២. ធម្មានុស្សតិកថា

១៤៦. ធម្មានុស្សតិំ ភាវេតុកាមេនាបិ រហោគតេន បដិសល្លីនេន ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ សន្ទិដ្ឋិកោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’តិ (អ. និ. ៦.១០) ឯវំ បរិយត្តិធម្មស្ស ចេវ នវវិធស្ស ច លោកុត្តរធម្មស្ស គុណា អនុស្សរិតព្ពា.

១៤៧. ស្វាក្ខាតោតិ ឥមស្មិំ ហិ បទេ បរិយត្តិធម្មោបិ សង្គហំ គច្ឆតិ, ឥតរេសុ លោកុត្តរធម្មោវ. តត្ថ បរិយត្តិធម្មោ តាវ ស្វាក្ខាតោ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណត្តា សាត្ថសព្យញ្ជនកេវលបរិបុណ្ណបរិសុទ្ធព្រហ្មចរិយប្បកាសនត្តា ច. យញ្ហិ ភគវា ឯកគាថម្បិ ទេសេតិ, សា សមន្តភទ្ទកត្តា ធម្មស្ស បឋមបាទេន អាទិកល្យាណា, ទុតិយតតិយបាទេហិ មជ្ឈេកល្យាណា, បច្ឆិមបាទេន បរិយោសានកល្យាណា. ឯកានុសន្ធិកំ សុត្តំ និទានេន អាទិកល្យាណំ, និគមនេន បរិយោសានកល្យាណំ, សេសេន មជ្ឈេកល្យាណំ. នានានុសន្ធិកំ សុត្តំ បឋមានុសន្ធិនា អាទិកល្យាណំ, បច្ឆិមេន បរិយោសានកល្យាណំ, សេសេហិ មជ្ឈេកល្យាណំ. អបិច សនិទានសឧប្បត្តិកត្តា អាទិកល្យាណំ, វេនេយ្យានំ អនុរូបតោ អត្ថស្ស អវិបរីតតាយ ច ហេតុទាហរណយុត្តតោ ច មជ្ឈេកល្យាណំ, សោតូនំ សទ្ធាបដិលាភជននេន និគមនេន ច បរិយោសានកល្យាណំ.

សកលោបិ សាសនធម្មោ អត្តនោ អត្ថភូតេន សីលេន អាទិកល្យាណោ, សមថវិបស្សនាមគ្គផលេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ, និព្ពានេន បរិយោសានកល្យាណោ. សីលសមាធីហិ វា អាទិកល្យាណោ, វិបស្សនាមគ្គេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ, ផលនិព្ពានេហិ បរិយោសានកល្យាណោ. ពុទ្ធសុពោធិតាយ វា អាទិកល្យាណោ, ធម្មសុធម្មតាយ មជ្ឈេកល្យាណោ, សង្ឃសុប្បដិប្បត្តិយា បរិយោសានកល្យាណោ. តំ សុត្វា តថត្ថាយ បដិបន្នេន អធិគន្តព្ពាយ អភិសម្ពោធិយា វា អាទិកល្យាណោ, បច្ចេកពោធិយា មជ្ឈេកល្យាណោ, សាវកពោធិយា បរិយោសានកល្យាណោ.

សុយ្យមានោ ចេស នីវរណវិក្ខម្ភនតោ សវនេនបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ អាទិកល្យាណោ, បដិបជ្ជិយមានោ សមថវិបស្សនាសុខាវហនតោ បដិបត្តិយាបិ កល្យាណំ អាវហតីតិ មជ្ឈេកល្យាណោ, តថាបដិបន្នោ ច បដិបត្តិផលេ និដ្ឋិតេ តាទិភាវាវហនតោ បដិបត្តិផលេនបិ កល្យាណំ អាវហតីតិ បរិយោសានកល្យាណោតិ ឯវំ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណត្តា ស្វាក្ខាតោ.

យំ បនេស ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច បកាសេតិ នានានយេហិ ទីបេតិ, តំ យថានុរូបំ អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ, ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិអត្ថបទសមាយោគតោ សាត្ថំ, អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. អត្ថគម្ភីរតាបដិវេធគម្ភីរតាហិ សាត្ថំ, ធម្មគម្ភីរតាទេសនាគម្ភីរតាហិ សព្យញ្ជនំ. អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាវិសយតោ សាត្ថំ, ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាវិសយតោ សព្យញ្ជនំ. បណ្ឌិតវេទនីយតោ បរិក្ខកជនប្បសាទកន្តិ សាត្ថំ, សទ្ធេយ្យតោ លោកិយជនប្បសាទកន្តិ សព្យញ្ជនំ. គម្ភីរាធិប្បាយតោ សាត្ថំ, ឧត្តានបទតោ សព្យញ្ជនំ. ឧបនេតព្ពស្ស អភាវតោ សកលបរិបុណ្ណភាវេន កេវលបរិបុណ្ណំ. អបនេតព្ពស្ស អភាវតោ និទ្ទោសភាវេន បរិសុទ្ធំ.

អបិច បដិបត្តិយា អធិគមព្យត្តិតោ សាត្ថំ, បរិយត្តិយា អាគមព្យត្តិតោ សព្យញ្ជនំ, សីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធយុត្តតោ កេវលបរិបុណ្ណំ, និរុបក្កិលេសតោ និត្តរណត្ថាយ បវត្តិតោ លោកាមិសនិរបេក្ខតោ ច បរិសុទ្ធន្តិ ឯវំ សាត្ថសព្យញ្ជនកេវលបរិបុណ្ណបរិសុទ្ធព្រហ្មចរិយប្បកាសនតោ ស្វាក្ខាតោ.

អត្ថវិបល្លាសាភាវតោ វា សុដ្ឋុ អក្ខាតោតិ ស្វាក្ខាតោ. យថា ហិ អញ្ញតិត្ថិយានំ ធម្មស្ស អត្ថោ វិបល្លាសមាបជ្ជតិ, អន្តរាយិកាតិ វុត្តធម្មានំ អន្តរាយិកត្តាភាវតោ, និយ្យានិកាតិ វុត្តធម្មានំ និយ្យានិកត្តាភាវតោ. តេន តេ ទុរក្ខាតធម្មាយេវ ហោន្តិ, ន តថា ភគវតោ ធម្មស្ស អត្ថោ វិបល្លាសមាបជ្ជតិ. ឥមេ ធម្មា អន្តរាយិកា, ឥមេ ធម្មា និយ្យានិកាតិ ឯវំ វុត្តធម្មានំ តថាភាវានតិក្កមនតោតិ. ឯវំ តាវ បរិយត្តិធម្មោ ស្វាក្ខាតោ.

លោកុត្តរធម្មោ បន និព្ពានានុរូបាយ បដិបត្តិយា បដិបទានុរូបស្ស ច និព្ពានស្ស អក្ខាតត្តា ស្វាក្ខាតោ. យថាហ – ‘‘សុបញ្ញត្តា ខោ បន តេន ភគវតា សាវកានំ និព្ពានគាមិនី បដិបទា សំសន្ទតិ និព្ពានញ្ច បដិបទា ច. សេយ្យថាបិ នាម គង្គោទកំ យមុនោទកេន សំសន្ទតិ សមេតិ, ឯវមេវ សុបញ្ញត្តា (ទី. និ. ២.២៩៦) តេន ភគវតា សាវកានំ និព្ពានគាមិនី បដិបទា សំសន្ទតិ និព្ពានញ្ច បដិបទា ចា’’តិ. អរិយមគ្គោ ចេត្ថ អន្តទ្វយំ អនុបគម្ម មជ្ឈិមា បដិបទាភូតោវ ‘‘មជ្ឈិមា បដិបទា’’តិ អក្ខាតត្តា ស្វាក្ខាតោ. សាមញ្ញផលានិ បដិបស្សទ្ធកិលេសានេវ ‘‘បដិបស្សទ្ធកិលេសានី’’តិ អក្ខាតត្តា ស្វាក្ខាតានិ. និព្ពានំ សស្សតាមតតាណលេណាទិសភាវមេវ សស្សតាទិសភាវវសេន អក្ខាតត្តា ស្វាក្ខាតន្តិ ឯវំ លោកុត្តរធម្មោបិ ស្វាក្ខាតោ.

១៤៨. សន្ទិដ្ឋិកោតិ ឯត្ថ បន អរិយមគ្គោ តាវ អត្តនោ សន្តានេ រាគាទីនំ អភាវំ ករោន្តេន អរិយបុគ្គលេន សាមំ ទដ្ឋព្ពោតិ សន្ទិដ្ឋិកោ. យថាហ –‘‘រត្តោ ខោ, ព្រាហ្មណ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិណ្ណចិត្តោ អត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, បរព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ. ចេតសិកំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. រាគេ បហីនេ នេវ អត្តព្យាពាធាយ ចេតេតិ, ន បរព្យាពាធាយ ចេតេតិ, ន ឧភយព្យាពាធាយ ចេតេតិ, ន ចេតសិកំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. ឯវម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ ហោតី’’តិ(អ. និ. ៣.៥៤). អបិច នវវិធោបិ លោកុត្តរធម្មោ យេន យេន អធិគតោ ហោតិ, តេន តេន បរសទ្ធាយ គន្តព្ពតំ ហិត្វា បច្ចវេក្ខណញាណេន សយំ ទដ្ឋព្ពោតិ សន្ទិដ្ឋិកោ. អថ វា បសត្ថា ទិដ្ឋិ សន្ទិដ្ឋិ, សន្ទិដ្ឋិយា ជយតីតិ សន្ទិដ្ឋិកោ. តថា ហេត្ថ អរិយមគ្គោ សម្បយុត្តាយ, អរិយផលំ ការណភូតាយ, និព្ពានំ វិសយិភូតាយ សន្ទិដ្ឋិយា កិលេសេ ជយតិ. តស្មា យថា រថេន ជយតីតិ រថិកោ, ឯវំ នវវិធោបិ លោកុត្តរធម្មោ សន្ទិដ្ឋិយា ជយតីតិ សន្ទិដ្ឋិកោ.

អថ វា ទិដ្ឋន្តិ ទស្សនំ វុច្ចតិ. ទិដ្ឋមេវ សន្ទិដ្ឋំ, ទស្សនន្តិ អត្ថោ. សន្ទិដ្ឋំ អរហតីតិ សន្ទិដ្ឋិកោ. លោកុត្តរធម្មោ ហិ ភាវនាភិសមយវសេន សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន ច ទិស្សមានោយេវ វដ្ដភយំ និវត្តេតិ. តស្មា យថា វត្ថំ អរហតីតិ វត្ថិកោ, ឯវំ សន្ទិដ្ឋំ អរហតីតិ សន្ទិដ្ឋិកោ.

១៤៩. អត្តនោ ផលទានំ សន្ធាយ នាស្ស កាលោតិ អកាលោ. អកាលោយេវ អកាលិកោ. ន បញ្ចាហសត្តាហាទិភេទំ កាលំ ខេបេត្វា ផលំ ទេតិ, អត្តនោ បន បវត្តិសមនន្តរមេវ ផលទោតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា អត្តនោ ផលទានេ បកដ្ឋោ កាលោ បត្តោ អស្សាតិ កាលិកោ. កោ សោ? លោកិយោ កុសលធម្មោ. អយំ បន សមនន្តរផលត្តា ន កាលិកោតិ អកាលិកោ. ឥទំ មគ្គមេវ សន្ធាយ វុត្តំ.

១៥០. ‘‘ឯហិ បស្ស ឥមំ ធម្ម’’ន្តិ ឯវំ បវត្តំ ឯហិបស្សវិធិំ អរហតីតិ ឯហិបស្សិកោ. កស្មា បនេស តំ វិធិំ អរហតីតិ? វិជ្ជមានត្តា បរិសុទ្ធត្តា ច. រិត្តមុដ្ឋិយំ ហិ ហិរញ្ញំ វា សុវណ្ណំ វា អត្ថីតិ វត្វាបិ ‘‘ឯហិ បស្ស ឥម’’ន្តិ ន សក្កា វត្តុំ. កស្មា? អវិជ្ជមានត្តា. វិជ្ជមានម្បិ ច គូថំ វា មុត្តំ វា មនុញ្ញភាវប្បកាសនេន ចិត្តសម្បហំសនត្ថំ ‘‘ឯហិ បស្ស ឥម’’ន្តិ ន សក្កា វត្តុំ. អបិច ខោ បន តិណេហិ វា បណ្ណេហិ វា បដិច្ឆាទេតព្ពមេវ ហោតិ. កស្មា? អបរិសុទ្ធត្តា. អយំ បន នវវិធោបិ លោកុត្តរធម្មោ សភាវតោវ វិជ្ជមានោ វិគតវលាហកេ អាកាសេ សម្បុណ្ណចន្ទមណ្ឌលំ វិយ បណ្ឌុកម្ពលេ និក្ខិត្តជាតិមណិ វិយ ច បរិសុទ្ធោ. តស្មា វិជ្ជមានត្តា បរិសុទ្ធត្តា ច ឯហិបស្សវិធិំ អរហតីតិ ឯហិបស្សិកោ.

១៥១. ឧបនេតព្ពោតិ ឱបនេយ្យិកោ. អយំ បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ, ឧបនយនំ ឧបនយោ, អាទិត្តំ ចេលំ វា សីសំ វា អជ្ឈុបេក្ខិត្វាបិ ភាវនាវសេន អត្តនោ ចិត្តេ ឧបនយនំ អរហតីតិ ឱបនយិកោ. ឱបនយិកោវ ឱបនេយ្យិកោ. ឥទំ សង្ខតេ លោកុត្តរធម្មេ យុជ្ជតិ. អសង្ខតេ បន អត្តនោ ចិត្តេន ឧបនយនំ អរហតីតិ ឱបនេយ្យិកោ. សច្ឆិកិរិយាវសេន អល្លីយនំ អរហតីតិ អត្ថោ.

អថ វា និព្ពានំ ឧបនេតីតិ អរិយមគ្គោ ឧបនេយ្យោ. សច្ឆិកាតព្ពតំ ឧបនេតព្ពោតិ ផលនិព្ពានធម្មោ ឧបនេយ្យោ. ឧបនេយ្យោ ឯវ ឱបនេយ្យិកោ.

១៥២. បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហីតិ សព្ពេហិបិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូអាទីហិ វិញ្ញូហិ អត្តនិ អត្តនិ វេទិតព្ពោ ‘‘ភាវិតោ មេ មគ្គោ, អធិគតំ ផលំ, សច្ឆិកតោ និរោធោ’’តិ. ន ហិ ឧបជ្ឈាយេន ភាវិតេន មគ្គេន សទ្ធិវិហារិកស្ស កិលេសា បហីយន្តិ, ន សោ តស្ស ផលសមាបត្តិយា ផាសុវិហរតិ, ន តេន សច្ឆិកតំ និព្ពានំ សច្ឆិករោតិ. តស្មា ន ឯស បរស្ស សីសេ អាភរណំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ, អត្តនោ បន ចិត្តេយេវ ទដ្ឋព្ពោ, អនុភវិតព្ពោ វិញ្ញូហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ពាលានំ បន អវិសយោ ចេស.

អបិច ស្វាក្ខាតោ អយំ ធម្មោ. កស្មា? សន្ទិដ្ឋិកត្តា. សន្ទិដ្ឋិកោ, អកាលិកត្តា. អកាលិកោ, ឯហិបស្សិកត្តា. យោ ច ឯហិបស្សិកោ, សោ នាម ឱបនេយ្យិកោ ហោតីតិ.

១៥៣. តស្សេវំ ស្វាក្ខាតតាទិភេទេ ធម្មគុណេ អនុស្សរតោ នេវ តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ. ន ទោស…បេ… ន មោហបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ. ឧជុគតមេវស្ស តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ ហោតិ ធម្មំ អារព្ភាតិ (អ. និ. ៦.១០) បុរិមនយេនេវ វិក្ខម្ភិតនីវរណស្ស ឯកក្ខណេ ឈានង្គានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ធម្មគុណានំ បន គម្ភីរតាយ នានប្បការគុណានុស្សរណាធិមុត្តតាយ វា អប្បនំ អប្បត្វា ឧបចារប្បត្តមេវ ឈានំ ហោតិ. តទេតំ ធម្មគុណានុស្សរណវសេន ឧប្បន្នត្តា ធម្មានុស្សតិច្ចេវ សង្ខំ គច្ឆតិ.

ឥមញ្ច បន ធម្មានុស្សតិំ អនុយុត្តោ ភិក្ខុ ឯវំ ឱបនេយ្យិកស្ស ធម្មស្ស ទេសេតារំ ឥមិនាបង្គេន សមន្នាគតំ សត្ថារំ នេវ អតីតំសេ សមនុបស្សាមិ, ន បនេតរហិ អញ្ញត្រ តេន ភគវតាតិ ឯវំ ធម្មគុណទស្សនេនេវ សត្ថរិ សគារវោ ហោតិ សប្បតិស្សោ. ធម្មេ គរុចិត្តីការោ សទ្ធាទិវេបុល្លំ អធិគច្ឆតិ, បីតិបាមោជ្ជពហុលោ ហោតិ, ភយភេរវសហោ, ទុក្ខាធិវាសនសមត្ថោ, ធម្មេន សំវាសសញ្ញំ បដិលភតិ, ធម្មគុណានុស្សតិយា អជ្ឈាវុត្ថញ្ចស្ស សរីរម្បិ ចេតិយឃរមិវ បូជារហំ ហោតិ, អនុត្តរធម្មាធិគមាយ ចិត្តំ នមតិ, វីតិក្កមិតព្ពវត្ថុសមាយោគេ ចស្ស ធម្មសុធម្មតំ សមនុស្សរតោ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋាតិ. ឧត្តរិ អប្បដិវិជ្ឈន្តោ បន សុគតិបរាយនោ ហោតិ.

តស្មា ហវេ អប្បមាទំ, កយិរាថ សុមេធសោ;

ឯវំ មហានុភាវាយ, ធម្មានុស្សតិយា សទាតិ.

ឥទំ ធម្មានុស្សតិយំ វិត្ថារកថាមុខំ.