិតព្ពំ.

១៧៣. អាយុទុព្ពលតោតិ អាយុ នាមេតំ អពលំ ទុព្ពលំ. តថា ហិ សត្តានំ ជីវិតំ អស្សាសបស្សាសូបនិពទ្ធញ្ចេវ ឥរិយាបថូបនិពទ្ធញ្ច សីតុណ្ហូបនិពទ្ធញ្ច មហាភូតូបនិពទ្ធញ្ច អាហារូបនិពទ្ធញ្ច. តទេតំ អស្សាសបស្សាសានំ សមវុត្តិតំ លភមានមេវ បវត្តតិ. ពហិ និក្ខន្តនាសិកវាតេ បន អន្តោ អបវិសន្តេ, បវិដ្ឋេ វា អនិក្ខមន្តេ មតោ នាម ហោតិ. ចតុន្នំ ឥរិយាបថានម្បិ សមវុត្តិតំ លភមានមេវ បវត្តតិ. អញ្ញតរញ្ញតរស្ស បន អធិមត្តតាយ អាយុសង្ខារា ឧបច្ឆិជ្ជន្តិ. សីតុណ្ហានម្បិ សមវុត្តិតំ លភមានមេវ បវត្តតិ. អតិសីតេន បន អតិឧណ្ហេន វា អភិភូតស្ស វិបជ្ជតិ. មហាភូតានម្បិ សមវុត្តិតំ លភមានមេវ បវត្តតិ. បថវីធាតុយា បន អាបោធាតុអាទីនំ វា អញ្ញតរញ្ញតរស្ស បកោបេន ពលសម្បន្នោបិ បុគ្គលោ បត្ថទ្ធកាយោ វា អតិសារាទិវសេន កិលិន្នបូតិកាយោ វា មហាឌាហបរេតោ វា សម្ភិជ្ជមានសន្ធិពន្ធនោ វា ហុត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបុណាតិ. កពឡីការាហារម្បិ យុត្តកាលេ លភន្តស្សេវ ជីវិតំ បវត្តតិ, អាហារំ អលភមានស្ស បន បរិក្ខយំ គច្ឆតីតិ. ឯវំ អាយុទុព្ពលតោ មរណំ អនុស្សរិតព្ពំ.

១៧៤. អនិមិត្តតោតិ អវវត្ថានតោ, បរិច្ឆេទាភាវតោតិ អត្ថោ. សត្តានំ ហិ –

ជីវិតំ ព្យាធិ កាលោ ច, ទេហនិក្ខេបនំ គតិ;

បញ្ចេតេ ជីវលោកស្មិំ, អនិមិត្តា ន នាយរេ.

តត្ថ ជីវិតំ តាវ ‘‘ឯត្តកមេវ ជីវិតព្ពំ, ន ឥតោ បរ’’ន្តិ វវត្ថានាភាវតោ អនិមិត្តំ. កលលកាលេបិ ហិ សត្តា មរន្តិ, អព្ពុទបេសិឃនមាសិកទ្វេមាសតេមាសចតុមាសបញ្ចមាសទសមាសកាលេបិ. កុច្ឆិតោ និក្ខន្តសមយេបិ. តតោ បរំ វស្សសតស្ស អន្តោបិ ពហិបិ មរន្តិយេវ. ព្យាធិបិ ‘‘ឥមិនាវ ព្យាធិនា សត្តា មរន្តិ, នាញ្ញេនា’’តិ វវត្ថានាភាវតោ អនិមិត្តោ. ចក្ខុរោគេនាបិ ហិ សត្តា មរន្តិ, សោតរោគាទីនំ អញ្ញតរេនាបិ. កាលោបិ ‘‘ឥមស្មិំយេវ កាលេ មរិតព្ពំ, នាញ្ញស្មិ’’ន្តិ ឯវំ វវត្ថានាភាវតោ អនិមិត្តោ. បុព្ពណ្ហេបិ ហិ សត្តា មរន្តិ, មជ្ឈន្ហិកាទីនំ អញ្ញតរស្មិម្បិ. ទេហនិក្ខេបនម្បិ ‘‘ឥធេវ មីយមានានំ ទេហេន បតិតព្ពំ, នាញ្ញត្រា’’តិ ឯវំ វវត្ថានាភាវតោ អនិមិត្តំ. អន្តោគាមេ ជាតានំ ហិ ពហិគាមេបិ អត្តភាវោ បតតិ. ពហិគាមេ ជាតានម្បិ អន្តោគាមេ. តថា ថលជានំ វា ជលេ, ជលជានំ វា ថលេតិ អនេកប្បការតោ វិត្ថារេតព្ពំ. គតិបិ ‘‘ឥតោ ចុតេន ឥធ និព្ពត្តិតព្ព’’ន្តិ ឯវំ វវត្ថានាភាវតោ អនិមិត្តា. ទេវលោកតោ ហិ ចុតា មនុស្សេសុបិ និព្ពត្តន្តិ, មនុស្សលោកតោ ចុតា ទេវលោកាទីនម្បិ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្តន្តីតិ ឯវំ យន្តយុត្តគោណោ វិយ គតិបញ្ចកេ លោកោ សម្បរិវត្តតីតិ ឯវំ អនិមិត្តតោ មរណំ អនុស្សរិតព្ពំ.

១៧៥. អទ្ធានបរិច្ឆេទតោតិ មនុស្សានំ ជីវិតស្ស នាម ឯតរហិ បរិត្តោ អទ្ធា. យោ ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ, អប្បំ វា ភិយ្យោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អប្បមិទំ, ភិក្ខវេ, មនុស្សានំ អាយុ, គមនីយោ សម្បរាយោ, កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ, នត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ. យោ, ភិក្ខវេ, ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ, អប្បំ វា ភិយ្យោតិ.

អប្បមាយុមនុស្សានំ, ហីឡេយ្យ នំ សុបោរិសោ;

ចរេយ្យាទិត្តសីសោវ, នត្ថិ មច្ចុស្ស នាគមោតិ. (សំ. និ. ១.១៤៥);

អបរម្បិ អាហ – ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, អរកោ នាម សត្ថា អហោសី’’តិ សព្ពម្បិ សត្តហិ ឧបមាហិ អលង្កតំ សុត្តំ វិត្ថារេតព្ពំ.

អបរម្បិ អាហ – ‘‘យោចាយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេតិ, អហោ វតាហំ រត្តិន្ទិវំ ជីវេយ្យំ, ភគវតោ សាសនំ មនសិករេយ្យំ, ពហុំ វត មេ កតំ អស្សាតិ. យោចាយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេតិ, អហោ វតាហំ ទិវសំ ជីវេយ្យំ, ភគវតោ សាសនំ មនសិករេយ្យំ, ពហុំ វត មេ កតំ អស្សាតិ. យោ ចាយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេតិ, អហោ វតាហំ តទន្តរំ ជីវេយ្យំ, យទន្តរំ ឯកំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជាមិ, ភគវតោ សាសនំ មនសិករេយ្យំ, ពហុំ វត មេ កតំ អស្សាតិ. យោ ចាយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេតិ, អហោ វតាហំ តទន្តរំ ជីវេយ្យំ, យទន្តរំ ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ សង្ខាទិត្វា អជ្ឈោហរាមិ, ភគវតោ សាសនំ មនសិករេយ្យំ, ពហុំ វត មេ កតំ អស្សាតិ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ បមត្តា វិហរន្តិ, ទន្ធំ មរណស្សតិំ ភាវេន្តិ អាសវានំ ខយាយ. យោ ច ខ្វាយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេតិ, អហោ វតាហំ តទន្តរំ ជីវេយ្យំ, យទន្តរំ ឯកំ អាលោបំ សង្ខាទិត្វា អជ្ឈោហរាមិ, ភគវតោ សាសនំ មនសិករេយ្យំ, ពហុំ វត មេ កតំ អស្សាតិ. យោ ចាយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេតិ, អហោ វតាហំ តទន្តរំ ជីវេយ្យំ, យទន្តរំ អស្សសិត្វា វា បស្សសាមិ, បស្សសិត្វា វា អស្សសាមិ, ភគវតោ សាសនំ មនសិករេយ្យំ, ពហុំ វត មេ កតំ អស្សាតិ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ អប្បមត្តា វិហរន្តិ, តិក្ខំ មរណស្សតិំ ភាវេន្តិ អាសវានំ ខយាយា’’តិ (អ. និ. ៦.១៩). ឯវំ ចតុបញ្ចាលោបសង្ខាទនមត្តំ អវិស្សាសិយោ បរិត្តោ ជីវិតស្ស អទ្ធាតិ ឯវំ អទ្ធានបរិច្ឆេទតោ មរណំ អនុស្សរិតព្ពំ.

១៧៦. ខណបរិត្តតោតិ បរមត្ថតោ ហិ អតិបរិត្តោ សត្តានំ ជីវិតក្ខណោ ឯកចិត្តប្បវត្តិមត្តោយេវ. យថា នាម រថចក្កំ បវត្តមានម្បិ ឯកេនេវ នេមិប្បទេសេន បវត្តតិ, តិដ្ឋមានម្បិ ឯកេនេវ តិដ្ឋតិ, ឯវមេវ ឯកចិត្តក្ខណិកំ សត្តានំ ជីវិតំ. តស្មិំ ចិត្តេ និរុទ្ធមត្តេ សត្តោ និរុទ្ធោតិ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘អតីតេ ចិត្តក្ខណេ ជីវិត្ថ, ន ជីវតិ, ន ជីវិស្សតិ. អនាគតេ ចិត្តក្ខណេ ន ជីវិត្ថ, ន ជីវតិ, ជីវិស្សតិ. បច្ចុប្បន្នេ ចិត្តក្ខណេ ន ជីវិត្ថ, ជីវតិ, ន ជីវិស្សតិ.

‘‘ជីវិតំ អត្តភាវោ ច, សុខទុក្ខា ច កេវលា;

ឯកចិត្តសមាយុត្តា, លហុ សោ វត្តតេ ខណោ.

‘‘យេ និរុទ្ធា មរន្តស្ស, តិដ្ឋមានស្ស វា ឥធ;

សព្ពេបិ សទិសា ខន្ធា, គតា អប្បដិសន្ធិកា.

‘‘អនិព្ពត្តេន ន ជាតោ, បច្ចុប្បន្នេន ជីវតិ;

ចិត្តភង្គា មតោ លោកោ, បញ្ញត្តិ បរមត្ថិយា’’តិ. (មហានិ. ៣៩);

ឯវំ ខណបរិត្តតោ មរណំ អនុស្សរិតព្ពំ.

១៧៧. ឥតិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ អាការានំ អញ្ញតរញ្ញតរេន អនុស្សរតោបិ បុនប្បុនំ មនសិការវសេន ចិត្តំ អាសេវនំ លភតិ, មរណារម្មណា សតិ សន្តិដ្ឋតិ, នីវរណានិ វិក្ខម្ភន្តិ, ឈានង្គានិ បាតុភវន្តិ. សភាវធម្មត្តា បន សំវេជនីយត្តា ច អារម្មណស្ស អប្បនំ អប្បត្វា ឧបចារប្បត្តមេវ ឈានំ ហោតិ. លោកុត្តរជ្ឈានំ បន ទុតិយចតុត្ថានិ ច អារុប្បជ្ឈានានិ សភាវធម្មេបិ ភាវនាវិសេសេន អប្បនំ បាបុណន្តិ. វិសុទ្ធិភាវនានុក្កមវសេន ហិ លោកុត្តរំ អប្បនំ បាបុណាតិ. អារម្មណាតិក្កមភាវនាវសេន អារុប្បំ. អប្បនាបត្តស្សេវ ហិ ឈានស្ស អារម្មណសមតិក្កមនមត្តំ តត្ថ ហោតិ. ឥធ បន តទុភយម្បិ នត្ថិ. តស្មា ឧបចារប្បត្តមេវ ឈានំ ហោតិ. តទេតំ មរណស្សតិពលេន ឧប្បន្នត្តា មរណស្សតិច្ចេវ សង្ខំ គច្ឆតិ.

ឥមញ្ច បន មរណស្សតិំ អនុយុត្តោ ភិក្ខុ សតតំ អប្បមត្តោ ហោតិ, សព្ពភវេសុ អនភិរតិសញ្ញំ បដិលភតិ, ជីវិតនិកន្តិំ ជហាតិ, បាបគរហី ហោតិ, អសន្និធិពហុលោ បរិក្ខារេសុ វិគតមលមច្ឆេរោ, អនិច្ចសញ្ញា ចស្ស បរិចយំ គច្ឆតិ, តទនុសារេនេវ ទុក្ខសញ្ញា អនត្តសញ្ញា ច ឧបដ្ឋាតិ. យថា អភាវិតមរណា សត្តា សហសា វាឡមិគយក្ខសប្បចោរវធកាភិភូតា វិយ មរណសមយេ ភយំ សន្តាសំ សម្មោហំ អាបជ្ជន្តិ, ឯវំ អនាបជ្ជិត្វា អភយោ អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតិ. សចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អមតំ នារាធេតិ, កាយស្ស ភេទា សុគតិបរាយនោ ហោតិ.

តស្មា ហវេ អប្បមាទំ, កយិរាថ សុមេធសោ;

ឯវំ មហានុភាវាយ, មរណស្សតិយា សទាតិ.

ឥទំ មរណស្សតិយំ វិត្ថារកថាមុខំ.

កាយគតាសតិកថា

១៧៨. ឥទានិ យំ តំ អញ្ញត្រ ពុទ្ធុប្បាទា អប្បវត្តបុព្ពំ សព្ពតិត្ថិយានំ អវិសយភូតំ តេសុ តេសុ សុត្តន្តេសុ ‘‘ឯកធម្មោ, ភិក្ខវេ, ភាវិតោ ពហុលីកតោ មហតោ សំវេគាយ សំវត្តតិ. មហតោ អត្ថាយ សំវត្តតិ. មហតោ យោគក្ខេមាយ សំវត្តតិ. មហតោ សតិសម្បជញ្ញាយ សំវត្តតិ. ញាណទស្សនបដិលាភាយ សំវត្តតិ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយ សំវត្តតិ. វិជ្ជាវិមុត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ សំវត្តតិ. កតមោ ឯកធម្មោ? កាយគតា សតិ… (អ. និ. ១.៥៦៣ អាទយោ). អមតំ តេ, ភិក្ខវេ, បរិភុញ្ជន្តិ, យេ កាយគតាសតិំ បរិភុញ្ជន្តិ. អមតំ តេ, ភិក្ខវេ, ន បរិភុញ្ជន្តិ, យេ កាយគតាសតិំ ន បរិភុញ្ជន្តិ. អមតំ តេសំ, ភិក្ខវេ, បរិភុត្តំ… អបរិភុត្តំ… បរិហីនំ… អបរិហីនំ… វិរទ្ធំ… អវិរទ្ធំ, យេសំ កាយគតាសតិ អារទ្ធាតិ (អ. និ. ១.៦០៣) ឯវំ ភគវតា អនេកេហិ អាការេហិ បសំសិត្វា ‘‘កថំ ភាវិតា, ភិក្ខវេ, កាយគតាសតិ កថំ ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.១៥៤) នយេន អានាបានបព្ពំ, ឥរិយាបថបព្ពំ, ចតុសម្បជញ្ញបព្ពំ, បដិក្កូលមនសិការបព្ពំ, ធាតុមនសិការបព្ពំ, នវសិវថិកបព្ពានីតិ ឥមេសំ ចុទ្ទសន្នំ បព្ពានំ វសេន កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានំ និទ្ទិដ្ឋំ, តស្ស ភាវនានិទ្ទេសោ អនុប្បត្តោ.

តត្ថ យស្មា ឥរិយាបថបព្ពំ ចតុសម្បជញ្ញបព្ពំ ធាតុមនសិការបព្ពន្តិ ឥមានិ តីណិ វិបស្សនាវសេន វុត្តានិ. នវ សិវថិកបព្ពានិ វិបស្សនាញាណេសុយេវ អាទីនវានុបស្សនាវសេន វុត្តានិ. យាបិ ចេត្ថ ឧទ្ធុមាតកាទីសុ សមាធិភាវនា ឥជ្ឈេយ្យ, សា អសុភនិទ្ទេសេ បកាសិតាយេវ. អានាបានបព្ពំ បន បដិក្កូលមនសិការបព្ពញ្ច ឥមានេវេត្ថ ទ្វេ សមាធិវសេន វុត្តានិ. តេសុ អានាបានបព្ពំ អានាបានស្សតិវសេន វិសុំ កម្មដ្ឋានំយេវ. យំ បនេតំ ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥមមេវ កាយំ ឧទ្ធំ បាទតលា អធោ កេសមត្ថកា តចបរិយន្តំ បូរំ នានប្បការស្ស អសុចិនោ បច្ចវេក្ខតិ. អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា លោមា…បេ… មុត្ត’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១៥៤) ឯវំ មត្ថលុង្គំ អដ្ឋិមិញ្ជេន សង្គហេត្វា បដិក្កូលមនសិការវសេន ទេសិតំ ទ្វត្តិំសាការកម្មដ្ឋានំ, ឥទមិធ កាយគតាសតីតិ អធិប្បេតំ.

១៧៩. តត្ថាយំ បាឡិវណ្ណនាបុព្ពង្គមោ ភាវនានិទ្ទេសោ. ឥមមេវ កាយន្តិ ឥមំ ចតុមហាភូតិកំ បូតិកាយំ. ឧទ្ធំ បាទតលាតិ បាទតលតោ ឧបរិ. អធោ កេសមត្ថកាតិ កេសគ្គតោ ហេដ្ឋា. តចបរិយន្តន្តិ តិរិយំ តចបរិច្ឆិន្នំ. បូរំ នានប្បការស្ស អសុចិនោ បច្ចវេក្ខតីតិ នានប្បការកេសាទិអសុចិភរិតោ អយំ កាយោតិ បស្សតិ. កថំ? អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា…បេ… មុត្តន្តិ.

តត្ថ អត្ថីតិ សំវិជ្ជន្តិ. ឥមស្មិន្តិ យ្វាយំ ឧទ្ធំ បាទតលា អធោ កេសមត្ថកា តចបរិយន្តោ បូរោ នានប្បការស្ស អសុចិនោតិ វុច្ចតិ, តស្មិំ. កាយេតិ សរីរេ. សរីរំ ហិ អសុចិសញ្ចយតោ កុច្ឆិតានំ កេសាទីនញ្ចេវ ចក្ខុរោគាទីនញ្ច រោគសតានំ អាយភូតតោ កាយោតិ វុច្ចតិ. កេសា លោមាតិ ឯតេ កេសាទយោ ទ្វត្តិំសាការា. តត្ថ អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា, អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ លោមាតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.

ឥមស្មិំ ហិ បាទតលា បដ្ឋាយ ឧបរិ, កេសមត្ថកា បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា, តចតោ បដ្ឋាយ បរិតោតិ ឯត្តកេ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ សព្ពាការេនបិ វិចិនន្តោ ន កោចិ កិញ្ចិ មុត្តំ វា មណិំ វា វេឡុរិយំ វា អគរុំ វា កុង្កុមំ វា កប្បូរំ វា វាសចុណ្ណាទិំ វា អណុមត្តម្បិ សុចិភាវំ បស្សតិ, អថ ខោ បរមទុគ្គន្ធជេគុច្ឆំ អសិរិកទស្សនំ នានប្បការំ កេសលោមាទិភេទំ អសុចិំយេវ បស្សតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា លោមា…បេ… មុត្ត’’ន្តិ. អយមេត្ថ បទសម្ពន្ធតោ វណ្ណនា.

១៨០. ឥមំ បន កម្មដ្ឋានំ ភាវេតុកាមេន អាទិកម្មិកេន កុលបុត្តេន វុត្តប្បការំ កល្យាណមិត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឥទំ កម្មដ្ឋានំ គហេតព្ពំ. តេនាបិស្ស កម្មដ្ឋានំ កថេន្តេន សត្តធា ឧគ្គហកោសល្លំ ទសធា ច មនសិការកោសល្លំ អាចិក្ខិតព្ពំ. តត្ថ វចសា មនសា វណ្ណតោ សណ្ឋានតោ ទិសតោ ឱកាសតោ បរិច្ឆេទតោតិ ឯវំ សត្តធា ឧគ្គហកោសល្លំ អាចិក្ខិតព្ពំ.

ឥមស្មិំ ហិ បដិក្កូលមនសិការកម្មដ្ឋានេ យោបិ តិបិដកោ ហោតិ, តេនាបិ មនសិការកាលេ បឋមំ វាចាយ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. ឯកច្ចស្ស ហិ សជ្ឈាយំ ករោន្តស្សេវ កម្មដ្ឋានំ បាកដំ ហោតិ មលយវាសី មហាទេវត្ថេរស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហិតកម្មដ្ឋានានំ ទ្វិន្នំ ថេរានំ វិយ. ថេរោ កិរ តេហិ កម្មដ្ឋានំ យាចិតោ ចត្តារោ មាសេ ឥមំយេវ សជ្ឈាយំ ករោថាតិ ទ្វត្តិំសាការបាឡិំ អទាសិ. តេ កិញ្ចាបិ នេសំ ទ្វេ តយោ និកាយា បគុណា, បទក្ខិណគ្គាហិតាយ បន ចត្តារោ មាសេ ទ្វត្តិំសាការំ សជ្ឈាយន្តាវ សោតាបន្នា អហេសុំ. តស្មា កម្មដ្ឋានំ កថេន្តេន អាចរិយេន អន្តេវាសិកោ វត្តព្ពោ ‘‘បឋមំ តាវ វាចាយ សជ្ឈាយំ ករោហី’’តិ.

ករោន្តេន ច តចបញ្ចកាទីនិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនុលោមបដិលោមវសេន សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. កេសា លោមា នខា ទន្តា តចោតិ ហិ វត្វា បុន បដិលោមតោ តចោ ទន្តា នខា លោមា កេសាតិ វត្តព្ពំ.

តទនន្តរំ វក្កបញ្ចកេ មំសំ ន្ហារុ អដ្ឋិ អដ្ឋិមិញ្ជំ វក្កន្តិ វត្វា បុន បដិលោមតោ វក្កំ អដ្ឋិមិញ្ជំ អដ្ឋិ ន្ហារុ មំសំ, តចោ ទន្តា នខា លោមា កេសាតិ វត្តព្ពំ.

តតោ បប្ផាសបញ្ចកេ ហទយំ យកនំ កិលោមកំ បិហកំ បប្ផាសន្តិ វត្វា បុន បដិលោមតោ បប្ផាសំ បិហកំ កិលោមកំ យកនំ ហទយំ, វក្កំ អដ្ឋិមិញ្ជំ អដ្ឋិ ន្ហារុ មំសំ, តចោ ទន្តា នខា លោមា កេសាតិ វត្តព្ពំ.

តតោ មត្ថលុង្គបញ្ចកេ អន្តំ អន្តគុណំ ឧទរិយំ ករីសំ មត្ថលុង្គន្តិ វត្វា បុន បដិលោមតោ មត្ថលុង្គំ ករីសំ ឧទរិយំ អន្តគុណំ អន្តំ, បប្ផាសំ បិហកំ កិលោមកំ យកនំ ហទយំ, វក្កំ អដ្ឋិមិញ្ជំ អដ្ឋិ ន្ហារុ មំសំ, តចោ ទន្តា នខា លោមា កេសាតិ វត្តព្ពំ.

តតោ មេទឆក្កេ បិត្តំ សេម្ហំ បុព្ពោ លោហិតំ សេទោ មេទោតិ វត្វា បុន បដិលោមតោ មេទោ សេទោ លោហិតំ បុព្ពោ សេម្ហំ បិត្តំ, មត្ថលុង្គំ ករីសំ ឧទរិយំ អន្តគុណំ អន្តំ, បប្ផាសំ បិហកំ កិលោមកំ យកនំ ហទយំ, វក្កំ អដ្ឋិមិញ្ជំ អដ្ឋិ ន្ហារុ មំសំ, តចោ ទន្តា នខា លោមា កេសាតិ វត្តព្ពំ.

តតោ មុត្តឆក្កេ អស្សុ វសា ខេឡោ សិង្ឃាណិកា លសិកា មុត្តន្តិ វត្វា បុន បដិលោមតោ មុត្តំ លសិកា សិង្ឃាណិកា ខេឡោ វសា អស្សុ, មេទោ សេទោ លោហិតំ បុព្ពោ សេម្ហំ បិត្តំ, មត្ថលុង្គំ ករីសំ ឧទរិយំ អន្តគុណំ អន្តំ, បប្ផាសំ បិហកំ កិលោមកំ យកនំ ហទយំ, វក្កំ អដ្ឋិមិញ្ជំ អដ្ឋិ ន្ហារុ មំសំ, តចោ ទន្តា នខា លោមា កេសាតិ វត្តព្ពំ.

ឯវំ កាលសតំ កាលសហស្សំ កាលសតសហស្សម្បិ វាចាយ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. វចសា សជ្ឈាយេន ហិ កម្មដ្ឋានតន្តិ បគុណា ហោតិ, ន ឥតោ ចិតោ ច ចិត្តំ វិធាវតិ. កោដ្ឋាសា បាកដា ហោន្តិ, ហត្ថសង្ខលិកា វិយ វតិបាទបន្តិ វិយ ច ខាយន្តិ.

យថា បន វចសា, តថេវ មនសាបិ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. វចសា សជ្ឈាយោ ហិ មនសា សជ្ឈាយស្ស បច្ចយោ ហោតិ. មនសា សជ្ឈាយោ លក្ខណបដិវេធស្ស បច្ចយោ ហោតិ.

វណ្ណតោតិ កេសាទីនំ វណ្ណោ វវត្ថបេតព្ពោ.

សណ្ឋានតោតិ តេសញ្ញេវ សណ្ឋានំ វវត្ថបេតព្ពំ.

ទិសតោតិ ឥមស្មិំ ហិ សរីរេ នាភិតោ ឧទ្ធំ ឧបរិមទិសា, អធោ ហេដ្ឋិមទិសា, តស្មា អយំ កោដ្ឋាសោ ឥមិស្សា នាម ទិសាយាតិ ទិសា វវត្ថបេតព្ពា.

ឱកាសតោតិ អយំ កោដ្ឋាសោ ឥមស្មិំ នាម ឱកាសេ បតិដ្ឋិតោតិ ឯវំ តស្ស តស្ស ឱកាសោ វវត្ថបេតព្ពោ.

បរិច្ឆេទតោតិ សភាគបរិច្ឆេទោ វិសភាគបរិច្ឆេទោតិ ទ្វេ បរិច្ឆេទា. តត្ថ អយំ កោដ្ឋាសោ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច តិរិយញ្ច ឥមិនា នាម បរិច្ឆិន្នោតិ ឯវំ សភាគបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. កេសា ន លោមា, លោមាបិ ន កេសាតិ ឯវំ អមិស្សកតាវសេន វិសភាគបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ សត្តធា ឧគ្គហកោសល្លំ អាចិក្ខន្តេន បន ឥទំ កម្មដ្ឋានំ អសុកស្មិំ សុត្តេ បដិក្កូលវសេន កថិតំ, អសុកស្មិំ ធាតុវសេនាតិ ញត្វា អាចិក្ខិតព្ពំ. ឥទញ្ហិ មហាសតិបដ្ឋានេ (ទី. និ. ២.៣៧៧) បដិក្កូលវសេនេវ កថិតំ. មហាហត្ថិបទោបម(ម. និ. ១.៣០០ អាទយោ) មហារាហុលោវាទ(ម. និ. ២.១១៣ អាទយោ) ធាតុវិភង្គេសុ(ម. និ. ៣.៣៤២ អាទយោ) ធាតុវសេន កថិតំ. កាយគតាសតិសុត្តេ (ម. និ. ៣.១៥៣) បន យស្ស វណ្ណតោ ឧបដ្ឋាតិ, តំ សន្ធាយ ចត្តារិ ឈានានិ វិភត្តានិ. តត្ថ ធាតុវសេន កថិតំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ ហោតិ. បដិក្កូលវសេន កថិតំ សមថកម្មដ្ឋានំ. តទេតំ ឥធ សមថកម្មដ្ឋានមេវាតិ.

១៨១. ឯវំ សត្តធា ឧគ្គហកោសល្លំ អាចិក្ខិត្វា អនុបុព្ពតោ, នាតិសីឃតោ, នាតិសណិកតោ, វិក្ខេបបដិពាហនតោ, បណ្ណត្តិសមតិក្កមនតោ, អនុបុព្ពមុញ្ចនតោ, អប្បនាតោ, តយោ ច សុត្តន្តាតិ ឯវំ ទសធា មនសិការកោសល្លំ អាចិក្ខិតព្ពំ. តត្ថ អនុបុព្ពតោតិ ឥទញ្ហិ សជ្ឈាយករណតោ បដ្ឋាយ អនុបដិបាដិយា មនសិកាតព្ពំ, ន ឯកន្តរិកាយ. ឯកន្តរិកាយ ហិ មនសិករោន្តោ យថា នាម អកុសលោ បុរិសោ ទ្វត្តិំសបទំ និស្សេណិំ ឯកន្តរិកាយ អារោហន្តោ កិលន្តកាយោ បតតិ, ន អារោហនំ សម្បាទេតិ, ឯវមេវ ភាវនាសម្បត្តិវសេន អធិគន្តព្ពស្ស អស្សាទស្ស អនធិគមា កិលន្តចិត្តោ បតតិ, ន ភាវនំ សម្បាទេតិ.

អនុបុព្ពតោ មនសិករោន្តេនាបិ ច នាតិសីឃតោ មនសិកាតព្ពំ. អតិសីឃតោ មនសិករោតោ ហិ យថា នាម តិយោជនមគ្គំ បដិបជ្ជិត្វា ឱក្កមនវិស្សជ្ជនំ អសល្លក្ខេត្វា សីឃេន ជវេន សតក្ខត្តុម្បិ គមនាគមនំ ករោតោ បុរិសស្ស កិញ្ចាបិ អទ្ធានំ បរិក្ខយំ គច្ឆតិ, អថ ខោ បុច្ឆិត្វាវ គន្តព្ពំ ហោតិ, ឯវមេវ កេវលំ កម្មដ្ឋានំ បរិយោសានំ បាបុណាតិ, អវិភូតំ បន ហោតិ, ន វិសេសំ អាវហតិ, តស្មា នាតិសីឃតោ មនសិកាតព្ពំ.

យថា ច នាតិសីឃតោ, ឯវំ នាតិសណិកតោបិ. អតិសណិកតោ មនសិករោតោ ហិ យថា នាម តទហេវ តិយោជនមគ្គំ គន្តុកាមស្ស បុរិសស្ស អន្តរាមគ្គេ រុក្ខបព្ពតតឡាកាទីសុ វិលម្ពមានស្ស មគ្គោ បរិក្ខយំ ន គច្ឆតិ, ទ្វីហតីហេន បរិយោសាបេតព្ពោ ហោតិ, ឯវមេវ កម្មដ្ឋានំ បរិយោសានំ ន គច្ឆតិ, វិសេសាធិគមស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ.

វិក្ខេបបដិពាហនតោតិ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ ចេតសោ វិក្ខេបោ បដិពាហិតព្ពោ. អប្បដិពាហតោ ហិ យថា នាម ឯកបទិកំ បបាតមគ្គំ បដិបន្នស្ស បុរិសស្ស អក្កមនបទំ អសល្លក្ខេត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិលោកយតោ បទវារោ វិរជ្ឈតិ, តតោ សតបោរិសេ បបាតេ បតិតព្ពំ ហោតិ, ឯវមេវ ពហិទ្ធា វិក្ខេបេ សតិ កម្មដ្ឋានំ បរិហាយតិ បរិធំសតិ. តស្មា វិក្ខេបបដិពាហនតោ មនសិកាតព្ពំ.

បណ្ណត្តិសមតិក្កមនតោតិ យាយំ កេសា លោមាតិអាទិកា បណ្ណត្តិ, តំ អតិក្កមិត្វា បដិក្កូលន្តិ ចិត្តំ ឋបេតព្ពំ. យថា ហិ ឧទកទុល្លភកាលេ មនុស្សា អរញ្ញេ ឧទបានំ ទិស្វា តត្ថ តាលបណ្ណាទិកំ កិញ្ចិទេវ សញ្ញាណំ ពន្ធិត្វា តេន សញ្ញាណេន អាគន្ត្វា ន្ហាយន្តិ ចេវ បិវន្តិ ច. យទា បន នេសំ អភិណ្ហសញ្ចារេន អាគតាគតបទំ បាកដំ ហោតិ, តទា សញ្ញាណេន កិច្ចំ ន ហោតិ, ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ គន្ត្វា ន្ហាយន្តិ ចេវ បិវន្តិ ច, ឯវមេវ បុព្ពភាគេ កេសា លោមាតិបណ្ណត្តិវសេន មនសិករោតោ បដិក្កូលភាវោ បាកដោ ហោតិ. អថ កេសា លោមាតិបណ្ណត្តិំ សមតិក្កមិត្វា បដិក្កូលភាវេយេវ ចិត្តំ ឋបេតព្ពំ.

អនុបុព្ពមុញ្ចនតោតិ យោ យោ កោដ្ឋាសោ ន ឧបដ្ឋាតិ, តំ តំ មុញ្ចន្តេន អនុបុព្ពមុញ្ចនតោ មនសិកាតព្ពំ. អាទិកម្មិកស្ស ហិ កេសាតិ មនសិករោតោ មនសិការោ គន្ត្វា មុត្តន្តិ ឥមំ បរិយោសានកោដ្ឋាសមេវ អាហច្ច តិដ្ឋតិ. មុត្តន្តិ ច មនសិករោតោ មនសិការោ គន្ត្វា កេសាតិ ឥមំ អាទិកោដ្ឋាសមេវ អាហច្ច តិដ្ឋតិ. អថស្ស មនសិករោតោ មនសិករោតោ កេចិ កោដ្ឋាសា ឧបដ្ឋហន្តិ, កេចិ ន ឧបដ្ឋហន្តិ. តេន យេ យេ ឧបដ្ឋហន្តិ, តេសុ តេសុ តាវ កម្មំ កាតព្ពំ. យាវ ទ្វីសុ ឧបដ្ឋិតេសុ តេសម្បិ ឯកោ សុដ្ឋុតរំ ឧបដ្ឋហតិ, ឯវំ ឧបដ្ឋិតំ បន តមេវ បុនប្បុនំ មនសិករោន្តេន អប្បនា ឧប្បាទេតព្ពា.

តត្រាយំ ឧបមា – យថា ហិ ទ្វត្តិំសតាលកេ តាលវនេ វសន្តំ មក្កដំ គហេតុកាមោ លុទ្ទោ អាទិម្ហិ ឋិតតាលស្ស បណ្ណំ សរេន វិជ្ឈិត្វា ឧក្កុដ្ឋិំ ករេយ្យ, អថ ខោ សោ មក្កដោ បដិបាដិយា តស្មិំ តស្មិំ តាលេ បតិត្វា បរិយន្តតាលមេវ គច្ឆេយ្យ, តត្ថបិ គន្ត្វា លុទ្ទេន តថេវ កតេ បុន តេនេវ នយេន អាទិតាលំ អាគច្ឆេយ្យ, សោ ឯវំ បុនប្បុនំ បរិបាតិយមានោ ឧក្កុដ្ឋុក្កុដ្ឋិដ្ឋានេយេវ ឧដ្ឋហិត្វា អនុក្កមេន ឯកស្មិំ តាលេ និបតិត្វា តស្ស វេមជ្ឈេ មកុឡតាលបណ្ណសូចិំ ទឡ្ហំ គហេត្វា វិជ្ឈិយមានោបិ ន ឧដ្ឋហេយ្យ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

តត្រិទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – យថា ហិ តាលវនេ ទ្វត្តិំសតាលា, ឯវំ ឥមស្មិំ កាយេ ទ្វត្តិំសកោដ្ឋាសា. មក្កដោ វិយ ចិត្តំ. លុទ្ទោ វិយ យោគាវចរោ. មក្កដស្ស ទ្វត្តិំសតាលកេ តាលវនេ និវាសោ វិយ យោគិនោ ចិត្តស្ស ទ្វត្តិំសកោដ្ឋាសកេ កាយេ អារម្មណវសេន អនុសញ្ចរណំ. លុទ្ទេន អាទិម្ហិ ឋិតតាលស្ស បណ្ណំ សរេន វិជ្ឈិត្វា ឧក្កុដ្ឋិយា កតាយ មក្កដស្ស តស្មិំ តស្មិំ តាលេ បតិត្វា បរិយន្តតាលគមនំ វិយ យោគិនោ កេសាតិ មនសិការេ អារទ្ធេ បដិបាដិយា គន្ត្វា បរិយោសានកោដ្ឋាសេយេវ ចិត្តស្ស សណ្ឋានំ. បុន បច្ចាគមនេបិ ឯសេវ នយោ. បុនប្បុនំ បរិបាតិយមានស្ស មក្កដស្ស ឧក្កុដ្ឋុក្កុដ្ឋិដ្ឋានេ ឧដ្ឋានំ វិយ បុនប្បុនំ មនសិករោតោ កេសុចិ កេសុចិ ឧបដ្ឋិតេសុ អនុបដ្ឋហន្តេ វិស្សជ្ជេត្វា ឧបដ្ឋិតេសុ បរិកម្មករណំ. អនុក្កមេន ឯកស្មិំ តាលេ និបតិត្វា តស្ស មជ្ឈេ មកុឡតាលបណ្ណសូចិំ ទឡ្ហំ គហេត្វា វិជ្ឈិយមានស្សបិ អនុដ្ឋានំ វិយ អវសានេ ទ្វីសុ ឧបដ្ឋិតេសុ យោ សុដ្ឋុតរំ ឧបដ្ឋាតិ, តមេវ បុនប្បុនំ មនសិករិត្វា អប្បនាយ ឧប្បាទនំ.

អបរាបិ ឧបមា – យថា នាម បិណ្ឌបាតិកោ ភិក្ខុ ទ្វត្តិំសកុលំ គាមំ ឧបនិស្សាយ វសន្តោ បឋមគេហេយេវ ទ្វេ ភិក្ខា លភិត្វា បរតោ ឯកំ វិស្សជ្ជេយ្យ. បុនទិវសេ តិស្សោ លភិត្វា បរតោ ទ្វេ វិស្សជ្ជេយ្យ. តតិយទិវសេ អាទិម្ហិយេវ បត្តបូរំ លភិត្វា អាសនសាលំ គន្ត្វា បរិភុញ្ជេយ្យ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. ទ្វត្តិំសកុលគាមោ វិយ ហិ ទ្វត្តិំសាការោ. បិណ្ឌបាតិកោ វិយ យោគាវចរោ. តស្ស តំ គាមំ ឧបនិស្សាយ វាសោ វិយ យោគិនោ ទ្វត្តិំសាការេ បរិកម្មករណំ. បឋមគេហេ ទ្វេ ភិក្ខា លភិត្វា បរតោ ឯកិស្សា វិស្សជ្ជនំ វិយ ទុតិយទិវសេ តិស្សោ លភិត្វា បរតោ ទ្វិន្នំ វិស្សជ្ជនំ វិយ ច មនសិករោតោ មនសិករោតោ អនុបដ្ឋហន្តេ វិស្សជ្ជេត្វា ឧបដ្ឋិតេសុ យាវ កោដ្ឋាសទ្វយេ បរិកម្មករណំ. តតិយទិវសេ អាទិម្ហិយេវ បត្តបូរំ លភិត្វា អាសនសាលាយំ និសីទិត្វា បរិភោគោ វិយ ទ្វីសុ យោ សុដ្ឋុតរំ ឧបដ្ឋាតិ, តមេវ បុនប្បុនំ មនសិករិត្វា អប្បនាយ ឧប្បាទនំ.

អប្បនាតោតិ អប្បនាកោដ្ឋាសតោ កេសាទីសុ ឯកេកស្មិំ កោដ្ឋាសេ អប្បនា ហោតីតិ វេទិតព្ពាតិ អយមេវេត្ថ អធិប្បាយោ.

តយោ ច សុត្តន្តាតិ អធិចិត្តំ, សីតិភាវោ, ពោជ្ឈង្គកោសល្លន្តិ ឥមេ តយោ សុត្តន្តា វីរិយសមាធិយោជនត្ថំ វេទិតព្ពាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. តត្ថ –

‘‘អធិចិត្តមនុយុត្តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តីណិ និមិត្តានិ កាលេនកាលំ មនសិកាតព្ពានិ. កាលេនកាលំ សមាធិនិមិត្តំ មនសិកាតព្ពំ. កាលេនកាលំ បគ្គហនិមិត្តំ មនសិកាតព្ពំ. កាលេនកាលំ ឧបេក្ខានិមិត្តំ មនសិកាតព្ពំ. សចេ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តោ ភិក្ខុ ឯកន្តំ សមាធិនិមិត្តញ្ញេវ មនសិករេយ្យ, ឋានំ តំ ចិត្តំ កោសជ្ជាយ សំវត្តេយ្យ. សចេ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តោ ភិក្ខុ ឯកន្តំ បគ្គហនិមិត្តញ្ញេវ មនសិករេយ្យ, ឋានំ តំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្តេយ្យ. សចេ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តោ ភិក្ខុ ឯកន្តំ ឧបេក្ខានិមិត្តញ្ញេវ មនសិករេយ្យ, ឋានំ តំ ចិត្តំ ន សម្មា សមាធិយេយ្យ អាសវានំ ខយាយ. យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តោ ភិក្ខុ កាលេនកាលំ សមាធិនិមិត្តំ បគ្គហនិមិត្តំ ឧបេក្ខានិមិត្តំ មនសិករោតិ, តំ ហោតិ ចិត្តំ មុទុញ្ច កម្មញ្ញញ្ច បភស្សរញ្ច, ន ច បភង្គុ, សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា ឧក្កំ ពន្ធតិ, ឧក្កំ ពន្ធិត្វា ឧក្កាមុខំ អាលិម្បេតិ, ឧក្កាមុខំ អាលិម្បេត្វា សណ្ឌាសេន ជាតរូបំ គហេត្វា ឧក្កាមុខេ បក្ខិបិត្វា កាលេនកាលំ អភិធមតិ, កាលេនកាលំ ឧទកេន បរិប្ផោសេតិ, កាលេនកាលំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. សចេ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា តំ ជាតរូបំ ឯកន្តំ អភិធមេយ្យ, ឋានំ តំ ជាតរូបំ ឌហេយ្យ. សចេ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា តំ ជាតរូបំ ឯកន្តំ ឧទកេន បរិប្ផោសេយ្យ, ឋានំ តំ ជាតរូបំ និព្ពាយេយ្យ. សចេ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា តំ ជាតរូបំ ឯកន្តំ អជ្ឈុបេក្ខេយ្យ, ឋានំ តំ ជាតរូបំ ន សម្មា បរិបាកំ គច្ឆេយ្យ. យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា តំ ជាតរូបំ កាលេនកាលំ អភិធមតិ, កាលេនកាលំ ឧទកេន បរិប្ផោសេតិ, កាលេនកាលំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, តំ ហោតិ ជាតរូបំ មុទុញ្ច កម្មញ្ញញ្ច បភស្សរញ្ច, ន ច បភង្គុ, សម្មា ឧបេតិ កម្មាយ. យស្សា យស្សា ច បិឡន្ធនវិកតិយា អាកង្ខតិ យទិ បដិកាយ យទិ កុណ្ឌលាយ យទិ គីវេយ្យាយ យទិ សុវណ្ណមាលាយ, តញ្ចស្ស អត្ថំ អនុភោតិ.

‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តេន…បេ… សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ. យស្ស យស្ស ច អភិញ្ញា សច្ឆិ ករណីយស្ស ធម្មស្ស ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ អភិញ្ញា សច្ឆិ កិរិយាយ, តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតិ សតិ សតិ អាយតនេ’’តិ (អ. និ. ៣.១០៣).

ឥទំ សុត្តំ អធិចិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ឆហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភព្ពោ អនុត្តរំ សីតិភាវំ សច្ឆិកាតុំ. កតមេហិ ឆហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ និគ្គហេតព្ពំ, តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ និគ្គណ្ហាតិ. យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ បគ្គហេតព្ពំ, តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ. យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ សម្បហំសិតព្ពំ, តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ សម្បហំសេតិ. យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពំ, តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. បណីតាធិមុត្តិកោ ច ហោតិ និព្ពានាភិរតោ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភព្ពោ អនុត្តរំ សីតិភាវំ សច្ឆិកាតុ’’ន្តិ (អ. និ. ៦.៨៥).

ឥទំ សុត្តំ អនុត្តរំ សីតិភាវោតិ វេទិតព្ពំ.

ពោជ្ឈង្គកោសល្លំ ‘‘បន ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យស្មិំ សមយេ លីនំ ចិត្តំ ហោតិ, អកាលោ តស្មិំ សមយេ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤) អប្បនាកោសល្លកថាយំ ទស្សិតមេវ.

ឥតិ ឥទំ សត្តវិធំ ឧគ្គហកោសល្លំ សុគ្គហិតំ កត្វា ឥទញ្ច ទសវិធំ មនសិការកោសល្លំ សុដ្ឋុ វវត្ថបេត្វា តេន យោគិនា ឧភយកោសល្លវសេន កម្មដ្ឋានំ សាធុកំ ឧគ្គហេតព្ពំ. សចេ បនស្ស អាចរិយេន សទ្ធិំ ឯកវិហារេយេវ ផាសុ ហោតិ, ឯវំ វិត្ថារេន អកថាបេត្វា កម្មដ្ឋានំ សុដ្ឋុ វវត្ថបេត្វា កម្មដ្ឋានំ អនុយុជ្ជន្តេន វិសេសំ លភិត្វា ឧបរូបរិ កថាបេតព្ពំ. អញ្ញត្ថ វសិតុកាមេន យថាវុត្តេន វិធិនា វិត្ថារតោ កថាបេត្វា បុនប្បុនំ បរិវត្តេត្វា សព្ពំ គណ្ឋិដ្ឋានំ ឆិន្ទិត្វា បថវីកសិណនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ អននុរូបំ សេនាសនំ បហាយ អនុរូបេ វិហារេ វសន្តេន ខុទ្ទកបលិពោធុបច្ឆេទំ កត្វា បដិក្កូលមនសិការេ បរិកម្មំ កាតព្ពំ.

ករោន្តេន បន កេសេសុ តាវ និមិត្តំ គហេតព្ពំ. កថំ? ឯកំ វា ទ្វេ វា កេសេ លុញ្ចិត្វា ហត្ថតលេ ឋបេត្វា វណ្ណោ តាវ វវត្ថបេតព្ពោ. ឆិន្នដ្ឋានេបិ កេសេ ឱលោកេតុំ វដ្ដតិ. ឧទកបត្តេ វា យាគុបត្តេ វា ឱលោកេតុម្បិ វដ្ដតិយេវ. កាឡកកាលេ ទិស្វា កាឡកាតិ មនសិកាតព្ពា. សេតកាលេ សេតាតិ. មិស្សកកាលេ បន ឧស្សទវសេន មនសិកាតព្ពា ហោន្តិ. យថា ច កេសេសុ, ឯវំ សកលេបិ តចបញ្ចកេ ទិស្វាវ និមិត្តំ គហេតព្ពំ.

កោដ្ឋាសវវត្ថាបនកថា

១៨២. ឯវំ និមិត្តំ គហេត្វា សព្ពកោដ្ឋាសេ វណ្ណសណ្ឋានទិសោកាសបរិច្ឆេទវសេន វវត្ថបេត្វា វណ្ណសណ្ឋានគន្ធអាសយោកាសវសេន បញ្ចធា បដិក្កូលតោ វវត្ថបេតព្ពា.

តត្រាយំ សព្ពកោដ្ឋាសេសុ អនុបុព្ពកថា. កេសា តាវ បកតិវណ្ណេន កាឡកា អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណា. សណ្ឋានតោ ទីឃវដ្ដលិកា តុលាទណ្ឌសណ្ឋានា. ទិសតោ ឧបរិមទិសាយ ជាតា. ឱកាសតោ ឧភោសុ បស្សេសុ កណ្ណចូឡិកាហិ, បុរតោ នលាដន្តេន, បច្ឆតោ គលវាដកេន បរិច្ឆិន្នា. សីសកដាហវេឋនំ អល្លចម្មំ កេសានំ ឱកាសោ. បរិច្ឆេទតោ កេសា សីសវេឋនចម្មេ វីហគ្គមត្តំ បវិសិត្វា បតិដ្ឋិតេន ហេដ្ឋា អត្តនោ មូលតលេន, ឧបរិ អាកាសេន, តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នា, ទ្វេ កេសា ឯកតោ នត្ថីតិ អយំ សភាគបរិច្ឆេទោ. កេសា ន លោមា, លោមា ន កេសាតិ ឯវំ អវសេសឯកតិំសកោដ្ឋាសេហិ អមិស្សីកតា កេសា នាម បាដិយេក្កោ ឯកកោដ្ឋាសោតិ អយំ វិសភាគបរិច្ឆេទោ. ឥទំ កេសានំ វណ្ណាទិតោ វវត្ថាបនំ.

១៨៣. ឥទំ បន នេសំ វណ្ណាទិវសេន បញ្ចធា បដិក្កូលតោ វវត្ថាបនំ. កេសា នាមេតេ វណ្ណតោបិ បដិក្កូលា. សណ្ឋានតោបិ គន្ធតោបិ អាសយតោបិ ឱកាសតោបិ បដិក្កូលា.

មនុញ្ញេបិ ហិ យាគុបត្តេ វា ភត្តបត្តេ វា កេសវណ្ណំ កិញ្ចិ ទិស្វា កេសមិស្សកមិទំ ហរថ នន្តិ ជិគុច្ឆន្តិ. ឯវំ កេសា វណ្ណតោ បដិក្កូលា. រត្តិំ ភុញ្ជន្តាបិ កេសសណ្ឋានំ អក្កវាកំ វា មកចិវាកំ វា ឆុបិត្វាបិ តថេវ ជិគុច្ឆន្តិ. ឯវំ សណ្ឋានតោ បដិក្កូលា.

តេលមក្ខនបុប្ផធូបាទិ សង្ខារវិរហិតានញ្ច កេសានំ គន្ធោ បរមជេគុច្ឆោ ហោតិ. តតោ ជេគុច្ឆតរោ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តានំ. កេសា ហិ វណ្ណសណ្ឋានតោ អប្បដិក្កូលាបិ សិយុំ, គន្ធេន បន បដិក្កូលាយេវ. យថា ហិ ទហរស្ស កុមារស្ស វច្ចំ វណ្ណតោ ហលិទ្ទិវណ្ណំ, សណ្ឋានតោបិ ហលិទ្ទិបិណ្ឌសណ្ឋានំ. សង្ការដ្ឋានេ ឆឌ្ឌិតញ្ច ឧទ្ធុមាតកកាឡសុនខសរីរំ វណ្ណតោ តាលបក្កវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ វដ្ដេត្វា វិស្សដ្ឋមុទិង្គសណ្ឋានំ. ទាឋាបិស្ស សុមនមកុឡសទិសាតិ ឧភយម្បិ វណ្ណសណ្ឋានតោ សិយា អប្បដិក្កូលំ គន្ធេន បន បដិក្កូលមេវ. ឯវំ កេសាបិ សិយុំ វណ្ណសណ្ឋានតោ អប្បដិក្កូលា គន្ធេន បន បដិក្កូលាយេវាតិ.

យថា បន អសុចិដ្ឋានេ គាមនិស្សន្ទេន ជាតានិ សូបេយ្យបណ្ណានិ នាគរិកមនុស្សានំ ជេគុច្ឆានិ ហោន្តិ អបរិភោគានិ, ឯវំ កេសាបិ បុព្ពលោហិតមុត្តករីសបិត្តសេម្ហាទិនិស្សន្ទេន ជាតត្តា ជេគុច្ឆាតិ ឥទំ នេសំ អាសយតោ បាដិក្កុល្យំ.

ឥមេ ច កេសា នាម គូថរាសិម្ហិ ឧដ្ឋិតកណ្ណិកំ វិយ ឯកតិំសកោដ្ឋាសរាសិម្ហិ ជាតា. តេ សុសានសង្ការដ្ឋានាទីសុ ជាតសាកំ វិយ បរិក្ខាទីសុ ជាតកមលកុវលយាទិបុប្ផំ វិយ ច អសុចិដ្ឋានេ ជាតត្តា បរមជេគុច្ឆាតិ ឥទំ នេសំ ឱកាសតោ បាដិក្កុល្យំ.