១៧. បញ្ញាភូមិនិទ្ទេសោ

បដិច្ចសមុប្បាទកថា

៥៧០. ឥទានិ ‘‘ខន្ធាយតនធាតុឥន្ទ្រិយសច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិភេទា ធម្មា ភូមី’’តិ ឯវំ វុត្តេសុ ឥមិស្សា បញ្ញាយ ភូមិភូតេសុ ធម្មេសុ យស្មា បដិច្ចសមុប្បាទោចេវ, អាទិសទ្ទេន សង្គហិតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មា ច អវសេសា ហោន្តិ, តស្មា តេសំ វណ្ណនាក្កមោ អនុប្បត្តោ.

តត្ថ អវិជ្ជាទយោ តាវ ធម្មា បដិច្ចសមុប្បាទោតិ វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ? អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ (សំ. និ. ២.១).

ជរាមរណាទយោ បន បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មាតិ វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មា? ជរាមរណំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មំ. ជាតិ, ភិក្ខវេ…បេ… ភវោ… ឧបាទានំ… តណ្ហា… វេទនា… ផស្សោ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ… សង្ខារា… អវិជ្ជា, ភិក្ខវេ, អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មា’’តិ (សំ. និ. ២.២០).

៥៧១. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ. បដិច្ចសមុប្បាទោតិ បច្ចយធម្មា វេទិតព្ពា. បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មាតិ តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ និព្ពត្តធម្មា. កថមិទំ ជានិតព្ពន្តិ ចេ? ភគវតោ វចនេន. ភគវតា ហិ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នធម្មទេសនាសុត្តេ –

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ? ជាតិបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ, ឧប្បាទា វា តថាគតានំ អនុប្បាទា វា តថាគតានំ ឋិតាវ សា ធាតុ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា ឥទប្បច្ចយតា. តំ តថាគតោ អភិសម្ពុជ្ឈតិ អភិសមេតិ, អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា អភិសមេត្វា អាចិក្ខតិ ទេសេតិ បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ, បស្សថាតិ ចាហ. ជាតិបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ. ភវបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ជាតិ…បេ… អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា ឧប្បាទា វា តថាគតានំ…បេ… ឧត្តានីករោតិ បស្សថាតិ ចាហ. អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, យា តត្រ តថតា អវិតថតា អនញ្ញថតា ឥទប្បច្ចយតា. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ (សំ. និ. ២.២០).

៥៧២. ឯវំ បដិច្ចសមុប្បាទំ ទេសេន្តេន តថតាទីហិ វេវចនេហិ បច្ចយធម្មាវ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ វុត្តា. តស្មា ជរាមរណាទីនំ ធម្មានំ បច្ចយលក្ខណោ បដិច្ចសមុប្បាទោ, ទុក្ខានុពន្ធនរសោ, កុម្មគ្គបច្ចុបដ្ឋានោតិ វេទិតព្ពោ.

សោ បនាយំ តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ អនូនាធិកេហេវ តស្ស តស្ស ធម្មស្ស សម្ភវតោ តថតាតិ, សាមគ្គិំ ឧបគតេសុ បច្ចយេសុ មុហុត្តម្បិ តតោ និព្ពត្តធម្មានំ អសម្ភវាភាវតោ អវិតថតាតិ, អញ្ញធម្មបច្ចយេហិ អញ្ញធម្មានុប្បត្តិតោ អនញ្ញថតាតិ, យថាវុត្តានំ ឯតេសំ ជរាមរណាទីនំ បច្ចយតោ វា បច្ចយសមូហតោ វា ឥទប្បច្ចយតាតិ វុត្តោ.

៥៧៣. តត្រាយំ វចនត្ថោ, ឥមេសំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា. ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតា. ឥទប្បច្ចយានំ វា សមូហោ ឥទប្បច្ចយតា. លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថតោ បរិយេសិតព្ពំ.

៥៧៤. កេចិ បន បដិច្ច សម្មា ច តិត្ថិយបរិកប្បិតបកតិបុរិសាទិការណនិរបេក្ខោ ឧប្បាទោ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ ឯវំ ឧប្បាទមត្តំ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ. កស្មា? សុត្តាភាវតោ, សុត្តវិរោធតោ, គម្ភីរនយាសម្ភវតោ, សទ្ទភេទតោ ច. ‘‘ឧប្បាទមត្តំ បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ហិ សុត្តំ នត្ថិ. តំ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ច វទន្តស្ស បទេសវិហារសុត្តវិរោធោ អាបជ្ជតិ. កថំ? ភគវតោ ហិ ‘‘អថ ខោ ភគវា រត្តិយា បឋមំ យាមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ អនុលោមបដិលោមំ មនសាកាសី’’តិ (មហាវ. ១) អាទិវចនតោ បដិច្ចសមុប្បាទមនសិការោ បឋមាភិសម្ពុទ្ធវិហារោ, បទេសវិហារោ ច តស្សេកទេសវិហារោ. យថាហ ‘‘យេន ស្វាហំ, ភិក្ខវេ, វិហារេន បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ វិហរាមិ, តស្ស បទេសេន វិហាសិ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១១). តត្រ ច បច្ចយាការទស្សនេន វិហាសិ, ន ឧប្បាទមត្តទស្សនេនាតិ. យថាហ ‘‘សោ ឯវំ បជានាមិ មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិតំ សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិតំ មិច្ឆាសង្កប្បបច្ចយាបិ វេទយិត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១១) សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. ឯវំ ឧប្បាទមត្តំ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ វទន្តស្ស បទេសវិហារសុត្តវិរោធោ អាបជ្ជតិ. តថា កច្ចានសុត្តវិរោធោ.

កច្ចានសុត្តេបិ ហិ ‘‘លោកសមុទយំ ខោ, កច្ចាន, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យា លោកេ នត្ថិតា, សា ន ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥) អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទោ លោកបច្ចយតោ ‘‘លោកសមុទយោ’’តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសមុគ្ឃាតត្ថំ បកាសិតោ, ន ឧប្បាទមត្តំ. ន ហិ ឧប្បាទមត្តទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា សមុគ្ឃាតោ ហោតិ. បច្ចយានុបរមទស្សនេន បន ហោតិ. បច្ចយានុបរមេ ផលានុបរមតោតិ. ឯវំ ឧប្បាទមត្តំ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ វទន្តស្ស កច្ចានសុត្តវិរោធោបិ អាបជ្ជតិ.

គម្ភីរនយាសម្ភវតោតិ វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតា ‘‘គម្ភីរោ ចាយំ, អានន្ទ, បដិច្ចសមុប្បាទោ គម្ភីរាវភាសោ ចា’’តិ (ទី. និ. ២.៩៥; សំ. និ. ២.៦០). គម្ភីរត្តញ្ច នាម ចតុព្ពិធំ, តំ បរតោ វណ្ណយិស្សាម. តំ ឧប្បាទមត្តេ នត្ថិ. ចតុព្ពិធនយបដិមណ្ឌិតញ្ចេតំ បដិច្ចសមុប្បាទំ វណ្ណយន្តិ, តម្បិ នយចតុក្កំ ឧប្បាទមត្តេ នត្ថីតិ គម្ភីរនយាសម្ភវតោបិ ន ឧប្បាទមត្តំ បដិច្ចសមុប្បាទោ.

៥៧៥. សទ្ទភេទតោតិ បដិច្ចសទ្ទោ ច បនាយំ សមានេ កត្តរិ បុព្ពកាលេ បយុជ្ជមានោ អត្ថសិទ្ធិករោ ហោតិ. សេយ្យថិទំ, ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៤៣). ឥធ បន ភាវសាធនេន ឧប្បាទសទ្ទេន សទ្ធិំ បយុជ្ជមានោ សមានស្ស កត្តុ អភាវតោ សទ្ទភេទំ គច្ឆតិ, ន ច កិញ្ចិ អត្ថំ សាធេតីតិ សទ្ទភេទតោបិ ន ឧប្បាទមត្តំ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ.

តត្ថ សិយា – ‘‘ហោតិ-សទ្ទេន សទ្ធិំ យោជយិស្សាម ‘បដិច្ចសមុប្បាទោ ហោតី’តិ’’, តំ ន យុត្តំ. កស្មា? យោគាភាវតោ ចេវ, ឧប្បាទស្ស ច ឧប្បាទបត្តិទោសតោ. ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ…បេ… អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ (សំ. និ. ២.១). ឥមេសុ ហិ បទេសុ ឯកេនបិ សទ្ធិំ ហោតិ-សទ្ទោ យោគំ ន គច្ឆតិ, ន ច ឧប្បាទោ ហោតិ. សចេ ភវេយ្យ, ឧប្បាទស្សាបិ ឧប្បាទោ បាបុណេយ្យាតិ.

៥៧៦. យេបិ មញ្ញន្តិ ‘‘ឥទប្បច្ចយានំ ភាវោ ឥទប្បច្ចយតា, ភាវោ ច នាម យោ អាការោ អវិជ្ជាទីនំ សង្ខារាទិបាតុភាវេ ហេតុ, សោ. តស្មិញ្ច សង្ខារវិការេ បដិច្ចសមុប្បាទសញ្ញា’’តិ, តេសំ តំ ន យុជ្ជតិ. កស្មា? អវិជ្ជាទីនំ ហេតុវចនតោ. ភគវតា ហិ ‘‘តស្មាតិហ, អានន្ទ, ឯសេវ ហេតុ, ឯតំ និទានំ, ឯស សមុទយោ, ឯស បច្ចយោ ជរាមរណស្ស យទិទំ ជាតិ…បេ… សង្ខារានំ, យទិទំ អវិជ្ជា’’តិ (ទី. និ. ២.៩៨ អាទយោ) ឯវំ អវិជ្ជាទយោវ ហេតូតិ វុត្តា, ន តេសំ វិការោ. តស្មា ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោតិ បច្ចយធម្មា វេទិតព្ពា’’តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, តំ សម្មា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៥៧៧. យា បនេត្ថ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ឥមាយ ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ ឧប្បាទោយេវាយំ វុត្តោតិ សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សា ឥមស្ស បទស្ស ឯវមត្ថំ គហេត្វា វូបសមេតព្ពា. ភគវតា ហិ,

ទ្វេធា តតោ បវត្តេ, ធម្មសមូហេ យតោ ឥទំ វចនំ;

តប្បច្ចយោ តតោយំ, ផលោបចារេន ឥតិ វុត្តោ.

យោ ហិ អយំ បច្ចយតាយ បវត្តោ ធម្មសមូហោ, តត្ថ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ ឥទំ វចនំ ទ្វិធា ឥច្ឆន្តិ. សោ ហិ យស្មា បតីយមានោ ហិតាយ សុខាយ ច សំវត្តតិ, តស្មា បច្ចេតុមរហន្តិ នំ បណ្ឌិតាតិ បដិច្ចោ. ឧប្បជ្ជមានោ ច សហ សម្មា ច ឧប្បជ្ជតិ, ន ឯកេកតោ, នាបិ អហេតុតោតិ សមុប្បាទោ. ឯវំ បដិច្ចោ ច សោ សមុប្បាទោ ចាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. អបិច សហ ឧប្បជ្ជតីតិ សមុប្បាទោ, បច្ចយសាមគ្គិំ បន បដិច្ច អបច្ចក្ខាយាតិ ឯវម្បិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. តស្ស ចាយំ ហេតុសមូហោ បច្ចយោតិ តប្បច្ចយត្តា អយម្បិ, យថា លោកេ សេម្ហស្ស បច្ចយោ គុឡោ សេម្ហោ គុឡោតិ វុច្ចតិ, យថា ច សាសនេ សុខប្បច្ចយោ ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោ ‘‘សុខោ ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោ’’តិ វុច្ចតិ, តថា បដិច្ចសមុប្បាទោ ឥច្ចេវ ផលវោហារេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

៥៧៨. អថ វា,

បដិមុខមិតោតិ វុត្តោ, ហេតុសមូហោ អយំ បដិច្ចោតិ;

សហិតេ ឧប្បាទេតិ ច, ឥតិ វុត្តោ សោ សមុប្បាទោ.

យោ ហិ ឯស សង្ខារាទីនំ បាតុភាវាយ អវិជ្ជាទិឯកេកហេតុសីសេន និទ្ទិដ្ឋោ ហេតុសមូហោ, សោ សាធារណផលនិប្ផាទកដ្ឋេន អវេកល្លដ្ឋេន ច សាមគ្គិអង្គានំ អញ្ញមញ្ញេន បដិមុខំ ឥតោ គតោតិ កត្វា បដិច្ចោតិ វុច្ចតិ. ស្វាយំ សហិតេយេវ អញ្ញមញ្ញំ អវិនិព្ភោគវុត្តិធម្មេ ឧប្បាទេតីតិ សមុប្បាទោតិបិ វុត្តោ. ឯវម្បិ បដិច្ចោ ច សោ សមុប្បាទោ ចាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ.

៥៧៩. អបរោ នយោ –

បច្ចយតា អញ្ញោញ្ញំ, បដិច្ច យស្មា សមំ សហ ច ធម្មេ;

អយមុប្បាទេតិ តតោបិ, ឯវមិធ ភាសិតា មុនិនា.

អវិជ្ជាទិសីសេន និទ្ទិដ្ឋបច្ចយេសុ ហិ យេ បច្ចយា យំ សង្ខារាទិកំ ធម្មំ ឧប្បាទេន្តិ, ន តេ អញ្ញមញ្ញំ អបដិច្ច អញ្ញមញ្ញវេកល្លេ សតិ ឧប្បាទេតុំ សមត្ថាតិ. តស្មា បដិច្ច សមំ សហ ច ន ឯកេកទេសំ, នាបិ បុព្ពាបរភាវេន អយំ បច្ចយតា ធម្មេ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថានុសារវោហារកុសលេន មុនិនា ឯវមិធ ភាសិតា, បដិច្ចសមុប្បាទោត្វេវ ភាសិតាតិ អត្ថោ.

៥៨០. ឯវំ ភាសមានេន ច,

បុរិមេន សស្សតាទីន, មភាវោ បច្ឆិមេន ច បទេន;

ឧច្ឆេទាទិវិឃាតោ, ទ្វយេន បរិទីបិតោ ញាយោ.

បុរិមេនាតិ បច្ចយសាមគ្គិបរិទីបកេន បដិច្ចបទេន បវត្តិធម្មានំ បច្ចយសាមគ្គិយំ អាយត្តវុត្តិត្តា សស្សតាហេតុវិសមហេតុវសវត្តិវាទប្បភេទានំ សស្សតាទីនំ អភាវោ បរិទីបិតោ ហោតិ? កិំ ហិ សស្សតានំ, អហេតុអាទិវសេន វា បវត្តានំ បច្ចយសាមគ្គិយាតិ? បច្ឆិមេន ច បទេនាតិ ធម្មានំ ឧប្បាទបរិទីបកេន សមុប្បាទបទេន បច្ចយសាមគ្គិយំ ធម្មានំ ឧប្បត្តិតោ វិហតា ឧច្ឆេទនត្ថិកអកិរិយវាទាតិ ឧច្ឆេទាទិវិឃាតោ បរិទីបិតោ ហោតិ. បុរិមបុរិមបច្ចយវសេន ហិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជមានេសុ ធម្មេសុ កុតោ ឧច្ឆេទោ, នត្ថិកាកិរិយវាទា ចាតិ. ទ្វយេនាតិ សកលេន បដិច្ចសមុប្បាទវចនេន តស្សា តស្សា បច្ចយសាមគ្គិយា សន្តតិំ អវិច្ឆិន្ទិត្វា តេសំ តេសំ ធម្មានំ សម្ភវតោ មជ្ឈិមា បដិបទា, ‘‘សោ ករោតិ សោ បដិសំវេទេតិ, អញ្ញោ ករោតិ អញ្ញោ បដិសំវេទេតី’’តិ វាទប្បហានំ, ជនបទនិរុត្តិយា អនភិនិវេសោ, សមញ្ញាយ អនតិធាវនន្តិ អយំ ញាយោ បរិទីបិតោ ហោតីតិ អយំ តាវ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ វចនមត្តស្ស អត្ថោ.

៥៨១. យា បនាយំ ភគវតា បដិច្ចសមុប្បាទំ ទេសេន្តេន ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា នយេន និក្ខិត្តា តន្តិ, តស្សា អត្ថសំវណ្ណនំ ករោន្តេន វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលំ ឱតរិត្វា អាចរិយេ អនព្ភាចិក្ខន្តេន សកសមយំ អវោក្កមន្តេន បរសមយំ អនាយូហន្តេន សុត្តំ អប្បដិពាហន្តេន វិនយំ អនុលោមេន្តេន មហាបទេសេ ឱលោកេន្តេន ធម្មំ ទីបេន្តេន អត្ថំ សង្គាហេន្តេន តមេវត្ថំ បុនរាវត្តេត្វា អបរេហិបិ បរិយាយន្តរេហិ និទ្ទិសន្តេន ច យស្មា អត្ថសំវណ្ណនា កាតព្ពា ហោតិ, បកតិយាបិ ច ទុក្ករាវ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស អត្ថសំវណ្ណនា. យថាហុ បោរាណា –

‘‘សច្ចំ សត្តោ បដិសន្ធិ, បច្ចយាការមេវ ច;

ទុទ្ទសា ចតុរោ ធម្មា, ទេសេតុំ ច សុទុក្ករា’’តិ.

តស្មា អញ្ញត្រ អាគមាធិគមប្បត្តេហិ ន សុករា បដិច្ចសមុប្បាទស្សត្ថវណ្ណនាតិ បរិតុលយិត្វា,

វត្តុកាមោ អហំ អជ្ជ, បច្ចយាការវណ្ណនំ;

បតិដ្ឋំ នាធិគច្ឆាមិ, អជ្ឈោគាឡ្ហោវ សាគរំ.

សាសនំ បនិទំ នានា, ទេសនានយមណ្ឌិតំ;

បុព្ពាចរិយមគ្គោ ច, អព្ពោច្ឆិន្នោ បវត្តតិ.

យស្មា តស្មា តទុភយំ, សន្និស្សាយត្ថវណ្ណនំ;

អារភិស្សាមិ ឯតស្ស, តំ សុណាថ សមាហិតា.

វុត្តញ្ហេតំ បុព្ពាចរិយេហិ –

‘‘យោ កោចិ មំ អដ្ឋិកត្វា សុណេយ្យ,

លភេថ បុព្ពាបរិយំ វិសេសំ;

លទ្ធាន បុព្ពាបរិយំ វិសេសំ,

អទស្សនំ មច្ចុរាជស្ស គច្ឆេ’’តិ.

៥៨២. ឥតិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិអាទីសុ ហិ អាទិតោយេវ តាវ,

ទេសនាភេទតោ អត្ថ, លក្ខណេកវិធាទិតោ. អង្គានញ្ច វវត្ថានា, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

តត្ថ ទេសនាភេទតោតិ ភគវតោ ហិ វល្លិហារកានំ ចតុន្នំ បុរិសានំ វល្លិគហណំ វិយ អាទិតោ វា មជ្ឈតោ វា បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានំ, តថា បរិយោសានតោ វា មជ្ឈតោ វា បដ្ឋាយ យាវ អាទីតិ ចតុព្ពិធា បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា.

យថា ហិ វល្លិហារកេសុ ចតូសុ បុរិសេសុ ឯកោ វល្លិយា មូលមេវ បឋមំ បស្សតិ, សោ តំ មូលេ ឆេត្វា សព្ពំ អាកឌ្ឍិត្វា អាទាយ កម្មេ ឧបនេតិ, ឯវំ ភគវា ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា…បេ… ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ (ម. និ. ១.៤០២; សំ. និ. ២.២) អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានាបិ បដិច្ចសមុប្បាទំ ទេសេតិ.

យថា បន តេសុ បុរិសេសុ ឯកោ វល្លិយា មជ្ឈំ បឋមំ បស្សតិ, សោ មជ្ឈេ ឆិន្ទិត្វា ឧបរិភាគញ្ញេវ អាកឌ្ឍិត្វា អាទាយ កម្មេ ឧបនេតិ, ឯវំ ភគវា ‘‘តស្ស តំ វេទនំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ឧប្បជ្ជតិ នន្ទី. យា វេទនាសុ នន្ទី, តទុបាទានំ. តស្សុបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៩; សំ. និ. ៣.៥) មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានាបិ ទេសេតិ.

យថា ច តេសុ បុរិសេសុ ឯកោ វល្លិយា អគ្គំ បឋមំ បស្សតិ, សោ អគ្គេ គហេត្វា អគ្គានុសារេន យាវ មូលា សព្ពំ អាទាយ កម្មេ ឧបនេតិ, ឯវំ ភគវា ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, ជាតិបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ នោ វា កថំ វោ ឯត្ថ ហោតីតិ? ជាតិបច្ចយា, ភន្តេ, ជរាមរណំ. ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ. ភវបច្ចយា ជាតិ…បេ… អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, អវិជ្ជាបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា នោ វា កថំ វោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៣) បរិយោសានតោ បដ្ឋាយ យាវ អាទិតោបិ បដិច្ចសមុប្បាទំ ទេសេតិ.

យថា បនេតេសុ បុរិសេសុ ឯកោ វល្លិយា មជ្ឈមេវ បឋមំ បស្សតិ, សោ មជ្ឈេ ឆិន្ទិត្វា ហេដ្ឋា ឱតរន្តោ យាវ មូលា អាទាយ កម្មេ ឧបនេតិ, ឯវំ ភគវា ‘‘ឥមេ ច, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាហារា កិន្និទានា, កិំសមុទយា, កិំជាតិកា, កិំបភវា? ឥមេ ចត្តារោ អាហារា តណ្ហានិទានា, តណ្ហាសមុទយា, តណ្ហាជាតិកា, តណ្ហាបភវា. តណ្ហា កិន្និទានា… វេទនា… ផស្សោ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ… សង្ខារា កិន្និទានា…បេ… សង្ខារា អវិជ្ជានិទានា…បេ… អវិជ្ជាបភវា’’តិ (សំ. និ. ២.១១) មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ អាទិតោ ទេសេតិ.

៥៨៣. កស្មា បនេវំ ទេសេតីតិ? បដិច្ចសមុប្បាទស្ស សមន្តភទ្ទកត្តា សយញ្ច ទេសនាវិលាសប្បត្តត្តា. សមន្តភទ្ទកោ ហិ បដិច្ចសមុប្បាទោ, តតោ តតោ ញាយបដិវេធាយ សំវត្តតិយេវ. ទេសនាវិលាសប្បត្តោ ច ភគវា ចតុវេសារជ្ជបដិសម្ភិទាយោគេន ចតុព្ពិធគម្ភីរភាវប្បត្តិយា ច. សោ ទេសនាវិលាសប្បត្តត្តា នានានយេហេវ ធម្មំ ទេសេតិ.

វិសេសតោ បនស្ស យា អាទិតោ បដ្ឋាយ អនុលោមទេសនា, សា បវត្តិការណវិភាគសំមូឡ្ហំ វេនេយ្យជនំ សមនុបស្សតោ យថាសកេហិ ការណេហិ បវត្តិសន្ទស្សនត្ថំ ឧប្បត្តិក្កមសន្ទស្សនត្ថញ្ច បវត្តាតិ វិញ្ញាតព្ពា. យា បរិយោសានតោ បដ្ឋាយ បដិលោមទេសនា, សា ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ ជាយតិ ច ជីយតិ ច មីយតិ ច ចវតិ ច ឧបបជ្ជតិ ចា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧; សំ. និ. ២.៤) នយេន កិច្ឆាបន្នំ លោកំ អនុវិលោកយតោ បុព្ពភាគបដិវេធានុសារេន តស្ស តស្ស ជរាមរណាទិកស្ស ទុក្ខស្ស អត្តនា អធិគតការណសន្ទស្សនត្ថំ. យា មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ អាទិ បវត្តា, សា អាហារនិទានវវត្ថាបនានុសារេន យាវ អតីតំ អទ្ធានំ អតិហរិត្វា បុន អតីតទ្ធតោ បភុតិ ហេតុផលបដិបាដិសន្ទស្សនត្ថំ. យា បន មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានំ បវត្តា, សា បច្ចុប្បន្នេ អទ្ធានេ អនាគតទ្ធហេតុសមុដ្ឋានតោ បភុតិ អនាគតទ្ធសន្ទស្សនត្ថំ. តាសុ យា បវត្តិការណសម្មូឡ្ហស្ស វេនេយ្យជនស្ស យថាសកេហិ ការណេហិ បវត្តិសន្ទស្សនត្ថំ ឧប្បត្តិក្កមសន្ទស្សនត្ថញ្ច អាទិតោ បដ្ឋាយ អនុលោមទេសនា វុត្តា, សា ឥធ និក្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពា.

៥៨៤. កស្មា បនេត្ថ អវិជ្ជា អាទិតោ វុត្តា, កិំ បកតិវាទីនំ បកតិ វិយ អវិជ្ជាបិ អការណំ មូលការណំ លោកស្សាតិ? ន អការណំ. ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) ហិ អវិជ្ជាយ ការណំ វុត្តំ. អត្ថិ បន បរិយាយោ យេន មូលការណំ សិយា, កោ បន សោតិ? វដ្ដកថាយ សីសភាវោ.

ភគវា ហិ វដ្ដកថំ កថេន្តោ ទ្វេ ធម្មេ សីសំ កត្វា កថេតិ, អវិជ្ជំ វា. យថាហ – ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ ‘ឥតោ បុព្ពេ អវិជ្ជា នាហោសិ, អថ បច្ឆា សមភវី’តិ, ឯវញ្ចេតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតិ, អថ ច បន បញ្ញាយតិ ឥទប្បច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ (អ. និ. ១០.៦១). ភវតណ្ហំ វា. យថាហ – ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ ភវតណ្ហាយ ‘ឥតោ បុព្ពេ ភវតណ្ហា នាហោសិ, អថ បច្ឆា សមភវី’តិ, ឯវញ្ចេតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតិ, អថ ច បន បញ្ញាយតិ ឥទប្បច្ចយា ភវតណ្ហា’’តិ (អ. និ. ១០.៦២).

៥៨៥. កស្មា បន ភគវា វដ្ដកថំ កថេន្តោ ឥមេ ទ្វេ ធម្មេ សីសំ កត្វា កថេតីតិ? សុគតិទុគ្គតិគាមិនោ កម្មស្ស វិសេសហេតុភូតត្តា. ទុគ្គតិគាមិនោ ហិ កម្មស្ស វិសេសហេតុ អវិជ្ជា. កស្មា? យស្មា អវិជ្ជាភិភូតោ បុថុជ្ជនោ អគ្គិសន្តាបលគុឡាភិឃាតបរិស្សមាភិភូតា វជ្ឈគាវី តាយ បរិស្សមាតុរតាយ និរស្សាទម្បិ អត្តនោ អនត្ថាវហម្បិ ច ឧណ្ហោទកបានំ វិយ កិលេសសន្តាបតោ និរស្សាទម្បិ ទុគ្គតិនិបាតនតោ ច អត្តនោ អនត្ថាវហម្បិ បាណាតិបាតាទិំ អនេកប្បការំ ទុគ្គតិគាមិកម្មំ អារភតិ. សុគតិគាមិនោ បន កម្មស្ស វិសេសហេតុ ភវតណ្ហា. កស្មា? យស្មា ភវតណ្ហាភិភូតោ បុថុជ្ជនោ សា វុត្តប្បការា គាវី សីតូទកតណ្ហាយ សអស្សាទំ អត្តនោ បរិស្សមវិនោទនញ្ច សីតូទកបានំ វិយ កិលេសសន្តាបវិរហតោ សអស្សាទំ សុគតិសម្បាបនេន អត្តនោ ទុគ្គតិទុក្ខបរិស្សមវិនោទនញ្ច បាណាតិបាតា វេរមណិអាទិំ អនេកប្បការំ សុគតិគាមិកម្មំ អារភតិ.

៥៨៦. ឯតេសុ បន វដ្ដកថាយ សីសភូតេសុ ធម្មេសុ កត្ថចិ ភគវា ឯកធម្មមូលិកំ ទេសនំ ទេសេតិ. សេយ្យថិទំ, ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជូបនិសា សង្ខារា, សង្ខារូបនិសំ វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.២៣). តថា ‘‘ឧបាទានិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.៥២). កត្ថចិ ឧភយមូលិកម្បិ. សេយ្យថិទំ, ‘‘អវិជ្ជានីវរណស្ស, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្ស ឯវមយំ កាយោ សមុទាគតោ. ឥតិ អយញ្ចេវ កាយោ ពហិទ្ធា ច នាមរូបំ ឥត្ថេតំ ទ្វយំ. ទ្វយំ បដិច្ច ផស្សោ សឡេវាយតនានិ, យេហិ ផុដ្ឋោ ពាលោ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ២.១៩). តាសុ ទេសនាសុ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ អយមិធ អវិជ្ជាវសេន ឯកធម្មមូលិកា ទេសនាតិ វេទិតព្ពា. ឯវំ តាវេត្ថ ទេសនាភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

៥៨៧. អត្ថតោតិ អវិជ្ជាទីនំ បទានំ អត្ថតោ. សេយ្យថិទំ, បូរេតុំ អយុត្តដ្ឋេន កាយទុច្ចរិតាទិ អវិន្ទិយំ នាម, អលទ្ធព្ពន្តិ អត្ថោ. តំ អវិន្ទិយំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. តព្ពិបរីតតោ កាយសុចរិតាទិ វិន្ទិយំ នាម, តំ វិន្ទិយំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. ខន្ធានំ រាសដ្ឋំ, អាយតនានំ អាយតនដ្ឋំ, ធាតូនំ សុញ្ញដ្ឋំ, ឥន្ទ្រិយានំ អធិបតិយដ្ឋំ, សច្ចានំ តថដ្ឋំ អវិទិតំ ករោតីតិបិ អវិជ្ជា. ទុក្ខាទីនំ បីឡនាទិវសេន វុត្តំ ចតុព្ពិធំ អត្ថំ អវិទិតំ ករោតីតិបិ អវិជ្ជា. អន្តវិរហិតេ សំសារេ សព្ពយោនិគតិភវវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ សត្តេ ជវាបេតីតិ អវិជ្ជា. បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានេសុ ឥត្ថិបុរិសាទីសុ ជវតិ, វិជ្ជមានេសុបិ ខន្ធាទីសុ ន ជវតីតិ អវិជ្ជា. អបិច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថារម្មណានំ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នានញ្ច ធម្មានំ ឆាទនតោបិ អវិជ្ជា.

យំ បដិច្ច ផលមេតិ, សោ បច្ចយោ. បដិច្ចាតិ ន វិនា អបច្ចក្ខត្វាតិ អត្ថោ. ឯតីតិ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ចាតិ អត្ថោ. អបិច ឧបការកដ្ឋោ បច្ចយដ្ឋោ. អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ. តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា.

សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ សង្ខារា. អបិច អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារាតិ ទុវិធា សង្ខារា. តត្ថ បុញ្ញាបុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារា តយោ, កាយវចីចិត្តសង្ខារា តយោតិ ឥមេ ឆ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា. តេ សព្ពេបិ លោកិយកុសលាកុសលចេតនាមត្តមេវ ហោន្តិ.

សង្ខតសង្ខារោ, អភិសង្ខតសង្ខារោ, អភិសង្ខរណកសង្ខារោ, បយោគាភិសង្ខារោតិ ឥមេ បន ចត្តារោ សង្ខារ-សទ្ទេន អាគតសង្ខារា. តត្ថ ‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២២១, ២៧២; សំ. និ. ១.១៨៦) វុត្តា សព្ពេបិ សប្បច្ចយា ធម្មា សង្ខតសង្ខារា នាម. កម្មនិព្ពត្តា តេភូមកា រូបារូបធម្មា អភិសង្ខតសង្ខារាតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តា, តេបិ ‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ (ទី. និ. ២.២២១; ២៧២; សំ. និ. ១.១៨៦) ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. វិសុំ បន នេសំ អាគតដ្ឋានំ ន បញ្ញាយតិ. តេភូមិកកុសលាកុសលចេតនា បន អភិសង្ខរណកសង្ខារោតិ វុច្ចតិ, តស្ស ‘‘អវិជ្ជាគតោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ បុញ្ញញ្ចេវ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥១) អាគតដ្ឋានំ បញ្ញាយតិ. កាយិកចេតសិកំ បន វីរិយំ បយោគាភិសង្ខារោតិ វុច្ចតិ, សោ ‘‘យាវតិកា អភិសង្ខារស្ស គតិ, តាវតិកា គន្ត្វា អក្ខាហតំ មញ្ញេ អដ្ឋាសី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១៥) អាគតោ.

ន កេវលញ្ច ឯតេយេវ, អញ្ញេបិ ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជន្តស្ស ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ភិក្ខុនោ បឋមំ និរុជ្ឈតិ វចីសង្ខារោ, តតោ កាយសង្ខារោ, តតោ ចិត្តសង្ខារោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤៦៤) នយេន សង្ខារ-សទ្ទេន អាគតា អនេកេ សង្ខារា. តេសុ នត្ថិ សោ សង្ខារោ, យោ សង្ខតសង្ខារេហិ សង្គហំ ន គច្ឆេយ្យ, ឥតោ បរំ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិអាទីសុ វុត្តំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អវុត្តេ បន វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. នមតីតិ នាមំ. រុប្បតីតិ រូបំ. អាយេ តនោតិ អាយតញ្ច នយតីតិ អាយតនំ. ផុសតីតិ ផស្សោ. វេទយតីតិ វេទនា. បរិតស្សតីតិ តណ្ហា. ឧបាទិយតីតិ ឧបាទានំ. ភវតិ ភាវយតិ ចាតិ ភវោ. ជននំ ជាតិ. ជិរណំ ជរា. មរន្តិ ឯតេនាតិ មរណំ. សោចនំ សោកោ. បរិទេវនំ បរិទេវោ. ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខំ. ឧប្បាទដ្ឋិតិវសេន វា ទ្វិធា ខណតីតិបិ ទុក្ខំ. ទុម្មនភាវោ ទោមនស្សំ. ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ.

សម្ភវន្តីតិ អភិនិព្ពត្តន្តិ. ន កេវលញ្ច សោកាទីហេវ, អថ ខោ សព្ពបទេហិ សម្ភវន្តិ-សទ្ទស្ស យោជនា កាតព្ពា. ឥតរថា ហិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ វុត្តេ កិំ ករោន្តីតិ ន បញ្ញាយេយ្យ, សម្ភវន្តីតិ បន យោជនាយ សតិ អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ. តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តីតិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវវត្ថានំ កតំ ហោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

ឯវន្តិ និទ្ទិដ្ឋនយនិទស្សនំ. តេន អវិជ្ជាទីហេវ ការណេហិ, ន ឥស្សរនិម្មានាទីហីតិ ទស្សេតិ. ឯតស្សាតិ យថាវុត្តស្ស. កេវលស្សាតិ អសម្មិស្សស្ស, សកលស្ស វា. ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ ទុក្ខសមូហស្ស, ន សត្តស្ស, ន សុខសុភាទីនំ. សមុទយោតិ និព្ពត្តិ. ហោតីតិ សម្ភវតិ. ឯវមេត្ថ អត្ថតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

៥៨៨. លក្ខណាទិតោតិ អវិជ្ជាទីនំ លក្ខណាទិតោ. សេយ្យថិទំ – អញ្ញាណលក្ខណា អវិជ្ជា, សម្មោហនរសា, ឆាទនបច្ចុបដ្ឋានា, អាសវបទដ្ឋានា. អភិសង្ខរណលក្ខណា សង្ខារា, អាយូហនរសា, ចេតនាបច្ចុបដ្ឋានា, អវិជ្ជាបទដ្ឋានា. វិជាននលក្ខណំ វិញ្ញាណំ, បុព្ពង្គមរសំ, បដិសន្ធិបច្ចុបដ្ឋានំ, សង្ខារបទដ្ឋានំ, វត្ថារម្មណបទដ្ឋានំ វា. នមនលក្ខណំ នាមំ, សម្បយោគរសំ, អវិនិព្ភោគបច្ចុបដ្ឋានំ, វិញ្ញាណបទដ្ឋានំ. រុប្បនលក្ខណំ រូបំ, វិកិរណរសំ, អព្យាកតបច្ចុបដ្ឋានំ, វិញ្ញាណបទដ្ឋានំ. អាយតនលក្ខណំ សឡាយតនំ, ទស្សនាទិរសំ, វត្ថុទ្វារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, នាមរូបបទដ្ឋានំ. ផុសនលក្ខណោ ផស្សោ, សង្ឃដ្ដនរសោ, សង្គតិបច្ចុបដ្ឋានោ, សឡាយតនបទដ្ឋានោ. អនុភវនលក្ខណា វេទនា, វិសយរសសម្ភោគរសា, សុខទុក្ខបច្ចុបដ្ឋានា, ផស្សបទដ្ឋានា. ហេតុលក្ខណា តណ្ហា, អភិនន្ទនរសា, អតិត្តភាវបច្ចុបដ្ឋានា, វេទនាបទដ្ឋានា. គហណលក្ខណំ ឧបាទានំ, អមុញ្ចនរសំ, តណ្ហាទឡ្ហត្តទិដ្ឋិបច្ចុបដ្ឋានំ, តណ្ហាបទដ្ឋានំ. កម្មកម្មផលលក្ខណោ ភវោ, ភាវនភវនរសោ, កុសលាកុសលាព្យាកតបច្ចុបដ្ឋានោ, ឧបាទានបទដ្ឋានោ. ជាតិអាទីនំ លក្ខណាទីនិ សច្ចនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ឯវមេត្ថ លក្ខណាទិតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

៥៨៩. ឯកវិធាទិតោតិ ឯត្ថ អវិជ្ជា អញ្ញាណាទស្សនមោហាទិភាវតោ ឯកវិធា. អប្បដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តិតោ ទុវិធា. តថា សសង្ខារាសង្ខារតោ. វេទនត្តយសម្បយោគតោ តិវិធា. ចតុសច្ចបដិវេធតោ ចតុព្ពិធា. គតិបញ្ចកាទីនវច្ឆាទនតោ បញ្ចវិធា. ទ្វារារម្មណតោ បន សព្ពេសុបិ អរូបធម្មេសុ ឆព្ពិធតា វេទិតព្ពា.

សង្ខារា សាសវវិបាកធម្មធម្មាទិភាវតោ ឯកវិធា. កុសលាកុសលតោ ទុវិធា. តថា បរិត្តមហគ្គតហីនមជ្ឈិមមិច្ឆត្តនិយតានិយតតោ. តិវិធា បុញ្ញាភិសង្ខារាទិភាវតោ. ចតុព្ពិធា ចតុយោនិសំវត្តនតោ. បញ្ចវិធា បញ្ចគតិគាមិតោ.

វិញ្ញាណំ លោកិយវិបាកាទិភាវតោ ឯកវិធំ. សហេតុកាហេតុកាទិតោ ទុវិធំ. ភវត្តយបរិយាបន្នតោ, វេទនត្តយសម្បយោគតោ, អហេតុកទ្វិហេតុកតិហេតុកតោ ច តិវិធំ. យោនិគតិវសេន ចតុព្ពិធំ, បញ្ចវិធញ្ច.

នាមរូបំ វិញ្ញាណសន្និស្សយតោ កម្មបច្ចយតោ ច ឯកវិធំ. សារម្មណនារម្មណតោ ទុវិធំ. អតីតាទិតោ តិវិធំ. យោនិគតិវសេន ចតុព្ពិធំ, បញ្ចវិធញ្ច.

សឡាយតនំ សញ្ជាតិសមោសរណដ្ឋានតោ ឯកវិធំ. ភូតប្បសាទវិញ្ញាណាទិតោ ទុវិធំ. សម្បត្តាសម្បត្តនោភយគោចរតោ តិវិធំ. យោនិគតិបរិយាបន្នតោ ចតុព្ពិធំ បញ្ចវិធញ្ចាតិ ឥមិនា នយេន ផស្សាទីនម្បិ ឯកវិធាទិភាវោ វេទិតព្ពោតិ ឯវមេត្ថ ឯកវិធាទិតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

៥៩០. អង្គានញ្ច វវត្ថានាតិ សោកាទយោ ចេត្ថ ភវចក្កស្ស អវិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តា. ជរាមរណព្ភាហតស្ស ហិ ពាលស្ស តេ សម្ភវន្តិ. យថាហ – ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ សារីរិកាយ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ សម្មោហមាបជ្ជតី’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥២). យាវ ច តេសំ បវត្តិ, តាវ អវិជ្ជាយាតិ បុនបិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ សម្ពន្ធមេវ ហោតិ ភវចក្កំ. តស្មា តេសំ ជរាមរណេនេវ ឯកសង្ខេបំ កត្វា ទ្វាទសេវ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឯវមេត្ថ អង្គានំ វវត្ថានតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អយំ តាវេត្ថ សង្ខេបកថា.

អវិជ្ជាបច្ចយាសង្ខារបទកថា

៥៦១. អយំ បន វិត្ថារនយោ – អវិជ្ជាតិ សុត្តន្តបរិយាយេន ទុក្ខាទីសុ ចតូសុ ឋានេសុ អញ្ញាណំ, អភិធម្មបរិយាយេន បុព្ពន្តាទីហិ សទ្ធិំ អដ្ឋសុ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘តត្ថ កតមា អវិជ្ជា, ទុក្ខេ អញ្ញាណំ…បេ… ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តេ អញ្ញាណំ, អបរន្តេ, បុព្ពន្តាបរន្តេ, ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណ’’ន្តិ (ធ. ស. ១១០៦). តត្ថ កិញ្ចាបិ ឋបេត្វា លោកុត្តរំ សច្ចទ្វយំ សេសដ្ឋានេសុ អារម្មណវសេន អវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ សន្តេបិ បដិច្ឆាទនវសេនេវ ឥធ អធិប្បេតា. សា ហិ ឧប្បន្នា ទុក្ខសច្ចំ បដិច្ឆាទេត្វា តិដ្ឋតិ, យាថាវសរសលក្ខណំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតិ, តថា សមុទយំ, និរោធំ, មគ្គំ, បុព្ពន្តសង្ខាតំ អតីតំ ខន្ធបញ្ចកំ, អបរន្តសង្ខាតំ អនាគតំ ខន្ធបញ្ចកំ, បុព្ពន្តាបរន្តសង្ខាតំ តទុភយំ, ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នធម្មសង្ខាតំ ឥទប្បច្ចយតញ្ចេវ បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មេ ច បដិច្ឆាទេត្វា តិដ្ឋតិ. ‘‘អយំ អវិជ្ជា, ឥមេ សង្ខារា’’តិ ឯវំ យាថាវសរសលក្ខណមេត្ថ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតិ. តស្មា ទុក្ខេ អញ្ញាណំ…បេ… ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណន្តិ វុច្ចតិ.

៥៩២. សង្ខារាតិ បុញ្ញាទយោ តយោ កាយសង្ខារាទយោ តយោតិ ឯវំ បុព្ពេ សង្ខេបតោ វុត្តា ឆ, វិត្ថារតោ បនេត្ថ បុញ្ញាភិសង្ខារោ ទានសីលាទិវសេន បវត្តា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា ចេវ ភាវនាវសេន បវត្តា បញ្ច រូបាវចរកុសលចេតនា ចាតិ តេរស ចេតនា ហោន្តិ. អបុញ្ញាភិសង្ខារោ បាណាតិបាតាទិវសេន បវត្តា ទ្វាទស អកុសលចេតនា. អានេញ្ជាភិសង្ខារោ ភាវនាវសេនេវ បវត្តា ចតស្សោ អរូបាវចរកុសលចេតនា ចាតិ តយោបិ សង្ខារា ឯកូនតិំស ចេតនា ហោន្តិ.

ឥតរេសុ បន តីសុ កាយសញ្ចេតនា កាយសង្ខារោ, វចីសញ្ចេតនា វចីសង្ខារោ, មនោសញ្ចេតនា ចិត្តសង្ខារោ. អយំ តិកោ កម្មាយូហនក្ខណេ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ ទ្វារតោ បវត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តោ. កាយវិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេត្វា ហិ កាយទ្វារតោ បវត្តា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា, ទ្វាទស អកុសលចេតនាតិ សមវីសតិ ចេតនា កាយសង្ខារោ នាម. តា ឯវ វចីវិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេត្វា វចីទ្វារតោ បវត្តា វចីសង្ខារោ នាម. អភិញ្ញាចេតនា បនេត្ថ បរតោ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ន ហោតីតិ ន គហិតា. យថា ច អភិញ្ញាចេតនា, ឯវំ ឧទ្ធច្ចចេតនាបិ ន ហោតិ. តស្មា សាបិ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវេ អបនេតព្ពា, អវិជ្ជាបច្ចយា បន សព្ពាបេតា ហោន្តិ. ឧភោបិ វិញ្ញត្តិយោ អសមុដ្ឋាបេត្វា មនោទ្វារេ ឧប្បន្នា បន សព្ពាបិ ឯកូនតិំសតិ ចេតនា ចិត្តសង្ខារោតិ. ឥតិ អយំ តិកោ បុរិមត្តិកមេវ បវិសតីតិ អត្ថតោ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំយេវ វសេន អវិជ្ជាយ បច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ.

៥៩៣. តត្ថ សិយា – កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ ‘‘ឥមេ សង្ខារា អវិជ្ជា បច្ចយា ហោន្តី’’តិ? អវិជ្ជាភាវេ ភាវតោ. យស្ស ហិ ទុក្ខាទីសុ អវិជ្ជាសង្ខាតំ អញ្ញាណំ អប្បហីនំ ហោតិ, សោ ទុក្ខេ តាវ បុព្ពន្តាទីសុ ច អញ្ញាណេន សំសារទុក្ខំ សុខសញ្ញាយ គហេត្វា តស្សេវ ហេតុភូតេ តិវិធេបិ សង្ខារេ អារភតិ. សមុទយេ អញ្ញាណេន ទុក្ខហេតុភូតេបិ តណ្ហាបរិក្ខារេ សង្ខារេ សុខហេតុតោ មញ្ញមានោ អារភតិ. និរោធេ បន មគ្គេ ច អញ្ញាណេន ទុក្ខស្ស អនិរោធភូតេបិ គតិវិសេសេ ទុក្ខនិរោធសញ្ញី ហុត្វា និរោធស្ស ច អមគ្គភូតេសុបិ យញ្ញាមរតបាទីសុ និរោធមគ្គសញ្ញី ហុត្វា ទុក្ខនិរោធំ បត្ថយមានោ យញ្ញាមរតបាទិមុខេន តិវិធេបិ សង្ខារេ អារភតិ.

អបិច សោ តាយ ចតូសុ សច្ចេសុ អប្បហីនាវិជ្ជតាយ វិសេសតោ ជាតិជរារោគមរណាទិអនេកាទីនវវោកិណ្ណម្បិ បុញ្ញផលសង្ខាតំ ទុក្ខំ ទុក្ខតោ អជានន្តោ តស្ស អធិគមាយ កាយវចីចិត្តសង្ខារភេទំ បុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ ទេវច្ឆរកាមកោ វិយ មរុប្បបាតំ. សុខសម្មតស្សាបិ ច តស្ស បុញ្ញផលស្ស អន្តេ មហាបរិឡាហជនិកំ វិបរិណាមទុក្ខតំ អប្បស្សាទតញ្ច អបស្សន្តោបិ តប្បច្ចយំ វុត្តប្បការមេវ បុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ សលភោ វិយ ទីបសិខាភិនិបាតំ, មធុពិន្ទុគិទ្ធោ វិយ ច មធុលិត្តសត្ថធារាលេហនំ. កាមុបសេវនាទីសុ ច សវិបាកេសុ អាទីនវំ អបស្សន្តោ សុខសញ្ញាយ ចេវ កិលេសាភិភូតតាយ ច ទ្វារត្តយប្បវត្តម្បិ អបុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ, ពាលោ វិយ គូថកីឡនំ, មរិតុកាមោ វិយ ច វិសខាទនំ. អារុប្បវិបាកេសុ ចាបិ សង្ខារវិបរិណាមទុក្ខតំ អនវពុជ្ឈមានោ សស្សតាទិវិបល្លាសេន ចិត្តសង្ខារភូតំ អានេញ្ជាភិសង្ខារំ អារភតិ, ទិសាមូឡ្ហោ វិយ បិសាចនគរាភិមុខមគ្គគមនំ.

ឯវំ យស្មា អវិជ្ជាភាវតោវ សង្ខារភាវោ, ន អភាវតោ. តស្មា ជានិតព្ពមេតំ ‘‘ឥមេ សង្ខារា អវិជ្ជាបច្ចយា ហោន្តី’’តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អវិទ្វា, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាគតោ បុញ្ញាភិសង្ខារម្បិ អភិសង្ខរោតិ, អបុញ្ញាភិសង្ខារម្បិ អភិសង្ខរោតិ, អានេញ្ជាភិសង្ខារម្បិ អភិសង្ខរោតិ. យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អវិជ្ជា បហីនា, វិជ្ជា ឧប្បន្នា; សោ អវិជ្ជាវិរាគា វិជ្ជុប្បាទា នេវ បុញ្ញាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោតី’’តិ.

បដ្ឋានបច្ចយកថា

៥៩៤. ឯត្ថាហ – គណ្ហាម តាវ ឯតំ អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោតិ, ឥទំ បន វត្តព្ពំ កតមេសំ សង្ខារានំ កថំ បច្ចយោ ហោតីតិ? តត្រិទំ វុច្ចតិ, ភគវតា ហិ ‘‘ហេតុបច្ចយោ, អារម្មណបច្ចយោ, អធិបតិបច្ចយោ, អនន្តរបច្ចយោ, សមនន្តរបច្ចយោ, សហជាតបច្ចយោ, អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ, និស្សយបច្ចយោ, ឧបនិស្សយបច្ចយោ, បុរេជាតបច្ចយោ, បច្ឆាជាតបច្ចយោ, អាសេវនបច្ចយោ, កម្មបច្ចយោ, វិបាកបច្ចយោ, អាហារបច្ចយោ, ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ, ឈានបច្ចយោ, មគ្គបច្ចយោ, សម្បយុត្តបច្ចយោ, វិប្បយុត្តបច្ចយោ, អត្ថិបច្ចយោ, នត្ថិបច្ចយោ, វិគតបច្ចយោ, អវិគតបច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.បច្ចយុទ្ទេស) ចតុវីសតិ បច្ចយា វុត្តា.

តត្ថ ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចាតិ ហេតុបច្ចយោ, ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ, ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតិ. អារម្មណបច្ចយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

៥៩៥. តត្ថ ហេតូតិ វចនាវយវការណមូលានមេតំ អធិវចនំ. ‘‘បដិញ្ញា, ហេតូ’’តិអាទីសុ ហិ លោកេ វចនាវយវោ ហេតូតិ វុច្ចតិ. សាសនេ បន ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ៦០) ការណំ. ‘‘តយោ កុសលហេតូ, តយោ អកុសលហេតូ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១០៥៩) មូលំ ហេតូតិ វុច្ចតិ, តំ ឥធ អធិប្បេតំ. បច្ចយោតិ ឯត្ថ បន អយំ វចនត្ថោ, បដិច្ច ឯតស្មា ឯតីតិ បច្ចយោ. អបច្ចក្ខាយ នំ វត្តតីតិ អត្ថោ. យោ ហិ ធម្មោ យំ ធម្មំ អបច្ចក្ខាយ តិដ្ឋតិ វា ឧប្បជ្ជតិ វា, សោ តស្ស បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតិ. លក្ខណតោ បន ឧបការកលក្ខណោ បច្ចយោ. យោ ហិ ធម្មោ យស្ស ធម្មស្ស ឋិតិយា វា ឧប្បត្តិយា វា ឧបការកោ ហោតិ, សោ តស្ស បច្ចយោតិ វុច្ចតិ. បច្ចយោ, ហេតុ, ការណំ, និទានំ, សម្ភវោ, បភវោតិអាទិ អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនតោ នានំ. ឥតិ មូលដ្ឋេន ហេតុ, ឧបការកដ្ឋេន បច្ចយោតិ សង្ខេបតោ មូលដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ ហេតុបច្ចយោ.

សោ សាលិអាទីនំ សាលិពីជាទីនិ វិយ, មណិបភាទីនំ វិយ ច មណិវណ្ណាទយោ កុសលាទីនំ កុសលាទិភាវសាធកោតិ អាចរិយានំ អធិប្បាយោ. ឯវំ សន្តេ បន តំសមុដ្ឋានរូបេសុ ហេតុបច្ចយតា ន សម្បជ្ជតិ. ន ហិ សោ តេសំ កុសលាទិភាវំ សាធេតិ, ន ច បច្ចយោ ន ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១). អហេតុកចិត្តានញ្ច វិនា ឯតេន អព្យាកតភាវោ សិទ្ធោ, សហេតុកានម្បិ ច យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ, ន សម្បយុត្តហេតុបដិពទ្ធោ. យទិ ច សម្បយុត្តហេតូសុ សភាវតោវ កុសលាទិភាវោ សិយា, សម្បយុត្តេសុ ហេតុបដិពទ្ធោ អលោភោ កុសលោ វា សិយា អព្យាកតោ វា. យស្មា បន ឧភយថាបិ ហោតិ, តស្មា យថា សម្បយុត្តេសុ, ឯវំ ហេតូសុបិ កុសលាទិតា បរិយេសិតព្ពា.

កុសលាទិភាវសាធនវសេន បន ហេតូនំ មូលដ្ឋំ អគហេត្វា សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនវសេន គយ្ហមានេ ន កិញ្ចិ វិរុជ្ឈតិ. លទ្ធហេតុបច្ចយា ហិ ធម្មា វិរូឡ្ហមូលា វិយ បាទបា ថិរា ហោន្តិ សុប្បតិដ្ឋិតា, អហេតុកា តិលពីជកាទិសេវាលា វិយ ន សុប្បតិដ្ឋិតា. ឥតិ មូលដ្ឋេន ឧបការកោតិ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេន ឧបការកោ ធម្មោ ហេតុបច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ.

៥៩៦. តតោ បរេសុ អារម្មណភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ អារម្មណបច្ចយោ. សោ ‘‘រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.២) អារភិត្វាបិ ‘‘យំ យំ ធម្មំ អារព្ភ យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, តេ តេ ធម្មា តេសំ តេសំ ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.២) ឱសាបិតត្តា ន កោចិ ធម្មោ ន ហោតិ. យថា ហិ ទុព្ពលោ បុរិសោ ទណ្ឌំ វា រជ្ជុំ វា អាលម្ពិត្វាវ ឧដ្ឋហតិ ចេវ តិដ្ឋតិ ច, ឯវំ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា រូបាទិអារម្មណំ អារព្ភេវ ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ តិដ្ឋន្តិ ច. តស្មា សព្ពេបិ ចិត្តចេតសិកានំ អារម្មណភូតា ធម្មា អារម្មណបច្ចយោតិ វេទិតព្ពា.

៥៩៧. ជេដ្ឋកដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ អធិបតិបច្ចយោ, សោ សហជាតារម្មណវសេន ទុវិធោ. តត្ថ ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ១.៣.៣) ឆន្ទវីរិយចិត្តវីមំសាសង្ខាតា ចត្តារោ ធម្មា អធិបតិបច្ចយោតិ វេទិតព្ពា, នោ ច ខោ ឯកតោ. យទា ហិ ឆន្ទំ ធុរំ ឆន្ទំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ចិត្តំ បវត្តតិ, តទា ឆន្ទោវ អធិបតិ, ន ឥតរេ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

យំ បន ធម្មំ គរុំ កត្វា អរូបធម្មា បវត្តន្តិ, សោ នេសំ អារម្មណាធិបតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យំ យំ ធម្មំ គរុំ កត្វា យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, តេ តេ ធម្មា តេសំ តេសំ ធម្មានំ អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៣).

៥៩៨. អនន្តរភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ អនន្តរបច្ចយោ. សមនន្តរភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ សមនន្តរបច្ចយោ. ឥទញ្ច បច្ចយទ្វយំ ពហុធា បបញ្ចយន្តិ. អយំ បនេត្ថ សារោ, យោ ហិ ឯស ចក្ខុវិញ្ញាណានន្តរា មនោធាតុ, មនោធាតុអនន្តរា មនោវិញ្ញាណធាតូតិអាទិ ចិត្តនិយមោ, សោ យស្មា បុរិមបុរិមចិត្តវសេនេវ ឥជ្ឈតិ, ន អញ្ញថា, តស្មា អត្តនោ អត្តនោ អនន្តរំ អនុរូបស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស ឧប្បាទនសមត្ថោ ធម្មោ អនន្តរបច្ចយោ. តេនេវាហ – ‘‘អនន្តរបច្ចយោតិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ តំសម្បយុត្តកា ច ធម្មា មនោធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.១.៤). យោ អនន្តរបច្ចយោ, ស្វេវ សមនន្តរបច្ចយោ. ព្យញ្ជនមត្តមេវ ហេត្ថ នានំ, ឧបចយសន្តតីសុ វិយ អធិវចននិរុត្តិទុកាទីសុ វិយ ច. អត្ថតោ បន នានំ នត្ថិ.

យម្បិ ‘‘អត្ថានន្តរតាយ អនន្តរបច្ចយោ, កាលានន្តរតាយ សមនន្តរបច្ចយោ’’តិ អាចរិយានំ មតំ, តំ ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសលំ ផលសមាបត្តិយា សមនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទីហិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៨) វិរុជ្ឈតិ. យម្បិ តត្ថ វទន្តិ ‘‘ធម្មានំ សមុដ្ឋាបនសមត្ថតា ន បរិហាយតិ, ភាវនាពលេន បន វារិតត្តា ធម្មា សមនន្តរា នុប្បជ្ជន្តី’’តិ, តម្បិ កាលានន្តរតាយ អភាវមេវ សាធេតិ. ភាវនាពលេន ហិ តត្ថ កាលានន្តរតា នត្ថីតិ, មយម្បិ ឯតទេវ វទាម. យស្មា ច កាលានន្តរតា នត្ថិ, តស្មា សមនន្តរបច្ចយតា ន យុជ្ជតិ. កាលានន្តរតាយ ហិ តេសំ សមនន្តរបច្ចយោ ហោតីតិ លទ្ធិ. តស្មា អភិនិវេសំ អកត្វា ព្យញ្ជនមត្តតោវេត្ថ នានាករណំ បច្ចេតព្ពំ, ន អត្ថតោ. កថំ? នត្ថិ ឯតេសំ អន្តរន្តិ ហិ អនន្តរា. សណ្ឋានាភាវតោ សុដ្ឋុ អនន្តរាតិ សមនន្តរា.

៥៩៩. ឧប្បជ្ជមានោវ សហ ឧប្បាទនភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ សហជាតបច្ចយោ បកាសស្ស បទីបោ វិយ. សោ អរូបក្ខន្ធាទិវសេន ឆព្ពិធោ ហោតិ. យថាហ – ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. ចត្តារោ មហាភូតា អញ្ញមញ្ញំ, ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូបំ អញ្ញមញ្ញំ, ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ, មហាភូតា ឧបាទារូបានំ, រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានំ កិញ្ចិកាលេ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, កិញ្ចិកាលេ ន សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៦). ឥទំ ហទយវត្ថុមេវ សន្ធាយ វុត្តំ.

៦០០. អញ្ញមញ្ញំ ឧប្បាទនុបត្ថម្ភនភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ អញ្ញមញ្ញូបត្ថម្ភកំ តិទណ្ឌកំ វិយ. សោ អរូបក្ខន្ធាទិវសេន តិវិធោ ហោតិ. យថាហ – ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោ. ចត្តារោ មហាភូតា ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូបំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៧).

៦០១. អធិដ្ឋានាការេន និស្សយាការេន ច ឧបការកោ ធម្មោ និស្សយបច្ចយោ តរុចិត្តកម្មាទីនំ បថវីបដាទយោ វិយ. សោ ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ សហជាតេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឆដ្ឋោ បនេត្ថ កោដ្ឋាសោ ‘‘ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… កាយាយតនំ កាយវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ. យំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច វត្តន្តិ, តំ រូបំ មនោធាតុយា ច មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៨) ឯវំ វិភត្តោ.

៦០២. ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ ឯត្ថ បន អយំ តាវ វចនត្ថោ, តទធីនវុត្តិតាយ អត្តនោ ផលេន និស្សិតោ ន បដិក្ខិត្តោតិ និស្សយោ. យថា បន ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ, ឯវំ ភុសោ និស្សយោ ឧបនិស្សយោ, ពលវការណស្សេតំ អធិវចនំ. តស្មា ពលវការណភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ.

សោ អារម្មណូបនិស្សយោ អនន្តរូបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោតិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ‘‘ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា តំ គរុំកត្វា បច្ចវេក្ខតិ, បុព្ពេ សុចិណ្ណានិ គរុំកត្វា បច្ចវេក្ខតិ, ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ឈានំ គរុំកត្វា បច្ចវេក្ខតិ, សេក្ខា គោត្រភុំ គរុំកត្វា បច្ចវេក្ខន្តិ, វោទានំ គរុំកត្វា បច្ចវេក្ខន្តិ. សេក្ខា មគ្គា វុដ្ឋហិត្វា មគ្គំ គរុំកត្វា បច្ចវេក្ខន្តី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣) ឯវមាទិនា នយេន អារម្មណូបនិស្សយោ តាវ អារម្មណាធិបតិនា សទ្ធិំ នានត្តំ អកត្វាវ វិភត្តោ. តត្ថ យំ អារម្មណំ គរុំកត្វា ចិត្តចេតសិកា ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ និយមតោ តេសុ អារម្មណេសុ ពលវារម្មណំ ហោតិ. ឥតិ គរុកត្តព្ពមត្តដ្ឋេន អារម្មណាធិបតិ, ពលវការណដ្ឋេន អារម្មណូបនិស្សយោតិ ឯវមេតេសំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

អនន្តរូបនិស្សយោបិ ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ខន្ធា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ខន្ធានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៩) នយេន អនន្តរបច្ចយេន សទ្ធិំ នានត្តំ អកត្វាវ វិភត្តោ. មាតិកានិក្ខេបេ បន នេសំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ តំសម្បយុត្តកា ច ធម្មា មនោធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៤) នយេន អនន្តរស្ស, ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៩) នយេន ឧបនិស្សយស្ស អាគតត្តា និក្ខេបេ វិសេសោ អត្ថិ. សោបិ អត្ថតោ ឯកីភាវមេវ គច្ឆតិ. ឯវំ សន្តេបិ អត្តនោ អត្តនោ អនន្តរា អនុរូបស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស បវត្តនសមត្ថតាយ អនន្តរតា, បុរិមចិត្តស្ស បច្ឆិមចិត្តុប្បាទនេ ពលវតាយ អនន្តរូបនិស្សយតា វេទិតព្ពា. យថា ហិ ហេតុបច្ចយាទីសុ កិញ្ចិ ធម្មំ វិនាបិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន ឯវំ អនន្តរចិត្តំ វិនា ចិត្តស្ស ឧប្បត្តិ នាម អត្ថិ. តស្មា ពលវបច្ចយោ ហោតិ. ឥតិ អត្តនោ អត្តនោ អនន្តរា អនុរូបចិត្តុប្បាទនវសេន អនន្តរបច្ចយោ, ពលវការណវសេន អនន្តរូបនិស្សយោតិ ឯវមេតេសំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

បកតូបនិស្សយោ បន បកតោ ឧបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ. បកតោ នាម អត្តនោ សន្តានេ និប្ផាទិតោ វា សទ្ធាសីលាទិ ឧបសេវិតោ វា ឧតុភោជនាទិ. បកតិយា ឯវ វា ឧបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ, អារម្មណានន្តរេហិ អសម្មិស្សោតិ អត្ថោ. តស្ស បកតូបនិស្សយោ ‘‘សទ្ធំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតិ, សីលំ សមាទិយតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, ឈានំ ឧប្បាទេតិ, វិបស្សនំ ឧប្បាទេតិ, មគ្គំ ឧប្បាទេតិ, អភិញ្ញំ ឧប្បាទេតិ, សមាបត្តិំ ឧប្បាទេតិ. សីលំ, សុតំ, ចាគំ, បញ្ញំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតិ…បេ… សមាបត្តិំ ឧប្បាទេតិ. សទ្ធា, សីលំ, សុតំ, ចាគោ, បញ្ញា សទ្ធាយ, សីលស្ស, សុតស្ស, ចាគស្ស, បញ្ញាយ, ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣) នយេន អនេកប្បការតោ បភេទោ វេទិតព្ពោ. ឥតិ ឥមេ សទ្ធាទយោ បកតា ចេវ ពលវការណដ្ឋេន ឧបនិស្សយា ចាតិ បកតូបនិស្សយោតិ.

៦០៣. បឋមតរំ ឧប្បជ្ជិត្វា វត្តមានភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ បុរេជាតបច្ចយោ. សោ បញ្ចទ្វារេ វត្ថារម្មណហទយវត្ថុវសេន ឯកាទសវិធោ ហោតិ. យថាហ – ‘‘ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. សោត…បេ… ឃាន, ជិវ្ហា, កាយាយតនំ, រូប, សទ្ទ, គន្ធ, រស, ផោដ្ឋព្ពាយតនំ កាយវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. រូប, សទ្ទ, គន្ធ, រស, ផោដ្ឋព្ពាយតនំ មនោធាតុយា. យំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច វត្តន្តិ, តំ រូបំ មនោធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. មនោវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ កិញ្ចិកាលេ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. កិញ្ចិកាលេ ន បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១០).

៦០៤. បុរេជាតានំ រូបធម្មានំ ឧបត្ថម្ភកត្តេន ឧបការកោ អរូបធម្មោ បច្ឆាជាតបច្ចយោ គិជ្ឈបោតកសរីរានំ អាហារាសាចេតនា វិយ. តេន វុត្តំ ‘‘បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១១).

៦០៥. អាសេវនដ្ឋេន អនន្តរានំ បគុណពលវភាវាយ ឧបការកោ ធម្មោ អាសេវនបច្ចយោ គន្ថាទីសុ បុរិមបុរិមាភិយោគោ វិយ. សោ កុសលាកុសលកិរិយជវនវសេន តិវិធោ ហោតិ. យថាហ – ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ធម្មានំ អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ. បុរិមា បុរិមា អកុសលា…បេ… កិរិយាព្យាកតា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កិរិយាព្យាកតានំ ធម្មានំ អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១២).

៦០៦. ចិត្តបយោគសង្ខាតេន កិរិយភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ កម្មបច្ចយោ. សោ នានក្ខណិកាយ ចេវ កុសលាកុសលចេតនាយ សហជាតាយ ច សព្ពាយបិ ចេតនាយ វសេន ទុវិធោ ហោតិ. យថាហ – ‘‘កុសលាកុសលំ កម្មំ វិបាកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ. ចេតនា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៣).

៦០៧. និរុស្សាហសន្តភាវេន និរុស្សាហសន្តភាវាយ ឧបការកោ វិបាកធម្មោ វិបាកបច្ចយោ. សោ បវត្តេ តំសមុដ្ឋានានំ, បដិសន្ធិយំ កដត្តា ច រូបានំ, សព្ពត្ថ ច សម្បយុត្តធម្មានំ បច្ចយោ ហោតិ. យថាហ –‘‘វិបាកាព្យាកតោ ឯកោ ខន្ធោ តិណ្ណន្នំ ខន្ធានំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ វិបាកបច្ចយេន បច្ចយោ…បេ… បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតោ ឯកោ ខន្ធោ តិណ្ណន្នំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ. តយោ ខន្ធា ឯកស្ស ខន្ធស្ស. ទ្វេ ខន្ធា ទ្វិន្នំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ វិបាកបច្ចយេន បច្ចយោ. ខន្ធា វត្ថុស្ស វិបាកបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ.

៦០៨. រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន ឧបការកា ចត្តារោ អាហារា អាហារបច្ចយោ. យថាហ –‘‘កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ. អរូបិនោ អាហារា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៥). បញ្ហាវារេ បន ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា អាហារា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៩) វុត្តំ.

៦០៩. អធិបតិយដ្ឋេន ឧបការកា ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយវជ្ជា វីសតិន្ទ្រិយា ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ. តត្ថ ចក្ខុន្ទ្រិយាទយោ អរូបធម្មានំយេវ, សេសា រូបារូបានំ បច្ចយា ហោន្តិ. យថាហ – ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… កាយិន្ទ្រិយំ កាយវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ កដត្តារូបានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ. អរូបិនោ ឥន្ទ្រិយា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៦). បញ្ហាវារេ បន ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា ឥន្ទ្រិយា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣០) វុត្តំ.

៦១០. ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋេន ឧបការកានិ ឋបេត្វា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេ សុខទុក្ខវេទនាទ្វយំ សព្ពានិបិ កុសលាទិភេទានិ សត្ត ឈានង្គានិ ឈានបច្ចយោ. យថាហ –‘‘ឈានង្គានិ ឈានសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ឈានបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៧). បញ្ហាវារេ បន ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតានិ ឈានង្គានិ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ ឈានបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣១) វុត្តំ.

៦១១. យតោ តតោ វា និយ្យានដ្ឋេន ឧបការកានិ កុសលាទិភេទានិ ទ្វាទស មគ្គង្គានិ មគ្គបច្ចយោ. យថាហ – ‘‘មគ្គង្គានិ មគ្គសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ មគ្គបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៨). បញ្ហាវារេ បន ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតានិ មគ្គង្គានិ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ មគ្គបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣២) វុត្តំ. ឯតេ បន ទ្វេបិ ឈានមគ្គបច្ចយា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណាហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តីតិ វេទិតព្ពា.

៦១២. ឯកវត្ថុកឯការម្មណឯកុប្បាទេកនិរោធសង្ខាតេន សម្បយុត្តភាវេន ឧបការកា អរូបធម្មា សម្បយុត្តបច្ចយោ. យថាហ – ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ សម្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៩).

៦១៣. ឯកវត្ថុកាទិភាវានុបគមេន ឧបការកា រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានំ, អរូបិនោបិ រូបីនំ វិប្បយុត្តបច្ចយោ. សោ សហជាតបច្ឆាជាតបុរេជាតវសេន តិវិធោ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សហជាតា កុសលា ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. បច្ឆាជាតា កុសលា ខន្ធា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣៤). អព្យាកតបទស្ស បន សហជាតវិភង្គេ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា ខន្ធា កដត្តារូបានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. ខន្ធា វត្ថុស្ស. វត្ថុ ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣៤) វុត្តំ. បុរេជាតំ បន ចក្ខុន្ទ្រិយាទិវត្ថុវសេនេវ វេទិតព្ពំ. យថាហ – ‘‘បុរេជាតំ ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស…បេ… កាយាយតនំ កាយវិញ្ញាណស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. វត្ថុ វិបាកាព្យាកតានំ កិរិយាព្យាកតានំ ខន្ធានំ…បេ… វត្ថុ កុសលានំ ខន្ធានំ…បេ… វត្ថុ អកុសលានំ ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣៤).

៦១៤. បច្ចុប្បន្នលក្ខណេន អត្ថិភាវេន តាទិសស្សេវ ធម្មស្ស ឧបត្ថម្ភកត្តេន ឧបការកោ ធម្មោ អត្ថិបច្ចយោ. តស្ស អរូបក្ខន្ធមហាភូតនាមរូបចិត្តចេតសិកមហាភូតអាយតនវត្ថុវសេន សត្តធា មាតិកា និក្ខិត្តា. យថាហ –‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ, ចត្តារោ មហាភូតា, ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូបំ អញ្ញមញ្ញំ. ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ. មហាភូតា ឧបាទារូបានំ. ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… កាយាយតនំ…បេ… រូបាយតនំ…បេ… ផោដ្ឋព្ពាយតនំ កាយវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ. រូបាយតនំ…បេ… ផោដ្ឋព្ពាយតនំ មនោធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ. យំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច វត្តន្តិ, តំ រូបំ មនោធាតុយា ច មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.២១).

បញ្ហាវារេ បន សហជាតំ បុរេជាតំ បច្ឆាជាតំ អាហារំ ឥន្ទ្រិយន្តិបិ និក្ខិបិត្វា សហជាតេ តាវ ‘‘ឯកោ ខន្ធោ តិណ្ណន្នំ ខន្ធានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៤៣៥) នយេន និទ្ទេសោ កតោ, បុរេជាតេ បុរេជាតានំ ចក្ខាទីនំ វសេន និទ្ទេសោ កតោ. បច្ឆាជាតេ បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស បច្ឆាជាតានំ ចិត្តចេតសិកានំ បច្ចយវសេន និទ្ទេសោ កតោ. អាហារិន្ទ្រិយេសុ ‘‘កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ កដត្តារូបានំ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣៥) ឯវំ និទ្ទេសោ កតោតិ.

៦១៥. អត្តនោ អនន្តរា ឧប្បជ្ជមានានំ អរូបធម្មានំ បវត្តិឱកាសទានេន ឧបការកា សមនន្តរនិរុទ្ធា អរូបធម្មា នត្ថិបច្ចយោ. យថាហ –‘‘សមនន្តរនិរុទ្ធា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បដុប្បន្នានំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ នត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ.

តេ ឯវ វិគតភាវេន ឧបការកត្តា វិគតបច្ចយោ. យថាហ – ‘‘សមនន្តរវិគតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បដុប្បន្នានំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ វិគតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ.

អត្ថិ បច្ចយធម្មា ឯវ ច អវិគតភាវេន ឧបការកត្តា អវិគតបច្ចយោតិ វេទិតព្ពា. ទេសនាវិលាសេន បន តថា វិនេតព្ពវេនេយ្យវសេន វា អយំ ទុកោ វុត្តោ, អហេតុកទុកំ វត្វាបិ ហេតុវិប្បយុត្តទុកោ វិយាតិ.

អវិជ្ជាបច្ចយាសង្ខារបទវិត្ថារកថា

៦១៦. ឯវមិមេសុ ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ អយំ អវិជ្ជា,

បច្ចយោ ហោតិ បុញ្ញានំ, ទុវិធានេកធា បន;

បរេសំ បច្ឆិមានំ សា, ឯកធា បច្ចយោ មតាតិ.

តត្ថ បុញ្ញានំ ទុវិធាតិ អារម្មណបច្ចយេន ច ឧបនិស្សយបច្ចយេន ចាតិ ទ្វេធា បច្ចយោ ហោតិ. សា ហិ អវិជ្ជំ ខយតោ វយតោ សម្មសនកាលេ កាមាវចរានំ បុញ្ញាភិសង្ខារានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. អភិញ្ញាចិត្តេន សមោហចិត្តំ ជាននកាលេ រូបាវចរានំ. អវិជ្ជាសមតិក្កមត្ថាយ បន ទានាទីនិ ចេវ កាមាវចរបុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ បូរេន្តស្ស, រូបាវចរជ្ឈានានិ ច ឧប្បាទេន្តស្ស ទ្វិន្នម្បិ តេសំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. តថា អវិជ្ជាសម្មូឡ្ហត្តា កាមភវរូបភវសម្បត្តិយោ បត្ថេត្វា តានេវ បុញ្ញានិ ករោន្តស្ស.

អនេកធា បន បរេសន្តិ អបុញ្ញាភិសង្ខារានំ អនេកធា បច្ចយោ ហោតិ. កថំ? ឯសា ហិ អវិជ្ជំ អារព្ភ រាគាទីនំ ឧប្បជ្ជនកាលេ អារម្មណបច្ចយេន, គរុំកត្វា អស្សាទនកាលេ អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយេហិ, អវិជ្ជាសម្មូឡ្ហស្ស អនាទីនវទស្សាវិនោ បាណាតិបាតាទីនិ ករោន្តស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន, ទុតិយជវនាទីនំ អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយាសេវននត្ថិវិគតបច្ចយេហិ, យំកិញ្ចិ អកុសលំ ករោន្តស្ស ហេតុ សហជាត អញ្ញមញ្ញ និស្សយ សម្បយុត្ត អត្ថិ អវិគតបច្ចយេហីតិ អនេកធា បច្ចយោ ហោតិ.

បច្ឆិមានំ សា ឯកធា បច្ចយោ មតាតិ អានេញ្ជាភិសង្ខារានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេនេវ ឯកធា បច្ចយោ មតា. សោ បនស្សា ឧបនិស្សយភាវោ បុញ្ញាភិសង្ខារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ.

៦១៧. ឯត្ថាហ – កិំ បនាយមេកាវ អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ, ឧទាហុ អញ្ញេបិ បច្ចយា សន្តីតិ? កិំ បនេត្ថ, យទិ តាវ ឯកាវ, ឯកការណវាទោ អាបជ្ជតិ. អថញ្ញេបិ សន្តិ, ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ឯកការណនិទ្ទេសោ នុបបជ្ជតីតិ? ន នុបបជ្ជតិ. កស្មា? យស្មា –

ឯកំ ន ឯកតោ ឥធ, នានេកមនេកតោបិ នោ ឯកំ;

ផលមត្ថិ អត្ថិ បន ឯក-ហេតុផលទីបនេ អត្ថោ.

ឯកតោ ហិ ការណតោ ន ឥធ កិញ្ចិ ឯកំ ផលមត្ថិ, ន អនេកំ. នាបិ អនេកេហិ ការណេហិ ឯកំ. អនេកេហិ បន ការណេហិ អនេកមេវ ហោតិ. តថា ហិ អនេកេហិ ឧតុបថវីពីជសលិលសង្ខាតេហិ ការណេហិ អនេកមេវ រូបគន្ធរសាទិកំ អង្កុរសង្ខាតំ ផលំ ឧប្បជ្ជមានំ ទិស្សតិ. យំ បនេតំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឯកេកហេតុផលទីបនំ កតំ, តត្ថ អត្ថោ អត្ថិ, បយោជនំ វិជ្ជតិ.

ភគវា ហិ កត្ថចិ បធានត្តា, កត្ថចិ បាកដត្តា, កត្ថចិ អសាធារណត្តា ទេសនាវិលាសស្ស ច វេនេយ្យានញ្ច អនុរូបតោ ឯកមេវ ហេតុំ វា ផលំ វា ទីបេតិ. ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ ហិ បធានត្តា ឯកមេវ ហេតុផលមាហ. ផស្សោ ហិ វេទនាយ បធានហេតុ យថាផស្សំ វេទនា វវត្ថានតោ. វេទនា ច ផស្សស្ស បធានផលំ យថាវេទនំ ផស្សវវត្ថានតោ. ‘‘សេម្ហសមុដ្ឋានា អាពាធា’’តិ (អ. និ. ១០.៦០) បាកដត្តា ឯកំ ហេតុមាហ. បាកដោ ហិ ឯត្ថ សេម្ហោ, ន កម្មាទយោ. ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, អកុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ អយោនិសោមនសិការមូលកា’’តិ អសាធារណត្តា ឯកំ ហេតុមាហ. អសាធារណោ ហិ អយោនិសោមនសិការោ អកុសលានំ, សាធារណានិ វត្ថារម្មណាទីនីតិ. តស្មា អយមិធ អវិជ្ជា វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ វត្ថារម្មណសហជាតធម្មាទីសុ សង្ខារការណេសុ ‘‘អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ២.៥២) ច ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា អាសវសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៤) ច វចនតោ អញ្ញេសម្បិ តណ្ហាទីនំ សង្ខារហេតូនំ ហេតូតិ បធានត្តា, ‘‘អវិទ្វា, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាគតោ បុញ្ញាភិសង្ខារម្បិ អភិសង្ខរោតី’’តិ បាកដត្តា, អសាធារណត្តា ច សង្ខារានំ ហេតុភាវេន ទីបិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯតេនេវ ច ឯកេកហេតុផលទីបនបរិហារវចនេន សព្ពត្ថ ឯកេកហេតុផលទីបនេ បយោជនំ វេទិតព្ពន្តិ.

៦១៨. ឯត្ថាហ – ឯវំ សន្តេបិ ឯកន្តានិដ្ឋផលាយ សាវជ្ជាយ អវិជ្ជាយ កថំ បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារបច្ចយត្តំ យុជ្ជតិ? ន ហិ និម្ពពីជតោ ឧច្ឆុ ឧប្បជ្ជតីតិ. កថំ ន យុជ្ជិស្សតិ? លោកស្មិញ្ហិ –

វិរុទ្ធោ ចាវិរុទ្ធោ ច, សទិសាសទិសោ តថា;

ធម្មានំ បច្ចយោ សិទ្ធោ, វិបាកា ឯវ តេ ច ន.

ធម្មានំ ហិ ឋានសភាវកិច្ចាទិវិរុទ្ធោ ចាវិរុទ្ធោ ច បច្ចយោ លោកេ សិទ្ធោ. បុរិមចិត្តំ ហិ អបរចិត្តស្ស ឋានវិរុទ្ធោ បច្ចយោ, បុរិមសិប្បាទិសិក្ខា ច បច្ឆា បវត្តមានានំ សិប្បាទិកិរិយានំ. កម្មំ រូបស្ស សភាវវិរុទ្ធោ បច្ចយោ, ខីរាទីនិ ច ទធិអាទីនំ. អាលោកោ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស កិច្ចវិរុទ្ធោ, គុឡាទយោ ច អាសវាទីនំ. ចក្ខុរូបាទយោ បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ ឋានាវិរុទ្ធា បច្ចយា. បុរិមជវនាទយោ បច្ឆិមជវនាទីនំ សភាវាវិរុទ្ធា កិច្ចាវិរុទ្ធា ច.

យថា ច វិរុទ្ធាវិរុទ្ធា បច្ចយា សិទ្ធា, ឯវំ សទិសាសទិសាបិ. សទិសមេវ ហិ ឧតុអាហារសង្ខាតំ រូបំ រូបស្ស បច្ចយោ, សាលិពីជាទីនិ ច សាលិផលាទីនំ. អសទិសម្បិ រូបំ អរូបស្ស, អរូបញ្ច រូបស្ស បច្ចយោ ហោតិ, គោលោមាវិលោម-វិសាណ-ទធិតិលបិដ្ឋាទីនិ ច ទុព្ពា-សរភូតិណកាទីនំ. យេសញ្ច ធម្មានំ តេ វិរុទ្ធាវិរុទ្ធសទិសាសទិសបច្ចយា, ន តេ ធម្មា តេសំ ធម្មានំ វិបាកា ឯវ.

ឥតិ អយំ អវិជ្ជា វិបាកវសេន ឯកន្តានិដ្ឋផលា, សភាវវសេន ច សាវជ្ជាបិ សមានា សព្ពេសម្បិ ឯតេសំ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ យថានុរូបំ ឋានកិច្ចសភាវវិរុទ្ធាវិរុទ្ធបច្ចយវសេន, សទិសាសទិសបច្ចយវសេន ច បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. សោ ចស្សា បច្ចយភាវោ ‘‘យស្ស ហិ ទុក្ខាទីសុ អវិជ្ជាសង្ខាតំ អញ្ញាណំ អប្បហីនំ ហោតិ, សោ ទុក្ខេ តាវ បុព្ពន្តាទីសុ ច អញ្ញាណេន សំសារទុក្ខំ សុខសញ្ញាយ គហេត្វា តស្ស ហេតុភូតេ តិវិធេបិ សង្ខារេ អារភតី’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ ឯវ.

៦១៩. អបិច អយំ អញ្ញោបិ បរិយាយោ –

ចុតូបបាតេ សំសារេ, សង្ខារានញ្ច លក្ខណេ;

យោ បដិច្ចសមុប្បន្ន-ធម្មេសុ ច វិមុយ្ហតិ.

អភិសង្ខរោតិ សោ ឯតេ, សង្ខារេ តិវិធេ យតោ;

អវិជ្ជា បច្ចយោ តេសំ, តិវិធានម្បយំ តតោតិ.

កថំ បន យោ ឯតេសុ វិមុយ្ហតិ, សោ តិវិធេបេតេ សង្ខារេ ករោតីតិ ចេ. ចុតិយា តាវ វិមូឡ្ហោ ‘‘សព្ពត្ថ ខន្ធានំ ភេទោ មរណ’’ន្តិ ចុតិំ អគណ្ហន្តោ ‘‘សត្តោ មរតិ, សត្តស្ស ទេហន្តរសង្កមន’’ន្តិអាទីនិ វិកប្បេតិ.

ឧបបាតេ វិមូឡ្ហោ ‘‘សព្ពត្ថ ខន្ធានំ បាតុភាវោ ជាតី’’តិ ឧបបាតំ អគណ្ហន្តោ ‘‘សត្តោ ឧបបជ្ជតិ, សត្តស្ស នវសរីរបាតុភាវោ’’តិអាទីនិ វិកប្បេតិ.

សំសារេ វិមូឡ្ហោ យោ ឯស,

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ. –

ឯវំ វណ្ណិតោ សំសារោ, តំ ឯវំ អគណ្ហន្តោ ‘‘អយំ សត្តោ អស្មា លោកា បរំ លោកំ គច្ឆតិ, បរស្មា លោកា ឥមំ លោកំ អាគច្ឆតី’’តិអាទីនិ វិកប្បេតិ.

សង្ខារានំ លក្ខណេ វិមូឡ្ហោ សង្ខារានំ សភាវលក្ខណំ សាមញ្ញលក្ខណញ្ច អគណ្ហន្តោ សង្ខារេ អត្តតោ អត្តនិយតោ ធុវតោ សុខតោ សុភតោ វិកប្បេតិ.

បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មេសុ វិមូឡ្ហោ អវិជ្ជាទីហិ សង្ខារាទីនំ បវត្តិំ អគណ្ហន្តោ ‘‘អត្តា ជានាតិ វា ន ជានាតិ វា, សោ ឯវ ករោតិ ច ការេតិ ច. សោ បដិសន្ធិយំ ឧបបជ្ជតិ, តស្ស អណុឥស្សរាទយោ កលលាទិភាវេន សរីរំ សណ្ឋបេន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សម្បាទេន្តិ. សោ ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោ ផុសតិ, វេទិយតិ, តណ្ហីយតិ, ឧបាទិយតិ, ឃដិយតិ. សោ បុន ភវន្តរេ ភវតី’’តិ វា, ‘‘សព្ពេ សត្តា និយតិសង្គតិភាវបរិណតា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៨) វា វិកប្បេតិ.