ទុក្ខនិទ្ទេសកថា

ជាតិនិទ្ទេសោ

សេយ្យថិទំ, អយញ្ហិ ជាតិ-សទ្ទោ អនេកត្ថោ. តថា ហេស ‘‘ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ’’តិ (ទី. និ. ១.២៤៤; បារា. ១២) ឯត្ថ ភវេ អាគតោ. ‘‘អត្ថិ, វិសាខេ, និគណ្ឋា នាម សមណជាតី’’តិ (អ. និ. ៣.៧១) ឯត្ថ និកាយេ. ‘‘ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតា’’តិ (ធាតុ. ៧១) ឯត្ថ សង្ខតលក្ខណេ. ‘‘យំ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បឋមំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, បឋមំ វិញ្ញាណំ បាតុភូតំ, តទុបាទាយ សាវស្ស ជាតី’’តិ (មហាវ. ១២៤) ឯត្ថ បដិសន្ធិយំ. ‘‘សម្បតិជាតោ, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ’’តិ (ម. និ. ៣.២០៧) ឯត្ថ បសូតិយំ. ‘‘អក្ខិត្តោ អនុបកុដ្ឋោ ជាតិវាទេនា’’តិ (ទី. និ. ១.៣៣១) ឯត្ថ កុលេ. ‘‘យតោហំ, ភគិនិ, អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៥១) ឯត្ថ អរិយសីលេ.

៥៣៨. ស្វាយមិធ គព្ភសេយ្យកានំ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ យាវ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមនំ, តាវ បវត្តេសុ ខន្ធេសុ. ឥតរេសំ បដិសន្ធិខន្ធេស្វេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ. អយម្បិ ច បរិយាយកថាវ. និប្បរិយាយតោ បន តត្ថ តត្ថ និព្ពត្តមានានំ សត្តានំ យេ យេ ខន្ធា បាតុភវន្តិ, តេសំ តេសំ បឋមបាតុភាវោ ជាតិ នាម.

សា បនេសា តត្ថ តត្ថ ភវេ បឋមាភិនិព្ពត្តិលក្ខណា, និយ្យាតនរសា, អតីតភវតោ ឥធ ឧម្មុជ្ជនបច្ចុបដ្ឋានា, ទុក្ខវិចិត្តតាបច្ចុបដ្ឋានា វា.

៥៣៩. កស្មា បនេសា ទុក្ខាតិ ចេ? អនេកេសំ ទុក្ខានំ វត្ថុភាវតោ. អនេកានិ ហិ ទុក្ខានិ. សេយ្យថិទំ – ទុក្ខទុក្ខំ, វិបរិណាមទុក្ខំ, សង្ខារទុក្ខំ, បដិច្ឆន្នទុក្ខំ, អប្បដិច្ឆន្នទុក្ខំ, បរិយាយទុក្ខំ, និប្បរិយាយទុក្ខន្តិ.

តត្ថ កាយិកចេតសិកា ទុក្ខា វេទនាសភាវតោ ច នាមតោ ច ទុក្ខត្តា ទុក្ខទុក្ខន្តិ វុច្ចតិ.

សុខា វេទនា វិបរិណាមេន ទុក្ខុប្បត្តិហេតុតោ វិបរិណាមទុក្ខំ.

ឧបេក្ខា វេទនា ចេវ អវសេសា ច តេភូមកា សង្ខារា ឧទយព្ពយប្បដិបីឡិតត្តា សង្ខារទុក្ខំ. កណ្ណសូលទន្តសូលរាគជបរិឡាហទោសជបរិឡាហាទិ កាយិកចេតសិកោ អាពាធោ បុច្ឆិត្វា ជានិតព្ពតោ ឧបក្កមស្ស ច អបាកដភាវតោ បដិច្ឆន្នទុក្ខំ នាម. អបាកដទុក្ខន្តិបិ វុច្ចតិ.

ទ្វត្តិំសកម្មការណាទិសមុដ្ឋានោ អាពាធោ អបុច្ឆិត្វាវ ជានិតព្ពតោ ឧបក្កមស្ស ច បាកដភាវតោ អប្បដិច្ឆន្នទុក្ខំ នាម. បាកដទុក្ខន្តិបិ វុច្ចតិ.

ឋបេត្វា ទុក្ខទុក្ខំ សេសំ ទុក្ខសច្ចវិភង្គេ អាគតំ ជាតិអាទិ សព្ពម្បិ តស្ស តស្ស ទុក្ខស្ស វត្ថុភាវតោ បរិយាយទុក្ខំ. ទុក្ខទុក្ខំ បន និប្បរិយាយទុក្ខន្តិ វុច្ចតិ.

តត្រាយំ ជាតិ យំ តំ ពាលបណ្ឌិតសុត្តាទីសុ (ម. និ. ៣.២៤៦ អាទយោ) ភគវតាបិ ឧបមាវសេន បកាសិតំ អាបាយិកំ ទុក្ខំ, យញ្ច សុគតិយម្បិ មនុស្សលោកេ គព្ភោក្កន្តិមូលកាទិភេទំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វត្ថុភាវតោ ទុក្ខា.

៥៤០. តត្រិទំ គព្ភោក្កន្តិមូលកាទិភេទំ ទុក្ខំ – អយំ ហិ សត្តោ មាតុកុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តមានោ ន ឧប្បលបទុមបុណ្ឌរីកាទីសុ និព្ពត្តតិ, អថ ខោ ហេដ្ឋា អាមាសយស្ស ឧបរិ បក្កាសយស្ស ឧទរបដលបិដ្ឋិកណ្ដកានំ វេមជ្ឈេ បរមសម្ពាធេ តិព្ពន្ធការេនានាកុណបគន្ធបរិភាវិតបរមទុគ្គន្ធបវនវិចរិតេ អធិមត្តជេគុច្ឆេ កុច្ឆិបទេសេ បូតិមច្ឆបូតិកុម្មាសចន្ទនិកាទីសុ កិមិ វិយ និព្ពត្តតិ. សោ តត្ថ និព្ពត្តោ ទស មាសេ មាតុកុច្ឆិសម្ភវេន ឧស្មនា បុដបាកំ វិយ បច្ចមានោ បិដ្ឋបិណ្ឌិ វិយ សេទិយមានោ សមិញ្ជនបសារណាទិរហិតោ អធិមត្តំ ទុក្ខមនុភោតីតិ, ឥទំ តាវ គព្ភោក្កន្តិមូលកំ ទុក្ខំ.

យំ បន សោ មាតុ សហសា ឧបក្ខលនគមននិសីទនវុដ្ឋានបរិវត្តនាទីសុ សុរាធុត្តហត្ថគតោ ឯឡកោ វិយ អហិតុណ្ឌិកហត្ថគតោ សប្បបោតកោ វិយ ច អាកឌ្ឍនបរិកឌ្ឍនឱធូនននិទ្ធូននាទិនា ឧបក្កមេន អធិមត្តំ ទុក្ខមនុភវតិ, យញ្ច មាតុ សីតូទកបានកាលេ សីតនរកុបបន្នោ វិយ, ឧណ្ហយាគុភត្តាទិអជ្ឈោហរណកាលេ អង្គារវុដ្ឋិសម្បរិកិណ្ណោ វិយ, លោណម្ពិលាទិអជ្ឈោហរណកាលេ ខារាបដិច្ឆកាទិកម្មការណបត្តោ វិយ តិព្ពំ ទុក្ខមនុភោតិ, ឥទំ គព្ភបរិហរណមូលកំ ទុក្ខំ.

យំ បនស្ស មូឡ្ហគព្ភាយ មាតុយា មិត្តាមច្ចសុហជ្ជាទីហិបិ អទស្សនារហេ ទុក្ខុប្បត្តិដ្ឋានេ ឆេទនផាលនាទីហិ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ គព្ភវិបត្តិមូលកំ ទុក្ខំ.

យំ វិជាយមានាយ មាតុយា កម្មជេហិ វាតេហិ បរិវត្តេត្វា នរកបបាតំ វិយ អតិភយានកំ យោនិមគ្គំ បដិបាតិយមានស្ស បរមសម្ពាធេន យោនិមុខេន តាឡច្ឆិគ្គឡេន វិយ និក្កឌ្ឍិយមានស្ស មហានាគស្ស នរកសត្តស្ស វិយ ច សង្ឃាតបព្ពតេហិ វិចុណ្ណិយមានស្ស ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ វិជាយនមូលកំ ទុក្ខំ.

យំ បន ជាតស្ស តរុណវណសទិសសុខុមាលសរីរស្ស ហត្ថគហណនហាបនធោវនចោឡបរិមជ្ជនាទិកាលេ សូចិមុខខុរធារាហិ វិជ្ឈនផាលនសទិសំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ មាតុកុច្ឆិតោ ពហិនិក្ខមនមូលកំ ទុក្ខំ.

យំ តតោ បរំ បវត្តិយំ អត្តនាវ អត្តានំ វធេន្តស្ស អចេលកវតាទិវសេន អាតាបនបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តស្ស, កោធវសេន អភុញ្ជន្តស្ស, ឧព្ពន្ធន្តស្ស ច ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ អត្តូបក្កមមូលកំ ទុក្ខំ. យំ បន បរតោ វធពន្ធនាទីនិ អនុភវន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ បរូបក្កមមូលកំ ទុក្ខន្តិ.

ឥតិ ឥមស្ស សព្ពស្សាបិ ទុក្ខស្ស អយំ ជាតិ វត្ថុមេវ ហោតិ.

៥៤១. តេនេតំ វុច្ចតិ –

ជាយេថ នោ ចេ នរកេសុ សត្តោ,

តត្តគ្គិទាហាទិកមប្បសយ្ហំ;

លភេថ ទុក្ខំ នុ កុហិំ បតិដ្ឋំ,

ឥច្ចាហ ទុក្ខាតិ មុនីធ ជាតិំ.

ទុក្ខំ តិរច្ឆេសុ កសាបតោទ-

ទណ្ឌាភិឃាតាទិភវំ អនេកំ;

យំ តំ កថំ តត្ថ ភវេយ្យ ជាតិំ,

វិនា តហិំ ជាតិ តតោបិ ទុក្ខា.

បេតេសុ ទុក្ខំ បន ខុប្បិបាសា-

វាតាតបាទិប្បភវំ វិចិត្តំ;

យស្មា អជាតស្ស ន តត្ថ អត្ថិ,

តស្មាបិ ទុក្ខំ មុនិ ជាតិមាហ.

តិព្ពន្ធការេ ច អសយ្ហសីតេ,

លោកន្តរេ យំ អសុរេសុ ទុក្ខំ;

ន តំ ភវេ តត្ថ ន ចស្ស ជាតិ,

យតោ អយំ ជាតិ តតោបិ ទុក្ខា.

យញ្ចាបិ គូថនរកេ វិយ មាតុគព្ភេ,

សត្តោ វសំ ចិរមតោ ពហិ និក្ខមញ្ច;

បប្បោតិ ទុក្ខមតិឃោរមិទម្បិ នត្ថិ,

ជាតិំ វិនា ឥតិបិ ជាតិ អយញ្ហិ ទុក្ខា.

កិំ ភាសិតេន ពហុនា ននុ យំ កុហិញ្ចិ,

អត្ថីធ កិញ្ចិទបិ ទុក្ខមិទំ កទាចិ;

នេវត្ថិ ជាតិវិរហេន យតោ មហេសិ,

ទុក្ខាតិ សព្ពបឋមំ ឥមមាហ ជាតិន្តិ.

អយំ តាវ ជាតិយំ វិនិច្ឆយោ.

ជរានិទ្ទេសោ

៥៤២. ជរាបិ ទុក្ខាតិ ឯត្ថ ទុវិធា ជរា សង្ខតលក្ខណញ្ច, ខណ្ឌិច្ចាទិសម្មតោ សន្តតិយំ ឯកភវបរិយាបន្នខន្ធបុរាណភាវោ ច, សា ឥធ អធិប្បេតា. សា បនេសា ជរា ខន្ធបរិបាកលក្ខណា, មរណូបនយនរសា, យោព្ពនវិនាសបច្ចុបដ្ឋានា. ទុក្ខា សង្ខារទុក្ខភាវតោ ចេវ ទុក្ខវត្ថុតោ ច. យំ ហិ អង្គបច្ចង្គសិថិលីភាវឥន្ទ្រិយវិការវិរូបតាយោព្ពនវិនាសពលូបឃាតសតិមតិវិប្បវាសបរបរិភវាទិអនេកបច្ចយំ កាយិកចេតសិកទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, ជរា តស្ស វត្ថុ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘អង្គានំ សិថិលីភាវា, ឥន្ទ្រិយានំ វិការតោ;

យោព្ពនស្ស វិនាសេន, ពលស្ស ឧបឃាតតោ.

‘‘វិប្បវាសា សតាទីនំ, បុត្តទារេហិ អត្តនោ;

អបសាទនីយតោ ចេវ, ភិយ្យោ ពាលត្តបត្តិយា.

‘‘បប្បោតិ ទុក្ខំ យំ មច្ចោ, កាយិកំ មានសំ តថា;

សព្ពមេតំ ជរាហេតុ, យស្មា តស្មា ជរា ទុខា’’តិ.

អយំ ជរាយំ វិនិច្ឆយោ.

មរណនិទ្ទេសោ

៥៤៣. មរណម្បិ ទុក្ខន្តិ ឯត្ថាបិ ទុវិធំ មរណំ សង្ខតលក្ខណញ្ច, យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ជរាមរណំ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិត’’ន្តិ (ធាតុ. ៧១). ឯកភវបរិយាបន្នជីវិតិន្ទ្រិយប្បពន្ធវិច្ឆេទោ ច, យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘និច្ចំ មរណតោ ភយ’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៨១). តំ ឥធ អធិប្បេតំ. ជាតិបច្ចយា មរណំ ឧបក្កមមរណំ សរសមរណំ អាយុក្ខយមរណំ បុញ្ញក្ខយមរណន្តិបិ តស្សេវ នាមំ. តយិទំ ចុតិលក្ខណំ, វិយោគរសំ, គតិវិប្បវាសបច្ចុបដ្ឋានំ. ទុក្ខស្ស បន វត្ថុភាវតោ ទុក្ខន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘បាបស្ស បាបកម្មាទិ-និមិត្តមនុបស្សតោ;

ភទ្ទស្សាបសហន្តស្ស, វិយោគំ បិយវត្ថុកំ;

មីយមានស្ស យំ ទុក្ខំ, មានសំ អវិសេសតោ.

សព្ពេសញ្ចាបិ យំ សន្ធិ-ពន្ធនច្ឆេទនាទិកំ;

វិតុជ្ជមានមម្មានំ, ហោតិ ទុក្ខំ សរីរជំ.

អសយ្ហមប្បតិការំ, ទុក្ខស្សេតស្សិទំ យតោ;

មរណំ វត្ថុ តេនេតំ, ទុក្ខមិច្ចេវ ភាសិត’’ន្តិ.

អយំ មរណេ វិនិច្ឆយោ.

សោកាទិនិទ្ទេសា

៥៤៤. សោកាទីសុ សោកោ នាម ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស ចិត្តសន្តាបោ. សោ កិញ្ចាបិ អត្ថតោ ទោមនស្សមេវ ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ អន្តោនិជ្ឈានលក្ខណោ, ចេតសោ បរិជ្ឈាបនរសោ, អនុសោចនបច្ចុបដ្ឋានោ. ទុក្ខោ បន ទុក្ខទុក្ខតោ ទុក្ខវត្ថុតោ ច. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘សត្តានំ ហទយំ សោកោ, វិសសល្លំវ តុជ្ជតិ;

អគ្គិតត្តោវ នារាចោ, ភុសំវ ទហតេ បុន.

‘‘សមាវហតិ ច ព្យាធិ-ជរាមរណភេទនំ;

ទុក្ខម្បិ វិវិធំ យស្មា, តស្មា ទុក្ខោតិ វុច្ចតី’’តិ.

អយំ សោកេ វិនិច្ឆយោ.

បរិទេវោ

៥៤៥. បរិទេវោ នាម ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស វចីបលាបោ. សោ លាលប្បនលក្ខណោ, គុណទោសកិត្តនរសោ, សម្ភមបច្ចុបដ្ឋានោ. ទុក្ខោ បន សង្ខារទុក្ខភាវតោ ទុក្ខវត្ថុតោ ច. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘យំ សោកសល្លវិហតោ បរិទេវមានោ,

កណ្ឋោដ្ឋតាលុតលសោសជមប្បសយ្ហំ;

ភិយ្យោធិមត្តមធិគច្ឆតិយេវ ទុក្ខំ,

ទុក្ខោតិ តេន ភគវា បរិទេវមាហា’’តិ.

អយំ បរិទេវេ វិនិច្ឆយោ.

ទុក្ខំ

៥៤៦. ទុក្ខំ នាម កាយិកំ ទុក្ខំ, តំ កាយបីឡនលក្ខណំ, ទុប្បញ្ញានំ ទោមនស្សករណរសំ, កាយិកាពាធបច្ចុបដ្ឋានំ. ទុក្ខំ បន ទុក្ខទុក្ខតោ មានសទុក្ខាវហនតោ ច. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘បីឡេតិ កាយិកមិទំ, ទុក្ខញ្ច មានសំ ភិយ្យោ;

ជនយតិ យស្មា តស្មា, ទុក្ខន្តិ វិសេសតោ វុត្ត’’ន្តិ.

អយំ ទុក្ខេ វិនិច្ឆយោ.

ទោមនស្សំ

៥៤៧. ទោមនស្សំ នាម មានសំ ទុក្ខំ. តំ ចិត្តបីឡនលក្ខណំ, មនោវិឃាតរសំ, មានសព្យាធិបច្ចុបដ្ឋានំ. ទុក្ខំ បន ទុក្ខទុក្ខតោ កាយិកទុក្ខាវហនតោ ច. ចេតោទុក្ខសមប្បិតា ហិ កេសេ បកិរិយ កន្ទន្តិ, ឧរានិ បដិបិសន្តិ, អាវដ្ដន្តិ, វិវដ្ដន្តិ, ឧទ្ធំបាទំ បបតន្តិ, សត្ថំ អាហរន្តិ, វិសំ ខាទន្តិ, រជ្ជុយា ឧព្ពន្ធន្តិ, អគ្គិំ បវិសន្តីតិ តំ នានប្បការកំ ទុក្ខមនុភវន្តិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘បីឡេតិ យតោ ចិត្តំ, កាយស្ស ច បីឡនំ សមាវហតិ;

ទុក្ខន្តិ ទោមនស្សំ, វិទោមនស្សា តតោ អាហូ’’តិ.

អយំ ទោមនស្សេ វិនិច្ឆយោ.

ឧបាយាសោ

៥៤៨. ឧបាយាសោ នាម ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស អធិមត្តចេតោទុក្ខប្បភាវិតោ ទោសោយេវ. សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នោ ឯកោ ធម្មោតិ ឯកេ. សោ ចិត្តបរិទហនលក្ខណោ, និត្ថុននរសោ, វិសាទបច្ចុបដ្ឋានោ. ទុក្ខោ បន សង្ខារទុក្ខភាវតោ ចិត្តបរិទហនតោ កាយវិសាទនតោ ច. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ចិត្តស្ស ច បរិទហនា, កាយស្ស វិសាទនា ច អធិមត្តំ;

យំ ទុក្ខមុបាយាសោ, ជនេតិ ទុក្ខោ តតោ វុត្តោ’’តិ.

អយំ ឧបាយាសេ វិនិច្ឆយោ.

ឯត្ថ ច មន្ទគ្គិនា អន្តោភាជនេ បាកោ វិយ សោកោ. តិក្ខគ្គិនា បច្ចមានស្ស ភាជនតោ ពហិនិក្ខមនំ វិយ បរិទេវោ. ពហិនិក្ខន្តាវសេសស្ស និក្ខមិតុំ អប្បហោន្តស្ស អន្តោភាជនេយេវ យាវ បរិក្ខយា បាកោ វិយ ឧបាយាសោ ទដ្ឋព្ពោ.

អប្បិយសម្បយោគោ

៥៤៩. អប្បិយសម្បយោគោ នាម អមនាបេហិ សត្តសង្ខារេហិ សមោធានំ. សោ អនិដ្ឋសមោធានលក្ខណោ, ចិត្តវិឃាតករណរសោ, អនត្ថភាវបច្ចុបដ្ឋានោ. ទុក្ខោ បន ទុក្ខវត្ថុតោ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ទិស្វាវ អប្បិយេ ទុក្ខំ, បឋមំ ហោតិ ចេតសិ;

តទុបក្កមសម្ភូត-មថកាយេ យតោ ឥធ.

‘‘តតោ ទុក្ខទ្វយស្សាបិ, វត្ថុតោ សោ មហេសិនា;

ទុក្ខោ វុត្តោតិ វិញ្ញេយ្យោ, អប្បិយេហិ សមាគមោ’’តិ.

អយំ អប្បិយសម្បយោគេ វិនិច្ឆយោ.

បិយវិប្បយោគោ

៥៥០. បិយវិប្បយោគោ នាម មនាបេហិ សត្តសង្ខារេហិ វិនាភាវោ. សោ ឥដ្ឋវត្ថុវិយោគលក្ខណោ, សោកុប្បាទនរសោ, ព្យសនបច្ចុបដ្ឋានោ. ទុក្ខោ បន សោកទុក្ខស្ស វត្ថុតោ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ញាតិធនាទិវិយោគា,

សោកសរសមប្បិតា វិតុជ្ជន្តិ;

ពាលា យតោ តតោ យំ,

ទុក្ខោតិ មតោ បិយវិប្បយោគោ’’តិ.

អយំ បិយវិប្បយោគេ វិនិច្ឆយោ.

ឥច្ឆិតាលាភោ

៥៥១. យម្បិច្ឆំ ន លភតីតិ ឯត្ថ ‘‘អហោ វត មយំ ន ជាតិធម្មា អស្សាមា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៩៨; វិភ. ២០១) អលព្ភនេយ្យវត្ថូសុ ឥច្ឆាវ យម្បិច្ឆំ ន លភតិ, តម្បិ ទុក្ខន្តិ វុត្តា. សា អលព្ភនេយ្យវត្ថុឥច្ឆនលក្ខណា, តប្បរិយេសនរសា, តេសំ អប្បត្តិបច្ចុបដ្ឋានា. ទុក្ខា បន ទុក្ខវត្ថុតោ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘តំ តំ បត្ថយមានានំ, តស្ស តស្ស អលាភតោ;

យំ វិឃាតមយំ ទុក្ខំ, សត្តានំ ឥធ ជាយតិ.

‘‘អលព្ភនេយ្យវត្ថូនំ, បត្ថនា តស្ស ការណំ;

យស្មា តស្មា ជិនោ ទុក្ខំ, ឥច្ឆិតាលាភមព្រវី’’តិ.

អយំ ឥច្ឆិតាលាភេ វិនិច្ឆយោ.

បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា

៥៥២. សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខាតិ ឯត្ថ បន –

ជាតិប្បភុតិកំ ទុក្ខំ, យំ វុត្តមិធ តាទិនា;

អវុត្តំ យញ្ច តំ សព្ពំ, វិនា ឯតេ ន វិជ្ជតិ.

យស្មា តស្មា ឧបាទាន-ក្ខន្ធា សង្ខេបតោ ឥមេ;

ទុក្ខាតិ វុត្តា ទុក្ខន្ត-ទេសកេន មហេសិនា.

តថា ហិ ឥន្ធនមិវ បាវកោ, លក្ខមិវ បហរណានិ, គោរូបំ វិយ ឌំសមកសាទយោ, ខេត្តមិវ លាយកា, គាមំ វិយ គាមឃាតកា ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកមេវ ជាតិអាទយោ នានប្បការេហិ វិពាធេន្តា តិណលតាទីនិ វិយ ភូមិយំ, បុប្ផផលបល្លវានិ វិយ រុក្ខេសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុយេវ និព្ពត្តន្តិ. ឧបាទានក្ខន្ធានញ្ច អាទិទុក្ខំ ជាតិ, មជ្ឈេទុក្ខំ ជរា, បរិយោសានទុក្ខំ មរណំ, មារណន្តិកទុក្ខាភិឃាតេន បរិឌយ្ហនទុក្ខំ សោកោ, តទសហនតោ លាលប្បនទុក្ខំ បរិទេវោ, តតោ ធាតុក្ខោភសង្ខាតអនិដ្ឋផោដ្ឋព្ពសមាយោគតោ កាយស្ស អាពាធនទុក្ខំ ទុក្ខំ, តេន ពាធិយមានានំ បុថុជ្ជនានំ តត្ថ បដិឃុប្បត្តិតោ ចេតោពាធនទុក្ខំ ទោមនស្សំ, សោកាទិវុទ្ធិយា ជនិតវិសាទានំ អនុត្ថុននទុក្ខំ ឧបាយាសោ, មនោរថវិឃាតប្បត្តានំ ឥច្ឆាវិឃាតទុក្ខំ ឥច្ឆិតាលាភោតិ ឯវំ នានប្បការតោ ឧបបរិក្ខិយមានា ឧបាទានក្ខន្ធាវ ទុក្ខាតិ. យទេតំ ឯកមេកំ ទស្សេត្វា វុច្ចមានំ អនេកេហិបិ កប្បេហិ ន សក្កា អសេសតោ វត្តុំ, តស្មា តំ សព្ពម្បិ ទុក្ខំ ឯកជលពិន្ទុម្ហិ សកលសមុទ្ទជលរសំ វិយ យេសុ កេសុចិ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សំខិបិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ ភគវា អវោចាតិ. អយំ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ វិនិច្ឆយោ.

អយំ តាវ ទុក្ខនិទ្ទេសេ នយោ.

សមុទយនិទ្ទេសកថា

៥៥៣. សមុទយនិទ្ទេសេ បន យាយំ តណ្ហាតិ យា អយំ តណ្ហា. បោនោព្ភវិកាតិ បុនព្ភវករណំ បុនោព្ភវោ, បុនោព្ភវោ សីលមេតិស្សាតិ បោនោព្ភវិកា. នន្ទីរាគេន សហគតាតិ នន្ទីរាគសហគតា, នន្ទីរាគេន សទ្ធិំ អត្ថតោ ឯកត្តមេវ គតាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្រ តត្រាភិនន្ទិនីតិ យត្រ យត្រ អត្តភាវោ និព្ពត្តតិ, តត្រ តត្រាភិនន្ទិនី. សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ, តស្ស សា កតមាតិ ចេតិ អត្ថោ. កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហាតិ ឥមា បដិច្ចសមុប្បាទនិទ្ទេសេ អាវិភវិស្សន្តិ. ឥធ បនាយំ តិវិធាបិ ទុក្ខសច្ចស្ស និព្ពត្តកដ្ឋេន ឯកត្តំ ឧបនេត្វា ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចន្តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

អយំ សមុទយនិទ្ទេសេ នយោ.

និរោធនិទ្ទេសកថា

៥៥៤. ទុក្ខនិរោធនិទ្ទេសេ យោ តស្សាយេវ តណ្ហាយាតិអាទិនា នយេន សមុទយនិរោធោ វុត្តោ, សោ កស្មាតិ ចេ? សមុទយនិរោធេន ទុក្ខនិរោធោ. សមុទយនិរោធេន ហិ ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, ន អញ្ញថា. តេនាហ –

‘‘យថាបិ មូលេ អនុបទ្ទវេ ទឡ្ហេ,

ឆិន្នោបិ រុក្ខោ បុនទេវ រូហតិ;

ឯវម្បិ តណ្ហានុសយេ អនូហតេ,

និព្ពត្តតី ទុក្ខមិទំ បុនប្បុន’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៣៨);

ឥតិ យស្មា សមុទយនិរោធេនេវ ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, តស្មា ភគវា ទុក្ខនិរោធំ ទេសេន្តោ សមុទយនិរោធេនេវ ទេសេសិ. សីហសមានវុត្តិនោ ហិ តថាគតា. តេ ទុក្ខំ និរោធេន្តា ទុក្ខនិរោធញ្ច ទេសេន្តា ហេតុម្ហិ បដិបជ្ជន្តិ, ន ផលេ. សុវានវុត្តិនោ បន តិត្ថិយា. តេ ទុក្ខំ និរោធេន្តា ទុក្ខនិរោធញ្ច ទេសេន្តា អត្តកិលមថានុយោគទេសនាទីហិ ផលេ បដិបជ្ជន្តិ, ន ហេតុម្ហីតិ. ឯវំ តាវ ទុក្ខនិរោធស្ស សមុទយនិរោធវសេន ទេសនាយ បយោជនំ វេទិតព្ពំ.

៥៥៥. អយំ បនត្ថោ – តស្សាយេវ តណ្ហាយាតិ តស្សា ‘‘បោនោព្ភវិកា’’តិ វត្វា កាមតណ្ហាទិវសេន វិភត្តតណ្ហាយ. វិរាគោ វុច្ចតិ មគ្គោ. ‘‘វិរាគា វិមុច្ចតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤៥; សំ. និ. ៣.១៤) ហិ វុត្តំ. វិរាគេន និរោធោ វិរាគនិរោធោ. អនុសយសមុគ្ឃាតតោ អសេសោ វិរាគនិរោធោ អសេសវិរាគនិរោធោ. អថ វា វិរាគោតិ បហានំ វុច្ចតិ, តស្មា អសេសោ វិរាគោ អសេសោ និរោធោតិ ឯវម្បេត្ថ យោជនា ទដ្ឋព្ពា. អត្ថតោ បន សព្ពានេវ ឯតានិ និព្ពានស្ស វេវចនានិ. បរមត្ថតោ ហិ ទុក្ខនិរោធោ អរិយសច្ចន្តិ និព្ពានំ វុច្ចតិ. យស្មា បន តំ អាគម្ម តណ្ហា វិរជ្ជតិ ចេវ និរុជ្ឈតិ ច, តស្មា វិរាគោតិ ច និរោធោតិ ច វុច្ចតិ. យស្មា ច តទេវ អាគម្ម តស្សា ចាគាទយោ ហោន្តិ, កាមគុណាលយេសុ ចេត្ថ ឯកោបិ អាលយោ នត្ថិ, តស្មា ‘‘ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ’’តិ វុច្ចតិ.

៥៥៦. តយិទំ សន្តិលក្ខណំ, អច្ចុតិរសំ, អស្សាសករណរសំ វា, អនិមិត្តបច្ចុបដ្ឋានំ, និប្បបញ្ចបច្ចុបដ្ឋានំ វា.

និព្ពានកថា

៥៥៧. នត្ថេវ និព្ពានំ, សសវិសាណំ វិយ អនុបលព្ភនីយតោតិ ចេ? ន, ឧបាយេន ឧបលព្ភនីយតោ. ឧបលព្ភតិ ហិ តំ តទនុរូបបដិបត្តិសង្ខាតេន ឧបាយេន, ចេតោបរិយញាណេន បរេសំ លោកុត្តរចិត្តំ វិយ, តស្មា ‘‘អនុបលព្ភនីយតោ នត្ថី’’តិ ន វត្តព្ពំ. ន ហិ ‘‘យំ ពាលបុថុជ្ជនា ន ឧបលភន្តិ, តំ នត្ថី’’តិ វត្តព្ពំ.

៥៥៨. អបិច និព្ពានំ នត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ, កស្មា? បដិបត្តិយា វញ្ឈភាវាបជ្ជនតោ. អសតិ ហិ និព្ពានេ សម្មាទិដ្ឋិបុរេជវាយ សីលាទិខន្ធត្តយសង្គហាយ សម្មាបដិបត្តិយា វញ្ឈភាវោ អាបជ្ជតិ. ន ចាយំ វញ្ឈា, និព្ពានបាបនតោតិ. ន បដិបត្តិយា វញ្ឈភាវាបត្តិ, អភាវបាបកត្តាតិ ចេ. ន, អតីតានាគតាភាវេបិ និព្ពានបត្តិយា អភាវតោ. វត្តមានានម្បិ អភាវោ និព្ពានន្តិ ចេ. ន, តេសំ អភាវាសម្ភវតោ, អភាវេ ច អវត្តមានភាវាបជ្ជនតោ, វត្តមានក្ខន្ធនិស្សិតមគ្គក្ខណេ ច សោបាទិសេសនិព្ពានធាតុប្បត្តិយា អភាវទោសតោ. តទា កិលេសានំ អវត្តមានត្តា ន ទោសោតិ ចេ. ន, អរិយមគ្គស្ស និរត្ថកភាវាបជ្ជនតោ. ឯវញ្ហិ សតិ អរិយមគ្គក្ខណតោ បុព្ពេបិ កិលេសា ន សន្តីតិ អរិយមគ្គស្ស និរត្ថកភាវោ អាបជ្ជតិ. តស្មា អការណមេតំ.

៥៥៩. ‘‘យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ’’តិអាទិវចនតោ (សំ. និ. ៤.៣១៥) ‘‘ខយោ និព្ពាន’’ន្តិ ចេ. ន, អរហត្តស្សាបិ ខយមត្តាបជ្ជនតោ. តម្បិ ហិ ‘‘យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ’’តិអាទិនា (ស. និ. ៤.៣១៥) នយេន និទ្ទិដ្ឋំ. កិញ្ច ភិយ្យោ និព្ពានស្ស ឥត្តរកាលាទិប្បត្តិទោសតោ. ឯវញ្ហិ សតិ និព្ពានំ ឥត្តរកាលំ, សង្ខតលក្ខណំ, សម្មាវាយាមនិរបេក្ខាធិគមនីយភាវញ្ច អាបជ្ជតិ. សង្ខតលក្ខណត្តាយេវ ច សង្ខតបរិយាបន្នំ, សង្ខតបរិយាបន្នត្តា រាគាទីហិ អគ្គីហិ អាទិត្តំ, អាទិត្តត្តា ទុក្ខញ្ចាតិបិ អាបជ្ជតិ. យស្មា ខយា បដ្ឋាយ ន ភិយ្យោ បវត្តិ នាម ហោតិ, តស្ស និព្ពានភាវតោ ន ទោសោតិ ចេ. ន, តាទិសស្ស ខយស្ស អភាវតោ. ភាវេបិ ចស្ស វុត្តប្បការទោសានតិវត្តនតោ, អរិយមគ្គស្ស ច និព្ពានភាវាបជ្ជនតោ. អរិយមគ្គោ ហិ ទោសេ ខីណេតិ, តស្មា ខយោតិ វុច្ចតិ. តតោ ច បដ្ឋាយ ន ភិយ្យោ ទោសានំ បវត្តីតិ.

អនុប្បត្តិនិរោធសង្ខាតស្ស បន ខយស្ស បរិយាយេន ឧបនិស្សយត្តា, យស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតិ តទុបចារេន ‘‘ខយោ’’តិ វុត្តំ. សរូបេនេវ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ. អតិសុខុមត្តា. អតិសុខុមតា ចស្ស ភគវតោ អប្បោសុក្កភាវាវហនតោ, អរិយេន ចក្ខុនា បស្សិតព្ពតោ ច សិទ្ធាតិ.

៥៦០. តយិទំ មគ្គសមង្គិនា បត្តព្ពតោ អសាធារណំ, បុរិមកោដិយា អភាវតោ អប្បភវំ. មគ្គភាវេ ភាវតោ ន អប្បភវន្តិ ចេ. ន, មគ្គេន អនុប្បាទនីយតោ. បត្តព្ពមេវ ហេតំ មគ្គេន, ន ឧប្បាទេតព្ពំ. តស្មា អប្បភវមេវ. អប្បភវត្តា អជរាមរណំ. បភវជរាមរណានំ អភាវតោ និច្ចំ.

និព្ពានស្សេវ អណុអាទីនម្បិ និច្ចភាវាបត្តីតិ ចេ. ន, ហេតុនោ អភាវា. និព្ពានស្ស និច្ចត្តា តេ និច្ចាតិ ចេ. ន, ហេតុលក្ខណស្ស អនុបបត្តិតោ. និច្ចា ឧប្បាទាទីនំ អភាវតោ និព្ពានំ វិយាតិ ចេ. ន, អណុអាទីនំ អសិទ្ធត្តា.

៥៦១. យថាវុត្តយុត្តិសព្ភាវតោ បន ឥទមេវ និច្ចំ, រូបសភាវាតិក្កមតោ អរូបំ. ពុទ្ធាទីនំ និដ្ឋាយ វិសេសាភាវតោ ឯកាវ និដ្ឋា. យេន ភាវនាយ បត្តំ, តស្ស កិលេសវូបសមំ, ឧបាទិសេសញ្ច ឧបាទាយ បញ្ញាបនីយត្តា សហ ឧបាទិសេសេន បញ្ញាបិយតីតិ សឧបាទិសេសំ. យោ ចស្ស សមុទយប្បហានេន ឧបហតាយតិកម្មផលស្ស ចរិមចិត្តតោ ច ឧទ្ធំ បវត្តិខន្ធានំ អនុប្បាទនតោ, ឧប្បន្នានញ្ច អន្តរធានតោ ឧបាទិសេសាភាវោ, តំ ឧបាទាយ បញ្ញាបនីយតោ នត្ថិ ឯត្ថ ឧបាទិសេសោតិ អនុបាទិសេសំ.

អសិថិលបរក្កមសិទ្ធេន ញាណវិសេសេន អធិគមនីយតោ, សព្ពញ្ញុវចនតោ ច បរមត្ថេន សភាវតោ និព្ពានំ នាវិជ្ជមានំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ.

ឥទំ ទុក្ខនិរោធនិទ្ទេសេ វិនិច្ឆយកថាមុខំ.

មគ្គនិទ្ទេសកថា

៥៦២. ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទានិទ្ទេសេ វុត្តា បន អដ្ឋ ធម្មា កាមំ ខន្ធនិទ្ទេសេបិ អត្ថតោ បកាសិតាយេវ, ឥធ បន នេសំ ឯកក្ខណេ បវត្តមានានំ វិសេសាវពោធនត្ថំ វទាម. សង្ខេបតោ ហិ ចតុសច្ចបដិវេធាយ បដិបន្នស្ស យោគិនោ និព្ពានារម្មណំ អវិជ្ជានុសយសមុគ្ឃាតកំ បញ្ញាចក្ខុ សម្មាទិដ្ឋិ. សា សម្មា ទស្សនលក្ខណា, ធាតុប្បកាសនរសា, អវិជ្ជន្ធការវិទ្ធំសនបច្ចុបដ្ឋានា. តថា សម្បន្នទិដ្ឋិនោ តំសម្បយុត្តំ មិច្ឆាសង្កប្បនិឃាតកំ ចេតសោ និព្ពានបទាភិនិរោបនំ សម្មាសង្កប្បោ. សោ សម្មា ចិត្តាភិនិរោបនលក្ខណោ, អប្បនារសោ, មិច្ឆាសង្កប្បប្បហានបច្ចុបដ្ឋានោ.

តថា បស្សតោ វិតក្កយតោ ច តំសម្បយុត្តាវ វចីទុច្ចរិតសមុគ្ឃាតិកា មិច្ឆាវាចាយ វិរតិ សម្មាវាចា នាម. សា បរិគ្គហលក្ខណា, វិរមណរសា, មិច្ឆាវាចាប្បហានបច្ចុបដ្ឋានា. តថា វិរមតោ តំសម្បយុត្តាវ មិច្ឆាកម្មន្តសមុច្ឆេទិកា បាណាតិបាតាទិវិរតិ សម្មាកម្មន្តោ នាម. សោ សមុដ្ឋាបនលក្ខណោ, វិរមណរសោ, មិច្ឆាកម្មន្តប្បហានបច្ចុបដ្ឋានោ. យា បនស្ស តេសំ សម្មាវាចាកម្មន្តានំ វិសុទ្ធិភូតា តំសម្បយុត្តាវ កុហនាទិឧបច្ឆេទិកា មិច្ឆាជីវវិរតិ, សោ សម្មាអាជីវោ នាម. សោ វោទានលក្ខណោ, ញាយាជីវបវត្តិរសោ, មិច្ឆាជីវប្បហានបច្ចុបដ្ឋានោ.

អថស្ស យោ តស្សា សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវសង្ខាតាយ សីលភូមិយំ បតិដ្ឋិតស្ស តទនុរូបោ តំសម្បយុត្តោវ កោសជ្ជសមុច្ឆេទកោ វីរិយារម្ភោ, ឯស សម្មាវាយាមោ នាម. សោ បគ្គហលក្ខណោ, អនុប្បន្នអកុសលានុប្បាទនាទិរសោ, មិច្ឆាវាយាមប្បហានបច្ចុបដ្ឋានោ. តស្សេវំ វាយមតោ តំសម្បយុត្តោវ មិច្ឆាសតិវិនិទ្ធុននោ ចេតសោ អសម្មោសោ សម្មាសតិ នាម. សា ឧបដ្ឋានលក្ខណា, អសម្មុស្សនរសា, មិច្ឆាសតិប្បហានបច្ចុបដ្ឋានា. ឯវំ អនុត្តរាយ សតិយា សំរក្ខិយមានចិត្តស្ស តំសម្បយុត្តាវ មិច្ឆាសមាធិវិទ្ធំសិកា ចិត្តេកគ្គតា សម្មាសមាធិ នាម. សោ អវិក្ខេបលក្ខណោ, សមាធានរសោ, មិច្ឆាសមាធិប្បហានបច្ចុបដ្ឋានោតិ. អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទានិទ្ទេសេ នយោ. ឯវមេត្ថ ជាតិអាទីនំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

៥៦៣. ញាណកិច្ចតោតិ សច្ចញាណស្ស កិច្ចតោបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ទុវិធំ ហិ សច្ចញាណំ – អនុពោធញាណំ បដិវេធញាណញ្ច. តត្ថ អនុពោធញាណំ លោកិយំ អនុស្សវាទិវសេន និរោធេ មគ្គេ ច បវត្តតិ. បដិវេធញាណំ លោកុត្តរំ និរោធមារម្មណំ កត្វា កិច្ចតោ ចត្តារិ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ. យថាហ – ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ បស្សតិ, ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតិ, ទុក្ខនិរោធម្បិ បស្សតិ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទម្បិ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១១០០) សព្ពំ វត្តព្ពំ. តំ បនស្ស កិច្ចំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយំ អាវិភវិស្សតិ.