រូបនិព្ពត្តិបស្សនាការកថា

៧០០. សេយ្យថិទំ – ឥទំ រូបំ នាម កម្មាទិវសេន ចតូហិ ការណេហិ និព្ពត្តតិ. តត្ថ សព្ពេសំ សត្តានំ រូបំ និព្ពត្តមានំ បឋមំ កម្មតោ និព្ពត្តតិ. បដិសន្ធិក្ខណេយេវ ហិ គព្ភសេយ្យកានំ តាវ តិសន្តតិវសេន វត្ថុ-កាយ-ភាវទសកសង្ខាតានិ តិំស រូបានិ និព្ពត្តន្តិ, តានិ ច ខោ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ. យថា ច ឧប្បាទក្ខណេ, តថា ឋិតិក្ខណេបិ ភង្គក្ខណេបិ.

តត្ថ រូបំ ទន្ធនិរោធំ គរុបរិវត្តិ, ចិត្តំ ខិប្បនិរោធំ លហុបរិវត្តិ. តេនាហ – ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ លហុបរិវត្តំ យថយិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៨). រូបេ ធរន្តេយេវ ហិ សោឡសវារេ ភវង្គចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ. ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណោបិ ឋិតិក្ខណោបិ ភង្គក្ខណោបិ ឯកសទិសា. រូបស្ស បន ឧប្បាទភង្គក្ខណាយេវ លហុកា, តេហិ សទិសា. ឋិតិក្ខណោ បន មហា, យាវ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តាវ វត្តតិ. បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ ឋានប្បត្តំ បុរេជាតំ វត្ថុំ និស្សាយ ទុតិយំ ភវង្គំ ឧប្បជ្ជតិ. តេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នំ ឋានប្បត្តំ បុរេជាតំ វត្ថុំ និស្សាយ តតិយំ ភវង្គំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥមិនា នយេន យាវតាយុកំ ចិត្តប្បវត្តិ វេទិតព្ពា. អាសន្នមរណស្ស បន ឯកមេវ ឋានប្បត្តំ បុរេជាតំ វត្ថុំ និស្សាយ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ.

បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ រូបំ បដិសន្ធិចិត្តតោ ឧទ្ធំ សោឡសមេន ចិត្តេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ. ឋានក្ខណេ ឧប្បន្នំ សត្តរសមស្ស ឧប្បាទក្ខណេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ. ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ សត្តរសមស្ស ឋានក្ខណំ បត្វា និរុជ្ឈតិ. យាវ បវត្តិ នាម អត្ថិ, ឯវមេវ បវត្តតិ. ឱបបាតិកានម្បិ សត្តសន្តតិវសេន សត្តតិ រូបានិ ឯវមេវ បវត្តន្តិ.

៧០១. តត្ថ កម្មំ, កម្មសមុដ្ឋានំ, កម្មបច្ចយំ, កម្មបច្ចយចិត្តសមុដ្ឋានំ, កម្មបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ, កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានន្តិ ឯស វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ កម្មំ នាម កុសលាកុសលចេតនា. កម្មសមុដ្ឋានំ នាម វិបាកក្ខន្ធា ច, ចក្ខុទសកាទិ សមសត្តតិរូបញ្ច. កម្មបច្ចយំ នាម តទេវ, កម្មំ ហិ កម្មសមុដ្ឋានស្ស ឧបត្ថម្ភកបច្ចយោបិ ហោតិ. កម្មបច្ចយចិត្តសមុដ្ឋានំ នាម វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ. កម្មបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ នាម កម្មសមុដ្ឋានរូបេសុ ឋានប្បត្តា ឱជា អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, តត្រាបិ ឱជា ឋានំ បត្វា អញ្ញន្តិ ឯវំ ចតស្សោ វា បញ្ច វា បវត្តិយោ ឃដេតិ. កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ នាម កម្មជតេជោធាតុ ឋានប្បត្តា ឧតុសមុដ្ឋានំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, តត្រាបិ ឧតុ អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកន្តិ ឯវំ ចតស្សោ វា បញ្ច វា បវត្តិយោ ឃដេតិ. ឯវំ តាវ កម្មជរូបស្ស និព្ពត្តិ បស្សិតព្ពា.

៧០២. ចិត្តជេសុបិ ចិត្តំ, ចិត្តសមុដ្ឋានំ, ចិត្តបច្ចយំ, ចិត្តបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ, ចិត្តបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានន្តិ ឯស វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ចិត្តំ នាម ឯកូននវុតិចិត្តានិ.

តេសុ ទ្វត្តិំស ចិត្តានិ, ឆព្ពីសេកូនវីសតិ;

សោឡស រូបិរិយាបថវិញ្ញត្តិជនកា មតា.

កាមាវចរតោ ហិ អដ្ឋ កុសលានិ, ទ្វាទសាកុសលានិ, មនោធាតុវជ្ជា ទស កិរិយា, កុសលកិរិយតោ ទ្វេ អភិញ្ញាចិត្តានីតិ ទ្វត្តិំស ចិត្តានិ រូបំ, ឥរិយាបថំ, វិញ្ញត្តិញ្ច ជនេន្តិ. វិបាកវជ្ជានិ សេសទសរូបាវចរានិ, អដ្ឋ អរូបាវចរានិ, អដ្ឋ លោកុត្តរចិត្តានីតិ ឆព្ពីសតិ ចិត្តានិ រូបំ, ឥរិយាបថញ្ច ជនយន្តិ, ន វិញ្ញត្តិំ. កាមាវចរេ ទស ភវង្គចិត្តានិ, រូបាវចរេ បញ្ច, តិស្សោ មនោធាតុយោ, ឯកា វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុសោមនស្សសហគតាតិ ឯកូនវីសតិ ចិត្តានិ រូបមេវ ជនយន្តិ, ន ឥរិយាបថំ, ន វិញ្ញត្តិំ. ទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណានិ, សព្ពសត្តានំ បដិសន្ធិចិត្តំ, ខីណាសវានំ ចុតិចិត្តំ, ចត្តារិ អារុប្បវិបាកានីតិ សោឡស ចិត្តានិ នេវ រូបំ ជនយន្តិ, ន ឥរិយាបថំ, ន វិញ្ញត្តិំ. យានិ ចេត្ថ រូបំ ជនេន្តិ, តានិ ន ឋិតិក្ខណេ, ភង្គក្ខណេ វា, តទា ហិ ចិត្តំ ទុព្ពលំ ហោតិ. ឧប្បាទក្ខណេ បន ពលវំ, តស្មា តំ តទា បុរេជាតំ វត្ថុំ និស្សាយ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ.

ចិត្តសមុដ្ឋានំ នាម តយោ អរូបិនោ ខន្ធា, ‘‘សទ្ទនវកំ, កាយវិញ្ញត្តិ, វចីវិញ្ញត្តិ, អាកាសធាតុ, លហុតា, មុទុតា, កម្មញ្ញតា, ឧបចយោ, សន្តតី’’តិ សត្តរសវិធំ រូបញ្ច. ចិត្តបច្ចយំ នាម ‘‘បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្សា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១១) ឯវំ វុត្តំ ចតុសមុដ្ឋានរូបំ. ចិត្តបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ នាម ចិត្តសមុដ្ឋានរូបេសុ ឋានប្បត្តា ឱជា អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឯវំ ទ្វេ តិស្សោ បវត្តិយោ ឃដេតិ. ចិត្តបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ នាម ចិត្តសមុដ្ឋានោ ឧតុ ឋានប្បត្តោ អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឯវំ ទ្វេ តិស្សោ បវត្តិយោ ឃដេតិ. ឯវំ ចិត្តជរូបស្ស និព្ពត្តិ បស្សិតព្ពា.

៧០៣. អាហារជេសុបិ អាហារោ, អាហារសមុដ្ឋានំ, អាហារបច្ចយំ, អាហារបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ, អាហារបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានន្តិ ឯស វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អាហារោ នាម កពឡីការោ អាហារោ. អាហារសមុដ្ឋានំ នាម ឧបាទិណ្ណំ កម្មជរូបំ បច្ចយំ លភិត្វា តត្ថ បតិដ្ឋាយ ឋានប្បត្តាយ ឱជាយ សមុដ្ឋាបិតំ ឱជដ្ឋមកំ, អាកាសធាតុ, លហុតា, មុទុតា, កម្មញ្ញតា, ឧបចយោ, សន្តតីតិ ចុទ្ទសវិធំ រូបំ. អាហារបច្ចយំ នាម ‘‘កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៥) ឯវំ វុត្តំ ចតុសមុដ្ឋានរូបំ. អាហារបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ នាម អាហារសមុដ្ឋានេសុ រូបេសុ ឋានប្បត្តា ឱជា អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, តត្រាបិ ឱជា អញ្ញន្តិ ឯវំ ទសទ្វាទសវារេ បវត្តិំ ឃដេតិ. ឯកទិវសំ បរិភុត្តាហារោ សត្តាហម្បិ ឧបត្ថម្ភេតិ. ទិព្ពា បន ឱជា ឯកមាសំ ទ្វេមាសម្បិ ឧបត្ថម្ភេតិ. មាតរា បរិភុត្តាហារោបិ ទារកស្ស សរីរំ ផរិត្វា រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. សរីរេ មក្ខិតាហារោបិ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. កម្មជាហារោ ឧបាទិណ្ណកាហារោ នាម. សោបិ ឋានប្បត្តោ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, តត្រាបិ ឱជា អញ្ញំ សមុដ្ឋាបេតីតិ ឯវំ ចតស្សោ វា បញ្ច វា បវត្តិយោ ឃដេតិ. អាហារបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ នាម អាហារសមុដ្ឋានា តេជោធាតុ ឋានប្បត្តា ឧតុសមុដ្ឋានំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ. តត្រាយំ អាហារោ អាហារសមុដ្ឋានានំ ជនកោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ, សេសានំ និស្សយាហារអត្ថិអវិគតវសេនាតិ ឯវំ អាហារជរូបស្ស និព្ពត្តិ បស្សិតព្ពា.

៧០៤. ឧតុជេសុបិ ឧតុ, ឧតុសមុដ្ឋានំ, ឧតុបច្ចយំ, ឧតុបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ, ឧតុបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានន្តិ ឯស វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ឧតុ នាម ចតុសមុដ្ឋានា តេជោធាតុ, ឧណ្ហឧតុ សីតឧតូតិ ឯវំ បនេស ទុវិធោ ហោតិ. ឧតុសមុដ្ឋានំ នាម ចតុសមុដ្ឋានោ ឧតុ ឧបាទិណ្ណកំ បច្ចយំ លភិត្វា ឋានប្បត្តោ សរីរេ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. តំ សទ្ទនវកំ, អាកាសធាតុ, លហុតា, មុទុតា, កម្មញ្ញតា, ឧបចយោ, សន្តតីតិ បន្នរសវិធំ ហោតិ. ឧតុបច្ចយំ នាម ឧតុ ចតុសមុដ្ឋានិករូបានំ បវត្តិយា ច វិនាសស្ស ច បច្ចយោ ហោតិ. ឧតុបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ នាម ឧតុសមុដ្ឋានា តេជោធាតុ ឋានប្បត្តា អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, តត្រាបិ ឧតុ អញ្ញន្តិ ឯវំ ទីឃម្បិ អទ្ធានំ អនុបាទិណ្ណបក្ខេ ឋត្វាបិ ឧតុសមុដ្ឋានំ បវត្តតិយេវ. ឧតុបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ នាម ឧតុសមុដ្ឋានា ឋានប្បត្តា ឱជា អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, តត្រាបិ ឱជា អញ្ញន្តិ ឯវំ ទសទ្វាទសវារេ បវត្តិំ ឃដេតិ. តត្រាយំ ឧតុ ឧតុសមុដ្ឋានានំ ជនកោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ, សេសានំ និស្សយអត្ថិអវិគតវសេនាតិ ឯវំ ឧតុជរូបស្ស និព្ពត្តិ បស្សិតព្ពា. ឯវញ្ហិ រូបស្ស និព្ពត្តិំ បស្សន្តោ កាលេន រូបំ សម្មសតិ នាម.