១៣. អភិញ្ញានិទ្ទេសោ

ទិព្ពសោតធាតុកថា

៤០០. ឥទានិ ទិព្ពសោតធាតុយា និទ្ទេសក្កមោ អនុប្បត្តោ. តត្ថ តតោ បរាសុ ច តីសុ អភិញ្ញាសុ សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេតិអាទីនំ (ទី. និ. ១.២៤០ អាទយោ) អត្ថោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. សព្ពត្ថ បន វិសេសមត្តមេវ វណ្ណយិស្សាម. តត្រ ទិព្ពាយ សោតធាតុយាតិ ឯត្ថ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពា. ទេវានំ ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តា បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធា ឧបក្កិលេសវិមុត្តតាយ ទូរេបិ អារម្មណំ សម្បដិច្ឆនសមត្ថា ទិព្ពបសាទសោតធាតុ ហោតិ. អយញ្ចាបិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ វីរិយភាវនាពលនិព្ពត្តា ញាណសោតធាតុ តាទិសាយេវាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពា. អបិច ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តា អត្តនា ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាបិ ទិព្ពា. សវនដ្ឋេន និជ្ជីវដ្ឋេន ច សោតធាតុ. សោតធាតុកិច្ចករណេន ច សោតធាតុ វិយាតិបិ សោតធាតុ. តាយ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា.

វិសុទ្ធាយាតិ បរិសុទ្ធាយ និរុបក្កិលេសាយ. អតិក្កន្តមានុសិកាយាតិ មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា សទ្ទសវនេន មានុសិកំ មំសសោតធាតុំ អតិក្កន្តាយ វីតិវត្តិត្វា ឋិតាយ. ឧភោ សទ្ទេ សុណាតីតិ ទ្វេ សទ្ទេ សុណាតិ. កតមេ ទ្វេ? ទិព្ពេ ច មានុសេ ច, ទេវានញ្ច មនុស្សានញ្ច សទ្ទេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន បទេសបរិយាទានំ វេទិតព្ពំ. យេ ទូរេ សន្តិកេ ចាតិ យេ សទ្ទា ទូរេ បរចក្កវាឡេបិ យេ ច សន្តិកេ អន្តមសោ សទេហសន្និស្សិតបាណកសទ្ទាបិ, តេ សុណាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន និប្បទេសបរិយាទានំ វេទិតព្ពំ.

កថំ បនាយំ ឧប្បាទេតព្ពាតិ? តេន ភិក្ខុនា អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ បរិកម្មសមាធិចិត្តេន បឋមតរំ បកតិសោតបថេ ទូរេ ឱឡារិកោ អរញ្ញេ សីហាទីនំ សទ្ទោ អាវជ្ជិតព្ពោ. វិហារេ ឃណ្ឌិសទ្ទោ, ភេរិសទ្ទោ, សង្ខសទ្ទោ, សាមណេរទហរភិក្ខូនំ សព្ពថាមេន សជ្ឈាយន្តានំ សជ្ឈាយនសទ្ទោ, បកតិកថំ កថេន្តានំ ‘‘កិំ ភន្តេ, កិមាវុសោ’’តិអាទិសទ្ទោ, សកុណសទ្ទោ, វាតសទ្ទោ, បទសទ្ទោ, បក្កុថិតឧទកស្ស ចិច្ចិដាយនសទ្ទោ, អាតបេ សុស្សមានតាលបណ្ណសទ្ទោ, កុន្ថកិបិល្លិកាទិសទ្ទោតិ ឯវំ សព្ពោឡារិកតោ បភុតិ យថាក្កមេន សុខុមសទ្ទា អាវជ្ជិតព្ពា. តេន បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សទ្ទានំ សទ្ទនិមិត្តំ មនសិកាតព្ពំ. បច្ឆិមាយ, ឧត្តរាយ, ទក្ខិណាយ, ហេដ្ឋិមាយ, ឧបរិមាយ ទិសាយ, បុរត្ថិមាយ អនុទិសាយ, បច្ឆិមាយ, ឧត្តរាយ, ទក្ខិណាយ អនុទិសាយ សទ្ទានំ សទ្ទនិមិត្តំ មនសិកាតព្ពំ. ឱឡារិកានម្បិ សុខុមានម្បិ សទ្ទានំ សទ្ទនិមិត្តំ មនសិកាតព្ពំ. តស្ស តេ សទ្ទា បាកតិកចិត្តស្សាបិ បាកដា ហោន្តិ. បរិកម្មសមាធិចិត្តស្ស បន អតិវិយ បាកដា.

តស្សេវំ សទ្ទនិមិត្តំ មនសិករោតោ ឥទានិ ទិព្ពសោតធាតុ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ តេសុ សទ្ទេសុ អញ្ញតរំ អារម្មណំ កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មិំ និរុទ្ធេ ចត្តារិ បញ្ច វា ជវនានិ ជវន្តិ, យេសំ បុរិមានិ តីណិ ចត្តារិ វា បរិកម្មឧបចារានុលោមគោត្រភុនាមកានិ កាមាវចរានិ, ចតុត្ថំ បញ្ចមំ វា អប្បនាចិត្តំ រូបាវចរំ ចតុត្ថជ្ឈានិកំ. តត្ថ យំ តេន អប្បនាចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នំ ញាណំ, អយំ ទិព្ពសោតធាតូតិ វេទិតព្ពា. តតោ បរំ តស្មិំ សោតេ បតិតោ ហោតិ. តំ ថាមជាតំ ករោន្តេន ‘‘ឯត្ថន្តរេ សទ្ទំ សុណាមី’’តិ ឯកង្គុលមត្តំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វឌ្ឍេតព្ពំ. តតោ ទ្វង្គុលចតុរង្គុលអដ្ឋង្គុលវិទត្ថិរតនអន្តោគព្ភបមុខបាសាទបរិវេណសង្ឃារាមគោចរគាមជនបទាទិវសេន យាវ ចក្កវាឡំ តតោ វា ភិយ្យោបិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា វឌ្ឍេតព្ពំ.

ឯវំ អធិគតាភិញ្ញោ ឯស បាទកជ្ឈានារម្មណេន ផុដ្ឋោកាសព្ភន្តរគតេបិ សទ្ទេ បុន បាទកជ្ឈានំ អសមាបជ្ជិត្វាបិ អភិញ្ញាញាណេន សុណាតិយេវ. ឯវំ សុណន្តោ ច សចេបិ យាវ ព្រហ្មលោកា សង្ខភេរិបណវាទិសទ្ទេហិ ឯកកោលាហលំ ហោតិ, បាដិយេក្កំ វវត្ថបេតុកាមតាយ សតិ អយំ សង្ខសទ្ទោ អយំ ភេរិសទ្ទោតិ វវត្ថបេតុំ សក្កោតិយេវាតិ.

ទិព្ពសោតធាតុកថា និដ្ឋិតា.

ចេតោបរិយញាណកថា

៤០១. ចេតោបរិយញាណកថាយ ចេតោបរិយញាណាយាតិ ឯត្ថ បរិយាតីតិ បរិយំ, បរិច្ឆិន្ទតីតិ អត្ថោ. ចេតសោ បរិយំ ចេតោបរិយំ. ចេតោបរិយញ្ច តំ ញាណញ្ចាតិ ចេតោបរិយញាណំ. តទត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. បរសត្តានន្តិ អត្តានំ ឋបេត្វា សេសសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ ឥទម្បិ ឥមិនា ឯកត្ថមេវ. វេនេយ្យវសេន បន ទេសនាវិលាសេន ច ព្យញ្ជននានត្តំ កតំ. ចេតសា ចេតោតិ អត្តនោ ចិត្តេន តេសំ ចិត្តំ. បរិច្ច បជានាតីតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា សរាគាទិវសេន នានប្បការតោ ជានាតិ.

កថំ បនេតំ ញាណំ ឧប្បាទេតព្ពន្តិ? ឯតញ្ហិ ទិព្ពចក្ខុវសេន ឥជ្ឈតិ, តំ ឯតស្ស បរិកម្មំ. តស្មា តេន ភិក្ខុនា អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពេន ចក្ខុនា បរស្ស ហទយរូបំ និស្សាយ វត្តមានស្ស លោហិតស្ស វណ្ណំ បស្សិត្វា ចិត្តំ បរិយេសិតព្ពំ. យទា ហិ សោមនស្សចិត្តំ វត្តតិ, តទា រត្តំ និគ្រោធបក្កសទិសំ ហោតិ. យទា ទោមនស្សចិត្តំ វត្តតិ, តទា កាឡកំ ជម្ពុបក្កសទិសំ. យទា ឧបេក្ខាចិត្តំ វត្តតិ, តទា បសន្នតិលតេលសទិសំ. តស្មា តេន ‘‘ឥទំ រូបំ សោមនស្សិន្ទ្រិយសមុដ្ឋានំ, ឥទំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយសមុដ្ឋានំ, ឥទំ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយសមុដ្ឋាន’’ន្តិ បរស្ស ហទយលោហិតវណ្ណំ បស្សិត្វា ចិត្តំ បរិយេសន្តេន ចេតោបរិយញាណំ ថាមគតំ កាតព្ពំ. ឯវំ ថាមគតេ ហិ តស្មិំ អនុក្កមេន សព្ពម្បិ កាមាវចរចិត្តំ រូបាវចរារូបាវចរចិត្តញ្ច បជានាតិ ចិត្តា ចិត្តមេវ សង្កមន្តោ វិនាបិ ហទយរូបទស្សនេន. វុត្តម្បិ ចេតំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អារុប្បេ បរស្ស ចិត្តំ ជានិតុកាមោ កស្ស ហទយរូបំ បស្សតិ, កស្សិន្ទ្រិយវិការំ ឱលោកេតីតិ? ន កស្សចិ. ឥទ្ធិមតោ វិសយោ ឯស យទិទំ យត្ថ កត្ថចិ ចិត្តំ អាវជ្ជន្តោ សោឡសប្បភេទំ ចិត្តំ ជានាតិ. អកតាភិនិវេសស្ស បន វសេន អយំ កថា’’តិ.

សរាគំ វា ចិត្តន្តិអាទីសុ បន អដ្ឋវិធំ លោភសហគតំ ចិត្តំ សរាគំ ចិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អវសេសំ ចតុភូមកំ កុសលាព្យាកតំ ចិត្តំ វីតរាគំ. ទ្វេ ទោមនស្សចិត្តានិ ទ្វេ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចចិត្តានីតិ ឥមានិ បន ចត្តារិ ចិត្តានិ ឥមស្មិំ ទុកេ សង្គហំ ន គច្ឆន្តិ. កេចិ បន ថេរា តានិបិ សង្គណ្ហន្តិ. ទុវិធំ បន ទោមនស្សចិត្តំ សទោសំ ចិត្តំ នាម. សព្ពម្បិ ចតុភូមកំ កុសលាព្យាកតំ វីតទោសំ. សេសានិ ទសាកុសលចិត្តានិ ឥមស្មិំ ទុកេ សង្គហំ ន គច្ឆន្តិ. កេចិ បន ថេរា តានិបិ សង្គណ្ហន្តិ.

សមោហំ វីតមោហន្តិ ឯត្ថ បន បាដិបុគ្គលិកនយេន វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតទ្វយមេវ សមោហំ, មោហស្ស បន សព្ពាកុសលេសុ សម្ភវតោ ទ្វាទសវិធម្បិ អកុសលចិត្តំ សមោហំ ចិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អវសេសំ វីតមោហំ. ថិនមិទ្ធានុគតំ បន សំខិត្តំ. ឧទ្ធច្ចានុគតំ វិក្ខិត្តំ. រូបាវចរារូបាវចរំ មហគ្គតំ. អវសេសំ អមហគ្គតំ. សព្ពម្បិ តេភូមកំ សឧត្តរំ. លោកុត្តរំ អនុត្តរំ. ឧបចារប្បត្តំ អប្បនាប្បត្តញ្ច សមាហិតំ. ឧភយមប្បត្តំ អសមាហិតំ. តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិបស្សទ្ធិនិស្សរណវិមុត្តិប្បត្តំ វិមុត្តំ. បញ្ចវិធម្បិ ឯតំ វិមុត្តិមប្បត្តំ អវិមុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥតិ ចេតោបរិយញាណលាភី ភិក្ខុ សព្ពប្បការម្បិ ឥទំ សរាគំ វា ចិត្តំ…បេ… អវិមុត្តំ វា ចិត្តំ អវិមុត្តំ ចិត្តន្តិ បជានាតីតិ.

ចេតោបរិយញាណកថា និដ្ឋិតា.

បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណកថា

៤០២. បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណកថាយំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណាយាតិ (ទី. និ. ១.២៤៤) បុព្ពេនិវាសានុស្សតិម្ហិ យំ ញាណំ, តទត្ថាយ. បុព្ពេនិវាសោតិ បុព្ពេ អតីតជាតីសុ និវុត្ថក្ខន្ធា. និវុត្ថាតិ អជ្ឈាវុត្ថា អនុភូតា អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា. និវុត្ថធម្មា វា. និវុត្ថាតិ គោចរនិវាសេន និវុត្ថា អត្តនោ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតា បរិច្ឆិន្នា, បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតាបិ វា ឆិន្នវដុមកានុស្សរណាទីសុ, តេ ពុទ្ធានំយេវ លព្ភន្តិ. បុព្ពេនិវាសានុស្សតីតិ យាយ សតិយា បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សា បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ. ញាណន្តិ តាយ សតិយា សម្បយុត្តញាណំ. ឯវមិមស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស អត្ថាយ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណាយ ឯតស្ស ញាណស្ស អធិគមាយ បត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អនេកវិហិតន្តិ អនេកវិធំ, អនេកេហិ វា បការេហិ បវត្តិតំ, សំវណ្ណិតន្តិ អត្ថោ. បុព្ពេនិវាសន្តិ សមនន្តរាតីតភវំ អាទិំ កត្វា តត្ថ តត្ថ និវុត្ថសន្តានំ. អនុស្សរតីតិ ខន្ធបដិបាដិវសេន ចុតិបដិសន្ធិវសេន វា អនុគន្ត្វា អនុគន្ត្វា សរតិ. ឥមញ្ហិ បុព្ពេនិវាសំ ឆ ជនា អនុស្សរន្តិ – តិត្ថិយា, បកតិសាវកា, មហាសាវកា, អគ្គសាវកា, បច្ចេកពុទ្ធា, ពុទ្ធាតិ.

តត្ថ តិត្ថិយា ចត្តាលីសំយេវ កប្បេ អនុស្សរន្តិ, ន តតោ បរំ. កស្មា, ទុព្ពលបញ្ញត្តា. តេសញ្ហិ នាមរូបបរិច្ឆេទវិរហិតត្តា ទុព្ពលា បញ្ញា ហោតិ. បកតិសាវកា កប្បសតម្បិ កប្បសហស្សម្បិ អនុស្សរន្តិយេវ, ពលវបញ្ញត្តា. អសីតិមហាសាវកា សតសហស្សកប្បេ អនុស្សរន្តិ. ទ្វេ អគ្គសាវកា ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ សតសហស្សញ្ច. បច្ចេកពុទ្ធា ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ សតសហស្សញ្ច. ឯត្តកោ ហិ ឯតេសំ អភិនីហារោ. ពុទ្ធានំ បន បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ.

តិត្ថិយា ច ខន្ធបដិបាដិមេវ សរន្តិ, បដិបាដិំ មុញ្ចិត្វា ចុតិបដិសន្ធិវសេន សរិតុំ ន សក្កោន្តិ. តេសញ្ហិ អន្ធានំ វិយ ឥច្ឆិតបទេសោក្កមនំ នត្ថិ. យថា បន អន្ធា យដ្ឋិំ អមុញ្ចិត្វាវ គច្ឆន្តិ, ឯវំ តេ ខន្ធានំ បដិបាដិំ អមុញ្ចិត្វាវ សរន្តិ. បកតិសាវកា ខន្ធបដិបាដិយាបិ អនុស្សរន្តិ ចុតិបដិសន្ធិវសេនបិ សង្កមន្តិ. តថា អសីតិមហាសាវកា. ទ្វិន្នំ បន អគ្គសាវកានំ ខន្ធបដិបាដិកិច្ចំ នត្ថិ. ឯកស្ស អត្តភាវស្ស ចុតិំ ទិស្វា បដិសន្ធិំ បស្សន្តិ, បុន អបរស្ស ចុតិំ ទិស្វា បដិសន្ធិន្តិ ឯវំ ចុតិបដិសន្ធិវសេនេវ សង្កមន្តា គច្ឆន្តិ. តថា បច្ចេកពុទ្ធា.

ពុទ្ធានំ បន នេវ ខន្ធបដិបាដិកិច្ចំ, ន ចុតិបដិសន្ធិវសេន សង្កមនកិច្ចំ អត្ថិ. តេសញ្ហិ អនេកាសុ កប្បកោដីសុ ហេដ្ឋា វា ឧបរិ វា យំ យំ ឋានំ ឥច្ឆន្តិ, តំ តំ បាកដមេវ ហោតិ. តស្មា អនេកាបិ កប្បកោដិយោ បេយ្យាលបាឡិំ វិយ សំខិបិត្វា យំ យំ ឥច្ឆន្តិ, តត្រ តត្រេវ ឱក្កមន្តា សីហោក្កន្តវសេន គច្ឆន្តិ. ឯវំ គច្ឆន្តានញ្ច នេសំ ញាណំ យថា នាម កតវាលវេធបរិចយស្ស សរភង្គសទិសស្ស ធនុគ្គហស្ស ខិត្តោ សរោ អន្តរា រុក្ខលតាទីសុ អសជ្ជមានោ លក្ខេយេវ បតតិ, ន សជ្ជតិ, ន វិរជ្ឈតិ, ឯវំ អន្តរន្តរាសុ ជាតីសុ ន សជ្ជតិ, ន វិរជ្ឈតិ, អសជ្ជមានំ អវិរជ្ឈមានំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំយេវ គណ្ហាតិ.

ឥមេសុ ច បន បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរណសត្តេសុ តិត្ថិយានំ បុព្ពេនិវាសទស្សនំ ខជ្ជុបនកបភាសទិសំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. បកតិសាវកានំ ទីបប្បភាសទិសំ. មហាសាវកានំ ឧក្កាបភាសទិសំ. អគ្គសាវកានំ ឱសធិតារកប្បភាសទិសំ. បច្ចេកពុទ្ធានំ ចន្ទប្បភាសទិសំ. ពុទ្ធានំ រស្មិសហស្សបដិមណ្ឌិតសរទសូរិយមណ្ឌលសទិសំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ.

តិត្ថិយានញ្ច បុព្ពេនិវាសានុស្សរណំ អន្ធានំ យដ្ឋិកោដិគមនំ វិយ ហោតិ. បកតិសាវកានំ ទណ្ឌកសេតុគមនំ វិយ. មហាសាវកានំ ជង្ឃសេតុគមនំ វិយ. អគ្គសាវកានំ សកដសេតុគមនំ វិយ. បច្ចេកពុទ្ធានំ មហាជង្ឃមគ្គគមនំ វិយ. ពុទ្ធានំ មហាសកដមគ្គគមនំ វិយ.

ឥមស្មិំ បន អធិការេ សាវកានំ បុព្ពេនិវាសានុស្សរណំ អធិប្បេតំ. តេន វុត្តំ ‘‘អនុស្សរតីតិ ខន្ធបដិបាដិវសេន ចុតិបដិសន្ធិវសេន វា អនុគន្ត្វា អនុគន្ត្វា សរតី’’តិ.

៤០៣. តស្មា ឯវមនុស្សរិតុកាមេន អាទិកម្មិកេន ភិក្ខុនា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តេន រហោគតេន បដិសល្លិនេន បដិបាដិយា ចត្តារិ ឈានានិ សមាបជ្ជិត្វា អភិញ្ញាបាទកចតុត្ថជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ សព្ពបច្ឆិមា និសជ្ជា អាវជ្ជិតព្ពា. តតោ អាសនបញ្ញាបនំ, សេនាសនប្បវេសនំ, បត្តចីវរបដិសាមនំ, ភោជនកាលោ, គាមតោ អាគមនកាលោ, គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិតកាលោ, គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋកាលោ, វិហារតោ និក្ខមនកាលោ, ចេតិយង្គណពោធិយង្គណវន្ទនកាលោ, បត្តធោវនកាលោ, បត្តបដិគ្គហណកាលោ, បត្តបដិគ្គហណតោ យាវ មុខធោវនា កតកិច្ចំ, បច្ចូសកាលេ កតកិច្ចំ, មជ្ឈិមយាមេ កតកិច្ចំ, បឋមយាមេ កតកិច្ចន្តិ ឯវំ បដិលោមក្កមេន សកលំ រត្តិន្ទិវំ កតកិច្ចំ អាវជ្ជិតព្ពំ. ឯត្តកំ បន បកតិចិត្តស្សបិ បាកដំ ហោតិ. បរិកម្មសមាធិចិត្តស្ស បន អតិបាកដមេវ.

សចេ បនេត្ថ កិញ្ចិ ន បាកដំ ហោតិ, បុន បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អាវជ្ជិតព្ពំ. ឯត្តកេន ទីបេ ជលិតេ វិយ បាកដំ ហោតិ. ឯវំ បដិលោមក្កមេនេវ ទុតិយទិវសេបិ តតិយចតុត្ថបញ្ចមទិវសេបិ ទសាហេបិ អឌ្ឍមាសេបិ មាសេបិ យាវ សំវច្ឆរាបិ កតកិច្ចំ អាវជ្ជិតព្ពំ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ទសវស្សានិ វីសតិវស្សានីតិ យាវ ឥមស្មិំ ភវេ អត្តនោ បដិសន្ធិ, តាវ អាវជ្ជន្តេន បុរិមភវេ ចុតិក្ខណេ បវត្តិតនាមរូបំ អាវជ្ជិតព្ពំ. បហោតិ ហិ បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ បឋមវារេនេវ បដិសន្ធិំ ឧគ្ឃាដេត្វា ចុតិក្ខណេ នាមរូបមារម្មណំ កាតុំ.

យស្មា បន បុរិមភវេ នាមរូបំ អសេសំ និរុទ្ធំ អញ្ញំ ឧប្បន្នំ, តស្មា តំ ឋានំ អាហុន្ទរិកំ អន្ធតមមិវ ហោតិ ទុទ្ទសំ ទុប្បញ្ញេន. តេនាបិ ‘‘ន សក្កោមហំ បដិសន្ធិំ ឧគ្ឃាដេត្វា ចុតិក្ខណេ បវត្តិតនាមរូបមារម្មណំ កាតុ’’ន្តិ ធុរនិក្ខេបោ ន កាតព្ពោ. តទេវ បន បាទកជ្ឈានំ បុនប្បុនំ សមាបជ្ជិតព្ពំ. តតោ ច វុដ្ឋាយ វុដ្ឋាយ តំ ឋានំ អាវជ្ជិតព្ពំ.

ឯវំ ករោន្តោ ហិ សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ កូដាគារកណ្ណិកត្ថាយ មហារុក្ខំ ឆិន្ទន្តោ សាខាបលាសច្ឆេទនមត្តេនេវ ផរសុធារាយ វិបន្នាយ មហារុក្ខំ ឆិន្ទិតុំ អសក្កោន្តោបិ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វាវ កម្មារសាលំ គន្ត្វា តិខិណំ ផរសុំ ការាបេត្វា បុន អាគន្ត្វា ឆិន្ទេយ្យ, បុន វិបន្នាយ ច បុនបិ តថេវ ការេត្វា ឆិន្ទេយ្យ. សោ ឯវំ ឆិន្ទន្តោ ឆិន្នស្ស ឆិន្នស្ស បុន ឆេតព្ពាភាវតោ អច្ឆិន្នស្ស ច ឆេទនតោ នចិរស្សេវ មហារុក្ខំ បាតេយ្យ, ឯវមេវំ បាទកជ្ឈានា វុដ្ឋាយ បុព្ពេ អាវជ្ជិតំ អនាវជ្ជិត្វា បដិសន្ធិមេវ អាវជ្ជន្តោ នចិរស្សេវ បដិសន្ធិំ ឧគ្ឃាដេត្វា ចុតិក្ខណេ បវត្តិតនាមរូបំ អារម្មណំ ករេយ្យាតិ. កដ្ឋផាលកកេសោហារកាទីហិបិ អយមត្ថោ ទីបេតព្ពោ.

តត្ថ បច្ឆិមនិសជ្ជតោ បភុតិ យាវ បដិសន្ធិតោ អារម្មណំ កត្វា បវត្តំ ញាណំ បុព្ពេនិវាសញាណំ នាម ន ហោតិ. តំ បន បរិកម្មសមាធិញាណំ នាម ហោតិ. អតីតំសញាណន្តិបិ ឯកេ វទន្តិ. តំ រូបាវចរំ សន្ធាយ ន យុជ្ជតិ. យទា បនស្ស ភិក្ខុនោ បដិសន្ធិំ អតិក្កម្ម ចុតិក្ខណេ បវត្តិតនាមរូបំ អារម្មណំ កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិញ្ច និរុទ្ធេ តទេវារម្មណំ កត្វា ចត្តារិ បញ្ច វា ជវនានិ ជវន្តិ. សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ បុរិមានិ បរិកម្មាទិនាមកានិ កាមាវចរានិ ហោន្តិ. បច្ឆិមំ រូបាវចរំ ចតុត្ថជ្ឈានិកំ អប្បនាចិត្តំ. តទាស្ស យំ តេន ចិត្តេន សហ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ នាម. តេន ញាណេន សម្បយុត្តាយ សតិយា អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ. សេយ្យថិទំ, ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ…បេ… ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតីតិ (ទី. និ. ១.២៤៤).

៤០៤. តត្ថ ឯកម្បិ ជាតិន្តិ ឯកម្បិ បដិសន្ធិមូលំ ចុតិបរិយោសានំ ឯកភវបរិយាបន្នំ ខន្ធសន្តានំ. ឯស នយោ ទ្វេបិ ជាតិយោតិអាទីសុបិ. អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេតិអាទីសុ បន បរិហាយមានោ កប្បោ សំវដ្ដកប្បោ, វឌ្ឍមានោ វិវដ្ដកប្បោតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សំវដ្ដេន សំវដ្ដដ្ឋាយី គហិតោ ហោតិ, តំមូលកត្តា. វិវដ្ដេន ច វិវដ្ដដ្ឋាយី, ឯវញ្ហិ សតិ យានិ តានិ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, កប្បស្ស អសង្ខ្យេយ្យានិ. កតមានិ ចត្តារិ? សំវដ្ដោ, សំវដ្ដដ្ឋាយី, វិវដ្ដោ, វិវដ្ដដ្ឋាយីតិ (អ. និ. ៤.១៥៦ ថោកំ វិសទិសំ) វុត្តានិ, តានិ បរិគ្គហិតានិ ហោន្តិ.

តត្ថ តយោ សំវដ្ដា – អាបោសំវដ្ដោ, តេជោសំវដ្ដោ, វាយោសំវដ្ដោតិ. តិស្សោ សំវដ្ដសីមា – អាភស្សរា, សុភកិណ្ហា, វេហប្ផលាតិ.

យទា កប្បោ តេជេន សំវដ្ដតិ, អាភស្សរតោ ហេដ្ឋា អគ្គិនា ឌយ្ហតិ. យទា អាបេន សំវដ្ដតិ, សុភកិណ្ហតោ ហេដ្ឋា ឧទកេន វិលីយតិ. យទា វាយុនា សំវដ្ដតិ, វេហប្ផលតោ ហេដ្ឋា វាតេន វិទ្ធំសតិ. វិត្ថារតោ បន សទាបិ ឯកំ ពុទ្ធខេត្តំ វិនស្សតិ.

ពុទ្ធខេត្តំ នាម តិវិធំ ហោតិ – ជាតិខេត្តំ, អាណាខេត្តំ, វិសយខេត្តញ្ច. តត្ថ ជាតិខេត្តំ ទសសហស្សចក្កវាឡបរិយន្តំ ហោតិ. យំ តថាគតស្ស បដិសន្ធិគហណាទីសុ កម្បតិ. អាណាខេត្តំ កោដិសតសហស្សចក្កវាឡបរិយន្តំ, យត្ថ រតនសុត្តំ (ខុ. បា. ៦.១ អាទយោ) ខន្ធបរិត្តំ (ចូឡវ. ២៥១; អ. និ. ៤.៦៧) ធជគ្គបរិត្តំ (សំ. និ. ១.២៤៩) អាដានាដិយបរិត្តំ (ទី. និ. ៣.២៧៥ អាទយោ) មោរបរិត្តន្តិ (ជា. ១.២.១៧-១៨) ឥមេសំ បរិត្តានំ អានុភាវោ វត្តតិ. វិសយខេត្តំ អនន្តមបរិមាណំ. យំ ‘‘យាវតា វា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ (អ. និ. ៣.៨១) វុត្តំ, យត្ថ យំ យំ តថាគតោ អាកង្ខតិ, តំ តំ ជានាតិ. ឯវមេតេសុ តីសុ ពុទ្ធខេត្តេសុ ឯកំ អាណាខេត្តំ វិនស្សតិ. តស្មិំ បន វិនស្សន្តេ ជាតិខេត្តម្បិ វិនដ្ឋមេវ ហោតិ. វិនស្សន្តញ្ច ឯកតោវ វិនស្សតិ, សណ្ឋហន្តម្បិ ឯកតោ សណ្ឋហតិ. តស្សេវំ វិនាសោ ច សណ្ឋហនញ្ច វេទិតព្ពំ.

៤០៥. យស្មិំ ហិ សមយេ កប្បោ អគ្គិនា នស្សតិ, អាទិតោវ កប្បវិនាសកមហាមេឃោ វុដ្ឋហិត្វា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេ ឯកំ មហាវស្សំ វស្សតិ. មនុស្សា តុដ្ឋហដ្ឋា សព្ពពីជានិ នីហរិត្វា វបន្តិ. សស្សេសុ បន គោខាយិតកមត្តេសុ ជាតេសុ គទ្រភរវំ រវន្តោ ឯកពិន្ទុម្បិ ន វស្សតិ, តទា បច្ឆិន្នំ បច្ឆិន្នមេវ វស្សំ ហោតិ. ឥទំ សន្ធាយ ហិ ភគវតា ‘‘ហោតិ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ ពហូនិ វស្សានិ ពហូនិ វស្សសតានិ ពហូនិ វស្សសហស្សានិ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ ទេវោ ន វស្សតី’’តិ (អ. និ. ៧.៦៦) វុត្តំ. វស្សូបជីវិនោ សត្តា កាលង្កត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តន្តិ, បុប្ផផលូបជីវិនិយោ ច ទេវតា. ឯវំ ទីឃេ អទ្ធានេ វីតិវត្តេ តត្ថ តត្ថ ឧទកំ បរិក្ខយំ គច្ឆតិ, អថានុបុព្ពេន មច្ឆកច្ឆបាបិ កាលង្កត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តន្តិ, នេរយិកសត្តាបិ. តត្ថ នេរយិកា សត្តមសូរិយបាតុភាវេ វិនស្សន្តីតិ ឯកេ.

ឈានំ វិនា នត្ថិ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ, ឯតេសញ្ច កេចិ ទុព្ភិក្ខបីឡិតា កេចិ អភព្ពា ឈានាធិគមាយ, តេ កថំ តត្ថ និព្ពត្តន្តីតិ. ទេវលោកេ បដិលទ្ធជ្ឈានវសេន. តទា ហិ ‘‘វស្សសតសហស្សស្សច្ចយេន កប្បុដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ លោកព្យូហា នាម កាមាវចរទេវា មុត្តសិរា វិកិណ្ណកេសា រុទមុខា អស្សូនិ ហត្ថេហិ បុញ្ឆមានា រត្តវត្ថនិវត្ថា អតិវិយ វិរូបវេសធារិនោ ហុត្វា មនុស្សបថេ វិចរន្តា ឯវំ អារោចេន្តិ ‘‘មារិសា ឥតោ វស្សសតសហស្សស្សច្ចយេន កប្បវុដ្ឋានំ ភវិស្សតិ, អយំ លោកោ វិនស្សិស្សតិ, មហាសមុទ្ទោបិ ឧស្សុស្សិស្សតិ, អយញ្ច មហាបថវី សិនេរុ ច បព្ពតរាជា ឧទ្ទយ្ហិស្សន្តិ វិនស្សិស្សន្តិ. យាវ ព្រហ្មលោកា លោកវិនាសោ ភវិស្សតិ. មេត្តំ មារិសា ភាវេថ, ករុណំ, មុទិតំ, ឧបេក្ខំ មារិសា ភាវេថ, មាតរំ ឧបដ្ឋហថ, បិតរំ ឧបដ្ឋហថ, កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ ហោថា’’តិ.

តេសំ វចនំ សុត្វា យេភុយ្យេន មនុស្សា ច ភុម្មទេវតា ច សំវេគជាតា អញ្ញមញ្ញំ មុទុចិត្តា ហុត្វា មេត្តាទីនិ បុញ្ញានិ ករិត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តន្តិ. តត្ថ ទិព្ពសុធាភោជនំ ភុញ្ជិត្វា វាយោកសិណេ បរិកម្មំ កត្វា ឈានំ បដិលភន្តិ. តទញ្ញេ បន អបរាបរិយវេទនីយេន កម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តន្តិ. អបរាបរិយវេទនីយកម្មរហិតោ ហិ សំសារេ សំសរមានោ សត្តោ នាម នត្ថិ. តេបិ តត្ថ តថេវ ឈានំ បដិលភន្តិ. ឯវំ ទេវលោកេ បដិលទ្ធជ្ឈានវសេន សព្ពេបិ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តន្តីតិ.

វស្សូបច្ឆេទតោ បន ឧទ្ធំ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន ទុតិយោ សូរិយោ បាតុភវតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា ‘‘ហោតិ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ’’តិ សត្តសូរិយំ (អ. និ. ៧.៦៦) វិត្ថារេតព្ពំ. បាតុភូតេ ច បន តស្មិំ នេវ រត្តិបរិច្ឆេទោ, ន ទិវាបរិច្ឆេទោ បញ្ញាយតិ. ឯកោ សូរិយោ ឧដ្ឋេតិ, ឯកោ អត្ថំ គច្ឆតិ. អវិច្ឆិន្នសូរិយសន្តាបោវ លោកោ ហោតិ. យថា ច បកតិសូរិយេ សូរិយទេវបុត្តោ ហោតិ, ឯវំ កប្បវិនាសកសូរិយេ នត្ថិ. តត្ថ បកតិសូរិយេ វត្តមានេ អាកាសេ វលាហកាបិ ធូមសិខាបិ ចរន្តិ. កប្បវិនាសកសូរិយេ វត្តមានេ វិគតធូមវលាហកំ អាទាសមណ្ឌលំ វិយ និម្មលំ នភំ ហោតិ. ឋបេត្វា បញ្ច មហានទិយោ សេសកុន្នទីអាទីសុ ឧទកំ សុស្សតិ.

តតោបិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន តតិយោ សូរិយោ បាតុភវតិ. យស្ស បាតុភាវា មហានទិយោបិ សុស្សន្តិ.

តតោបិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន ចតុត្ថោ សូរិយោ បាតុភវតិ. យស្ស បាតុភាវា ហិមវតិ មហានទីនំ បភវា ‘‘សីហបបាតោ ហំសបាតនោ កណ្ណមុណ្ឌកោ រថការទហោ អនោតត្តទហោ ឆទ្ទន្តទហោ កុណាលទហោ’’តិ ឥមេ សត្ត មហាសរា សុស្សន្តិ.

តតោបិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន បញ្ចមោ សូរិយោ បាតុភវតិ. យស្ស បាតុភាវា អនុបុព្ពេន មហាសមុទ្ទេ អង្គុលិបព្ពតេមនមត្តម្បិ ឧទកំ ន សណ្ឋាតិ.

តតោបិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន ឆដ្ឋោ សូរិយោ បាតុភវតិ. យស្ស បាតុភាវា សកលចក្កវាឡំ ឯកធូមំ ហោតិ. បរិយាទិណ្ណសិនេហំ ធូមេន. យថា ចិទំ, ឯវំ កោដិសតសហស្សចក្កវាឡានិបិ.

តតោបិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន សត្តមោ សូរិយោ បាតុភវតិ. យស្ស បាតុភាវា សកលចក្កវាឡំ ឯកជាលំ ហោតិ សទ្ធិំ កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេហិ. យោជនសតិកាទិភេទានិ សិនេរុកូដានិបិ បលុជ្ជិត្វា អាកាសេយេវ អន្តរធាយន្តិ. សា អគ្គិជាលា ឧដ្ឋហិត្វា ចាតុមហារាជិកេ គណ្ហាតិ. តត្ថ កនកវិមានរតនវិមានមណិវិមានានិ ឈាបេត្វា តាវតិំសភវនំ គណ្ហាតិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន យាវ បឋមជ្ឈានភូមិំ គណ្ហាតិ. តត្ថ តយោបិ ព្រហ្មលោកេ ឈាបេត្វា អាភស្សរេ អាហច្ច តិដ្ឋតិ. សា យាវ អណុមត្តម្បិ សង្ខារគតំ អត្ថិ, តាវ ន និព្ពាយតិ. សព្ពសង្ខារបរិក្ខយា បន សប្បិតេលឈាបនគ្គិសិខា វិយ ឆារិកម្បិ អនវសេសេត្វា និព្ពាយតិ. ហេដ្ឋាអាកាសេន សហ ឧបរិអាកាសោ ឯកោ ហោតិ មហន្ធការោ.

៤០៦. អថ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា បឋមំ សុខុមំ សុខុមំ វស្សតិ. អនុបុព្ពេន កុមុទនាឡយដ្ឋិមុសលតាលក្ខន្ធាទិប្បមាណាហិ ធារាហិ វស្សន្តោ កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ សព្ពំ ទឌ្ឍដ្ឋានំ បូរេត្វា អន្តរធាយតិ. តំ ឧទកំ ហេដ្ឋា ច តិរិយញ្ច វាតោ សមុដ្ឋហិត្វា ឃនំ ករោតិ បរិវដុមំ បទុមិនិបត្តេ ឧទកពិន្ទុសទិសំ. កថំ តាវ មហន្តំ ឧទករាសិំ ឃនំ ករោតីតិ ចេ? វិវរសម្បទានតោ. តញ្ហិស្ស តម្ហិ តម្ហិ វិវរំ ទេតិ. តំ ឯវំ វាតេន សម្បិណ្ឌិយមានំ ឃនំ ករិយមានំ បរិក្ខយមានំ អនុបុព្ពេន ហេដ្ឋា ឱតរតិ. ឱតិណ្ណេ ឱតិណ្ណេ ឧទកេ ព្រហ្មលោកដ្ឋានេ ព្រហ្មលោកា, ឧបរិ ចតុកាមាវចរទេវលោកដ្ឋានេ ច ទេវលោកា បាតុភវន្តិ.

បុរិមបថវិដ្ឋានំ ឱតិណ្ណេ បន ពលវវាតា ឧប្បជ្ជន្តិ. តេ តំ បិហិតទ្វារេ ធមករណេ ឋិតឧទកមិវ និរស្សាសំ កត្វា រុន្ធន្តិ. មធុរោទកំ បរិក្ខយំ គច្ឆមានំ ឧបរិ រសបថវិំ សមុដ្ឋាបេតិ. សា វណ្ណសម្បន្នា ចេវ ហោតិ គន្ធរសសម្បន្នា ច និរុទកបាយាសស្ស ឧបរិ បដលំ វិយ.

តទា ច អាភស្សរព្រហ្មលោកេ បឋមតរាភិនិព្ពត្តា សត្តា អាយុក្ខយា វា បុញ្ញក្ខយា វា តតោ ចវិត្វា ឥធូបបជ្ជន្តិ. តេ ហោន្តិ សយំបភា អន្តលិក្ខចរា. តេ អគ្គញ្ញសុត្តេ (ទី. និ. ៣.១១៩) វុត្តនយេន តំ រសបថវិំ សាយិត្វា តណ្ហាភិភូតា អាលុប្បការកំ បរិភុញ្ជិតុំ ឧបក្កមន្តិ. អថ នេសំ សយំបភា អន្តរធាយតិ, អន្ធការោ ហោតិ. តេ អន្ធការំ ទិស្វា ភាយន្តិ.

តតោ នេសំ ភយំ នាសេត្វា សូរភាវំ ជនយន្តំ បរិបុណ្ណបណ្ណាសយោជនំ សូរិយមណ្ឌលំ បាតុភវតិ, តេ តំ ទិស្វា ‘‘អាលោកំ បដិលភិម្ហា’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋា ហុត្វា ‘‘អម្ហាកំ ភីតានំ ភយំ នាសេត្វា សូរភាវំ ជនយន្តោ ឧដ្ឋិតោ, តស្មា ‘‘សូរិយោ ហោតូ’’តិ សូរិយោត្វេវស្ស នាមំ ករោន្តិ.

អថ សូរិយេ ទិវសំ អាលោកំ កត្វា អត្ថង្គតេ យម្បិ អាលោកំ លភិម្ហា, សោបិ នោ នដ្ឋោតិ បុន ភីតា ហោន្តិ. តេសំ ឯវំ ហោតិ ‘‘សាធុ វតស្ស សចេ អញ្ញំ អាលោកំ លភេយ្យាមា’’តិ. តេសំ ចិត្តំ ញត្វា វិយ ឯកូនបណ្ណាសយោជនំ ចន្ទមណ្ឌលំ បាតុភវតិ. តេ តំ ទិស្វា ភិយ្យោសោ មត្តាយ ហដ្ឋតុដ្ឋា ហុត្វា ‘‘អម្ហាកំ ឆន្ទំ ញត្វា វិយ ឧដ្ឋិតោ, តស្មា ចន្ទោ ហោតូ’’តិ ចន្ទោត្វេវស្ស នាមំ ករោន្តិ. ឯវំ ចន្ទិមសូរិយេសុ បាតុភូតេសុ នក្ខត្តានិ តារករូបានិ បាតុភវន្តិ.

តតោ បភុតិ រត្តិន្ទិវា បញ្ញាយន្តិ, អនុក្កមេន ច មាសទ្ធមាសឧតុសំវច្ឆរា. ចន្ទិមសូរិយានំ បន បាតុភូតទិវសេយេវ សិនេរុចក្កវាឡហិមវន្តបព្ពតា បាតុភវន្តិ. តេ ច ខោ អបុព្ពំ អចរិមំ ផគ្គុណបុណ្ណមទិវសេយេវ បាតុភវន្តិ. កថំ? យថា នាម កង្គុភត្តេ បច្ចមានេ ឯកប្បហារេនេវ បុប្ផុឡកានិ ឧដ្ឋហន្តិ. ឯកេ បទេសា ថូបថូបា ហោន្តិ, ឯកេ និន្ននិន្នា, ឯកេ សមសមា. ឯវមេវំ ថូបថូបដ្ឋានេ បព្ពតា ហោន្តិ, និន្ននិន្នដ្ឋានេ សមុទ្ទា, សមសមដ្ឋានេ ទីបាតិ.

អថ តេសំ សត្តានំ រសបថវិំ បរិភុញ្ជន្តានំ កមេន ឯកច្ចេ វណ្ណវន្តោ, ឯកច្ចេ ទុព្ពណ្ណា ហោន្តិ. តត្ថ វណ្ណវន្តោ ទុព្ពណ្ណេ អតិមញ្ញន្តិ. តេសំ អតិមានបច្ចយា សាបិ រសបថវី អន្តរធាយតិ. ភូមិបប្បដកោ បាតុភវតិ. អថ នេសំ តេនេវ នយេន សោបិ អន្តរធាយតិ. បទាលតា បាតុភវតិ. តេនេវ នយេន សាបិ អន្តរធាយតិ. អកដ្ឋបាកោ សាលិ បាតុភវតិ អកណោ អថុសោ សុទ្ធោ សុគន្ធោ តណ្ឌុលប្ផលោ.

តតោ នេសំ ភាជនានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តេ សាលិំ ភាជនេ ឋបេត្វា បាសាណបិដ្ឋិយា ឋបេន្តិ, សយមេវ ជាលសិខា ឧដ្ឋហិត្វា តំ បចតិ. សោ ហោតិ ឱទនោ សុមនជាតិបុប្ផសទិសោ, ន តស្ស សូបេន វា ព្យញ្ជនេន វា ករណីយំ អត្ថិ. យំ យំ រសំ ភុញ្ជិតុកាមា ហោន្តិ, តំ តំ រសោវ ហោតិ. តេសំ តំ ឱឡារិកំ អាហារំ អាហរយតំ តតោ បភុតិ មុត្តករីសំ សញ្ជាយតិ. អថ នេសំ តស្ស និក្ខមនត្ថាយ វណមុខានិ បភិជ្ជន្តិ, បុរិសស្ស បុរិសភាវោ, ឥត្ថិយាបិ ឥត្ថិភាវោ បាតុភវតិ.

តត្រ សុទំ ឥត្ថី បុរិសំ, បុរិសោ ច ឥត្ថិំ អតិវេលំ ឧបនិជ្ឈាយតិ. តេសំ អតិវេលំ ឧបនិជ្ឈាយនបច្ចយា កាមបរិឡាហោ ឧប្បជ្ជតិ. តតោ មេថុនធម្មំ បដិសេវន្តិ. តេ អសទ្ធម្មបដិសេវនបច្ចយា វិញ្ញូហិ គរហិយមានា វិហេឋិយមានា តស្ស អសទ្ធម្មស្ស បដិច្ឆាទនហេតុ អគារានិ ករោន្តិ. តេ អគារំ អជ្ឈាវសមានា អនុក្កមេន អញ្ញតរស្ស អលសជាតិកស្ស សត្តស្ស ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជន្តា សន្និធិំ ករោន្តិ. តតោ បភុតិ កណោបិ ថុសោបិ តណ្ឌុលំ បរិយោនន្ធតិ, លាយិតដ្ឋានម្បិ ន បដិវិរូហតិ.

តេ សន្និបតិត្វា អនុត្ថុនន្តិ ‘‘បាបកា វត ភោ ធម្មា សត្តេសុ បាតុភូតា, មយំ ហិ បុព្ពេ មនោមយា អហុម្ហា’’តិ អគ្គញ្ញសុត្តេ (ទី. និ. ៣.១២៨) វុត្តនយេន វិត្ថារេតព្ពំ. តតោ មរិយាទំ ឋបេន្តិ. អថ អញ្ញតរោ សត្តោ អញ្ញស្ស ភាគំ អទិន្នំ អាទិយតិ. តំ ទ្វិក្ខត្តុំ បរិភាសេត្វា តតិយវារេ បាណិលេដ្ដុទណ្ឌេហិ បហរន្តិ. តេ ឯវំ អទិន្នាទានគរហមុសាវាទទណ្ឌាទានេសុ ឧប្បន្នេសុ សន្និបតិត្វា ចិន្តយន្តិ ‘‘យំនូន មយំ ឯកំ សត្តំ សម្មន្នេយ្យាម, យោ នោ សម្មា ខីយិតព្ពំ ខីយេយ្យ, គរហិតព្ពំ គរហេយ្យ, បព្ពាជេតព្ពំ បព្ពាជេយ្យ, មយំ បនស្ស សាលីនំ ភាគំ អនុប្បទស្សាមា’’តិ.

ឯវំ កតសន្និដ្ឋានេសុ បន សត្តេសុ ឥមស្មិំ តាវ កប្បេ អយមេវ ភគវា ពោធិសត្តភូតោ តេន សមយេន តេសុ សត្តេសុ អភិរូបតរោ ច ទស្សនីយតរោ ច មហេសក្ខតរោ ច ពុទ្ធិសម្បន្នោ បដិពលោ និគ្គហបគ្គហំ កាតុំ. តេ តំ ឧបសង្កមិត្វា យាចិត្វា សម្មន្និំសុ. សោ តេន មហាជនេន សម្មតោតិ មហាសម្មតោ, ខេត្តានំ អធិបតីតិ ខត្តិយោ, ធម្មេន សមេន បរេ រញ្ជេតីតិ រាជាតិ តីហិ នាមេហិ បញ្ញាយិត្ថ. យញ្ហិ លោកេ អច្ឆរិយដ្ឋានំ, ពោធិសត្តោវ តត្ថ អាទិបុរិសោតិ ឯវំ ពោធិសត្តំ អាទិំ កត្វា ខត្តិយមណ្ឌលេ សណ្ឋិតេ អនុបុព្ពេន ព្រាហ្មណាទយោបិ វណ្ណា សណ្ឋហិំសុ.

តត្ថ កប្បវិនាសកមហាមេឃតោ យាវ ជាលុបច្ឆេទោ, ឥទមេកំ អសង្ខ្យេយ្យំ សំវដ្ដោតិ វុច្ចតិ.

កប្បវិនាសកជាលុបច្ឆេទតោ យាវ កោដិសតសហស្សចក្កវាឡបរិបូរកោ សម្បត្តិមហាមេឃោ, ឥទំ ទុតិយំ អសង្ខ្យេយ្យំ សំវដ្ដដ្ឋាយីតិ វុច្ចតិ.

សម្បត្តិមហាមេឃតោ យាវ ចន្ទិមសូរិយបាតុភាវោ, ឥទំ តតិយំ អសង្ខ្យេយ្យំ វិវដ្ដោតិ វុច្ចតិ.

ចន្ទិមសូរិយបាតុភាវតោ យាវ បុន កប្បវិនាសកមហាមេឃោ, ឥទំ ចតុត្ថំ អសង្ខ្យេយ្យំ វិវដ្ដដ្ឋាយីតិ វុច្ចតិ. ឥមានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ឯកោ មហាកប្បោ ហោតិ. ឯវំ តាវ អគ្គិនា វិនាសោ ច សណ្ឋហនញ្ច វេទិតព្ពំ.

៤០៧. យស្មិំ បន សមយេ កប្បោ ឧទកេន នស្សតិ, អាទិតោវ កប្បវិនាសកមហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វាតិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ. អយំ បន វិសេសោ, យថា តត្ថ ទុតិយសូរិយោ, ឯវមិធ កប្បវិនាសកោ ខារុទកមហាមេឃោ វុដ្ឋាតិ. សោ អាទិតោ សុខុមំ សុខុមំ វស្សន្តោ អនុក្កមេន មហាធារាហិ កោដិសតសហស្សចក្កវាឡានំ បូរេន្តោ វស្សតិ. ខារុទកេន ផុដ្ឋផុដ្ឋា បថវីបព្ពតាទយោ វិលីយន្តិ, ឧទកំ សមន្តតោ វាតេហិ ធារិយតិ. បថវិតោ យាវ ទុតិយជ្ឈានភូមិំ ឧទកំ គណ្ហាតិ. តត្ថ តយោបិ ព្រហ្មលោកេ វិលីយាបេត្វា សុភកិណ្ហេ អាហច្ច តិដ្ឋតិ. តំ យាវ អណុមត្តម្បិ សង្ខារគតំ អត្ថិ, តាវ ន វូបសម្មតិ. ឧទកានុគតំ បន សព្ពសង្ខារគតំ អភិភវិត្វា សហសា វូបសម្មតិ អន្តរធានំ គច្ឆតិ. ហេដ្ឋាអាកាសេន សហ ឧបរិអាកាសោ ឯកោ ហោតិ មហន្ធការោតិ សព្ពំ វុត្តសទិសំ. កេវលំ បនិធ អាភស្សរព្រហ្មលោកំ អាទិំ កត្វា លោកោ បាតុភវតិ. សុភកិណ្ហតោ ច ចវិត្វា អាភស្សរដ្ឋានាទីសុ សត្តា និព្ពត្តន្តិ.

តត្ថ កប្បវិនាសកមហាមេឃតោ យាវ កប្បវិនាសកុទកូបច្ឆេទោ, ឥទមេកំ អសង្ខ្យេយ្យំ. ឧទកូបច្ឆេទតោ យាវ សម្បត្តិមហាមេឃោ, ឥទំ ទុតិយំ អសង្ខ្យេយ្យំ. សម្បត្តិមហាមេឃតោ…បេ… ឥមានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ឯកោ មហាកប្បោ ហោតិ. ឯវំ ឧទកេន វិនាសោ ច សណ្ឋហនញ្ច វេទិតព្ពំ.

៤០៨. យស្មិំ សមយេ កប្បោ វាតេន វិនស្សតិ, អាទិតោវ កប្បវិនាសកមហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វាតិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ. អយំ បន វិសេសោ, យថា តត្ថ ទុតិយសូរិយោ, ឯវមិធ កប្បវិនាសនត្ថំ វាតោ សមុដ្ឋាតិ. សោ បឋមំ ថូលរជំ ឧដ្ឋាបេតិ. តតោ សណ្ហរជំ សុខុមវាលិកំ ថូលវាលិកំ សក្ខរបាសាណាទយោតិ យាវ កូដាគារមត្តេ បាសាណេ វិសមដ្ឋានេ ឋិតមហារុក្ខេ ច ឧដ្ឋាបេតិ. តេ បថវិតោ នភមុគ្គតា ន ច បុន បតន្តិ. តត្ថេវ ចុណ្ណវិចុណ្ណា ហុត្វា អភាវំ គច្ឆន្តិ.

អថានុក្កមេន ហេដ្ឋា មហាបថវិយា វាតោ សមុដ្ឋហិត្វា បថវិំ បរិវត្តេត្វា ឧទ្ធំមូលំ កត្វា អាកាសេ ខិបតិ. យោជនសតប្បមាណាបិ បថវិប្បទេសា ទ្វិយោជនតិយោជនចតុយោជនបញ្ចយោជនសតប្បមាណាបិ ភិជ្ជិត្វា វាតវេគេន ខិត្តា អាកាសេយេវ ចុណ្ណវិចុណ្ណា ហុត្វា អភាវំ គច្ឆន្តិ. ចក្កវាឡបព្ពតម្បិ សិនេរុបព្ពតម្បិ វាតោ ឧក្ខិបិត្វា អាកាសេ ខិបតិ. តេ អញ្ញមញ្ញំ អភិហន្ត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណា ហុត្វា វិនស្សន្តិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ភុម្មដ្ឋកវិមានានិ ច អាកាសដ្ឋកវិមានានិ ច វិនាសេន្តោ ឆកាមាវចរទេវលោកេ វិនាសេត្វា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡានិ វិនាសេតិ. តត្ថ ចក្កវាឡា ចក្កវាឡេហិ ហិមវន្តា ហិមវន្តេហិ សិនេរូ សិនេរូហិ អញ្ញមញ្ញំ សមាគន្ត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណា ហុត្វា វិនស្សន្តិ. បថវិតោ យាវ តតិយជ្ឈានភូមិំ វាតោ គណ្ហាតិ. តត្ថ តយោបិ ព្រហ្មលោកេ វិនាសេត្វា វេហប្ផលំ អាហច្ច តិដ្ឋតិ. ឯវំ សព្ពសង្ខារគតំ វិនាសេត្វា សយម្បិ វិនស្សតិ. ហេដ្ឋាអាកាសេន សហ ឧបរិអាកាសោ ឯកោ ហោតិ មហន្ធការោតិ សព្ពំ វុត្តសទិសំ. ឥធ បន សុភកិណ្ហព្រហ្មលោកំ អាទិំ កត្វា លោកោ បាតុភវតិ. វេហប្ផលតោ ច ចវិត្វា សុភកិណ្ហដ្ឋានាទីសុ សត្តា និព្ពត្តន្តិ.

តត្ថ កប្បវិនាសកមហាមេឃតោ យាវ កប្បវិនាសកវាតូបច្ឆេទោ, ឥទមេកំ អសង្ខ្យេយ្យំ. វាតូបច្ឆេទតោ យាវ សម្បត្តិមហាមេឃោ, ឥទំ ទុតិយំ អសង្ខ្យេយ្យំ…បេ… ឥមានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ឯកោ មហាកប្បោ ហោតិ. ឯវំ វាតេន វិនាសោ ច សណ្ឋហនញ្ច វេទិតព្ពំ.

៤០៩. កិំការណា ឯវំ លោកោ វិនស្សតិ? អកុសលមូលការណា. អកុសលមូលេសុ ហិ ឧស្សន្នេសុ ឯវំ លោកោ វិនស្សតិ. សោ ច ខោ រាគេ ឧស្សន្នតរេ អគ្គិនា វិនស្សតិ. ទោសេ ឧស្សន្នតរេ ឧទកេន វិនស្សតិ. កេចិ បន ទោសេ ឧស្សន្នតរេ អគ្គិនា. រាគេ ឧស្សន្នតរេ ឧទកេនាតិ វទន្តិ. មោហេ ឧស្សន្នតរេ វាតេន វិនស្សតិ. ឯវំ វិនស្សន្តោបិ ច និរន្តរមេវ សត្តវារេ អគ្គិនា វិនស្សតិ. អដ្ឋមេ វារេ ឧទកេន. បុន សត្តវារេ អគ្គិនា. អដ្ឋមេ វារេ ឧទកេនាតិ ឯវំ អដ្ឋមេ អដ្ឋមេ វារេ វិនស្សន្តោ សត្តក្ខត្តុំ ឧទកេន វិនស្សិត្វា បុន សត្តវារេ អគ្គិនា នស្សតិ. ឯត្តាវតា តេសដ្ឋិ កប្បា អតីតា ហោន្តិ. ឯត្ថន្តរេ ឧទកេន នស្សនវារំ សម្បត្តម្បិ បដិពាហិត្វា លទ្ធោកាសោ វាតោ បរិបុណ្ណចតុសដ្ឋិកប្បាយុកេ សុភកិណ្ហេ វិទ្ធំសេន្តោ លោកំ វិនាសេតិ.

៤១០. បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តោបិ ច កប្បានុស្សរណកោ ភិក្ខុ ឯតេសុ កប្បេសុ អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ វិវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ អនុស្សរតិ. កថំ? ‘‘អមុត្រាសិ’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៤៤) នយេន.

តត្ថ អមុត្រាសិន្តិ អមុម្ហិ សំវដ្ដកប្បេ អហំ អមុម្ហិ ភវេ វា យោនិយា វា គតិយា វា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា វា សត្តាវាសេ វា សត្តនិកាយេ វា អាសិំ. ឯវំនាមោតិ តិស្សោ វា ផុស្សោ វា. ឯវំគោត្តោតិ កច្ចានោ វា កស្សបោ វា. ឥទមស្ស អតីតភវេ អត្តនោ នាមគោត្តានុស្សរណវសេន វុត្តំ. សចេ បន តស្មិំ កាលេ អត្តនោ វណ្ណសម្បត្តិំ វា លូខបណីតជីវិកភាវំ វា សុខទុក្ខពហុលតំ វា អប្បាយុកទីឃាយុកភាវំ វា អនុស្សរិតុកាមោ ហោតិ, តម្បិ អនុស្សរតិយេវ. តេនាហ ‘‘ឯវំវណ្ណោ…បេ… ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ.

តត្ថ ឯវំវណ្ណោតិ ឱទាតោ វា សាមោ វា. ឯវមាហារោតិ សាលិមំសោទនាហារោ វា បវត្តផលភោជនោ វា. ឯវំ សុខទុក្ខបដិសំវេទីតិ អនេកប្បការេន កាយិកចេតសិកានំ សាមិសនិរាមិសាទិប្បភេទានំ វា សុខទុក្ខានំ បដិសំវេទី. ឯវមាយុបរិយន្តោតិ ឯវំ វស្សសតបរិមាណាយុបរិយន្តោ វា ចតុរាសីតិកប្បសតសហស្សាយុបរិយន្តោ វា. សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិន្តិ សោហំ តតោ ភវតោ យោនិតោ គតិតោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិតោ សត្តាវាសតោ សត្តនិកាយតោ វា ចុតោ បុន អមុកស្មិំ នាម ភវេ យោនិយា គតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា សត្តាវាសេ សត្តនិកាយេ វា ឧទបាទិំ. តត្រាបាសិន្តិ អថ តត្រាបិ ភវេ យោនិយា គតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា សត្តាវាសេ សត្តនិកាយេ វា បុន អហោសិំ. ឯវំនាមោតិអាទិ វុត្តនយមេវ.

អបិច យស្មា អមុត្រាសិន្តិ ឥទំ អនុបុព្ពេន អារោហន្តស្ស យាវទិច្ឆកំ អនុស្សរណំ. សោ តតោ ចុតោតិ បដិនិវត្តន្តស្ស បច្ចវេក្ខណំ, តស្មា ‘‘ឥធូបបន្នោ’’តិ ឥមិស្សា ឥធូបបត្តិយា អនន្តរមេវស្ស ឧបបត្តិដ្ឋានំ សន្ធាយ ‘‘អមុត្រ ឧទបាទិ’’ន្តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្រាបាសិន្តិ ឯវមាទិ បនស្ស តត្រ ឥមិស្សា ឧបបត្តិយា អនន្តរេ ឧបបត្តិដ្ឋានេ នាមគោត្តាទីនំ អនុស្សរណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោតិ ស្វាហំ តតោ អនន្តរូបបត្តិដ្ឋានតោ ចុតោ ឥធ អសុកស្មិំ នាម ខត្តិយកុលេ វា ព្រាហ្មណកុលេ វា និព្ពត្តោតិ. ឥតីតិ ឯវំ. សាការំ សឧទ្ទេសន្តិ នាមគោត្តវសេន សឧទ្ទេសំ, វណ្ណាទិវសេន សាការំ. នាមគោត្តេន ហិ សត្តោ តិស្សោ កស្សបោតិ ឧទ្ទិសីយតិ. វណ្ណាទីហិ សាមោ ឱទាតោតិ នានត្តតោ បញ្ញាយតិ. តស្មា នាមគោត្តំ ឧទ្ទេសោ, ឥតរេ អាការា. អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសមនុស្សរតីតិ ឥទំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណកថា និដ្ឋិតា.

ចុតូបបាតញាណកថា

៤១១. សត្តានំ ចុតូបបាតញាណកថាយ ចុតូបបាតញាណាយាតិ (ទី. និ. ១.២៤៧) ចុតិយា ច ឧបបាតេ ច ញាណាយ. យេន ញាណេន សត្តានំ ចុតិ ច ឧបបាតោ ច ញាយតិ, តទត្ថំ ទិព្ពចក្ខុញាណត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ចិត្តំ អភិនីហរតិ អភិនិន្នាមេតីតិ បរិកម្មចិត្តំ អភិនីហរតិ ចេវ អភិនិន្នាមេតិ ច. សោតិ សោ កតចិត្តាភិនីហារោ ភិក្ខុ. ទិព្ពេនាតិអាទីសុ បន ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ. ទេវតានញ្ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តំ បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធំ ឧបក្កិលេសវិមុត្តតាយ ទូរេបិ អារម្មណំ សម្បដិច្ឆនសមត្ថំ ទិព្ពំ បសាទចក្ខុ ហោតិ. ឥទញ្ចាបិ វីរិយភាវនាពលនិព្ពត្តំ ញាណចក្ខុ តាទិសមេវាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ. ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តា អត្តនា ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាបិ ទិព្ពំ. អាលោកបរិគ្គហេន មហាជុតិកត្តាបិ ទិព្ពំ. តិរោកុដ្ដាទិគតរូបទស្សនេន មហាគតិកត្តាបិ ទិព្ពំ. តំ សព្ពំ សទ្ទសត្ថានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ.

ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុ. ចក្ខុកិច្ចករណេន ចក្ខុមិវាតិបិ ចក្ខុ. ចុតូបបាតទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តា វិសុទ្ធំ. យោ ហិ ចុតិមត្តមេវ បស្សតិ, ន ឧបបាតំ. សោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. យោ ឧបបាតមត្តមេវ បស្សតិ, ន ចុតិំ, សោ នវសត្តបាតុភាវទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. យោ បន តទុភយំ បស្សតិ, សោ យស្មា ទុវិធម្បិ តំ ទិដ្ឋិគតំ អតិវត្តតិ. តស្មាស្ស តំទស្សនំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុ ហោតិ. ឧភយម្បិ ចេតំ ពុទ្ធបុត្តា បស្សន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ចុតូបបាតទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តា វិសុទ្ធ’’ន្តិ.

មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា រូបទស្សនេន អតិក្កន្តមានុសកំ, មានុសកំ វា មំសចក្ខុំ អតិក្កន្តត្តា អតិក្កន្តមានុសកន្តិ វេទិតព្ពំ. តេន ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន. សត្តេ បស្សតីតិ មនុស្សានំ មំសចក្ខុនា វិយ សត្តេ ឱលោកេតិ.

ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេតិ ឯត្ថ ចុតិក្ខណេ ឧបបត្តិក្ខណេ វា ទិព្ពចក្ខុនា ទដ្ឋុំ ន សក្កា. យេ បន អាសន្នចុតិកា ឥទានិ ចវិស្សន្តិ, តេ ចវមានា. យេ ច គហិតបដិសន្ធិកា សម្បតិនិព្ពត្តាវ, តេ ឧបបជ្ជមានាតិ អធិប្បេតា. តេ ឯវរូបេ ចវមានេ ច ឧបបជ្ជមានេ ច បស្សតីតិ ទស្សេតិ.

ហីនេតិ មោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា ហីនានំ ជាតិកុលភោគាទីនំ វសេន ហីឡិតេ ឱហីឡិតេ ឱញ្ញាតេ អវញ្ញាតេ. បណីតេតិ អមោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា តព្ពិបរីតេ. សុវណ្ណេតិ អទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា ឥដ្ឋកន្តមនាបវណ្ណយុត្តេ. ទុព្ពណ្ណេតិ ទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា អនិដ្ឋាកន្តអមនាបវណ្ណយុត្តេ. អនភិរូបេ វិរូបេតិបិ អត្ថោ. សុគតេតិ សុគតិគតេ. អលោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ. ទុគ្គតេតិ ទុគ្គតិគតេ. លោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានេ.

យថាកម្មុបគេតិ យំ យំ កម្មំ ឧបចិតំ, តេន តេន ឧបគតេ. តត្ថ បុរិមេហិ ចវមានេតិអាទីហិ ទិព្ពចក្ខុកិច្ចំ វុត្តំ. ឥមិនា បន បទេន យថាកម្មុបគញាណកិច្ចំ. តស្ស ច ញាណស្ស អយមុប្បត្តិក្កមោ, ឥធ ភិក្ខុ ហេដ្ឋា និរយាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា នេរយិកេ សត្តេ បស្សតិ មហាទុក្ខមនុភវមានេ. តំ ទស្សនំ ទិព្ពចក្ខុកិច្ចមេវ. សោ ឯវំ មនសិករោតិ ‘‘កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា ឥមេ សត្តា ឯតំ ទុក្ខំ អនុភវន្តី’’តិ. អថស្ស ឥទំ នាម កត្វាតិ តំកម្មារម្មណំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. តថា ឧបរិទេវលោកាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា នន្ទនវនមិស្សកវនផារុសកវនាទីសុ សត្តេ បស្សតិ មហាសម្បត្តិំ អនុភវមានេ. តម្បិ ទស្សនំ ទិព្ពចក្ខុកិច្ចមេវ. សោ ឯវំ មនសិករោតិ ‘‘កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា ឥមេ សត្តា ឯតំ សម្បត្តិំ អនុភវន្តី’’តិ. អថស្ស ឥទំ នាម កត្វាតិ តំកម្មារម្មណំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥទំ យថាកម្មុបគញាណំ នាម. ឥមស្ស វិសុំ បរិកម្មំ នាម នត្ថិ, យថា ចិមស្ស, ឯវំ អនាគតំសញាណស្សាបិ. ទិព្ពចក្ខុបាទកានេវ ហិ ឥមានិ ទិព្ពចក្ខុនា សហេវ ឥជ្ឈន្តិ.

កាយទុច្ចរិតេនាតិអាទីសុ ទុដ្ឋុ ចរិតំ, ទុដ្ឋំ វា ចរិតំ កិលេសបូតិកត្តាតិ ទុច្ចរិតំ. កាយេន ទុច្ចរិតំ, កាយតោ វា ឧប្បន្នំ ទុច្ចរិតន្តិ កាយទុច្ចរិតំ, ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. សមន្នាគតាតិ សមង្គីភូតា. អរិយានំ ឧបវាទកាតិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ អរិយានំ អន្តមសោ គិហិសោតាបន្នានម្បិ អនត្ថកាមា ហុត្វា អន្តិមវត្ថុនា វា គុណបរិធំសនេន វា ឧបវាទកា អក្កោសកា គរហកាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ នត្ថិ ឥមេសំ សមណធម្មោ, អស្សមណា ឯតេតិ វទន្តោ អន្តិមវត្ថុនា ឧបវទតិ. នត្ថិ ឥមេសំ ឈានំ វា វិមោក្ខោ វា មគ្គោ វា ផលំ វាតិអាទីនិ វទន្តោ គុណបរិធំសនវសេន ឧបវទតីតិ វេទិតព្ពោ. សោ ច ជានំ វា ឧបវទេយ្យ អជានំ វា, ឧភយថាបិ អរិយូបវាទោវ ហោតិ. ភារិយំ កម្មំ អានន្តរិយសទិសំ សគ្គាវរណញ្ច មគ្គាវរណញ្ច, សតេកិច្ឆំ បន ហោតិ. តស្ស អាវិភាវត្ថំ ឥទំ វត្ថុ វេទិតព្ពំ.

អញ្ញតរស្មិំ កិរ គាមេ ឯកោ ថេរោ ច ទហរភិក្ខុ ច បិណ្ឌាយ ចរន្តិ. តេ បឋមឃរេយេវ ឧឡុង្កមត្តំ ឧណ្ហយាគុំ លភិំសុ. ថេរស្ស ច កុច្ឆិវាតោ រុជ្ឈតិ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ យាគុ មយ្ហំ សប្បាយា, យាវ ន សីតលា ហោតិ, តាវ នំ បិវាមី’’តិ. សោ មនុស្សេហិ ឧម្មារត្ថាយ អាហដេ ទារុខណ្ឌេ និសីទិត្វា បិវិ. ឥតរោ តំ ជិគុច្ឆន្តោ ‘‘អតិខុទ្ទាភិភូតោ មហល្លកោ, អម្ហាកំ លជ្ជិតព្ពកំ អកាសី’’តិ អាហ. ថេរោ គាមេ ចរិត្វា វិហារំ គន្ត្វា ទហរភិក្ខុំ អាហ ‘‘អត្ថិ តេ, អាវុសោ, ឥមស្មិំ សាសនេ បតិដ្ឋា’’តិ? អាម, ភន្តេ, សោតាបន្នោ អហន្តិ. តេន ហាវុសោ, ឧបរិមគ្គត្ថាយ វាយាមំ មា អកាសិ. ខីណាសវោ តយា ឧបវទិតោតិ. សោ តំ ខមាបេសិ. តេនស្ស តំ កម្មំ បាកតិកំ អហោសិ.

តស្មា យោ អញ្ញោបិ អរិយំ ឧបវទតិ, តេន គន្ត្វា សចេ អត្តនា វុឌ្ឍតរោ ហោតិ, ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា ‘‘អហំ អាយស្មន្តំ ឥទញ្ចិទញ្ច អវចំ, តំ មេ ខមាហី’’តិ ខមាបេតព្ពោ. សចេ នវកតរោ ហោតិ, វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហេ ឥទញ្ចិទញ្ច អវចំ, តំ មេ ខមថា’’តិ ខមាបេតព្ពោ. សចេ ទិសាបក្កន្តោ ហោតិ, សយំ វា គន្ត្វា សទ្ធិវិហារិកាទិកេ វា បេសេត្វា ខមាបេតព្ពោ.

សចេ ច នាបិ គន្តុំ, ន បេសេតុំ សក្កា ហោតិ, យេ តស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ វសន្តិ, តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា សចេ នវកតរា ហោន្តិ, ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា, សចេ វុឌ្ឍតរា, វុឌ្ឍេ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, អសុកំ នាម អាយស្មន្តំ ឥទញ្ចិទញ្ច អវចំ, ខមតុ មេ សោ អាយស្មា’’តិ វត្វា ខមាបេតព្ពំ. សម្មុខា អខមន្តេបិ ឯតទេវ កត្តព្ពំ.

សចេ ឯកចារិកភិក្ខុ ហោតិ, នេវស្ស វសនដ្ឋានំ, ន គតដ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, ឯកស្ស បណ្ឌិតស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, អសុកំ នាម អាយស្មន្តំ ឥទញ្ចិទញ្ច អវចំ, តំ មេ អនុស្សរតោ វិប្បដិសារោ ហោតិ, កិំ ករោមី’’តិ វត្តព្ពំ. សោ វក្ខតិ ‘‘តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថ, ថេរោ តុម្ហាកំ ខមតិ, ចិត្តំ វូបសមេថា’’តិ. តេនាបិ អរិយស្ស គតទិសាភិមុខេន អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ខមតូតិ វត្តព្ពំ. សចេ សោ បរិនិព្ពុតោ ហោតិ, បរិនិព្ពុតមញ្ចដ្ឋានំ គន្ត្វា យាវសិវថិកំ គន្ត្វាបិ ខមាបេតព្ពំ. ឯវំ កតេ នេវ សគ្គាវរណំ, ន មគ្គាវរណំ ហោតិ, បាកតិកមេវ ហោតីតិ.

មិច្ឆាទិដ្ឋិកាតិ វិបរីតទស្សនា. មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន សមាទិន្ននានាវិធកម្មា, យេ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិមូលកេសុ កាយកម្មាទីសុ អញ្ញេបិ សមាទបេន្តិ. ឯត្ថ ច វចីទុច្ចរិតគ្គហណេនេវ អរិយូបវាទេ មនោទុច្ចរិតគ្គហណេន ច មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សង្គហិតាយបិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បុន វចនំ មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. មហាសាវជ្ជោ ហិ អរិយូបវាទោ, អានន្តរិយសទិសត្តា. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘សេយ្យថាបិ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សីលសម្បន្នោ សមាធិសម្បន្នោ បញ្ញាសម្បន្នោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អញ្ញំ អារាធេយ្យ, ឯវំសម្បទមិទំ, សារិបុត្ត, វទាមិ តំ វាចំ អប្បហាយ តំ ចិត្តំ អប្បហាយ តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សជ្ជិត្វា យថាភតំ និក្ខិត្តោ, ឯវំ និរយេ’’តិ (ម. និ. ១.១៤៩). មិច្ឆាទិដ្ឋិតោ ច មហាសាវជ្ជតរំ នាម អញ្ញំ នត្ថិ. យថាហ ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ មហាសាវជ្ជំ, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ, ភិក្ខវេ, វជ្ជានី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០).

កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិណ្ណក្ខន្ធបរិច្ចាគា. បរម្មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តិក្ខន្ធគ្គហណេ. អថ វា កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា. បរម្មរណាតិ ចុតិចិត្តតោ ឧទ្ធំ. អបាយន្តិ ឯវមាទិ សព្ពំ និរយវេវចនមេវ.

និរយោ ហិ សគ្គមោក្ខហេតុភូតា បុញ្ញសម្មតា អយា អបេតត្តា, សុខានំ វា អាយស្ស អភាវា អបាយោ. ទុក្ខស្ស គតិ បដិសរណន្តិ ទុគ្គតិ, ទោសពហុលតាយ វា ទុដ្ឋេន កម្មុនា និព្ពត្តា គតីតិ ទុគ្គតិ. វិវសា និបតន្តិ ឯត្ថ ទុក្កដការិនោតិ វិនិបាតោ. វិនស្សន្តា វា ឯត្ថ បតន្តិ សំភិជ្ជមានង្គបច្ចង្គាតិបិ វិនិបាតោ. នត្ថិ ឯត្ថ អស្សាទសញ្ញិតោ អយោតិ និរយោ.

អថ វា អបាយគ្គហណេន តិរច្ឆានយោនិំ ទីបេតិ. តិរច្ឆានយោនិ ហិ អបាយោ សុគតិតោ អបេតត្តា, ន ទុគ្គតិ មហេសក្ខានំ នាគរាជាទីនំ សម្ភវតោ. ទុគ្គតិគ្គហណេន បេត្តិវិសយំ. សោ ហិ អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច, សុគតិតោ អបេតត្តា ទុក្ខស្ស ច គតិភូតត្តា. ន តុ វិនិបាតោ អសុរសទិសំ អវិនិបតិតត្តា. វិនិបាតគ្គហណេន អសុរកាយំ. សោ ហិ យថាវុត្តេន អត្ថេន អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សព្ពសមុស្សយេហិ ច វិនិបតិតត្តា វិនិបាតោតិ វុច្ចតិ. និរយគ្គហណេន អវីចិអាទិអនេកប្បការំ និរយមេវាតិ. ឧបបន្នាតិ ឧបគតា, តត្ថ អភិនិព្ពត្តាតិ អធិប្បាយោ. វុត្តវិបរិយាយេន សុក្កបក្ខោ វេទិតព្ពោ.

អយំ បន វិសេសោ, តត្ថ សុគតិគ្គហណេន មនុស្សគតិបិ សង្គយ្ហតិ. សគ្គគ្គហណេន ទេវគតិយេវ. តត្ថ សុន្ទរា គតីតិ សុគតិ. រូបាទីហិ វិសយេហិ សុដ្ឋុ អគ្គោតិ សគ្គោ. សោ សព្ពោបិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ អយំ វចនត្ថោ.

‘‘ឥតិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា’’តិអាទិ សព្ពំ និគមនវចនំ. ឯវំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា…បេ… បស្សតីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ.

៤១២. ឯវំ បស្សិតុកាមេន បន អាទិកម្មិកេន កុលបុត្តេន កសិណារម្មណំ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ សព្ពាការេន អភិនីហារក្ខមំ កត្វា ‘‘តេជោកសិណំ, ឱទាតកសិណំ, អាលោកកសិណ’’ន្តិ ឥមេសុ តីសុ កសិណេសុ អញ្ញតរំ អាសន្នំ កាតព្ពំ. ឧបចារជ្ឈានគោចរំ កត្វា វឌ្ឍេត្វា ឋបេតព្ពំ. ន តត្ថ អប្បនា ឧប្បាទេតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. សចេ ហិ ឧប្បាទេតិ, បាទកជ្ឈាននិស្សយំ ហោតិ, ន បរិកម្មនិស្សយំ. ឥមេសុ ច បន តីសុ អាលោកកសិណំយេវ សេដ្ឋតរំ. តស្មា តំ វា ឥតរេសំ វា អញ្ញតរំ កសិណនិទ្ទេសេ វុត្តនយេន ឧប្បាទេត្វា ឧបចារភូមិយំយេវ ឋត្វា វឌ្ឍេតព្ពំ. វឌ្ឍនានយោបិ ចស្ស តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

វឌ្ឍិតដ្ឋានស្ស អន្តោយេវ រូបគតំ បស្សិតព្ពំ. រូបគតំ បស្សតោ បនស្ស បរិកម្មស្ស វារោ អតិក្កមតិ. តតោ អាលោកោ អន្តរធាយតិ. តស្មិំ អន្តរហិតេ រូបគតម្បិ ន ទិស្សតិ. អថានេន បុនប្បុនំ បាទកជ្ឈានមេវ បវិសិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ អាលោកោ ផរិតព្ពោ. ឯវំ អនុក្កមេន អាលោកោ ថាមគតោ ហោតីតិ ឯត្ថ អាលោកោ ហោតូតិ យត្តកំ ឋានំ បរិច្ឆិន្ទតិ, តត្ថ អាលោកោ តិដ្ឋតិយេវ. ទិវសម្បិ និសីទិត្វា បស្សតោ រូបទស្សនំ ហោតិ. រត្តិំ តិណុក្កាយ មគ្គបដិបន្នោ ចេត្ថ បុរិសោ ឱបម្មំ.

ឯកោ កិរ រត្តិំ តិណុក្កាយ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. តស្ស សា តិណុក្កា វិជ្ឈាយិ. អថស្ស សមវិសមានិ ន បញ្ញាយិំសុ. សោ តំ តិណុក្កំ ភូមិយំ ឃំសិត្វា តិណុក្កា បុន ឧជ្ជាលេសិ. សា បជ្ជលិត្វា បុរិមាលោកតោ មហន្តតរំ អាលោកំ អកាសិ. ឯវំ បុនប្បុនំ វិជ្ឈាតំ ឧជ្ជាលយតោ កមេន សូរិយោ ឧដ្ឋាសិ. សូរិយេ ឧដ្ឋិតេ ឧក្កាយ កម្មំ នត្ថីតិ តំ ឆឌ្ឌេត្វា ទិវសម្បិ អគមាសិ. តត្ថ ឧក្កាលោកោ វិយ បរិកម្មកាលេ កសិណាលោកោ. ឧក្កាយ វិជ្ឈាតាយ សមវិសមានំ អទស្សនំ វិយ រូបគតំ បស្សតោ បរិកម្មស្ស វារាតិក្កមេន អាលោកេ អន្តរហិតេ រូបគតានំ អទស្សនំ. ឧក្កាយ ឃំសនំ វិយ បុនប្បុនំ បវេសនំ. ឧក្កាយ បុរិមាលោកតោ មហន្តតរាលោកករណំ វិយ បុន បរិកម្មំ ករោតោ ពលវតរាលោកផរណំ. សូរិយុដ្ឋានំ វិយ ថាមគតាលោកស្ស យថាបរិច្ឆេទេន ឋានំ. តិណុក្កំ ឆឌ្ឌេត្វា ទិវសម្បិ គមនំ វិយ បរិត្តាលោកំ ឆឌ្ឌេត្វា ថាមគតេនាលោកេន ទិវសម្បិ រូបទស្សនំ.

តត្ថ យទា តស្ស ភិក្ខុនោ មំសចក្ខុស្ស អនាបាថគតំ អន្តោកុច្ឆិគតំ ហទយវត្ថុនិស្សិតំ ហេដ្ឋាបថវីតលនិស្សិតំ តិរោកុដ្ដបព្ពតបាការគតំ បរចក្កវាឡគតន្តិ ឥទំ រូបំ ញាណចក្ខុស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ, មំសចក្ខុនា ទិស្សមានំ វិយ ហោតិ, តទា ទិព្ពចក្ខុ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. តទេវ ចេត្ថ រូបទស្សនសមត្ថំ, ន បុព្ពភាគចិត្តានិ.

តំ បនេតំ បុថុជ្ជនស្ស បរិពន្ធោ ហោតិ. កស្មា? សោ ហិ យស្មា យត្ថ យត្ថ អាលោកោ ហោតូតិ អធិដ្ឋាតិ, តំ តំ បថវីសមុទ្ទបព្ពតេ វិនិវិជ្ឈិត្វាបិ ឯកាលោកំ ហោតិ, អថស្ស តត្ថ ភយានកានិ យក្ខរក្ខសាទិរូបានិ បស្សតោ ភយំ ឧប្បជ្ជតិ. យេន ចិត្តវិក្ខេបំ បត្វា ឈានវិព្ភន្តកោ ហោតិ, តស្មា រូបទស្សនេ អប្បមត្តេន ភវិតព្ពំ.

តត្រាយំ ទិព្ពចក្ខុនោ ឧប្បត្តិក្កមោ. វុត្តប្បការមេតំ រូបមារម្មណំ កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេ តទេវ រូបំ អារម្មណំ កត្វា ចត្តារិ បញ្ច វា ជវនានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ សព្ពំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥធាបិ បុព្ពភាគចិត្តានិ សវិតក្កសវិចារានិ កាមាវចរានិ. បរិយោសានេ អត្ថសាធកចិត្តំ ចតុត្ថជ្ឈានិកំ រូបាវចរំ. តេន សហជាតំ ញាណំ សត្តានំ ចុតូបបាតេ ញាណន្តិបិ ទិព្ពចក្ខុញាណន្តិបិ វុច្ចតីតិ.

ចុតូបបាតញាណកថា និដ្ឋិតា.

បកិណ្ណកកថា

៤១៣. ឥតិ បញ្ចក្ខន្ធវិទូ, បញ្ច អភិញ្ញា អវោច យា នាថោ;

តា ញត្វា តាសុ អយំ, បកិណ្ណកកថាបិ វិញ្ញេយ្យា.

ឯតាសុ ហិ យទេតំ ចុតូបបាតញាណសង្ខាតំ ទិព្ពចក្ខុ, តស្ស អនាគតំសញាណញ្ច យថាកម្មុបគញាណញ្ចាតិ ទ្វេបិ បរិភណ្ឌញាណានិ ហោន្តិ. ឥតិ ឥមានិ ច ទ្វេ ឥទ្ធិវិធាទីនិ ច បញ្ចាតិ សត្ត អភិញ្ញាញាណានិ ឥធាគតានិ. ឥទានិ តេសំ អារម្មណវិភាគេ អសម្មោហត្ថំ –

អារម្មណត្តិកា វុត្តា, យេ ចត្តារោ មហេសិនា;

សត្តន្នមបិ ញាណានំ, បវត្តិំ តេសុ ទីបយេ.

តត្រាយំ ទីបនា. ចត្តារោ ហិ អារម្មណត្តិកា មហេសិនា វុត្តា. កតមេ ចត្តារោ? បរិត្តារម្មណត្តិកោ, មគ្គារម្មណត្តិកោ, អតីតារម្មណត្តិកោ, អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកោតិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១៣, ១៦, ១៩, ២១).

៤១៤. តត្ថ ឥទ្ធិវិធញាណំ បរិត្តមហគ្គតអតីតានាគតបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណវសេន សត្តសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. កថំ? តញ្ហិ យទា កាយំ ចិត្តសន្និស្សិតំ កត្វា អទិស្សមានេន កាយេន គន្តុកាមោ ចិត្តវសេន កាយំ បរិណាមេតិ, មហគ្គតចិត្តេ សមោទហតិ សមារោបេតិ, តទា ឧបយោគលទ្ធំ អារម្មណំ ហោតីតិ កត្វា រូបកាយារម្មណតោ បរិត្តារម្មណំ ហោតិ. យទា ចិត្តំ កាយសន្និស្សិតំ កត្វា ទិស្សមានេន កាយេន គន្តុកាមោ កាយវសេន ចិត្តំ បរិណាមេតិ, បាទកជ្ឈានចិត្តំ រូបកាយេ សមោទហតិ សមារោបេតិ, តទា ឧបយោគលទ្ធំ អារម្មណំ ហោតីតិ កត្វា មហគ្គតចិត្តារម្មណតោ មហគ្គតារម្មណំ ហោតិ.

យស្មា បន តទេវ ចិត្តំ អតីតំ និរុទ្ធំ អារម្មណំ ករោតិ, តស្មា អតីតារម្មណំ ហោតិ. មហាធាតុនិធានេ មហាកស្សបត្ថេរាទីនំ វិយ អនាគតំ អធិដ្ឋហន្តានំ អនាគតារម្មណំ ហោតិ. មហាកស្សបត្ថេរោ កិរ មហាធាតុនិធានំ ករោន្តោ ‘‘អនាគតេ អដ្ឋារសវស្សាធិកានិ ទ្វេវស្សសតានិ ឥមេ គន្ធា មា សុស្សិំសុ, បុប្ផានិ មា មិលាយិំសុ, ទីបា មា និព្ពាយិំសូ’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤៣៤) អធិដ្ឋហិ. សព្ពំ តថេវ អហោសិ. អស្សគុត្តត្ថេរោ វត្តនិយសេនាសនេ ភិក្ខុសង្ឃំ សុក្ខភត្តំ ភុញ្ជមានំ ទិស្វា ឧទកសោណ្ឌិំ ទិវសេ ទិវសេ បុរេភត្តេ ទធិរសំ ហោតូតិ អធិដ្ឋាសិ. បុរេភត្តេ គហិតំ ទធិរសំ ហោតិ. បច្ឆាភត្តេ បាកតិកឧទកមេវ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤៣៤). កាយំ បន ចិត្តសន្និស្សិតំ កត្វា អទិស្សមានេន កាយេន គមនកាលេ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតិ.

កាយវសេន ចិត្តំ, ចិត្តវសេន វា កាយំ បរិណាមនកាលេ អត្តនោ កុមារកវណ្ណាទិនិម្មានកាលេ ច សកាយចិត្តានំ អារម្មណករណតោ អជ្ឈត្តារម្មណំ ហោតិ. ពហិទ្ធា ហត្ថិអស្សាទិទស្សនកាលេ បន ពហិទ្ធារម្មណន្តិ ឯវំ តាវ ឥទ្ធិវិធញាណស្ស សត្តសុ អារម្មណេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

៤១៥. ទិព្ពសោតធាតុញាណំ បរិត្តបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណវសេន ចតូសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. កថំ? តញ្ហិ យស្មា សទ្ទំ អារម្មណំ ករោតិ, សទ្ទោ ច បរិត្តោ, តស្មា បរិត្តារម្មណំ ហោតិ. វិជ្ជមានំយេវ បន សទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តនតោ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតិ. តំ អត្តនោ កុច្ឆិសទ្ទសវនកាលេ អជ្ឈត្តារម្មណំ. បរេសំ សទ្ទសវនកាលេ ពហិទ្ធារម្មណន្តិ ឯវំ ទិព្ពសោតធាតុញាណស្ស ចតូសុ អារម្មណេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

៤១៦. ចេតោបរិយញាណំ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណមគ្គអតីតានាគតបច្ចុប្បន្នពហិទ្ធារម្មណវសេន អដ្ឋសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. កថំ? តញ្ហិ បរេសំ កាមាវចរចិត្តជាននកាលេ បរិត្តារម្មណំ ហោតិ. រូបាវចរអរូបាវចរចិត្តជាននកាលេ មហគ្គតារម្មណំ ហោតិ. មគ្គផលជាននកាលេ អប្បមាណារម្មណំ ហោតិ.

ឯត្ថ ច បុថុជ្ជនោ សោតាបន្នស្ស ចិត្តំ ន ជានាតិ. សោតាបន្នោ វា សកទាគាមិស្សាតិ ឯវំ យាវ អរហតោ នេតព្ពំ. អរហា បន សព្ពេសំ ចិត្តំ ជានាតិ. អញ្ញោបិ ច ឧបរិមោ ហេដ្ឋិមស្សាតិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. មគ្គចិត្តារម្មណកាលេ មគ្គារម្មណំ ហោតិ. យទា បន អតីតេ សត្តទិវសព្ភន្តរេ ច អនាគតេ សត្តទិវសព្ភន្តរេ ច បរេសំ ចិត្តំ ជានាតិ, តទា អតីតារម្មណំ អនាគតារម្មណញ្ច ហោតិ.

កថំ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតិ. បច្ចុប្បន្នំ នាម តិវិធំ – ខណបច្ចុប្បន្នំ, សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ, អទ្ធាបច្ចុប្បន្នញ្ច. តត្ថ ឧប្បាទដ្ឋិតិភង្គប្បត្តំ ខណបច្ចុប្បន្នំ. ឯកទ្វេសន្តតិវារបរិយាបន្នំ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ. តត្ថ អន្ធការេ និសីទិត្វា អាលោកដ្ឋានំ គតស្ស ន តាវ អារម្មណំ បាកដំ ហោតិ, យាវ បន តំ បាកដំ ហោតិ, ឯត្ថន្តរេ ឯកទ្វេសន្តតិវារា វេទិតព្ពា. អាលោកដ្ឋានេ វិចរិត្វា ឱវរកំ បវិដ្ឋស្សាបិ ន តាវ សហសា រូបំ បាកដំ ហោតិ, យាវ បន តំ បាកដំ ហោតិ, ឯត្ថន្តរេ ឯកទ្វេសន្តតិវារា វេទិតព្ពា. ទូរេ ឋត្វា បន រជកានំ ហត្ថវិការំ, ឃណ្ឌិភេរីអាកោដនវិការញ្ច ទិស្វាបិ ន តាវ សទ្ទំ សុណាតិ, យាវ បន តំ សុណាតិ, ឯតស្មិម្បិ អន្តរេ ឯកទ្វេសន្តតិវារា វេទិតព្ពា. ឯវំ តាវ មជ្ឈិមភាណកា.

សំយុត្តភាណកា បន រូបសន្តតិ អរូបសន្តតីតិ ទ្វេ សន្តតិយោ វត្វា ឧទកំ អក្កមិត្វា គតស្ស យាវ តីរេ អក្កន្តឧទកលេខា ន វិប្បសីទតិ, អទ្ធានតោ អាគតស្ស យាវ កាយេ ឧសុមភាវោ ន វូបសម្មតិ, អាតបា អាគន្ត្វា គព្ភំ បវិដ្ឋស្ស យាវ អន្ធការភាវោ ន វិគច្ឆតិ, អន្តោគព្ភេ កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករិត្វា ទិវា វាតបានំ វិវរិត្វា ឱលោកេន្តស្ស យាវ អក្ខីនំ ផន្ទនភាវោ ន វូបសម្មតិ, អយំ រូបសន្តតិ នាម. ទ្វេ តយោ ជវនវារា អរូបសន្តតិ នាមាតិ វត្វា តទុភយម្បិ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ នាមាតិ វទន្តិ.

ឯកភវបរិច្ឆិន្នំ បន អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ នាម. យំ សន្ធាយ ភទ្ទេករត្តសុត្តេ ‘‘យោ ចាវុសោ, មនោ យេ ច ធម្មា ឧភយមេតំ បច្ចុប្បន្នំ, តស្មិំ ចេ បច្ចុប្បន្នេ ឆន្ទរាគប្បដិពទ្ធំ ហោតិ វិញ្ញាណំ, ឆន្ទរាគប្បដិពទ្ធត្តា វិញ្ញាណស្ស តទភិនន្ទតិ, តទភិនន្ទន្តោ បច្ចុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ សំហីរតី’’តិ (ម. និ. ៣.២៨៤) វុត្តំ. សន្តតិបច្ចុប្បន្នញ្ចេត្ថ អដ្ឋកថាសុ អាគតំ. អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ សុត្តេ.

តត្ថ កេចិ ខណបច្ចុប្បន្នំ ចិត្តំ ចេតោបរិយញាណស្ស អារម្មណំ ហោតីតិ វទន្តិ. កិំ ការណា? យស្មា ឥទ្ធិមតោ ច បរស្ស ច ឯកក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ. ឥទញ្ច នេសំ ឱបម្មំ, យថា អាកាសេ ខិត្តេ បុប្ផមុដ្ឋិម្ហិ អវស្សំ ឯកំ បុប្ផំ ឯកស្ស វណ្ដេន វណ្ដំ បដិវិជ្ឈតិ, ឯវំ បរស្ស ចិត្តំ ជានិស្សាមីតិ រាសិវសេន មហាជនស្ស ចិត្តេ អាវជ្ជិតេ អវស្សំ ឯកស្ស ចិត្តំ ឯកេន ចិត្តេន ឧប្បាទក្ខណេ វា ឋិតិក្ខណេ វា ភង្គក្ខណេ វា បដិវិជ្ឈតីតិ. តំ បន វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ អាវជ្ជន្តោ យេន ច ចិត្តេន អាវជ្ជតិ, យេន ច ជានាតិ. តេសំ ទ្វិន្នំ សហឋានាភាវតោ អាវជ្ជនជវនានញ្ច អនិដ្ឋដ្ឋានេ នានារម្មណភាវប្បត្តិទោសតោ អយុត្តន្តិ អដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តំ.

សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ បន អទ្ធាបច្ចុប្បន្នញ្ច អារម្មណំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ យំ វត្តមានជវនវីថិតោ អតីតានាគតវសេន ទ្វិត្តិជវនវីថិបរិមាណេ កាលេ បរស្ស ចិត្តំ, តំ សព្ពម្បិ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ នាម. ‘‘អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ បន ជវនវារេន ទីបេតព្ព’’ន្តិ សំយុត្តដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តំ សុដ្ឋុ វុត្តំ.

តត្រាយំ ទីបនា, ឥទ្ធិមា បរស្ស ចិត្តំ ជានិតុកាមោ អាវជ្ជតិ, អាវជ្ជនំ ខណបច្ចុប្បន្នំ អារម្មណំ កត្វា តេនេវ សហ និរុជ្ឈតិ. តតោ ចត្តារិ បញ្ច វា ជវនានិ. យេសំ បច្ឆិមំ ឥទ្ធិចិត្តំ, សេសានិ កាមាវចរានិ, តេសំ សព្ពេសម្បិ តទេវ និរុទ្ធំ ចិត្តមារម្មណំ ហោតិ, ន ច តានិ នានារម្មណានិ ហោន្តិ, អទ្ធាវសេន បច្ចុប្បន្នារម្មណត្តា. ឯការម្មណត្តេបិ ច ឥទ្ធិចិត្តមេវ បរស្ស ចិត្តំ ជានាតិ, ន ឥតរានិ. យថា ចក្ខុទ្វារេ ចក្ខុវិញ្ញាណមេវ រូបំ បស្សតិ, ន ឥតរានីតិ. ឥតិ ឥទំ សន្តតិបច្ចុប្បន្នស្ស ចេវ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នស្ស ច វសេន បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតិ. យស្មា វា សន្តតិបច្ចុប្បន្នម្បិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នេយេវ បតតិ, តស្មា អទ្ធាបច្ចុប្បន្នវសេនេវេតំ បច្ចុប្បន្នារម្មណន្តិ វេទិតព្ពំ. បរស្ស ចិត្តារម្មណត្តាយេវ បន ពហិទ្ធារម្មណំ ហោតីតិ ឯវំ ចេតោបរិយញាណស្ស អដ្ឋសុ អារម្មណេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

៤១៧. បុព្ពេនិវាសញាណំ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណមគ្គអតីតអជ្ឈត្តពហិទ្ធានវត្តព្ពារម្មណវសេន អដ្ឋសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. កថំ? តញ្ហិ កាមាវចរក្ខន្ធានុស្សរណកាលេ បរិត្តារម្មណំ ហោតិ. រូបាវចរារូបាវចរក្ខន្ធានុស្សរណកាលេ មហគ្គតារម្មណំ. អតីតេ អត្តនា បរេហិ វា ភាវិតមគ្គំ សច្ឆិកតផលញ្ច អនុស្សរណកាលេ អប្បមាណារម្មណំ. ភាវិតមគ្គមេវ អនុស្សរណកាលេ មគ្គារម្មណំ. និយមតោ បនេតំ អតីតារម្មណមេវ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ចេតោបរិយញាណយថាកម្មុបគញាណានិបិ អតីតារម្មណានិ ហោន្តិ, អថ ខោ តេសំ ចេតោបរិយញាណស្ស សត្តទិវសព្ភន្តរាតីតំ ចិត្តមេវ អារម្មណំ. តញ្ហិ អញ្ញំ ខន្ធំ វា ខន្ធបដិពទ្ធំ វា ន ជានាតិ. មគ្គសម្បយុត្តចិត្តារម្មណត្តា បន បរិយាយតោ មគ្គារម្មណន្តិ វុត្តំ. យថាកម្មុបគញាណស្ស ច អតីតំ ចេតនាមត្តមេវ អារម្មណំ. បុព្ពេនិវាសញាណស្ស បន អតីតា ខន្ធា ខន្ធបដិពទ្ធញ្ច កិញ្ចិ អនារម្មណំ នាម នត្ថិ. តញ្ហិ អតីតក្ខន្ធខន្ធបដិពទ្ធេសុ ធម្មេសុ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគតិកំ ហោតីតិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. អយមេត្ថ អដ្ឋកថានយោ. យស្មា បន ‘‘កុសលា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស យថាកម្មុបគញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៤) បដ្ឋានេ វុត្តំ. តស្មា ចត្តារោបិ ខន្ធា ចេតោបរិយញាណយថាកម្មុបគញាណានំ អារម្មណា ហោន្តិ. តត្រាបិ យថាកម្មុបគញាណស្ស កុសលាកុសលា ឯវាតិ.

អត្តនោ ខន្ធានុស្សរណកាលេ បនេតំ អជ្ឈត្តារម្មណំ. បរស្ស ខន្ធានុស្សរណកាលេ ពហិទ្ធារម្មណំ. ‘‘អតីតេ វិបស្សី ភគវា អហោសិ. តស្ស មាតា ពន្ធុមតី, បិតា ពន្ធុមា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.១២) នយេន នាមគោត្តបថវីនិមិត្តាទិអនុស្សរណកាលេ នវត្តព្ពារម្មណំ ហោតិ. នាមគោត្តន្តិ ចេត្ថ ខន្ធូបនិពន្ធោ សម្មុតិសិទ្ធោ ព្យញ្ជនត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ន ព្យញ្ជនំ. ព្យញ្ជនញ្ហិ សទ្ទាយតនសង្គហិតត្តា បរិត្តំ ហោតិ. យថាហ ‘‘និរុត្តិបដិសម្ភិទា បរិត្តារម្មណា’’តិ (វិភ. ៧៤៩). អយមេត្ថ អម្ហាកំ ខន្តិ. ឯវំ បុព្ពេនិវាសញាណស្ស អដ្ឋសុ អារម្មណេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

៤១៨. ទិព្ពចក្ខុញាណំ បរិត្តបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណវសេន ចតូសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. កថំ? តញ្ហិ យស្មា រូបំ អារម្មណំ ករោតិ, រូបញ្ច បរិត្តំ, តស្មា បរិត្តារម្មណំ ហោតិ. វិជ្ជមានេយេវ ច រូបេ បវត្តត្តា បច្ចុប្បន្នារម្មណំ. អត្តនោ កុច្ឆិគតាទិរូបទស្សនកាលេ អជ្ឈត្តារម្មណំ. បរស្ស រូបទស្សនកាលេ ពហិទ្ធារម្មណន្តិ ឯវំ ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស ចតូសុ អារម្មណេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

៤១៩. អនាគតំសញាណំ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណមគ្គអនាគតអជ្ឈត្តពហិទ្ធានវត្តព្ពារម្មណវសេន អដ្ឋសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. កថំ? តញ្ហិ ‘‘អយំ អនាគតេ កាមាវចរេ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ជាននកាលេ បរិត្តារម្មណំ ហោតិ. ‘‘រូបាវចរេ អរូបាវចរេ វា និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ជាននកាលេ មហគ្គតារម្មណំ. ‘‘មគ្គំ ភាវេស្សតិ, ផលំ សច្ឆិករិស្សតី’’តិ ជាននកាលេ អប្បមាណារម្មណំ. ‘‘មគ្គំ ភាវេស្សតិ’’ច្ចេវ ជាននកាលេ មគ្គារម្មណំ. និយមតោ បន តំ អនាគតារម្មណមេវ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ចេតោបរិយញាណម្បិ អនាគតារម្មណំ ហោតិ, អថ ខោ តស្ស សត្តទិវសព្ភន្តរានាគតំ ចិត្តមេវ អារម្មណំ. តញ្ហិ អញ្ញំ ខន្ធំ វា ខន្ធបដិពទ្ធំ វា ន ជានាតិ. អនាគតំសញាណស្ស បុព្ពេនិវាសញាណេ វុត្តនយេន អនាគតេ អនារម្មណំ នាម នត្ថិ. ‘‘អហំ អមុត្រ និព្ពត្តិស្សាមី’’តិ ជាននកាលេ អជ្ឈត្តារម្មណំ. ‘‘អសុកោ អមុត្រ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ជាននកាលេ ពហិទ្ធារម្មណំ. ‘‘អនាគតេ មេត្តេយ្យោ ភគវា ឧប្បជ្ជិស្សតិ (ទី. និ. ៣.១០៧). សុព្រហ្មា នាមស្ស ព្រាហ្មណោ បិតា ភវិស្សតិ. ព្រហ្មវតី នាម ព្រាហ្មណី មាតា’’តិអាទិនា បន នយេន នាមគោត្តជាននកាលេ បុព្ពេនិវាសញាណេ វុត្តនយេនេវ ន វត្តព្ពារម្មណំ ហោតីតិ ឯវំ អនាគតំសញាណស្ស អដ្ឋសុ អារម្មណេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

៤២០. យថាកម្មុបគញាណំ បរិត្តមហគ្គតអតីតអជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណវសេន បញ្ចសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. កថំ? តញ្ហិ កាមាវចរកម្មជាននកាលេ បរិត្តារម្មណំ ហោតិ. រូបាវចរារូបាវចរកម្មជាននកាលេ មហគ្គតារម្មណំ. អតីតមេវ ជានាតីតិ អតីតារម្មណំ. អត្តនោ កម្មំ ជាននកាលេ អជ្ឈត្តារម្មណំ. បរស្ស កម្មំ ជាននកាលេ ពហិទ្ធារម្មណំ ហោតិ. ឯវំ យថាកម្មុបគញាណស្ស បញ្ចសុ អារម្មណេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា. យញ្ចេត្ថ អជ្ឈត្តារម្មណញ្ចេវ ពហិទ្ធារម្មណញ្ចាតិ វុត្តំ, តំ កាលេន អជ្ឈត្តំ កាលេន ពហិទ្ធា ជាននកាលេ អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណម្បិ ហោតិយេវាតិ.

ឥតិ សាធុជនបាមោជ្ជត្ថាយ កតេ វិសុទ្ធិមគ្គេ

អភិញ្ញានិទ្ទេសោ នាម

តេរសមោ បរិច្ឆេទោ.