១៨. ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិនិទ្ទេសោ

នាមរូបបរិគ្គហកថា

៦៦២. ឥទានិ យា ‘‘ឥមេសុ ភូមិភូតេសុ ធម្មេសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន ញាណបរិចយំ កត្វា ‘សីលវិសុទ្ធិ ចេវ ចិត្តវិសុទ្ធិ ចា’តិ ទ្វេ មូលភូតា វិសុទ្ធិយោ សម្បាទេតព្ពា’’តិ វុត្តា. តត្ថ សីលវិសុទ្ធិ នាម សុបរិសុទ្ធំ បាតិមោក្ខសំវរាទិចតុព្ពិធំ សីលំ, តញ្ច សីលនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតមេវ. ចិត្តវិសុទ្ធិ នាម សឧបចារា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ, តាបិ ចិត្តសីសេន វុត្តសមាធិនិទ្ទេសេ សព្ពាការេន វិត្ថារិតា ឯវ. តស្មា តា តត្ថ វិត្ថារិតនយេនេវ វេទិតព្ពា.

យំ បន វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ, កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ, មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, ញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ ឥមា បន បញ្ច វិសុទ្ធិយោ សរីរ’’ន្តិ, តត្ថ នាមរូបានំ យាថាវទស្សនំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ នាម.

៦៦៣. តំ សម្បាទេតុកាមេន សមថយានិកេន តាវ ឋបេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ អវសេសរូបារូបាវចរជ្ឈានានំ អញ្ញតរតោ វុដ្ឋាយ វិតក្កាទីនិ ឈានង្គានិ, តំសម្បយុត្តា ច ធម្មា លក្ខណរសាទិវសេន បរិគ្គហេតព្ពា. បរិគ្គហេត្វា សព្ពម្បេតំ អារម្មណាភិមុខំ នមនតោ នមនដ្ឋេន នាមន្តិ វវត្ថបេតព្ពំ.

តតោ យថា នាម បុរិសោ អន្តោគេហេ សប្បំ ទិស្វា តំ អនុពន្ធមានោ តស្ស អាសយំ បស្សតិ, ឯវមេវ អយម្បិ យោគាវចរោ តំ នាមំ ឧបបរិក្ខន្តោ ‘‘ឥទំ នាមំ កិំ និស្សាយ បវត្តតី’’តិ បរិយេសមានោ តស្ស និស្សយំ ហទយរូបំ បស្សតិ. តតោ ហទយរូបស្ស និស្សយភូតានិ, ភូតនិស្សិតានិ ច សេសុបាទាយរូបានីតិ រូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ. សោ សព្ពម្បេតំ រុប្បនតោ រូបន្តិ វវត្ថបេតិ. តតោ នមនលក្ខណំ នាមំ, រុប្បនលក្ខណំ រូបន្តិ សង្ខេបតោ នាមរូបំ វវត្ថបេតិ.

៦៦៤. សុទ្ធវិបស្សនាយានិកោ បន អយមេវ វា សមថយានិកោ ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តានំ តេសំ តេសំ ធាតុបរិគ្គហមុខានំ អញ្ញតរមុខវសេន សង្ខេបតោ វា វិត្ថារតោ វា ចតស្សោ ធាតុយោ បរិគ្គណ្ហាតិ. អថស្ស យាថាវសរសលក្ខណតោ អាវិភូតាសុ ធាតូសុ កម្មសមុដ្ឋានម្ហិ តាវ កេសេ ‘‘ចតស្សោ ធាតុយោ, វណ្ណោ, គន្ធោ, រសោ, ឱជា, ជីវិតំ, កាយប្បសាទោ’’តិ ឯវំ កាយទសកវសេន ទស រូបានិ, តត្ថេវ ភាវស្ស អត្ថិតាយ ភាវទសកវសេន ទស, តត្ថេវ អាហារសមុដ្ឋានំ ឱជដ្ឋមកំ, ឧតុសមុដ្ឋានំ, ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ អបរានិបិ ចតុវីសតីតិ ឯវំ ចតុសមុដ្ឋានេសុ ចតុវីសតិកោដ្ឋាសេសុ ចតុចត្តាលីស ចតុចត្តាលីស រូបានិ, សេទោ, អស្សុ, ខេឡោ, សិង្ឃាណិកាតិ ឥមេសុ បន ចតូសុ ឧតុចិត្តសមុដ្ឋានេសុ ទ្វិន្នំ ឱជដ្ឋមកានំ វសេន សោឡស សោឡស រូបានិ, ឧទរិយំ, ករីសំ, បុព្ពោ, មុត្តន្តិ ឥមេសុ ចតូសុ ឧតុសមុដ្ឋានេសុ ឧតុសមុដ្ឋានស្សេវ ឱជដ្ឋមកស្ស វសេន អដ្ឋ អដ្ឋ រូបានិ បាកដានិ ហោន្តីតិ. ឯស តាវ ទ្វត្តិំសាការេ នយោ.

យេ បន ឥមស្មិំ ទ្វត្តិំសាការេ អាវិភូតេ អបរេ ទស អាការា អាវិភវន្តិ. តត្ថ អសិតាទិបរិបាចកេ តាវ កម្មជេ តេជោកោដ្ឋាសម្ហិ ឱជដ្ឋមកញ្ចេវ ជីវិតញ្ចាតិ នវ រូបានិ, តថា ចិត្តជេ អស្សាសបស្សាសកោដ្ឋាសេបិ ឱជដ្ឋមកញ្ចេវ សទ្ទោ ចាតិ នវ, សេសេសុ ចតុសមុដ្ឋានេសុ អដ្ឋសុ ជីវិតនវកញ្ចេវ តីណិ ច ឱជដ្ឋមកានីតិ តេត្តិំស រូបានិ បាកដានិ ហោន្តិ.

តស្សេវំ វិត្ថារតោ ទ្វាចត្តាលីសាការវសេន ឥមេសុ ភូតុបាទាយរូបេសុ បាកដេសុ ជាតេសុ វត្ថុទ្វារវសេន បញ្ច ចក្ខុទសកាទយោ, ហទយវត្ថុទសកញ្ចាតិ អបរានិបិ សដ្ឋិរូបានិ បាកដានិ ហោន្តិ. សោ សព្ពានិបិ តានិ រុប្បនលក្ខណេន ឯកតោ កត្វា ‘‘ឯតំ រូប’’ន្តិ បស្សតិ.

តស្សេវំ បរិគ្គហិតរូបស្ស ទ្វារវសេន អរូបធម្មា បាកដា ហោន្តិ. សេយ្យថិទំ – ទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណានិ, តិស្សោ មនោធាតុយោ, អដ្ឋសដ្ឋិ មនោវិញ្ញាណធាតុយោតិ ឯកាសីតិ លោកិយចិត្តានិ, អវិសេសេន ច តេហិ ចិត្តេហិ សហជាតោ ផស្សោ, វេទនា, សញ្ញា, ចេតនា, ជីវិតំ, ចិត្តដ្ឋិតិ, មនសិការោតិ ឥមេ សត្ត សត្ត ចេតសិកាតិ. លោកុត្តរចិត្តានិ បន នេវ សុទ្ធវិបស្សកស្ស, ន សមថយានិកស្ស បរិគ្គហំ គច្ឆន្តិ អនធិគតត្តាតិ. សោ សព្ពេបិ តេ អរូបធម្មេ នមនលក្ខណេន ឯកតោ កត្វា ‘‘ឯតំ នាម’’ន្តិ បស្សតិ. ឯវមេកោ ចតុធាតុវវត្ថានមុខេន វិត្ថារតោ នាមរូបំ វវត្ថបេតិ.

៦៦៥. អបរោ អដ្ឋារសធាតុវសេន. កថំ? ឥធ ភិក្ខុ អត្ថិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ ចក្ខុធាតុ…បេ… មនោវិញ្ញាណធាតូតិ ធាតុយោ អាវជ្ជិត្វា យំ លោកោ សេតកណ្ហមណ្ឌលវិចិត្តំ អាយតវិត្ថតំ អក្ខិកូបកេ ន្ហារុសុត្តកេន អាពទ្ធំ មំសបិណ្ឌំ ‘‘ចក្ខូ’’តិ សញ្ជានាតិ, តំ អគ្គហេត្វា ខន្ធនិទ្ទេសេ ឧបាទារូបេសុ វុត្តប្បការំ ចក្ខុបសាទំ ‘‘ចក្ខុធាតូ’’តិ វវត្ថបេតិ.

យានិ បនស្ស និស្សយភូតា ចតស្សោ ធាតុយោ, បរិវារកានិ ចត្តារិ វណ្ណ-គន្ធ-រស-ឱជា-រូបានិ, អនុបាលកំ ជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ នវ សហជាតរូបានិ, តត្ថេវ ឋិតានិ កាយទសកភាវទសកវសេន វីសតិ កម្មជរូបានិ, អាហារសមុដ្ឋានាទីនំ តិណ្ណំ ឱជដ្ឋមកានំ វសេន ចតុវីសតិ អនុបាទិន្នរូបានីតិ ឯវំ សេសានិ តេបណ្ណាស រូបានិ ហោន្តិ, ន តានិ ច ‘‘ចក្ខុធាតូ’’តិ វវត្ថបេតិ. ឯស នយោ សោតធាតុអាទីសុបិ. កាយធាតុយំ បន អវសេសានិ តេចត្តាលីស រូបានិ ហោន្តិ. កេចិ បន ឧតុចិត្តសមុដ្ឋានានិ សទ្ទេន សហ នវ នវ កត្វា បញ្ចចត្តាលីសាតិ វទន្តិ.

ឥតិ ឥមេ បញ្ច បសាទា, តេសញ្ច វិសយា រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពា បញ្ចាតិ ទស រូបានិ ទស ធាតុយោ ហោន្តិ. អវសេសរូបានិ ធម្មធាតុយេវ ហោន្តិ. ចក្ខុំ បន និស្សាយ រូបំ អារព្ភ បវត្តំ ចិត្តំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ នាមាតិ ឯវំ ទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណានិ បញ្ច វិញ្ញាណធាតុយោ ហោន្តិ. តីណិ មនោធាតុចិត្តានិ ឯកា មនោធាតុ, អដ្ឋសដ្ឋិ មនោវិញ្ញាណធាតុចិត្តានិ មនោវិញ្ញាណធាតូតិ សព្ពានិបិ ឯកាសីតិ លោកិយចិត្តានិ សត្ត វិញ្ញាណធាតុយោ. តំសម្បយុត្តា ផស្សាទយោ ធម្មធាតូតិ ឯវមេត្ថ អឌ្ឍេកាទស ធាតុយោ រូបំ, អឌ្ឍដ្ឋមា ធាតុយោ នាមន្តិ ឯវមេកោ អដ្ឋារសធាតុវសេន នាមរូបំ វវត្ថបេតិ.

៦៦៦. អបរោ ទ្វាទសាយតនវសេន. កថំ? ចក្ខុធាតុយំ វុត្តនយេនេវ ឋបេត្វា តេបណ្ណាស រូបានិ ចក្ខុបសាទមត្តំ ‘‘ចក្ខាយតន’’ន្តិ វវត្ថបេតិ. តត្ថ វុត្តនយេនេវ ច សោតឃានជិវ្ហាកាយធាតុយោ ‘‘សោតឃានជិវ្ហាកាយាយតនានី’’តិ, តេសំ វិសយភូតេ បញ្ចធម្មេ ‘‘រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនានី’’តិ, លោកិយសត្តវិញ្ញាណធាតុយោ ‘‘មនាយតន’’ន្តិ, តំសម្បយុត្តា ផស្សាទយោ សេសរូបញ្ច ‘‘ធម្មាយតន’’ន្តិ ឯវមេត្ថ អឌ្ឍេកាទស អាយតនានិ រូបំ, ទិយឌ្ឍអាយតនានិ នាមន្តិ ឯវមេកោ ទ្វាទសាយតនវសេន នាមរូបំ វវត្ថបេតិ.

៦៦៧. អបរោ តតោ សំខិត្តតរំ ខន្ធវសេន វវត្ថបេតិ. កថំ? ឥធ ភិក្ខុ ឥមស្មិំ សរីរេ ចតុសមុដ្ឋានា ចតស្សោ ធាតុយោ, តំនិស្សិតោ វណ្ណោ, គន្ធោ, រសោ, ឱជា, ចក្ខុបសាទាទយោ បញ្ច បសាទា, វត្ថុរូបំ, ភាវោ, ជីវិតិន្ទ្រិយំ, ទ្វិសមុដ្ឋានោ សទ្ទោតិ ឥមានិ សត្តរស រូបានិ សម្មសនុបគានិ និប្ផន្នានិ រូបរូបានិ. កាយវិញ្ញត្តិ, វចីវិញ្ញត្តិ, អាកាសធាតុ, រូបស្ស លហុតា, មុទុតា, កម្មញ្ញតា, ឧបចយោ, សន្តតិ, ជរតា, អនិច្ចតាតិ ឥមានិ បន ទស រូបានិ ន សម្មសនុបគានិ, អាការវិការអន្តរបរិច្ឆេទមត្តកានិ, ន និប្ផន្នរូបានិ, ន រូបរូបានិ. អបិច ខោ រូបានំ អាការវិការអន្តរបរិច្ឆេទមត្តតោ រូបន្តិ សង្ខំ គតានិ. ឥតិ សព្ពានិ បេតានិ សត្តវីសតិ រូបានិ រូបក្ខន្ធោ, ឯកាសីតិយា លោកិយចិត្តេហិ សទ្ធិំ ឧប្បន្នា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, តំសម្បយុត្តា សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, សង្ខារា សង្ខារក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ. ឥតិ រូបក្ខន្ធោ រូបំ, ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា នាមន្តិ ឯវមេកោ បញ្ចក្ខន្ធវសេន នាមរូបំ វវត្ថបេតិ.

៦៦៨. អបរោ ‘‘យំកិញ្ចិ រូបំ សព្ពំ រូបំ ចត្តារិ មហាភូតានិ ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូប’’ន្តិ (ម. និ. ១.៣៤៧; អ. និ. ១១.១៧) ឯវំ សំខិត្តេនេវ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ រូបំ បរិគ្គហេត្វា, តថា មនាយតនញ្ចេវ ធម្មាយតនេកទេសញ្ច នាមន្តិ បរិគ្គហេត្វា ‘‘ឥតិ ឥទញ្ច នាមំ ឥទញ្ច រូបំ, ឥទំ វុច្ចតិ នាមរូប’’ន្តិ សង្ខេបតោ នាមរូបំ វវត្ថបេតិ.

៦៦៩. សចេ បនស្ស តេន តេន មុខេន រូបំ បរិគ្គហេត្វា អរូបំ បរិគ្គណ្ហតោ សុខុមត្តា អរូបំ ន ឧបដ្ឋាតិ, តេន ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា រូបមេវ បុនប្បុនំ សម្មសិតព្ពំ មនសិកាតព្ពំ បរិគ្គហេតព្ពំ វវត្ថបេតព្ពំ. យថា យថា ហិស្ស រូបំ សុវិក្ខាលិតំ ហោតិ និជ្ជដំ សុបរិសុទ្ធំ, តថា តថា តទារម្មណា អរូបធម្មា សយមេវ បាកដា ហោន្តិ.

យថា ហិ ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស អបរិសុទ្ធេ អាទាសេ មុខនិមិត្តំ ឱលោកេន្តស្ស និមិត្តំ ន បញ្ញាយតិ, សោ ‘‘និមិត្តំ ន បញ្ញាយតី’’តិ ន អាទាសំ ឆឌ្ឌេតិ, អថ ខោ នំ បុនប្បុនំ បរិមជ្ជតិ. តស្ស បរិសុទ្ធេ អាទាសេ និមិត្តំ សយមេវ បាកដំ ហោតិ. យថា ច តេលត្ថិកោ តិលបិដ្ឋំ ទោណិយំ អាកិរិត្វា ឧទកេន បរិប្ផោសេត្វា ឯកវារំ ទ្វេវារំ បីឡនមត្តេន តេលេ អនិក្ខមន្តេ ន តិលបិដ្ឋំ ឆឌ្ឌេតិ, អថ ខោ នំ បុនប្បុនំ ឧណ្ហោទកេន បរិប្ផោសេត្វា មទ្ទិត្វា បីឡេតិ. តស្សេវំ ករោតោ វិប្បសន្នំ តិលតេលំ និក្ខមតិ. យថា វា បន ឧទកំ បសាទេតុកាមោ កតកដ្ឋិំ គហេត្វា អន្តោឃដេ ហត្ថំ ឱតារេត្វា ឯកទ្វេវារេ ឃំសនមត្តេន ឧទកេ អវិប្បសីទន្តេ ន កតកដ្ឋិំ ឆឌ្ឌេតិ, អថ ខោ នំ បុនប្បុនំ ឃំសតិ. តស្សេវំ ករោន្តស្ស កលលកទ្ទមំ សន្និសីទតិ. ឧទកំ អច្ឆំ ហោតិ វិប្បសន្នំ, ឯវមេវំ តេន ភិក្ខុនា ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា រូបមេវ បុនប្បុនំ សម្មសិតព្ពំ មនសិកាតព្ពំ បរិគ្គហេតព្ពំ វវត្ថបេតព្ពំ.

យថា យថា ហិស្ស រូបំ សុវិក្ខាលិតំ ហោតិ និជ្ជដំ សុបរិសុទ្ធំ, តថា តថា តប្បច្ចនីកកិលេសា សន្និសីទន្តិ, កទ្ទមុបរិ ឧទកំ វិយ ចិត្តំ បសន្នំ ហោតិ. តទារម្មណា អរូបធម្មា សយមេវ បាកដា ហោន្តិ. ឯវំ អញ្ញាហិបិ ឧច្ឆុចោរគោណទធិមច្ឆាទីហិ ឧបមាហិ អយមត្ថោ បកាសេតព្ពោ.

អរូបធម្មានំ ឧបដ្ឋានាការកថា

៦៧០. ឯវំ សុវិសុទ្ធរូបបរិគ្គហស្ស បនស្ស អរូបធម្មា តីហិ អាការេហិ ឧបដ្ឋហន្តិ ផស្សវសេន វា វេទនាវសេន វា វិញ្ញាណវសេន វា. កថំ? ឯកស្ស តាវ ‘‘បថវីធាតុ កក្ខឡលក្ខណា’’តិអាទិនា នយេន ធាតុយោ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស បឋមាភិនិបាតោ ផស្សោ, តំសម្បយុត្តា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, សទ្ធិំ ផស្សេន ចេតនា សង្ខារក្ខន្ធោ, ចិត្តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ ឧបដ្ឋាតិ. តថា ‘‘កេសេ បថវីធាតុ កក្ខឡលក្ខណា…បេ… អស្សាសបស្សាសេ បថវីធាតុ កក្ខឡលក្ខណា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៧) បឋមាភិនិបាតោ ផស្សោ, តំសម្បយុត្តា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… ចិត្តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ ឧបដ្ឋាតិ. ឯវំ អរូបធម្មា ផស្សវសេន ឧបដ្ឋហន្តិ.

ឯកស្ស ‘‘បថវីធាតុ កក្ខឡលក្ខណា’’តិ តទារម្មណរសានុភវនកវេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, តំសម្បយុត្តា សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, តំសម្បយុត្តោ ផស្សោ ច ចេតនា ច សង្ខារក្ខន្ធោ, តំសម្បយុត្តំ ចិត្តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ ឧបដ្ឋាតិ. តថា ‘‘កេសេ បថវីធាតុ កក្ខឡលក្ខណា …បេ… អស្សាសបស្សាសេ បថវីធាតុ កក្ខឡលក្ខណា’’តិ តទារម្មណរសានុភវនកវេទនា វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… តំសម្បយុត្តំ ចិត្តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ ឧបដ្ឋាតិ. ឯវំ វេទនាវសេន អរូបធម្មា ឧបដ្ឋហន្តិ.

អបរស្ស ‘‘បថវីធាតុ កក្ខឡលក្ខណា’’តិ អារម្មណបដិវិជាននំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, តំសម្បយុត្តា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, ផស្សោ ច ចេតនា ច សង្ខារក្ខន្ធោតិ ឧបដ្ឋាតិ. តថា ‘‘កេសេ បថវីធាតុ កក្ខឡលក្ខណា…បេ… អស្សាសបស្សាសេ បថវីធាតុ កក្ខឡលក្ខណា’’តិ អារម្មណបដិវិជាននំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, តំសម្បយុត្តា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, ផស្សោ ច ចេតនា ច សង្ខារក្ខន្ធោតិ ឧបដ្ឋាតិ. ឯវំ វិញ្ញាណវសេន អរូបធម្មា ឧបដ្ឋហន្តិ.

ឯតេនេវ ឧបាយេន ‘‘កម្មសមុដ្ឋានេ កេសេ បថវីធាតុ កក្ខឡលក្ខណា’’តិអាទិនា នយេន ទ្វាចត្តាលីសាយ ធាតុកោដ្ឋាសេសុ ចតុន្នំ ចតុន្នំ ធាតូនំ វសេន, សេសេសុ ច ចក្ខុធាតុអាទីសុ រូបបរិគ្គហមុខេសុ សព្ពំ នយភេទំ អនុគន្ត្វា យោជនា កាតព្ពា.

៦៧១. យស្មា ច ឯវំ សុវិសុទ្ធរូបបរិគ្គហស្សេវ តស្ស អរូបធម្មា តីហាការេហិ បាកដា ហោន្តិ. តស្មា សុវិសុទ្ធរូបបរិគ្គហេនេវ អរូបបរិគ្គហាយ យោគោ កាតព្ពោ, ន ឥតរេន. សចេ ហិ ឯកស្មិំ វា រូបធម្មេ ឧបដ្ឋិតេ ទ្វីសុ វា រូបំ បហាយ អរូបបរិគ្គហំ អារភតិ កម្មដ្ឋានតោ បរិហាយតិ, បថវីកសិណភាវនាយ វុត្តប្បការា បព្ពតេយ្យា គាវី វិយ. សុវិសុទ្ធរូបបរិគ្គហស្ស បន អរូបបរិគ្គហាយ យោគំ ករោតោ កម្មដ្ឋានំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ.

សោ ឯវំ ផស្សាទីនំ វសេន ឧបដ្ឋិតេ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធេ នាមន្តិ, តេសំ អារម្មណភូតានិ ចត្តារិ មហាភូតានិ, ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបំ រូបន្តិ វវត្ថបេតិ. ឥតិ អដ្ឋារស ធាតុយោ ទ្វាទសាយតនានិ បញ្ចក្ខន្ធាតិ សព្ពេបិ តេភូមកេ ធម្មេ ខគ្គេន សមុគ្គំ វិវរមានោ វិយ យមកតាលកន្ទំ ផាលយមានោ វិយ ច នាមញ្ច រូបញ្ចាតិ ទ្វេធា វវត្ថបេតិ. នាមរូបមត្តតោ ឧទ្ធំ អញ្ញោ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា ទេវោ វា ព្រហ្មា វា នត្ថីតិ និដ្ឋំ គច្ឆតិ.

សម្ពហុលសុត្តន្តសំសន្ទនា

៦៧២. សោ ឯវំ យាថាវសរសតោ នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា សុដ្ឋុតរំ ‘‘សត្តោ បុគ្គលោ’’តិ ឥមិស្សា លោកសមញ្ញាយ បហានត្ថាយ សត្តសម្មោហស្ស សមតិក្កមត្ថាយ អសម្មោហភូមិយំ ចិត្តំ ឋបនត្ថាយ សម្ពហុលសុត្តន្តវសេន ‘‘នាមរូបមត្តមេវិទំ, ន សត្តោ, ន បុគ្គលោ អត្ថី’’តិ ឯតមត្ថំ សំសន្ទេត្វា វវត្ថបេតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យថាបិ អង្គសម្ភារា, ហោតិ សទ្ទោ រថោ ឥតិ;

ឯវំ ខន្ធេសុ សន្តេសុ, ហោតិ សត្តោតិ សម្មុតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១៧១);

អបរម្បិ វុត្តំ, ‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, កដ្ឋញ្ច បដិច្ច វល្លិញ្ច បដិច្ច មត្តិកញ្ច បដិច្ច តិណញ្ច បដិច្ច អាកាសោ បរិវារិតោ អគារន្ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ, ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, អដ្ឋិញ្ច បដិច្ច ន្ហារុញ្ច បដិច្ច មំសញ្ច បដិច្ច ចម្មញ្ច បដិច្ច អាកាសោ បរិវារិតោ រូបន្ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ១.៣០៦).

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘ទុក្ខមេវ ហិ សម្ភោតិ, ទុក្ខំ តិដ្ឋតិ វេតិ ច;

នាញ្ញត្រ ទុក្ខា សម្ភោតិ, នាញ្ញំ ទុក្ខា និរុជ្ឈតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១៧១);

ឧបមាហិ នាមរូបវិភាវនា

៦៧៣. ឯវំ អនេកសតេហិ សុត្តន្តេហិ នាមរូបមេវ ទីបិតំ, ន សត្តោ ន បុគ្គលោ. តស្មា យថា អក្ខចក្កបញ្ជរឦសាទីសុ អង្គសម្ភារេសុ ឯកេនាការេន សណ្ឋិតេសុ រថោតិ វោហារមត្តំ ហោតិ, បរមត្ថតោ ឯកេកស្មិំ អង្គេ ឧបបរិក្ខិយមានេ រថោ នាម នត្ថិ. យថា ច កដ្ឋាទីសុ គេហសម្ភារេសុ ឯកេនាការេន អាកាសំ បរិវារេត្វា ឋិតេសុ គេហន្តិ វោហារមត្តំ ហោតិ, បរមត្ថតោ គេហំ នាម នត្ថិ. យថា ច អង្គុលិអង្គុដ្ឋាទីសុ ឯកេនាការេន ឋិតេសុ មុដ្ឋីតិ វោហារមត្តំ ហោតិ. ទោណិតន្តិអាទីសុ វីណាតិ. ហត្ថិអស្សាទីសុ សេនាតិ. បាការគេហគោបុរាទីសុ នគរន្តិ. ខន្ធសាខាបលាសាទីសុ ឯកេនាការេន ឋិតេសុ រុក្ខោតិ វោហារមត្តំ ហោតិ, បរមត្ថតោ ឯកេកស្មិំ អវយវេ ឧបបរិក្ខិយមានេ រុក្ខោ នាម នត្ថិ. ឯវមេវំ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សតិ ‘‘សត្តោ, បុគ្គលោ’’តិ វោហារមត្តំ ហោតិ, បរមត្ថតោ ឯកេកស្មិំ ធម្មេ ឧបបរិក្ខិយមានេ ‘‘អស្មីតិ វា អហន្តិ វា’’តិ គាហស្ស វត្ថុភូតោ សត្តោ នាម នត្ថិ. បរមត្ថតោ បន នាមរូបមត្តមេវ អត្ថីតិ. ឯវំ បស្សតោ ហិ ទស្សនំ យថាភូតទស្សនំ នាម ហោតិ.

៦៧៤. យោ បនេតំ យថាភូតទស្សនំ បហាយ ‘‘សត្តោ អត្ថី’’តិ គណ្ហាតិ. សោ តស្ស វិនាសំ អនុជានេយ្យ អវិនាសំ វា. អវិនាសំ អនុជានន្តោ សស្សតេ បតតិ. វិនាសំ អនុជានន្តោ ឧច្ឆេទេ បតតិ. កស្មា? ខីរន្វយស្ស ទធិនោ វិយ តទន្វយស្ស អញ្ញស្ស អភាវតោ. សោ ‘‘សស្សតោ សត្តោ’’តិ គណ្ហន្តោ ឱលីយតិ នាម. ‘‘ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ គណ្ហន្តោ អតិធាវតិ នាម. តេនាហ ភគវា –

‘‘ទ្វីហិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិគតេហិ បរិយុដ្ឋិតា ទេវមនុស្សា ឱលីយន្តិ ឯកេ, អតិធាវន្តិ ឯកេ, ចក្ខុមន្តោ ច បស្សន្តិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ឱលីយន្តិ ឯកេ? ភវារាមា, ភិក្ខវេ, ទេវមនុស្សា ភវរតា ភវសមុទិតា. តេសំ ភវនិរោធាយ ធម្មេ ទេសិយមានេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ នប្បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ នាធិមុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឱលីយន្តិ ឯកេ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អតិធាវន្តិ ឯកេ? ភវេនេវ ខោ បនេកេ អដ្ដីយមានា ហរាយមានា ជិគុច្ឆមានា វិភវំ អភិនន្ទន្តិ, យតោ កិរ ភោ អយំ អត្តា កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំមរណា, ឯតំ សន្តំ, ឯតំ បណីតំ, ឯតំ យាថាវន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អតិធាវន្តិ ឯកេ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ចក្ខុមន្តោ បស្សន្តិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភូតំ ភូតតោ បស្សតិ, ភូតំ ភូតតោ ទិស្វា ភូតស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុមន្តោ បស្សន្តី’’តិ (ឥតិវុ. ៤៩).

៦៧៥. តស្មា យថា ទារុយន្តំ សុញ្ញំ និជ្ជីវំ និរីហកំ, អថ ច បន ទារុរជ្ជុកសមាយោគវសេន គច្ឆតិបិ តិដ្ឋតិបិ. សឦហកំ សព្យាបារំ វិយ ខាយតិ, ឯវមិទំ នាមរូបម្បិ សុញ្ញំ និជ្ជីវំ និរីហកំ, អថ ច បន អញ្ញមញ្ញសមាយោគវសេន គច្ឆតិបិ តិដ្ឋតិបិ. សឦហកំ សព្យាបារំ វិយ ខាយតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘នាមញ្ច រូបញ្ច ឥធត្ថិ សច្ចតោ,

ន ហេត្ថ សត្តោ មនុជោ ច វិជ្ជតិ;

សុញ្ញំ ឥទំ យន្តមិវាភិសង្ខតំ,

ទុក្ខស្ស បុញ្ជោ តិណកដ្ឋសាទិសោ’’តិ.

ន កេវលញ្ចេតំ ទារុយន្តុបមាយ, អញ្ញាហិបិ នឡកលាបីអាទីហិ ឧបមាហិ វិភាវេតព្ពំ – យថា ហិ ទ្វីសុ នឡកលាបីសុ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ ឋបិតាសុ ឯកា ឯកិស្សា ឧបត្ថម្ភោ ហោតិ, ឯកិស្សា បតមានាយ ឥតរាបិ បតតិ, ឯវមេវំ បញ្ចវោការភវេ នាមរូបំ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ បវត្តតិ, ឯកំ ឯកស្ស ឧបត្ថម្ភោ ហោតិ. មរណវសេន ឯកស្មិំ បតមានេ ឥតរម្បិ បតតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘យមកំ នាមរូបញ្ច, ឧភោ អញ្ញោញ្ញនិស្សិតា;

ឯកស្មិំ ភិជ្ជមានស្មិំ, ឧភោ ភិជ្ជន្តិ បច្ចយា’’តិ.

៦៧៦. យថា ច ទណ្ឌាភិហតំ ភេរិំ និស្សាយ សទ្ទេ បវត្តមានេ អញ្ញា ភេរី, អញ្ញោ សទ្ទោ, ភេរិសទ្ទា អសម្មិស្សា, ភេរី សទ្ទេន សុញ្ញា, សទ្ទោ ភេរិយា សុញ្ញោ, ឯវមេវំ វត្ថុទ្វារារម្មណសង្ខាតំ រូបំ និស្សាយ នាមេ បវត្តមានេ អញ្ញំ រូបំ, អញ្ញំ នាមំ, នាមរូបា អសម្មិស្សា, នាមំ រូបេន សុញ្ញំ, រូបំ នាមេន សុញ្ញំ, អបិច ខោ ភេរិំ បដិច្ច សទ្ទោ វិយ រូបំ បដិច្ច នាមំ បវត្តតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ន ចក្ខុតោ ជាយរេ ផស្សបញ្ចមា,

ន រូបតោ នោ ច ឧភិន្នមន្តរា;

ហេតុំ បដិច្ចប្បភវន្តិ សង្ខតា,

យថាបិ សទ្ទោ បហដាយ ភេរិយា.

‘‘ន សោតតោ ជាយរេ ផស្សបញ្ចមា,

ន សទ្ទតោ នោ ច ឧភិន្នមន្តរា…បេ….

‘‘ន ឃានតោ ជាយរេ ផស្សបញ្ចមា,

ន គន្ធតោ នោ ច ឧភិន្នមន្តរា…បេ….

‘‘ន ជិវ្ហាតោ ជាយរេ ផស្សបញ្ចមា,

ន រសតោ នោ ច ឧភិន្នមន្តរា…បេ….

‘‘ន កាយតោ ជាយរេ ផស្សបញ្ចមា,

ន ផស្សតោ នោ ច ឧភិន្នមន្តរា…បេ….

‘‘ន វត្ថុរូបា បភវន្តិ សង្ខតា,

ន ចាបិ ធម្មាយតនេហិ និគ្គតា;

ហេតុំ បដិច្ចប្បភវន្តិ សង្ខតា,

យថាបិ សទ្ទោ បហដាយ ភេរិយា’’តិ.

៦៧៧. អបិចេត្ថ នាមំ និត្តេជំ ន សកេន តេជេន បវត្តិតុំ សក្កោតិ, ន ខាទតិ, ន បិវតិ, ន ព្យាហរតិ, ន ឥរិយាបថំ កប្បេតិ. រូបម្បិ និត្តេជំ ន សកេន តេជេន បវត្តិតុំ សក្កោតិ. ន ហិ តស្សា ខាទិតុកាមតា, នាបិ បិវិតុកាមតា, ន ព្យាហរិតុកាមតា, ន ឥរិយាបថំ កប្បេតុកាមតា, អថ ខោ នាមំ និស្សាយ រូបំ បវត្តតិ, រូបំ និស្សាយ នាមំ បវត្តតិ, នាមស្ស ខាទិតុកាមតាយ បិវិតុកាមតាយ ព្យាហរិតុកាមតាយ ឥរិយាបថំ កប្បេតុកាមតាយ សតិ រូបំ ខាទតិ, បិវតិ, ព្យាហរតិ, ឥរិយាបថំ កប្បេតិ.

ឥមស្ស បនត្ថស្ស វិភាវនត្ថាយ ឥមំ ឧបមំ ឧទាហរន្តិ – យថា ជច្ចន្ធោ ច បីឋសប្បី ច ទិសាបក្កមិតុកាមា អស្សុ, ជច្ចន្ធោ បីឋសប្បិំ ឯវមាហ ‘‘អហំ ខោ ភណេ, សក្កោមិ បាទេហិ បាទករណីយំ កាតុំ, នត្ថិ ច មេ ចក្ខូនិ យេហិ សមវិសមំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ. បីឋសប្បីបិ ជច្ចន្ធំ ឯវមាហ ‘‘អហំ ខោ ភណេ, សក្កោមិ ចក្ខុនា ចក្ខុករណីយំ កាតុំ, នត្ថិ ច មេ បាទានិ យេហិ អភិក្កមេយ្យំ វា បដិក្កមេយ្យំ វា’’តិ. សោ តុដ្ឋហដ្ឋោ ជច្ចន្ធោ បីឋសប្បិំ អំសកូដំ អារោបេសិ. បីឋសប្បី ជច្ចន្ធស្ស អំសកូដេ និសីទិត្វា ឯវមាហ ‘‘វាមំ មុញ្ច ទក្ខិណំ គណ្ហ, ទក្ខិណំ មុញ្ច វាមំ គណ្ហា’’តិ. តត្ថ ជច្ចន្ធោបិ និត្តេជោ ទុព្ពលោ ន សកេន តេជេន សកេន ពលេន គច្ឆតិ, បីឋសប្បីបិ និត្តេជោ ទុព្ពលោ ន សកេន តេជេន សកេន ពលេន គច្ឆតិ, ន ច តេសំ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ គមនំ នប្បវត្តតិ, ឯវមេវំ នាមម្បិ និត្តេជំ ន សកេន តេជេន ឧប្បជ្ជតិ, ន តាសុ តាសុ កិរិយាសុ បវត្តតិ. រូបម្បិ និត្តេជំ ន សកេន តេជេន ឧប្បជ្ជតិ, ន តាសុ តាសុ កិរិយាសុ បវត្តតិ, ន ច តេសំ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ ឧប្បត្តិ វា បវត្តិ វា ន ហោតិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ន សកេន ពលេន ជាយរេ,

នោបិ សកេន ពលេន តិដ្ឋរេ;

បរធម្មវសានុវត្តិនោ,

ជាយរេ សង្ខតា អត្តទុព្ពលា.

‘‘បរបច្ចយតោ ច ជាយរេ,

បរអារម្មណតោ សមុដ្ឋិតា;

អារម្មណបច្ចយេហិ ច,

បរធម្មេហិ ចិមេ បភាវិតា.

‘‘យថាបិ នាវំ និស្សាយ, មនុស្សា យន្តិ អណ្ណវេ;

ឯវមេវ រូបំ និស្សាយ, នាមកាយោ បវត្តតិ.

‘‘យថា ច មនុស្សេ និស្សាយ, នាវា គច្ឆតិ អណ្ណវេ;

ឯវមេវ នាមំ និស្សាយ, រូបកាយោ បវត្តតិ.

‘‘ឧភោ និស្សាយ គច្ឆន្តិ, មនុស្សា នាវា ច អណ្ណវេ;

ឯវំ នាមញ្ច រូបញ្ច, ឧភោ អញ្ញោញ្ញនិស្សិតា’’តិ.

ឯវំ នានានយេហិ នាមរូបំ វវត្ថាបយតោ សត្តសញ្ញំ អភិភវិត្វា អសម្មោហភូមិយំ ឋិតំ នាមរូបានំ យាថាវទស្សនំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធីតិ វេទិតព្ពំ. នាមរូបវវត្ថានន្តិបិ សង្ខារបរិច្ឆេទោតិបិ ឯតស្សេវ អធិវចនំ.

ឥតិ សាធុជនបាមោជ្ជត្ថាយ កតេ វិសុទ្ធិមគ្គេ

បញ្ញាភាវនាធិការេ

ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិនិទ្ទេសោ នាម

អដ្ឋារសមោ បរិច្ឆេទោ.