១. សីលនិទ្ទេសោ

សីលសរូបាទិកថា

៦. ឯវំ អនេកគុណសង្គាហកេន សីលសមាធិបញ្ញាមុខេន ទេសិតោបិ បនេស វិសុទ្ធិមគ្គោ អតិសង្ខេបទេសិតោយេវ ហោតិ. តស្មា នាលំ សព្ពេសំ ឧបការាយាតិ វិត្ថារមស្ស ទស្សេតុំ សីលំ តាវ អារព្ភ ឥទំ បញ្ហាកម្មំ ហោតិ.

កិំ សីលំ, កេនដ្ឋេន សីលំ, កានស្ស លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ, កិមានិសំសំ សីលំ, កតិវិធំ ចេតំ សីលំ, កោ ចស្ស សំកិលេសោ, កិំ វោទានន្តិ.

តត្រិទំ វិស្សជ្ជនំ. កិំ សីលន្តិ បាណាតិបាតាទីហិ វា វិរមន្តស្ស វត្តបដិបត្តិំ វា បូរេន្តស្ស ចេតនាទយោ ធម្មា. វុត្តញ្ហេតំ បដិសម្ភិទាយំ ‘‘កិំ សីលន្តិ ចេតនា សីលំ, ចេតសិកំ សីលំ, សំវរោ សីលំ, អវីតិក្កមោ សីល’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៩). តត្ថ ចេតនា សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីហិ វា វិរមន្តស្ស វត្តបដិបត្តិំ វា បូរេន្តស្ស ចេតនា. ចេតសិកំ សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីហិ វិរមន្តស្ស វិរតិ. អបិច ចេតនា សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីនិ បជហន្តស្ស សត្ត កម្មបថចេតនា. ចេតសិកំ សីលំ នាម ‘‘អភិជ្ឈំ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ១.២១៧) អាទិនា នយេន វុត្តា អនភិជ្ឈាព្យាបាទសម្មាទិដ្ឋិធម្មា. សំវរោ សីលន្តិ ឯត្ថ បញ្ចវិធេន សំវរោ វេទិតព្ពោ បាតិមោក្ខសំវរោ, សតិសំវរោ, ញាណសំវរោ, ខន្តិសំវរោ, វីរិយសំវរោតិ. តត្ថ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោតិ (វិភ. ៥១១) អយំ បាតិមោក្ខសំវរោ. រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតីតិ (ទី. និ. ១.២១៣) អយំ សតិសំវរោ.

យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, (អជិតាតិ ភគវា;)

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធិយ្យរេតិ. (សុ. និ. ១០៤១);

អយំ ញាណសំវរោ. បច្ចយបដិសេវនម្បិ ឯត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆតិ. យោ បនាយំ ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សាតិអាទិនា (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន អាគតោ, អយំ ខន្តិសំវរោ នាម. យោ ចាយំ ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតីតិអាទិនា (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន អាគតោ, អយំ វីរិយសំវរោ នាម. អាជីវបារិសុទ្ធិបិ ឯត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆតិ. ឥតិ អយំ បញ្ចវិធោបិ សំវរោ, យា ច បាបភីរុកានំ កុលបុត្តានំ សម្បត្តវត្ថុតោ វិរតិ, សព្ពម្បេតំ សំវរសីលន្តិ វេទិតព្ពំ. អវីតិក្កមោ សីលន្តិ សមាទិន្នសីលស្ស កាយិកវាចសិកោ អនតិក្កមោ. ឥទំ តាវ កិំ សីលន្តិ បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនំ.

៧. អវសេសេសុ កេនដ្ឋេន សីលន្តិ សីលនដ្ឋេន សីលំ. កិមិទំ សីលនំ នាម. សមាធានំ វា, កាយកម្មាទីនំ សុសីល្យវសេន អវិប្បកិណ្ណតាតិ អត្ថោ. ឧបធារណំ វា, កុសលានំ ធម្មានំ បតិដ្ឋានវសេន អាធារភាវោតិ អត្ថោ. ឯតទេវ ហេត្ថ អត្ថទ្វយំ សទ្ទលក្ខណវិទូ អនុជានន្តិ. អញ្ញេ បន សិរដ្ឋោ សីលត្ថោ, សីតលដ្ឋោ សីលត្ថោតិ ឯវមាទិនាបិ នយេនេត្ថ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ.

៨. ឥទានិ កានស្ស លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានីតិ ឯត្ថ –

សីលនំ លក្ខណំ តស្ស, ភិន្នស្សាបិ អនេកធា;

សនិទស្សនត្តំ រូបស្ស, យថា ភិន្នស្សនេកធា.

យថា ហិ នីលបីតាទិភេទេន អនេកធា ភិន្នស្សាបិ រូបាយតនស្ស សនិទស្សនត្តំ លក្ខណំ, នីលាទិភេទេន ភិន្នស្សាបិ សនិទស្សន ភាវានតិក្កមនតោ. តថា សីលស្ស ចេតនាទិភេទេន អនេកធា ភិន្នស្សាបិ យទេតំ កាយកម្មាទីនំ សមាធានវសេន កុសលានញ្ច ធម្មានំ បតិដ្ឋានវសេន វុត្តំ សីលនំ, តទេវ លក្ខណំ, ចេតនាទិភេទេន ភិន្នស្សាបិ សមាធានបតិដ្ឋានភាវានតិក្កមនតោ. ឯវំ លក្ខណស្ស បនស្ស –

ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនតា, អនវជ្ជគុណោ តថា;

កិច្ចសម្បត្តិអត្ថេន, រសោ នាម បវុច្ចតិ.

តស្មា ឥទំ សីលំ នាម កិច្ចដ្ឋេន រសេន ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនរសំ, សម្បត្តិអត្ថេន រសេន អនវជ្ជរសន្តិ វេទិតព្ពំ. លក្ខណាទីសុ ហិ កិច្ចមេវ សម្បត្តិ វា រសោតិ វុច្ចតិ.

សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, តយិទំ តស្ស វិញ្ញុហិ;

ឱត្តប្បញ្ច ហិរី ចេវ, បទដ្ឋានន្តិ វណ្ណិតំ.

តយិទំ សីលំ កាយសោចេយ្យំ វចីសោចេយ្យំ មនោសោចេយ្យន្តិ (អ. និ. ៣.១២១) ឯវំ វុត្តសោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, សោចេយ្យភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតិ គហណភាវំ គច្ឆតិ. ហិរោត្តប្បញ្ច បនស្ស វិញ្ញូហិ បទដ្ឋានន្តិ វណ្ណិតំ, អាសន្នការណន្តិ អត្ថោ. ហិរោត្តប្បេ ហិ សតិ សីលំ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ តិដ្ឋតិ ច. អសតិ នេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន តិដ្ឋតីតិ. ឯវំ សីលស្ស លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ វេទិតព្ពានិ.

សីលានិសំសកថា

៩. កិមានិសំសំ សីលន្តិ អវិប្បដិសារាទិអនេកគុណបដិលាភានិសំសំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ, អានន្ទ, កុសលានិ សីលានិ អវិប្បដិសារានិសំសានី’’តិ (អ. និ. ១១.១).

អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘បញ្ចិមេ គហបតយោ អានិសំសា សីលវតោ សីលសម្បទាយ. កតមេ បញ្ច? ឥធ គហបតយោ សីលវា សីលសម្បន្នោ អប្បមាទាធិករណំ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ អធិគច្ឆតិ, អយំ បឋមោ អានិសំសោ សីលវតោ សីលសម្បទាយ. បុន ចបរំ គហបតយោ សីលវតោ សីលសម្បន្នស្ស កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, អយំ ទុតិយោ អានិសំសោ សីលវតោ សីលសម្បទាយ. បុន ចបរំ គហបតយោ សីលវា សីលសម្បន្នោ យញ្ញទេវ បរិសំ ឧបសង្កមតិ យទិ ខត្តិយបរិសំ យទិ ព្រាហ្មណបរិសំ យទិ គហបតិបរិសំ យទិ សមណបរិសំ, វិសារទោ ឧបសង្កមតិ អមង្កុភូតោ, អយំ តតិយោ អានិសំសោ សីលវតោ សីលសម្បទាយ. បុន ចបរំ គហបតយោ សីលវា សីលសម្បន្នោ អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតិ, អយំ ចតុត្ថោ អានិសំសោ សីលវតោ សីលសម្បទាយ. បុន ចបរំ គហបតយោ សីលវា សីលសម្បន្នោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ, អយំ បញ្ចមោ អានិសំសោ សីលវតោ សីលសម្បទាយា’’តិ (ទី. និ. ២.១៥០; អ. និ. ៥.២១៣; មហាវ. ២៨៥).

អបរេបិ ‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច អស្សំ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ចាតិ, សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៦៥) នយេន បិយមនាបតាទយោ អាសវក្ខយបរិយោសានា អនេកា សីលានិសំសា វុត្តា. ឯវំ អវិប្បដិសារាទិអនេកគុណានិសំសំ សីលំ. អបិច –

សាសនេ កុលបុត្តានំ, បតិដ្ឋា នត្ថិ យំ វិនា;

អានិសំសបរិច្ឆេទំ, តស្ស សីលស្ស កោ វទេ.

ន គង្គា យមុនា ចាបិ, សរភូ វា សរស្វតី;

និន្នគា វាចិរវតី, មហី វាបិ មហានទី.

សក្កុណន្តិ វិសោធេតុំ, តំ មលំ ឥធ បាណិនំ;

វិសោធយតិ សត្តានំ, យំ វេ សីលជលំ មលំ.

ន តំ សជលទា វាតា, ន ចាបិ ហរិចន្ទនំ;

នេវ ហារា ន មណយោ, ន ចន្ទកិរណង្កុរា.

សមយន្តីធ សត្តានំ, បរិឡាហំ សុរក្ខិតំ;

យំ សមេតិ ឥទំ អរិយំ, សីលំ អច្ចន្តសីតលំ.

សីលគន្ធសមោ គន្ធោ, កុតោ នាម ភវិស្សតិ;

យោ សមំ អនុវាតេ ច, បដិវាតេ ច វាយតិ.

សគ្គារោហណសោបានំ, អញ្ញំ សីលសមំ កុតោ;

ទ្វារំ វា បន និព្ពាន, នគរស្ស បវេសនេ.

សោភន្តេវំ ន រាជានោ, មុត្តាមណិវិភូសិតា;

យថា សោភន្តិ យតិនោ, សីលភូសនភូសិតា.

អត្តានុវាទាទិភយំ, វិទ្ធំសយតិ សព្ពសោ;

ជនេតិ កិត្តិហាសញ្ច, សីលំ សីលវតំ សទា.

គុណានំ មូលភូតស្ស, ទោសានំ ពលឃាតិនោ;

ឥតិ សីលស្ស វិញ្ញេយ្យំ, អានិសំសកថាមុខន្តិ.

សីលប្បភេទកថា

១០. ឥទានិ យំ វុត្តំ កតិវិធំ ចេតំ សីលន្តិ, តត្រិទំ វិស្សជ្ជនំ. សព្ពមេវ តាវ ឥទំ សីលំ អត្តនោ សីលនលក្ខណេន ឯកវិធំ.

ចារិត្តវារិត្តវសេន ទុវិធំ. តថា អាភិសមាចារិកអាទិព្រហ្មចរិយកវសេន, វិរតិអវិរតិវសេន, និស្សិតានិស្សិតវសេន, កាលបរិយន្តអាបាណកោដិកវសេន, សបរិយន្តាបរិយន្តវសេន, លោកិយលោកុត្តរវសេន ច.

តិវិធំ ហីនមជ្ឈិមបណីតវសេន. តថា អត្តាធិបតេយ្យលោកាធិបតេយ្យធម្មាធិបតេយ្យវសេន, បរាមដ្ឋាបរាមដ្ឋបដិប្បស្សទ្ធិវសេន, វិសុទ្ធាវិសុទ្ធវេមតិកវសេន, សេក្ខាសេក្ខនេវសេក្ខនាសេក្ខវសេន ច.

ចតុព្ពិធំ ហានភាគិយឋិតិភាគិយវិសេសភាគិយនិព្ពេធភាគិយវសេន. តថា ភិក្ខុភិក្ខុនីអនុបសម្បន្នគហដ្ឋសីលវសេន, បកតិអាចារធម្មតាបុព្ពហេតុកសីលវសេន, បាតិមោក្ខសំវរឥន្ទ្រិយសំវរអាជីវបារិសុទ្ធិបច្ចយសន្និស្សិតសីលវសេន ច.

បញ្ចវិធំ បរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលាទិវសេន. វុត្តម្បិ ចេតំ បដិសម្ភិទាយំ ‘‘បញ្ច សីលានិ – បរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលំ, អបរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលំ, បរិបុណ្ណបារិសុទ្ធិសីលំ, អបរាមដ្ឋបារិសុទ្ធិសីលំ, បដិប្បស្សទ្ធិបារិសុទ្ធិសីល’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៧). តថា បហានវេរមណីចេតនាសំវរាវីតិក្កមវសេន.

១១. តត្ថ ឯកវិធកោដ្ឋាសេ អត្ថោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ទុវិធកោដ្ឋាសេ យំ ភគវតា ‘‘ឥទំ កត្តព្ព’’ន្តិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទបូរណំ, តំ ចារិត្តំ. យំ ‘‘ឥទំ ន កត្តព្ព’’ន្តិ បដិក្ខិត្តស្ស អករណំ, តំ វារិត្តំ. តត្រាយំ វចនត្ថោ. ចរន្តិ តស្មិំ សីលេសុ បរិបូរការិតាយ បវត្តន្តីតិ ចារិត្តំ. វារិតំ តាយន្តិ រក្ខន្តិ តេនាតិ វារិត្តំ. តត្ថ សទ្ធាវីរិយសាធនំ ចារិត្តំ, សទ្ធាសាធនំ វារិត្តំ. ឯវំ ចារិត្តវារិត្តវសេន ទុវិធំ.

ទុតិយទុកេ អភិសមាចារោតិ ឧត្តមសមាចារោ. អភិសមាចារោ ឯវ អាភិសមាចារិកំ. អភិសមាចារំ វា អារព្ភ បញ្ញត្តំ អាភិសមាចារិកំ, អាជីវដ្ឋមកតោ អវសេសសីលស្សេតំ អធិវចនំ. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភាវភូតន្តិ អាទិព្រហ្មចរិយកំ, អាជីវដ្ឋមកសីលស្សេតំ អធិវចនំ. តញ្ហិ មគ្គស្ស អាទិភាវភូតំ, បុព្ពភាគេយេវ បរិសោធេតព្ពតោ. តេនាហ – ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣១). យានិ វា សិក្ខាបទានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានីតិ វុត្តានិ, ឥទំ អាភិសមាចារិកសីលំ. សេសំ អាទិព្រហ្មចរិយកំ. ឧភតោវិភង្គបរិយាបន្នំ វា អាទិព្រហ្មចរិយកំ. ខន្ធកវត្តបរិយាបន្នំ អាភិសមាចារិកំ. តស្ស សម្បត្តិយា អាទិព្រហ្មចរិយកំ សម្បជ្ជតិ. តេនេវាហ – ‘‘សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាភិសមាចារិកំ ធម្មំ អបរិបូរេត្វា អាទិព្រហ្មចរិយកំ ធម្មំ បរិបូរេស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (អ. និ. ៥.២១). ឯវំ អាភិសមាចារិកអាទិព្រហ្មចរិយកវសេន ទុវិធំ.

តតិយទុកេ បាណាតិបាតាទីហិ វេរមណិមត្តំ វិរតិសីលំ. សេសំ ចេតនាទិ អវិរតិសីលន្តិ ឯវំ វិរតិអវិរតិវសេន ទុវិធំ.

ចតុត្ថទុកេ និស្សយោតិ ទ្វេ និស្សយា តណ្ហានិស្សយោ ច ទិដ្ឋិនិស្សយោ ច. តត្ថ យំ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២០; ម. និ. ១.១៨៦; អ. និ. ៥.២០៦; ៧.៥០) ឯវំ ភវសម្បត្តិំ អាកង្ខមានេន បវត្តិតំ, ឥទំ តណ្ហានិស្សិតំ. យំ ‘‘សីលេន សុទ្ធី’’តិ ឯវំ សុទ្ធិទិដ្ឋិយា បវត្តិតំ, ឥទំ ទិដ្ឋិនិស្សិតំ. យំ បន លោកុត្តរំ លោកិយញ្ច តស្សេវ សម្ភារភូតំ, ឥទំ អនិស្សិតន្តិ ឯវំ និស្សិតានិស្សិតវសេន ទុវិធំ.

បញ្ចមទុកេ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា សមាទិន្នំ សីលំ កាលបរិយន្តំ. យាវជីវំ សមាទិយិត្វា តថេវ បវត្តិតំ អាបាណកោដិកន្តិ ឯវំ កាលបរិយន្តអាបាណកោដិកវសេន ទុវិធំ.

ឆដ្ឋទុកេ លាភយសញាតិអង្គជីវិតវសេន ទិដ្ឋបរិយន្តំ សបរិយន្តំ នាម. វិបរីតំ អបរិយន្តំ. វុត្តម្បិ ចេតំ បដិសម្ភិទាយំ ‘‘កតមំ តំ សីលំ សបរិយន្តំ? អត្ថិ សីលំ លាភបរិយន្តំ, អត្ថិ សីលំ យសបរិយន្តំ, អត្ថិ សីលំ ញាតិបរិយន្តំ, អត្ថិ សីលំ អង្គបរិយន្តំ, អត្ថិ សីលំ ជីវិតបរិយន្តំ. កតមំ តំ សីលំ លាភបរិយន្តំ? ឥធេកច្ចោ លាភហេតុ លាភបច្ចយា លាភការណា យថាសមាទិន្នំ សិក្ខាបទំ វីតិក្កមតិ, ឥទំ តំ សីលំ លាភបរិយន្ត’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៨). ឯតេនេវ ឧបាយេន ឥតរានិបិ វិត្ថារេតព្ពានិ. អបរិយន្តវិស្សជ្ជនេបិ វុត្តំ ‘‘កតមំ តំ សីលំ ន លាភបរិយន្តំ? ឥធេកច្ចោ លាភហេតុ លាភបច្ចយា លាភការណា យថាសមាទិន្នំ សិក្ខាបទំ វីតិក្កមាយ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេតិ, កិំ សោ វីតិក្កមិស្សតិ, ឥទំ តំ សីលំ ន លាភបរិយន្ត’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៨). ឯតេនេវុបាយេន ឥតរានិបិ វិត្ថារេតព្ពានិ. ឯវំ សបរិយន្តាបរិយន្តវសេន ទុវិធំ.

សត្តមទុកេ សព្ពម្បិ សាសវំ សីលំ លោកិយំ. អនាសវំ លោកុត្តរំ. តត្ថ លោកិយំ ភវវិសេសាវហំ ហោតិ ភវនិស្សរណស្ស ច សម្ភារោ. យថាហ – ‘‘វិនយោ សំវរត្ថាយ, សំវរោ អវិប្បដិសារត្ថាយ, អវិប្បដិសារោ បាមោជ្ជត្ថាយ, បាមោជ្ជំ បីតត្ថាយ, បីតិ បស្សទ្ធត្ថាយ, បស្សទ្ធិ សុខត្ថាយ, សុខំ សមាធត្ថាយ, សមាធិ យថាភូតញាណទស្សនត្ថាយ, យថាភូតញាណទស្សនំ និព្ពិទត្ថាយ, និព្ពិទា វិរាគត្ថាយ, វិរាគោ វិមុត្តត្ថាយ, វិមុត្តិ វិមុត្តិញាណទស្សនត្ថាយ, វិមុត្តិញាណទស្សនំ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថាយ, ឯតទត្ថា កថា, ឯតទត្ថា មន្តនា, ឯតទត្ថា ឧបនិសា, ឯតទត្ថំ សោតាវធានំ, យទិទំ អនុបាទាចិត្តស្ស វិមោក្ខោ’’តិ (បរិ. ៣៦៦). លោកុត្តរំ ភវនិស្សរណាវហំ ហោតិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស ច ភូមីតិ ឯវំ លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធំ.

១២. តិកេសុ បឋមត្តិកេ ហីនេន ឆន្ទេន ចិត្តេន វីរិយេន វីមំសាយ វា បវត្តិតំ ហីនំ. មជ្ឈិមេហិ ឆន្ទាទីហិ បវត្តិតំ មជ្ឈិមំ. បណីតេហិ បណីតំ. យសកាមតាយ វា សមាទិន្នំ ហីនំ. បុញ្ញផលកាមតាយ មជ្ឈិមំ. កត្តព្ពមេវិទន្តិ អរិយភាវំ និស្សាយ សមាទិន្នំ បណីតំ. ‘‘អហមស្មិ សីលសម្បន្នោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ទុស្សីលា បាបធម្មា’’តិ ឯវំ អត្តុក្កំសនបរវម្ភនាទីហិ ឧបក្កិលិដ្ឋំ វា ហីនំ. អនុបក្កិលិដ្ឋំ លោកិយំ សីលំ មជ្ឈិមំ. លោកុត្តរំ បណីតំ. តណ្ហាវសេន វា ភវភោគត្ថាយ បវត្តិតំ ហីនំ. អត្តនោ វិមោក្ខត្ថាយ បវត្តិតំ មជ្ឈិមំ. សព្ពសត្តានំ វិមោក្ខត្ថាយ បវត្តិតំ បារមិតាសីលំ បណីតន្តិ ឯវំ ហីនមជ្ឈិមបណីតវសេន តិវិធំ.

ទុតិយត្តិកេ អត្តនោ អននុរូបំ បជហិតុកាមេន អត្តគរុនា អត្តនិគារវេន បវត្តិតំ អត្តាធិបតេយ្យំ. លោកាបវាទំ បរិហរិតុកាមេន លោកគរុនា លោកេ គារវេន បវត្តិតំ លោកាធិបតេយ្យំ. ធម្មមហត្តំ បូជេតុកាមេន ធម្មគរុនា ធម្មគារវេន បវត្តិតំ ធម្មាធិបតេយ្យន្តិ ឯវំ អត្តាធិបតេយ្យាទិវសេន តិវិធំ.

តតិយត្តិកេ យំ ទុកេសុ និស្សិតន្តិ វុត្តំ, តំ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ បរាមដ្ឋត្តា បរាមដ្ឋំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកស្ស មគ្គសម្ភារភូតំ សេក្ខានញ្ច មគ្គសម្បយុត្តំ អបរាមដ្ឋំ. សេក្ខាសេក្ខានំ ផលសម្បយុត្តំ បដិប្បស្សទ្ធន្តិ ឯវំ បរាមដ្ឋាទិវសេន តិវិធំ.

ចតុត្ថត្តិកេ យំ អាបត្តិំ អនាបជ្ជន្តេន បូរិតំ, អាបជ្ជិត្វា វា បុន កតបដិកម្មំ, តំ វិសុទ្ធំ. អាបត្តិំ អាបន្នស្ស អកតបដិកម្មំ អវិសុទ្ធំ. វត្ថុម្ហិ វា អាបត្តិយា វា អជ្ឈាចារេ វា វេមតិកស្ស សីលំ វេមតិកសីលំ នាម. តត្ថ យោគិនា អវិសុទ្ធសីលំ វិសោធេតព្ពំ, វេមតិកេ វត្ថុជ្ឈាចារំ អកត្វា វិមតិ បដិវិនេតព្ពា ‘‘ឥច្ចស្ស ផាសុ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ វិសុទ្ធាទិវសេន តិវិធំ.

បញ្ចមត្តិកេ ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ តីហិ ច សាមញ្ញផលេហិ សម្បយុត្តំ សីលំ សេក្ខំ. អរហត្តផលសម្បយុត្តំ អសេក្ខំ. សេសំ នេវសេក្ខនាសេក្ខន្តិ ឯវំ សេក្ខាទិវសេន តិវិធំ.

បដិសម្ភិទាយំ បន យស្មា លោកេ តេសំ តេសំ សត្តានំ បកតិបិ សីលន្តិ វុច្ចតិ, យំ សន្ធាយ ‘‘អយំ សុខសីលោ, អយំ ទុក្ខសីលោ, អយំ កលហសីលោ, អយំ មណ្ឌនសីលោ’’តិ ភណន្តិ, តស្មា តេន បរិយាយេន ‘‘តីណិ សីលានិ, កុសលសីលំ អកុសលសីលំ អព្យាកតសីលន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៩). ឯវំ កុសលាទិវសេនបិ តិវិធន្តិ វុត្តំ. តត្ថ អកុសលំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតស្ស សីលស្ស លក្ខណាទីសុ ឯកេនបិ ន សមេតីតិ ឥធ ន ឧបនីតំ, តស្មា វុត្តនយេនេវស្ស តិវិធតា វេទិតព្ពា.

១៣. ចតុក្កេសុ បឋមចតុក្កេ –

យោធ សេវតិ ទុស្សីលេ, សីលវន្តេ ន សេវតិ;

វត្ថុវីតិក្កមេ ទោសំ, ន បស្សតិ អវិទ្ទសុ.

មិច្ឆាសង្កប្បពហុលោ, ឥន្ទ្រិយានិ ន រក្ខតិ;

ឯវរូបស្ស វេ សីលំ, ជាយតេ ហានភាគិយំ.

យោ បនត្តមនោ ហោតិ, សីលសម្បត្តិយា ឥធ;

កម្មដ្ឋានានុយោគម្ហិ, ន ឧប្បាទេតិ មានសំ.

តុដ្ឋស្ស សីលមត្តេន, អឃដន្តស្ស ឧត្តរិ;

តស្ស តំ ឋិតិភាគិយំ, សីលំ ភវតិ ភិក្ខុនោ.

សម្បន្នសីលោ ឃដតិ, សមាធត្ថាយ យោ បន;

វិសេសភាគិយំ សីលំ, ហោតិ ឯតស្ស ភិក្ខុនោ.

អតុដ្ឋោ សីលមត្តេន, និព្ពិទំ យោនុយុញ្ជតិ;

ហោតិ និព្ពេធភាគិយំ, សីលមេតស្ស ភិក្ខុនោតិ.

ឯវំ ហានភាគិយាទិវសេន ចតុព្ពិធំ.

ទុតិយចតុក្កេ ភិក្ខូ អារព្ភ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានិ, យានិ ច នេសំ ភិក្ខុនីនំ បញ្ញត្តិតោ រក្ខិតព្ពានិ, ឥទំ ភិក្ខុសីលំ. ភិក្ខុនិយោ អារព្ភ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានិ, យានិ ច តាសំ ភិក្ខូនំ បញ្ញត្តិតោ រក្ខិតព្ពានិ, ឥទំ ភិក្ខុនិសីលំ. សាមណេរសាមណេរីនំ ទសសីលានិ អនុបសម្បន្នសីលំ. ឧបាសកឧបាសិកានំ និច្ចសីលវសេន បញ្ចសិក្ខាបទានិ, សតិ វា ឧស្សាហេ ទស, ឧបោសថង្គវសេន អដ្ឋាតិ ឥទំ គហដ្ឋសីលន្តិ ឯវំ ភិក្ខុសីលាទិវសេន ចតុព្ពិធំ.

តតិយចតុក្កេ ឧត្តរកុរុកានំ មនុស្សានំ អវីតិក្កមោ បកតិសីលំ. កុលទេសបាសណ្ឌានំ អត្តនោ អត្តនោ មរិយាទាចារិត្តំ អាចារសីលំ. ‘‘ធម្មតា ឯសា, អានន្ទ, យទា ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតិ ន ពោធិសត្តមាតុ បុរិសេសុ មានសំ ឧប្បជ្ជិ កាមគុណូបសំហិត’’ន្តិ ឯវំ វុត្តំ ពោធិសត្តមាតុសីលំ ធម្មតាសីលំ. មហាកស្សបាទីនំ បន សុទ្ធសត្តានំ, ពោធិសត្តស្ស ច តាសុ តាសុ ជាតីសុ សីលំ បុព្ពហេតុកសីលន្តិ ឯវំ បកតិសីលាទិវសេន ចតុព្ពិធំ.

ចតុត្ថចតុក្កេ យំ ភគវតា ‘‘ឥធ ភិក្ខុ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូ’’តិ (វិភ. ៥០៨; ទី. និ. ១.១៩៣) វំ វុត្តំ សីលំ, ឥទំ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ នាម. យំ បន ‘‘សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី, យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី…បេ… មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.២២, ៤១១; ទី. និ. ១.២១៣; អ. និ. ៤.១៩៨) វុត្តំ, ឥទំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ. យា បន អាជីវហេតុបញ្ញត្តានំ ឆន្នំ សិក្ខាបទានំ វីតិក្កមស្ស, ‘‘កុហនា លបនា នេមិត្តិកតា និប្បេសិកតា លាភេន លាភំ និជិគីសនតា’’តិ ឯវមាទីនញ្ច បាបធម្មានំ វសេន បវត្តា មិច្ឆាជីវា វិរតិ, ឥទំ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ. ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតិ, យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិ (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) អាទិនា នយេន វុត្តោ បដិសង្ខានបរិសុទ្ធោ ចតុបច្ចយបរិភោគោ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ នាម.

បាតិមោក្ខសំវរសីលំ

១៤. តត្រាយំ អាទិតោ បដ្ឋាយ អនុបុព្ពបទវណ្ណនាយ សទ្ធិំ វិនិច្ឆយកថា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ភិក្ខូតិ សំសារេ ភយំ ឥក្ខណតាយ វា ភិន្នបដធរាទិតាយ វា ឯវំ លទ្ធវោហារោ សទ្ធាបព្ពជិតោ កុលបុត្តោ. បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ ឯត្ថ បាតិមោក្ខន្តិ សិក្ខាបទសីលំ. តញ្ហិ យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចយតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហិ, តស្មា បាតិមោក្ខន្តិ វុច្ចតិ. សំវរណំ សំវរោ, កាយិកវាចសិកស្ស អវីតិក្កមស្សេតំ នាមំ. បាតិមោក្ខមេវ សំវរោ បាតិមោក្ខសំវរោ. តេន បាតិមោក្ខសំវរេន សំវុតោ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ, ឧបគតោ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. វិហរតីតិ ឥរិយតិ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិអាទីនមត្ថោ បាឡិយំ អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិ អត្ថិ អាចារោ, អត្ថិ អនាចារោ;

តត្ថ កតមោ អនាចារោ? កាយិកោ វីតិក្កមោ វាចសិកោ វីតិក្កមោ កាយិកវាចសិកោ វីតិក្កមោ, អយំ វុច្ចតិ អនាចារោ. សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ អនាចារោ. ឥធេកច្ចោ វេឡុទានេន វា បត្តទានេន វា បុប្ផផលសិនានទន្តកដ្ឋទានេន វា ចាដុកម្យតាយ វា មុគ្គសូប្យតាយ វា បារិភដ្យតាយ វា ជង្ឃបេសនិកេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន មិច្ឆាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ, អយំ វុច្ចតិ អនាចារោ.

តត្ថ កតមោ អាចារោ? កាយិកោ អវីតិក្កមោ វាចសិកោ អវីតិក្កមោ កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ, អយំ វុច្ចតិ អាចារោ. សព្ពោបិ សីលសំវរោ អាចារោ. ឥធេកច្ចោ ន វេឡុទានេន វា ន បត្តន បុប្ផន ផលន សិនានន ទន្តកដ្ឋទានេន វា ន ចាដុកម្យតាយ វា ន មុគ្គសូប្យតាយ វា ន បារិភដ្យតាយ វា ន ជង្ឃបេសនិកេន វា ន អញ្ញតរញ្ញតរេន វា ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន មិច្ឆាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ, អយំ វុច្ចតិ អាចារោ.

គោចរោតិ អត្ថិ គោចរោ អត្ថិ អគោចរោ.

តត្ថ កតមោ អគោចរោ? ឥធេកច្ចោ វេសិយាគោចរោ វា ហោតិ វិធវា, ថុល្លកុមារិកា, បណ្ឌក, ភិក្ខុនី, បានាគារគោចរោ វា ហោតិ, សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន សំសគ្គេន, យានិ វា បន តានិ កុលានិ អស្សទ្ធានិ អប្បសន្នានិ អនោបានភូតានិ អក្កោសកបរិភាសកានិ អនត្ថកាមានិ អហិតកាមានិ អផាសុកកាមានិ អយោគក្ខេមកាមានិ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ, តថារូបានិ កុលានិ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ, អយំ វុច្ចតិ អគោចរោ.

តត្ថ កតមោ គោចរោ? ឥធេកច្ចោ ន វេសិយាគោចរោ វា ហោតិ…បេ… ន បានាគារគោចរោ វា ហោតិ, អសំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហិ…បេ… តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន សំសគ្គេន, យានិ វា បន តានិ កុលានិ សទ្ធានិ បសន្នានិ ឱបានភូតានិ កាសាវបជ្ជោតានិ ឥសិវាតបដិវាតានិ អត្ថកាមានិ…បេ… យោគក្ខេមកាមានិ ភិក្ខូនំ…បេ… ឧបាសិកានំ, តថារូបានិ កុលានិ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ, អយំ វុច្ចតិ គោចរោ. ឥតិ ឥមិនា ច អាចារេន ឥមិនា ច គោចរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ ឧបបន្នោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ, តេន វុច្ចតិ ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិ (វិភ. ៥១១).

អបិ ចេត្ថ ឥមិនាបិ នយេន អាចារគោចរា វេទិតព្ពា. ទុវិធោ ហិ អនាចារោ កាយិកោ វាចសិកោ ច. តត្ថ កតមោ កាយិកោ អនាចារោ? ឥធេកច្ចោ សង្ឃគតោបិ អចិត្តីការកតោ ថេរេ ភិក្ខូ ឃដ្ដយន្តោបិ តិដ្ឋតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ និសីទតិ, បុរតោបិ តិដ្ឋតិ, បុរតោបិ និសីទតិ, ឧច្ចេបិ អាសនេ និសីទតិ, សសីសម្បិ បារុបិត្វា និសីទតិ, ឋិតកោបិ ភណតិ, ពាហាវិក្ខេបកោបិ ភណតិ, ថេរានំ ភិក្ខូនំ អនុបាហនានំ ចង្កមន្តានំ សឧបាហនោ ចង្កមតិ, នីចេ ចង្កមេ ចង្កមន្តានំ ឧច្ចេ ចង្កមេ ចង្កមតិ, ឆមាយ ចង្កមន្តានំ ចង្កមេ ចង្កមតិ, ថេរេ ភិក្ខូ អនុបខជ្ជាបិ តិដ្ឋតិ, អនុបខជ្ជាបិ និសីទតិ, នវេបិ ភិក្ខូ អាសនេន បដិពាហតិ, ជន្តាឃរេបិ ថេរេ ភិក្ខូ អនាបុច្ឆា កដ្ឋំ បក្ខិបតិ, ទ្វារំ បិទហតិ, ឧទកតិត្ថេបិ ថេរេ ភិក្ខូ ឃដ្ដយន្តោបិ ឱតរតិ, បុរតោបិ ឱតរតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ ន្ហាយតិ, បុរតោបិ ន្ហាយតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ ឧត្តរតិ, បុរតោបិ ឧត្តរតិ, អន្តរឃរំ បវិសន្តោបិ ថេរេ ភិក្ខូ ឃដ្ដយន្តោបិ គច្ឆតិ, បុរតោបិ គច្ឆតិ, វោក្កម្ម ច ថេរានំ ភិក្ខូនំ បុរតោ បុរតោ គច្ឆតិ, យានិបិ តានិ ហោន្តិ កុលានំ ឱវរកានិ គូឡ្ហានិ ច បដិច្ឆន្នានិ ច យត្ថ កុលិត្ថិយោ កុលកុមារិយោ និសីទន្តិ, តត្ថបិ សហសា បវិសតិ, កុមារកស្សបិ សីសំ បរាមសតិ, អយំ វុច្ចតិ កាយិកោ អនាចារោ.

តត្ថ កតមោ វាចសិកោ អនាចារោ? ឥធេកច្ចោ សង្ឃគតោបិ អចិត្តីការកតោ ថេរេ ភិក្ខូ អនាបុច្ឆា ធម្មំ ភណតិ. បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសតិ, ឋិតកោបិ ភណតិ, ពាហាវិក្ខេបកោបិ ភណតិ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោបិ ឥត្ថិំ វា កុមារិំ វា ឯវមាហ – ‘‘ឥត្ថន្នាមេ ឥត្ថំគោត្តេ កិំ អត្ថិ, យាគុ អត្ថិ, ភត្តំ អត្ថិ, ខាទនីយំ អត្ថិ, កិំ បិវិស្សាម, កិំ ខាទិស្សាម, កិំ ភុញ្ជិស្សាម. កិំ វា មេ ទស្សថា’’តិ វិប្បលបតិ, អយំ វុច្ចតិ វាចសិកោ អនាចារោ (មហានិ. ៨៧). បដិបក្ខវសេន បនស្ស អាចារោ វេទិតព្ពោ.

អបិច ភិក្ខុ សគារវោ សប្បតិស្សោ ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេន អាលោកិតេន វិលោកិតេន សមិញ្ជិតេន បសារិតេន ឱក្ខិត្តចក្ខុ ឥរិយាបថសម្បន្នោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ជាគរិយមនុយុត្តោ សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ អាភិសមាចារិកេសុ សក្កច្ចការី គរុចិត្តីការពហុលោ វិហរតិ, អយំ វុច្ចតិ អាចារោ. ឯវំ តាវ អាចារោ វេទិតព្ពោ.

គោចរោ បន តិវិធោ ឧបនិស្សយគោចរោ អារក្ខគោចរោ ឧបនិពន្ធគោចរោតិ. តត្ថ កតមោ ឧបនិស្សយគោចរោ? ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតោ កល្យាណមិត្តោ, យំ និស្សាយ អស្សុតំ សុណាតិ, សុតំ បរិយោទបេតិ, កង្ខំ វិតរតិ, ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោតិ, ចិត្តំ បសាទេតិ. យស្ស វា បន អនុសិក្ខមានោ សទ្ធាយ វឌ្ឍតិ, សីលេន, សុតេន, ចាគេន, បញ្ញាយ វឌ្ឍតិ, អយំ វុច្ចតិ ឧបនិស្សយគោចរោ.

កតមោ អារក្ខគោចរោ? ឥធ ភិក្ខុ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ វីថិំ បដិបន្នោ ឱក្ខិត្តចក្ខុ យុគមត្តទស្សាវី សុសំវុតោ គច្ឆតិ, ន ហត្ថិំ ឱលោកេន្តោ, ន អស្សំ, ន រថំ, ន បត្តិំ, ន ឥត្ថិំ, ន បុរិសំ ឱលោកេន្តោ, ន ឧទ្ធំ ឧល្លោកេន្តោ, ន អធោ ឱលោកេន្តោ, ន ទិសាវិទិសំ បេក្ខមានោ គច្ឆតិ, អយំ វុច្ចតិ អារក្ខគោចរោ.

កតមោ ឧបនិពន្ធគោចរោ? ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា យត្ថ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ? យទិទំ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧២), អយំ វុច្ចតិ ឧបនិពន្ធគោចរោ. ឥតិ ឥមិនា ច អាចារេន ឥមិនា ច គោចរេន ឧបេតោ…បេ… សមន្នាគតោ. តេនបិ វុច្ចតិ អាចារគោចរសម្បន្នោតិ.

អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវីតិ អណុប្បមាណេសុ អសញ្ចិច្ច អាបន្នសេខិយអកុសលចិត្តុប្បាទាទិភេទេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សនសីលោ. សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិ យំកិញ្ចិ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខិតព្ពំ, តំ សព្ពំ សម្មា អាទាយ សិក្ខតិ. ឯត្ថ ច ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិ ឯត្តាវតា ច បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ ទស្សិតំ. ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិអាទិ បន សព្ពំ យថាបដិបន្នស្ស តំ សីលំ សម្បជ្ជតិ, តំ បដិបត្តិំ ទស្សេតុំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ

១៥. យំ បនេតំ តទនន្តរំ ‘‘សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា’’តិអាទិនា នយេន ទស្សិតំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ, តត្ថ សោតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតោ ភិក្ខុ. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ការណវសេន ចក្ខូតិ លទ្ធវោហារេន រូបទស្សនសមត្ថេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វា. បោរាណា បនាហុ ‘‘ចក្ខុ រូបំ ន បស្សតិ, អចិត្តកត្តា, ចិត្តំ ន បស្សតិ, អចក្ខុកត្តា, ទ្វារារម្មណសង្ឃដ្ដេ បន ចក្ខុបសាទវត្ថុកេន ចិត្តេន បស្សតិ. ឦទិសី បនេសា ‘ធនុនា វិជ្ឈតី’តិអាទីសុ វិយ សសម្ភារកថា នាម ហោតិ, តស្មា ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វាតិ អយមេវេត្ថ អត្ថោ’’តិ. ន និមិត្តគ្គាហីតិ ឥត្ថិបុរិសនិមិត្តំ វា សុភនិមិត្តាទិកំ វា កិលេសវត្ថុភូតំ និមិត្តំ ន គណ្ហាតិ, ទិដ្ឋមត្តេយេវ សណ្ឋាតិ. នានុព្យញ្ជនគ្គាហីតិ កិលេសានំ អនុអនុព្យញ្ជនតោ បាកដភាវករណតោ អនុព្យញ្ជនន្តិ លទ្ធវោហារំ ហត្ថបាទសិតហសិតកថិតវិលោកិតាទិភេទំ អាការំ ន គណ្ហាតិ, យំ តត្ថ ភូតំ, តទេវ គណ្ហាតិ, ចេតិយបព្ពតវាសី មហាតិស្សត្ថេរោ វិយ.

ថេរំ កិរ ចេតិយបព្ពតា អនុរាធបុរំ បិណ្ឌចារត្ថាយ អាគច្ឆន្តំ អញ្ញតរា កុលសុណ្ហា សាមិកេន សទ្ធិំ ភណ្ឌិត្វា សុមណ្ឌិតបសាធិតា ទេវកញ្ញា វិយ កាលស្សេវ អនុរាធបុរតោ និក្ខមិត្វា ញាតិឃរំ គច្ឆន្តី អន្តរាមគ្គេ ទិស្វា វិបល្លត្ថចិត្តា មហាហសិតំ ហសិ. ថេរោ កិមេតន្តិ ឱលោកេន្តោ តស្សា ទន្តដ្ឋិកេ អសុភសញ្ញំ បដិលភិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ –

‘‘តស្សា ទន្តដ្ឋិកំ ទិស្វា, បុព្ពសញ្ញំ អនុស្សរិ;

តត្ថេវ សោ ឋិតោ ថេរោ, អរហត្តំ អបាបុណី’’តិ.

សាមិកោបិ ខោ បនស្សា អនុមគ្គំ គច្ឆន្តោ ថេរំ ទិស្វា ‘‘កិញ្ចិ, ភន្តេ, ឥត្ថិំ បស្សថា’’តិ បុច្ឆិ. តំ ថេរោ អាហ –

‘‘នាភិជានាមិ ឥត្ថី វា, បុរិសោ វា ឥតោ គតោ;

អបិច អដ្ឋិសង្ឃាដោ, គច្ឆតេស មហាបថេ’’តិ.

យត្វាធិករណមេនន្តិអាទិម្ហិ យំការណា យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតុ ឯតំ បុគ្គលំ សតិកវាដេន ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ អបិហិតចក្ខុទ្វារំ ហុត្វា វិហរន្តំ ឯតេ អភិជ្ឈាទយោ ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ អនុពន្ធេយ្យុំ. តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតីតិ តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស សតិកវាដេន បិទហនត្ថាយ បដិបជ្ជតិ. ឯវំ បដិបជ្ជន្តោយេវ ច រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតីតិបិ វុច្ចតិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោ វា អសំវរោ វា នត្ថិ. ន ហិ ចក្ខុបសាទំ និស្សាយ សតិ វា មុដ្ឋសច្ចំ វា ឧប្បជ្ជតិ. អបិច យទា រូបារម្មណំ ចក្ខុស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ, តទា ភវង្គេ ទ្វិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេ កិរិយមនោធាតុ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ. តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សនកិច្ចំ. តតោ វិបាកមនោធាតុ សម្បដិច្ឆនកិច្ចំ. តតោ វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ សន្តីរណកិច្ចំ. តតោ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ, តទនន្តរំ ជវនំ ជវតិ.

តត្រាបិ នេវ ភវង្គសមយេ, ន អាវជ្ជនាទីនំ អញ្ញតរសមយេ សំវរោ វា អសំវរោ វា អត្ថិ. ជវនក្ខណេ បន សចេ ទុស្សីល្យំ វា មុដ្ឋសច្ចំ វា អញ្ញាណំ វា អក្ខន្តិ វា កោសជ្ជំ វា ឧប្បជ្ជតិ, អសំវរោ ហោតិ. ឯវំ ហោន្តោ បន សោ ចក្ខុន្ទ្រិយេ អសំវរោតិ វុច្ចតិ. កស្មា? យស្មា តស្មិំ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិបិ វីថិចិត្តានិ. យថា កិំ? យថា នគរេ ចតូសុ ទ្វារេសុ អសំវុតេសុ កិញ្ចាបិ អន្តោឃរទ្វារកោដ្ឋកគព្ភាទយោ សុសំវុតា ហោន្តិ, តថាបិ អន្តោនគរេ សព្ពំ ភណ្ឌំ អរក្ខិតំ អគោបិតមេវ ហោតិ. នគរទ្វារេន ហិ បវិសិត្វា ចោរា យទិច្ឆន្តិ, តំ ករេយ្យុំ, ឯវមេវ ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិបិ វីថិចិត្តានិ.

តស្មិំ បន សីលាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ទ្វារម្បិ គុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិបិ វីថិចិត្តានិ. យថា កិំ? យថា នគរទ្វារេសុ សំវុតេសុ កិញ្ចាបិ អន្តោឃរាទយោ អសំវុតា ហោន្តិ, តថាបិ អន្តោនគរេ សព្ពំ ភណ្ឌំ សុរក្ខិតំ សុគោបិតមេវ ហោតិ. នគរទ្វារេសុ ហិ បិហិតេសុ ចោរានំ បវេសោ នត្ថិ, ឯវមេវ ជវនេ សីលាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ទ្វារម្បិ គុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិបិ វីថិចិត្តានិ. តស្មា ជវនក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានោបិ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោតិ វុត្តោ.

សោតេន សទ្ទំ សុត្វាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមិទំ សង្ខេបតោ រូបាទីសុ កិលេសានុពន្ធនិមិត្តាទិគ្គាហបរិវជ្ជនលក្ខណំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលន្តិ វេទិតព្ពំ.

អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ

១៦. ឥទានិ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលានន្តរំ វុត្តេ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលេ អាជីវហេតុ បញ្ញត្តានំ ឆន្នំ សិក្ខាបទានន្តិ យានិ តានិ ‘‘អាជីវហេតុ អាជីវការណា បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ អសន្តំ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ‘យោ តេ វិហារេ វសតិ សោ ភិក្ខុ អរហា’តិ ភណតិ, បដិវិជានន្តស្ស អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុ បណីតភោជនានិ អគិលានោ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុនី បណីតភោជនានិ អគិលានា អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាដិទេសនីយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា សូបំ វា ឱទនំ វា អគិលានោ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បរិ. ២៨៧) ឯវំ បញ្ញត្តានិ ឆ សិក្ខាបទានិ, ឥមេសំ ឆន្នំ សិក្ខាបទានំ.

កុហនាតិអាទីសុ អយំ បាឡិ, ‘‘តត្ថ កតមា កុហនា? លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតស្ស បាបិច្ឆស្ស ឥច្ឆាបកតស្ស យា បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតេន វា សាមន្តជប្បិតេន វា ឥរិយាបថស្ស វា អដ្ឋបនា ឋបនា សណ្ឋបនា ភាកុដិកា ភាកុដិយំ កុហនា កុហាយនា កុហិតត្តំ, អយំ វុច្ចតិ កុហនា.

‘‘តត្ថ កតមា លបនា? លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតស្ស បាបិច្ឆស្ស ឥច្ឆាបកតស្ស យា បរេសំ អាលបនា លបនា សល្លបនា ឧល្លបនា សមុល្លបនា ឧន្នហនា សមុន្នហនា ឧក្កាចនា សមុក្កាចនា អនុប្បិយភាណិតា ចាដុកម្យតា មុគ្គសូប្យតា បារិភដ្យតា, អយំ វុច្ចតិ លបនា.

‘‘តត្ថ កតមា នេមិត្តិកតា? លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតស្ស បាបិច្ឆស្ស ឥច្ឆាបកតស្ស យំ បរេសំ និមិត្តំ និមិត្តកម្មំ ឱភាសោ ឱភាសកម្មំ សាមន្តជប្បា បរិកថា, អយំ វុច្ចតិ នេមិត្តិកតា.

‘‘តត្ថ កតមា និប្បេសិកតា? លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតស្ស បាបិច្ឆស្ស ឥច្ឆាបកតស្ស យា បរេសំ អក្កោសនា វម្ភនា គរហនា ឧក្ខេបនា សមុក្ខេបនា ខិបនា សំខិបនា បាបនា សម្បាបនា អវណ្ណហារិកា បរបិដ្ឋិមំសិកតា, អយំ វុច្ចតិ និប្បេសិកតា.

‘‘តត្ថ កតមា លាភេន លាភំ និជិគីសនតា? លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតោ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ ឥតោ លទ្ធំ អាមិសំ អមុត្រ ហរតិ, អមុត្រ វា លទ្ធំ អាមិសំ ឥធ អាហរតិ. យា ឯវរូបា អាមិសេន អាមិសស្ស ឯដ្ឋិ គវេដ្ឋិ បរិយេដ្ឋិ ឯសនា គវេសនា បរិយេសនា, អយំ វុច្ចតិ លាភេន លាភំ និជិគីសនតា’’តិ (វិភ. ៨៦២-៨៦៥).

១៧. ឥមិស្សា បន បាឡិយា ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. កុហននិទ្ទេសេ តាវ លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតស្សាតិ លាភញ្ច សក្ការញ្ច កិត្តិសទ្ទញ្ច សន្និស្សិតស្ស, បត្ថយន្តស្សាតិ អត្ថោ. បាបិច្ឆស្សាតិ អសន្តគុណទីបនកាមស្ស. ឥច្ឆាបកតស្សាតិ ឥច្ឆាយ អបកតស្ស, ឧបទ្ទុតស្សាតិ អត្ថោ.

ឥតោ បរំ យស្មា បច្ចយបដិសេវនសាមន្តជប្បនឥរិយាបថសន្និស្សិតវសេន មហានិទ្ទេសេ តិវិធំ កុហនវត្ថុ អាគតំ. តស្មា តិវិធម្បេតំ ទស្សេតុំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតេន វាតិ ឯវមាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ចីវរាទីហិ និមន្តិតស្ស តទត្ថិកស្សេវ សតោ បាបិច្ឆតំ និស្សាយ បដិក្ខិបនេន, តេ ច គហបតិកេ អត្តនិ សុប្បតិដ្ឋិតសទ្ធេ ញត្វា បុន តេសំ ‘‘អហោ អយ្យោ អប្បិច្ឆោ ន កិញ្ចិ បដិគ្គណ្ហិតុំ ឥច្ឆតិ, សុលទ្ធំ វត នោ អស្ស សចេ អប្បមត្តកម្បិ កិញ្ចិ បដិគ្គណ្ហេយ្យា’’តិ នានាវិធេហិ ឧបាយេហិ បណីតានិ ចីវរាទីនិ ឧបនេន្តានំ តទនុគ្គហកាមតំយេវ អាវិកត្វា បដិគ្គហណេន ច តតោ បភុតិ អបិ សកដភារេហិ ឧបនាមនហេតុភូតំ វិម្ហាបនំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ មហានិទ្ទេសេ –

‘‘កតមំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ? ឥធ គហបតិកា ភិក្ខុំ និមន្តេន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ. សោ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ អត្ថិកោ ចីវរ…បេ… បរិក្ខារានំ ភិយ្យោកម្យតំ ឧបាទាយ ចីវរំ បច្ចក្ខាតិ. បិណ្ឌបាតំ…បេ… សេនាសនំ. គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ បច្ចក្ខាតិ. សោ ឯវមាហ – ‘កិំ សមណស្ស មហគ្ឃេន ចីវរេន, ឯតំ សារុប្បំ យំ សមណោ សុសានា វា សង្ការកូដា វា បាបណិកា វា នន្តកានិ ឧច្ចិនិត្វា សង្ឃាដិំ កត្វា ធារេយ្យ. កិំ សមណស្ស មហគ្ឃេន បិណ្ឌបាតេន ឯតំ សារុប្បំ យំ សមណោ ឧញ្ឆាចរិយាយ បិណ្ឌិយាលោបេន ជីវិកំ កប្បេយ្យ. កិំ សមណស្ស មហគ្ឃេន សេនាសនេន, ឯតំ សារុប្បំ យំ សមណោ រុក្ខមូលិកោ វា អស្ស អព្ភោកាសិកោ វា. កិំ សមណស្ស មហគ្ឃេន គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន, ឯតំ សារុប្បំ យំ សមណោ បូតិមុត្តេន វា ហរិដកីខណ្ឌេន វា ឱសធំ ករេយ្យា’តិ. តទុបាទាយ លូខំ ចីវរំ ធារេតិ, លូខំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជតិ, លូខំ សេនាសនំ បដិសេវតិ, លូខំ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ បដិសេវតិ, តមេនំ គហបតិកា ឯវំ ជានន្តិ ‘អយំ សមណោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ ធុតវាទោ’តិ. ភិយ្យោ ភិយ្យោ និមន្តេន្តិ ចីវរ…បេ… បរិក្ខារេហិ. សោ ឯវមាហ – ‘តិណ្ណំ សម្មុខីភាវា សទ្ធោ កុលបុត្តោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ. សទ្ធាយ សម្មុខីភាវា សទ្ធោ កុលបុត្តោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ. ទេយ្យធម្មស្ស…បេ… ទក្ខិណេយ្យានំ សម្មុខីភាវាសទ្ធោកុលបុត្តោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ. តុម្ហាកញ្ចេវាយំ សទ្ធា អត្ថិ, ទេយ្យធម្មោ ច សំវិជ្ជតិ, អហញ្ច បដិគ្គាហកោ, សចេហំ ន បដិគ្គហេស្សាមិ, ឯវំ តុម្ហេ បុញ្ញេន បរិពាហិរា ភវិស្សន្តិ, ន មយ្ហំ ឥមិនា អត្ថោ. អបិច តុម្ហាកំយេវ អនុកម្បាយ បដិគ្គណ្ហាមី’តិ. តទុបាទាយ ពហុម្បិ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហាតិ. ពហុម្បិ បិណ្ឌបាតំ…បេ… ភេសជ្ជបរិក្ខារំ បដិគ្គណ្ហាតិ. យា ឯវរូបា ភាកុដិកា ភាកុដិយំ កុហនា កុហាយនា កុហិតត្តំ, ឥទំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនវត្ថូ’’តិ (មហានិ. ៨៧).

បាបិច្ឆស្សេវ បន សតោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមបរិទីបនវាចាយ តថា តថា វិម្ហាបនំ សាមន្តជប្បនសង្ខាតំ កុហនវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ. យថាហ –

‘‘កតមំ សាមន្តជប្បនសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ? ឥធេកច្ចោ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ សម្ភាវនាធិប្បាយោ ‘ឯវំ មំ ជនោ សម្ភាវេស្សតី’តិ អរិយធម្មសន្និស្សិតំ វាចំ ភាសតិ ‘យោ ឯវរូបំ ចីវរំ ធារេតិ, សោ សមណោ មហេសក្ខោ’តិ ភណតិ. ‘យោ ឯវរូបំ បត្តំ លោហថាលកំ. ធម្មករណំ បរិស្សាវនំ កុញ្ចិកំ, កាយពន្ធនំ ឧបាហនំ ធារេតិ, សោ សមណោ មហេសក្ខោ’តិ ភណតិ. យស្ស ឯវរូបោ ឧបជ្ឈាយោ អាចរិយោ សមានុបជ្ឈាយកោ, សមានាចរិយកោ មិត្តោ សន្ទិដ្ឋោ សម្ភត្តោ សហាយោ. យោ ឯវរូបេ វិហារេ វសតិ អឌ្ឍយោគេ បាសាទេ ហម្មិយេ គុហាយំ លេណេ កុដិយា កូដាគារេ អដ្ដេ មាឡេ ឧទ្ទណ្ឌេ ឧបដ្ឋានសាលាយំ មណ្ឌបេ រុក្ខមូលេ វសតិ, សោ សមណោ មហេសក្ខោ’តិ ភណតិ. អថ វា ‘កោរជិកកោរជិកោ ភាកុដិកភាកុដិកោ កុហកកុហកោ លបកលបកោ មុខសម្ភាវិកោ, អយំ សមណោ ឥមាសំ ឯវរូបានំ សន្តានំ វិហារសមាបត្តីនំ លាភី’តិ តាទិសំ គម្ភីរំ គូឡ្ហំ និបុណំ បដិច្ឆន្នំ លោកុត្តរំ សុញ្ញតាបដិសំយុត្តំ កថំ កថេសិ. យា ឯវរូបា ភាកុដិកា ភាកុដិយំ កុហនា កុហាយនា កុហិតត្តំ, ឥទំ សាមន្តជប្បនសង្ខាតំ កុហនវត្ថូ’’តិ (មហានិ. ៨៧).

បាបិច្ឆស្សេវ បន សតោ សម្ភាវនាធិប្បាយកតេន ឥរិយាបថេន វិម្ហាបនំ ឥរិយាបថសន្និស្សិតំ កុហនវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ. យថាហ – ‘‘កតមំ ឥរិយាបថសង្ខាតំ កុហនវត្ថុ. ឥធេកច្ចោ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ សម្ភាវនាធិប្បាយោ ‘ឯវំ មំ ជនោ សម្ភាវេស្សតី’តិ គមនំ សណ្ឋបេតិ, ឋានំ សណ្ឋបេតិ, និសជ្ជំ សណ្ឋបេតិ, សយនំ សណ្ឋបេតិ, បណិធាយ គច្ឆតិ, បណិធាយ តិដ្ឋតិ, បណិធាយ និសីទតិ, បណិធាយ សេយ្យំ កប្បេតិ, សមាហិតោ វិយ គច្ឆតិ, សមាហិតោ វិយ តិដ្ឋតិ, និសីទតិ, សេយ្យំ កប្បេតិ, អាបាថកជ្ឈាយី ច ហោតិ, យា ឯវរូបា ឥរិយាបថស្ស អដ្ឋបនា ឋបនា សណ្ឋបនា ភាកុដិកា ភាកុដិយំ កុហនា កុហាយនា កុហិតត្តំ, ឥទំ វុច្ចតិ ឥរិយាបថសង្ខាតំ កុហនវត្ថូ’’តិ (មហានិ. ៨៧).

តត្ថ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតេនាតិ បច្ចយបដិសេវនន្តិ ឯវំ សង្ខាតេន បច្ចយបដិសេវនេន វា សង្ខាតេន. សាមន្តជប្បិតេនាតិ សមីបភណិតេន. ឥរិយាបថស្ស វាតិ ចតុឥរិយាបថស្ស. អដ្ឋបនាតិអាទិ ឋបនា, អាទរេន វា ឋបនា. ឋបនាតិ ឋបនាការោ. សណ្ឋបនាតិ អភិសង្ខរណា, បាសាទិកភាវករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ភាកុដិកាតិ បធានបុរិមដ្ឋិតភាវទស្សនេន ភាកុដិករណំ, មុខសង្កោចោតិ វុត្តំ ហោតិ. ភាកុដិករណំ សីលមស្សាតិ ភាកុដិកោ. ភាកុដិកស្ស ភាវោ ភាកុដិយំ. កុហនាតិ វិម្ហាបនា. កុហស្ស អាយនា កុហាយនា. កុហិតស្ស ភាវោ កុហិតត្តន្តិ.

លបនានិទ្ទេសេ អាលបនាតិ វិហារំ អាគតេ មនុស្សេ ទិស្វា ‘‘កិមត្ថាយ ភោន្តោ អាគតា, កិំ ភិក្ខូ និមន្តិតុំ, យទិ ឯវំ គច្ឆថ រេ, អហំ បច្ឆតោ បត្តំ គហេត្វា អាគច្ឆាមី’’តិ ឯវំ អាទិតោវ លបនា. អថ វា អត្តានំ ឧបនេត្វា ‘‘អហំ តិស្សោ, មយិ រាជា បសន្នោ, មយិ អសុកោ ច អសុកោ ច រាជមហាមត្តោ បសន្នោ’’តិ ឯវំ អត្តុបនាយិកា លបនា អាលបនា. លបនាតិ បុដ្ឋស្ស សតោ វុត្តប្បការមេវ លបនំ. សល្លបនាតិ គហបតិកានំ ឧក្កណ្ឋនេ ភីតស្ស ឱកាសំ ទត្វា ទត្វា សុដ្ឋុ លបនា. ឧល្លបនាតិ មហាកុដុម្ពិកោ មហានាវិកោ មហាទានបតីតិ ឯវំ ឧទ្ធំ កត្វា លបនា. សមុល្លបនាតិ សព្ពតោភាគេន ឧទ្ធំ កត្វា លបនា.

ឧន្នហនាតិ ‘‘ឧបាសកា បុព្ពេ ឦទិសេ កាលេ នវទានំ ទេថ, ឥទានិ កិំ ន ទេថា’’តិ ឯវំ យាវ ‘‘ទស្សាម, ភន្តេ, ឱកាសំ ន លភាមា’’តិអាទីនិ វទន្តិ, តាវ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ នហនា, វេឋនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា ឧច្ឆុហត្ថំ ទិស្វា ‘‘កុតោ អាភតំ ឧបាសកា’’តិ បុច្ឆតិ. ឧច្ឆុខេត្តតោ, ភន្តេតិ. កិំ តត្ថ ឧច្ឆុ មធុរន្តិ. ខាទិត្វា, ភន្តេ, ជានិតព្ពន្តិ. ‘‘ន, ឧបាសក, ភិក្ខុស្ស ឧច្ឆុំ ទេថា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ. យា ឯវរូបា និព្ពេឋេន្តស្សាបិ វេឋនកថា, សា ឧន្នហនា. សព្ពតោភាគេន បុនប្បុនំ ឧន្នហនា សមុន្នហនា.

ឧក្កាចនាតិ ‘‘ឯតំ កុលំ មំយេវ ជានាតិ. សចេ ឯត្ថ ទេយ្យធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ, មយ្ហមេវ ទេតី’’តិ ឯវំ ឧក្ខិបិត្វា កាចនា ឧក្កាចនា, ឧទ្ទីបនាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេលកន្ទរិកវត្ថុ ចេត្ថ វត្តព្ពំ. សព្ពតោភាគេន បន បុនប្បុនំ ឧក្កាចនា សមុក្កាចនា.

អនុប្បិយភាណិតាតិ សច្ចានុរូបំ ធម្មានុរូបំ វា អនបលោកេត្វា បុនប្បុនំ បិយភណនមេវ. ចាដុកម្យតាតិ នីចវុត្តិតា អត្តានំ ហេដ្ឋតោ ហេដ្ឋតោ ឋបេត្វា វត្តនំ. មុគ្គសូប្យតាតិ មុគ្គសូបសទិសតា. យថា ហិ មុគ្គេសុ បច្ចមានេសុ កោចិទេវ ន បច្ចតិ, អវសេសា បច្ចន្តិ, ឯវំ យស្ស បុគ្គលស្ស វចនេ កិញ្ចិទេវ សច្ចំ ហោតិ, សេសំ អលីកំ, អយំ បុគ្គលោ មុគ្គសូប្យោតិ វុច្ចតិ. តស្ស ភាវោ មុគ្គសូប្យតា. បារិភដ្យតាតិ បារិភដ្យភាវោ. យោ ហិ កុលទារកេ ធាតិ វិយ អង្កេន វា ខន្ធេន វា បរិភដតិ, ធារេតីតិ អត្ថោ. តស្ស បរិភដស្ស កម្មំ បារិភដ្យុំ. បារិភដ្យស្ស ភាវោ បារិភដ្យតាតិ.

នេមិត្តិកតានិទ្ទេសេ និមិត្តន្តិ យំកិញ្ចិ បរេសំ បច្ចយទានសញ្ញាជនកំ កាយវចីកម្មំ. និមិត្តកម្មន្តិ ខាទនីយំ គហេត្វា គច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘កិំ ខាទនីយំ លភិត្ថា’’តិអាទិនា នយេន និមិត្តករណំ. ឱភាសោតិ បច្ចយបដិសំយុត្តកថា. ឱភាសកម្មន្តិ វច្ឆបាលកេ ទិស្វា ‘‘កិំ ឥមេ វច្ឆា ខីរគោវច្ឆា ឧទាហុ តក្កគោវច្ឆា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ខីរគោវច្ឆា, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ខីរគោវច្ឆា, យទិ ខីរគោវច្ឆា សិយុំ, ភិក្ខូបិ ខីរំ លភេយ្យុ’’ន្តិ ឯវមាទិនា នយេន តេសំ ទារកានំ មាតាបិតូនំ និវេទេត្វា ខីរទាបនាទិកំ ឱភាសករណំ. សាមន្តជប្បាតិ សមីបំ កត្វា ជប្បនំ. កុលូបកភិក្ខុ វត្ថុ ចេត្ថ វត្តព្ពំ.

កុលូបកោ កិរ ភិក្ខុ ភុញ្ជិតុកាមោ គេហំ បវិសិត្វា និសីទិ. តំ ទិស្វា អទាតុកាមា ឃរណី ‘‘តណ្ឌុលា នត្ថី’’តិ ភណន្តី តណ្ឌុលេ អាហរិតុកាមា វិយ បដិវិស្សកឃរំ គតា. ភិក្ខុបិ អន្តោគព្ភំ បវិសិត្វា ឱលោកេន្តោ កវាដកោណេ ឧច្ឆុំ, ភាជនេ គុឡំ, បិដកេ លោណមច្ឆផាលេ, កុម្ភិយំ តណ្ឌុលេ, ឃដេ ឃតំ ទិស្វា និក្ខមិត្វា និសីទិ. ឃរណី ‘‘តណ្ឌុលេ នាលត្ថ’’ន្តិ អាគតា. ភិក្ខុ ‘‘ឧបាសិកេ ‘អជ្ជ ភិក្ខា ន សម្បជ្ជិស្សតី’តិ បដិកច្ចេវ និមិត្តំ អទ្ទស’’ន្តិ អាហ. កិំ, ភន្តេតិ. កវាដកោណេ និក្ខិត្តំ ឧច្ឆុំ វិយ សប្បំ អទ្ទសំ, ‘តំ បហរិស្សាមី’តិ ឱលោកេន្តោ ភាជនេ ឋបិតំ គុឡបិណ្ឌំ វិយ បាសាណំ, លេឌ្ឌុកេន បហដេន សប្បេន កតំ បិដកេ និក្ខិត្តលោណមច្ឆផាលសទិសំ ផណំ, តស្ស តំ លេឌ្ឌុំ ឌំសិតុកាមស្ស កុម្ភិយា តណ្ឌុលសទិសេ ទន្តេ, អថស្ស កុបិតស្ស ឃដេ បក្ខិត្តឃតសទិសំ មុខតោ និក្ខមន្តំ វិសមិស្សកំ ខេឡន្តិ. សា ‘‘ន សក្កា មុណ្ឌកំ វញ្ចេតុ’’ន្តិ ឧច្ឆុំ ទត្វា ឱទនំ បចិត្វា ឃតគុឡមច្ឆេហិ សទ្ធិំ សព្ពំ អទាសីតិ. ឯវំ សមីបំ កត្វា ជប្បនំ សាមន្តជប្បាតិ វេទិតព្ពំ. បរិកថាតិ យថា តំ លភតិ តស្ស បរិវត្តេត្វា កថនន្តិ.

និប្បេសិកតានិទ្ទេសេ អក្កោសនាតិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសនំ. វម្ភនាតិ បរិភវិត្វា កថនំ. គរហណាតិ អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោតិអាទិនា នយេន ទោសារោបនា. ឧក្ខេបនាតិ មា ឯតំ ឯត្ថ កថេថាតិ វាចាយ ឧក្ខិបនំ. សព្ពតោភាគេន សវត្ថុកំ សហេតុកំ កត្វា ឧក្ខេបនា សមុក្ខេបនា. អថ វា អទេន្តំ ទិស្វា ‘‘អហោ ទានបតី’’តិ ឯវំ ឧក្ខិបនំ ឧក្ខេបនា. មហាទានបតីតិ ឯវំ សុដ្ឋុ ឧក្ខេបនា សមុក្ខេបនា. ខិបនាតិ កិំ ឥមស្ស ជីវិតំ ពីជភោជិនោតិ ឯវំ ឧប្បណ្ឌនា. សំខិបនាតិ កិំ ឥមំ អទាយកោតិ ភណថ, យោ និច្ចកាលំ សព្ពេសម្បិ នត្ថីតិ វចនំ ទេតីតិ សុដ្ឋុតរំ ឧប្បណ្ឌនា. បាបនាតិ អទាយកត្តស្ស អវណ្ណស្ស វា បាបនំ. សព្ពតោភាគេន បាបនា សម្បាបនា. អវណ្ណហារិកាតិ ឯវំ មេ អវណ្ណភយាបិ ទស្សតីតិ គេហតោ គេហំ គាមតោ គាមំ ជនបទតោ ជនបទំ អវណ្ណហរណំ. បរបិដ្ឋិមំសិកតាតិ បុរតោ មធុរំ ភណិត្វា បរម្មុខេ អវណ្ណភាសិតា. ឯសា ហិ អភិមុខំ ឱលោកេតុំ អសក្កោន្តស្ស បរម្មុខានំ បិដ្ឋិមំសំ ខាទនមិវ ហោតិ, តស្មា បរបិដ្ឋិមំសិកតាតិ វុត្តា. អយំ វុច្ចតិ និប្បេសិកតាតិ អយំ យស្មា វេឡុបេសិកាយ វិយ អព្ភង្គំ បរស្ស គុណំ និប្បេសេតិ និបុញ្ឆតិ, យស្មា វា គន្ធជាតំ និបិសិត្វា គន្ធមគ្គនា វិយ បរគុណេ និបិសិត្វា វិចុណ្ណេត្វា ឯសា លាភមគ្គនា ហោតិ, តស្មា និប្បេសិកតាតិ វុច្ចតីតិ.

លាភេន លាភំ និជិគីសនតានិទ្ទេសេ និជិគីសនតាតិ មគ្គនា. ឥតោ លទ្ធន្តិ ឥមម្ហា គេហា លទ្ធំ. អមុត្រាតិ អមុកម្ហិ គេហេ. ឯដ្ឋីតិ ឥច្ឆនា. គវេដ្ឋីតិ មគ្គនា. បរិយេដ្ឋីតិ បុនប្បុនំ មគ្គនា. អាទិតោ បដ្ឋាយ លទ្ធំ លទ្ធំ ភិក្ខំ តត្រ តត្រ កុលទារកានំ ទត្វា អន្តេ ខីរយាគុំ លភិត្វា គតភិក្ខុវត្ថុ ចេត្ថ កថេតព្ពំ. ឯសនាតិអាទីនិ ឯដ្ឋិអាទីនមេវ វេវចនានិ, តស្មា ឯដ្ឋីតិ ឯសនា. គវេដ្ឋីតិ គវេសនា, បរិយេដ្ឋីតិ បរិយេសនា. ឥច្ចេវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. អយំ កុហនាទីនំ អត្ថោ.

ឥទានិ ឯវមាទីនញ្ច បាបធម្មានន្តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ‘‘យថា វា បនេកេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សទ្ធាទេយ្យានិ ភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា តេ ឯវរូបាយ តិរច្ឆានវិជ្ជាយ មិច្ឆាជីវេន ជីវិកំ កប្បេន្តិ. សេយ្យថិទំ, អង្គំ, និមិត្តំ, ឧប្បាតំ, សុបិនំ, លក្ខណំ, មូសិកច្ឆិន្នំ, អគ្គិហោមំ, ទព្ពិហោម’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២១) អាទិនា នយេន ព្រហ្មជាលេ វុត្តានំ អនេកេសំ បាបធម្មានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. ឥតិ យ្វាយំ ឥមេសំ អាជីវហេតុ បញ្ញត្តានំ ឆន្នំ សិក្ខាបទានំ វីតិក្កមវសេន, ឥមេសញ្ច ‘‘កុហនា លបនា នេមិត្តិកតា និប្បេសិកតា លាភេន លាភំ និជិគីសនតា’’តិ ឯវមាទីនំ បាបធម្មានំ វសេន បវត្តោ មិច្ឆាជីវោ, យា តស្មា សព្ពប្បការាបិ មិច្ឆាជីវា វិរតិ, ឥទំ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ. តត្រាយំ វចនត្ថោ. ឯតំ អាគម្ម ជីវន្តីតិ អាជីវោ. កោ សោ, បច្ចយបរិយេសនវាយាមោ. បារិសុទ្ធីតិ បរិសុទ្ធតា. អាជីវស្ស បារិសុទ្ធិ អាជីវបារិសុទ្ធិ.

បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ

១៨. យំ បនេតំ តទនន្តរំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ វុត្តំ, តត្ថ បដិសង្ខា យោនិសោតិ ឧបាយេន បថេន បដិសង្ខាយ ញត្វា, បច្ចវេក្ខិត្វាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច សីតស្ស បដិឃាតាយាតិអាទិនា នយេន វុត្តបច្ចវេក្ខណមេវ ‘‘យោនិសោ បដិសង្ខា’’តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ចីវរន្តិ អន្តរវាសកាទីសុ យំកិញ្ចិ. បដិសេវតីតិ បរិភុញ្ជតិ, និវាសេតិ វា បារុបតិ វា. យាវទេវាតិ បយោជនាវធិបរិច្ឆេទនិយមវចនំ, ឯត្តកមេវ ហិ យោគិនោ ចីវរបដិសេវនេ បយោជនំ យទិទំ សីតស្ស បដិឃាតាយាតិអាទិ, ន ឥតោ ភិយ្យោ. សីតស្សាតិ អជ្ឈត្តធាតុក្ខោភវសេន វា ពហិទ្ធាឧតុបរិណាមនវសេន វា ឧប្បន្នស្ស យស្ស កស្សចិ សីតស្ស. បដិឃាតាយាតិ បដិហននត្ថំ. យថា សរីរេ អាពាធំ ន ឧប្បាទេតិ, ឯវំ តស្ស វិនោទនត្ថំ. សីតព្ភាហតេ ហិ សរីរេ វិក្ខិត្តចិត្តោ យោនិសោ បទហិតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា សីតស្ស បដិឃាតាយ ចីវរំ បដិសេវិតព្ពន្តិ ភគវា អនុញ្ញាសិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. កេវលញ្ហេត្ថ ឧណ្ហស្សាតិ អគ្គិសន្តាបស្ស. តស្ស វនទាហាទីសុ សម្ភវោ វេទិតព្ពោ. ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សានន្តិ ឯត្ថ បន ឌំសាតិ ឌំសនមក្ខិកា, អន្ធមក្ខិកាតិបិ វុច្ចន្តិ. មកសា មកសា ឯវ. វាតាតិ សរជអរជាទិភេទា. អាតបោតិ សូរិយាតបោ. សរីសបាតិ យេ កេចិ សរន្តា គច្ឆន្តិ ទីឃជាតិកា សប្បាទយោ, តេសំ ទដ្ឋសម្ផស្សោ ច ផុដ្ឋសម្ផស្សោ ចាតិ ទុវិធោ សម្ផស្សោ, សោបិ ចីវរំ បារុបិត្វា និសិន្នំ ន ពាធតិ, តស្មា តាទិសេសុ ឋានេសុ តេសំ បដិឃាតត្ថាយ បដិសេវតិ. យាវទេវាតិ បុន ឯតស្ស វចនំ និយតបយោជនាវធិបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ, ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនញ្ហិ និយតបយោជនំ, ឥតរានិ កទាចិ កទាចិ ហោន្តិ. តត្ថ ហិរិកោបីនន្តិ តំ តំ សម្ពាធដ្ឋានំ. យស្មិំ យស្មិញ្ហិ អង្គេ វិវរិយមានេ ហិរី កុប្បតិ វិនស្សតិ, តំ តំ ហិរិំ កោបនតោ ហិរិកោបីនន្តិ វុច្ចតិ. តស្ស ច ហិរិកោបីនស្ស បដិច្ឆាទនត្ថន្តិ ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនត្ថំ. ហិរិកោបីនំ បដិច្ឆាទនត្ថន្តិបិ បាឋោ.

បិណ្ឌបាតន្តិ យំកិញ្ចិ អាហារំ. យោ ហិ កោចិ អាហារោ ភិក្ខុនោ បិណ្ឌោល្យេន បត្តេ បតិតត្តា បិណ្ឌបាតោតិ វុច្ចតិ. បិណ្ឌានំ វា បាតោ បិណ្ឌបាតោ, តត្ថ តត្ថ លទ្ធានំ ភិក្ខានំ សន្និបាតោ សមូហោតិ វុត្តំ ហោតិ. នេវ ទវាយាតិ ន គាមទារកាទយោ វិយ ទវត្ថំ, កីឡានិមិត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ន មទាយាតិ ន មុដ្ឋិកមល្លាទយោ វិយ មទត្ថំ, ពលមទនិមិត្តំ បោរិសមទនិមិត្តញ្ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ន មណ្ឌនាយាតិ ន អន្តេបុរិកវេសិយាទយោ វិយ មណ្ឌនត្ថំ, អង្គបច្ចង្គានំ បីណភាវនិមិត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ន វិភូសនាយាតិ ន នដនច្ចកាទយោ វិយ វិភូសនត្ថំ, បសន្នច្ឆវិវណ្ណតានិមិត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ ច នេវ ទវាយាតិ ឯតំ មោហូបនិស្សយប្បហានត្ថំ វុត្តំ. ន មទាយាតិ ឯតំ ទោសូបនិស្សយប្បហានត្ថំ. ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយាតិ ឯតំ រាគូបនិស្សយប្បហានត្ថំ. នេវ ទវាយ ន មទាយាតិ ចេតំ អត្តនោ សំយោជនុប្បត្តិបដិសេធនត្ថំ. ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយាតិ ឯតំ បរស្សបិ សំយោជនុប្បត្តិបដិសេធនត្ថំ. ចតូហិបិ ចេតេហិ អយោនិសោ បដិបត្តិយា កាមសុខល្លិកានុយោគស្ស ច បហានំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

យាវទេវាតិ វុត្តត្ថមេវ. ឥមស្ស កាយស្សាតិ ឯតស្ស ចតុមហាភូតិកស្ស រូបកាយស្ស. ឋិតិយាតិ បពន្ធដ្ឋិតត្ថំ. យាបនាយាតិ បវត្តិយា អវិច្ឆេទត្ថំ, ចិរកាលដ្ឋិតត្ថំ វា. ឃរូបត្ថម្ភមិវ ហិ ជិណ្ណឃរសាមិកោ, អក្ខព្ភញ្ជនមិវ ច សាកដិកោ កាយស្ស ឋិតត្ថំ យាបនត្ថញ្ចេស បិណ្ឌបាតំ បដិសេវតិ, ន ទវមទមណ្ឌនវិភូសនត្ថំ. អបិច ឋិតីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្សេតំ អធិវចនំ, តស្មា ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយាតិ ឯត្តាវតា ឯតស្ស កាយស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយបវត្តាបនត្ថន្តិបិ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. វិហិំសូបរតិយាតិ វិហិំសា នាម ជិឃច្ឆា អាពាធដ្ឋេន. តស្សា ឧបរមត្ថម្បេស បិណ្ឌបាតំ បដិសេវតិ, វណាលេបនមិវ ឧណ្ហសីតាទីសុ តប្បដិការំ វិយ ច. ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយាតិ សកលសាសនព្រហ្មចរិយស្ស ច មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ច អនុគ្គហត្ថំ. អយញ្ហិ បិណ្ឌបាតបដិសេវនបច្ចយា កាយពលំ និស្សាយ សិក្ខត្តយានុយោគវសេន ភវកន្តារនិត្ថរណត្ថំ បដិបជ្ជន្តោ ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ បដិសេវតិ, កន្តារនិត្ថរណត្ថិកា បុត្តមំសំ (សំ. និ. ២.៦៣) វិយ, នទីនិត្ថរណត្ថិកា កុល្លំ (ម. និ. ១.២៤០) វិយ, សមុទ្ទនិត្ថរណត្ថិកា នាវមិវ ច.

ឥតិបុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ ឯតំ ឥមិនា បិណ្ឌបាតបដិសេវនេន បុរាណញ្ច ជិឃច្ឆាវេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ អបរិមិតភោជនបច្ចយំ អាហរហត្ថកអលំសាដកតត្រវដ្ដកកាកមាសកភុត្តវមិតកព្រាហ្មណានំ អញ្ញតរោ វិយ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិបិ បដិសេវតិ, ភេសជ្ជមិវ គិលានោ. អថ វា យា អធុនា អសប្បាយាបរិមិតភោជនំ និស្សាយ បុរាណកម្មបច្ចយវសេន ឧប្បជ្ជនតោ បុរាណវេទនាតិ វុច្ចតិ. សប្បាយបរិមិតភោជនេន តស្សា បច្ចយំ វិនាសេន្តោ តំ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ. យា ចាយំ អធុនា កតំ អយុត្តបរិភោគកម្មូបចយំ និស្សាយ អាយតិំ ឧប្បជ្ជនតោ នវវេទនាតិ វុច្ចតិ. យុត្តបរិភោគវសេន តស្សា មូលំ អនិព្ពត្តេន្តោ តំ នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្តាវតា យុត្តបរិភោគសង្គហោ អត្តកិលមថានុយោគប្បហានំ ធម្មិកសុខាបរិច្ចាគោ ច ទីបិតោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

យាត្រា ច មេ ភវិស្សតីតិ បរិមិតបរិភោគេន ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកស្ស ឥរិយាបថភញ្ជកស្ស វា បរិស្សយស្ស អភាវតោ ចិរកាលគមនសង្ខាតា យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ ឥមស្ស បច្ចយាយត្តវុត្តិនោ កាយស្សាតិបិ បដិសេវតិ, យាប្យរោគី វិយ តប្បច្ចយំ. អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចាតិ អយុត្តបរិយេសនបដិគ្គហណបរិភោគបរិវជ្ជនេន អនវជ្ជតា, បរិមិតបរិភោគេន ផាសុវិហារោ. អសប្បាយាបរិមិតបរិភោគបច្ចយា អរតិតន្ទីវិជម្ភិតា. វិញ្ញូគរហាទិទោសាភាវេន វា អនវជ្ជតា, សប្បាយបរិមិតភោជនបច្ចយា កាយពលសម្ភវេន ផាសុវិហារោ. យាវទត្ថឧទរាវទេហកភោជនបរិវជ្ជនេន វា សេយ្យសុខបស្សសុខមិទ្ធសុខានំ បហានតោ អនវជ្ជតា, ចតុបញ្ចាលោបមត្តឩនភោជនេន ចតុឥរិយាបថយោគ្យភាវបដិបាទនតោ ផាសុវិហារោ ច មេ ភវិស្សតីតិបិ បដិសេវតិ. វុត្តម្បិ ហេតំ –

‘‘ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ, អភុត្វា ឧទកំ បិវេ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៣);

ឯត្តាវតា ច បយោជនបរិគ្គហោ មជ្ឈិមា ច បដិបទា ទីបិតា ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

សេនាសនន្តិ សេនញ្ច អាសនញ្ច. យត្ថ យត្ថ ហិ សេតិ វិហារេ វា អឌ្ឍយោគាទិម្ហិ វា, តំ សេនំ. យត្ថ យត្ថ អាសតិ និសីទតិ, តំ អាសនំ. តំ ឯកតោ កត្វា សេនាសនន្តិ វុច្ចតិ. ឧតុបរិស្សយវិនោទនបដិសល្លានារាមត្ថន្តិ បរិសហនដ្ឋេន ឧតុយេវ ឧតុបរិស្សយោ. ឧតុបរិស្សយស្ស វិនោទនត្ថញ្ច បដិសល្លានារាមត្ថញ្ច. យោ សរីរាពាធចិត្តវិក្ខេបករោ អសប្បាយោ ឧតុ សេនាសនបដិសេវនេន វិនោទេតព្ពោ ហោតិ, តស្ស វិនោទនត្ថំ ឯកីភាវសុខត្ថញ្ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. កាមញ្ច សីតបដិឃាតាទិនាវ ឧតុបរិស្សយវិនោទនំ វុត្តមេវ. យថា បន ចីវរបដិសេវនេ ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនំ និយតបយោជនំ, ឥតរានិ កទាចិ កទាចិ ភវន្តីតិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ និយតំ ឧតុបរិស្សយវិនោទនំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា អយំ វុត្តប្បការោ ឧតុ ឧតុយេវ. បរិស្សយោ បន ទុវិធោ បាកដបរិស្សយោ ច, បដិច្ឆន្នបរិស្សយោ ច (មហានិ. ៥). តត្ថ បាកដបរិស្សយោ សីហព្យគ្ឃាទយោ. បដិច្ឆន្នបរិស្សយោ រាគទោសាទយោ. យេ យត្ថ អបរិគុត្តិយា ច អសប្បាយរូបទស្សនាទិនា ច អាពាធំ ន ករោន្តិ, តំ សេនាសនំ ឯវំ ជានិត្វា បច្ចវេក្ខិត្វា បដិសេវន្តោ ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ សេនាសនំ ឧតុបរិស្សយវិនោទនត្ថំ បដិសេវតីតិ វេទិតព្ពោ.

គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារន្តិ ឯត្ថ រោគស្ស បដិអយនដ្ឋេន បច្ចយោ, បច្ចនីកគមនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. យស្ស កស្សចិ សប្បាយស្សេតំ អធិវចនំ. ភិសក្កស្ស កម្មំ តេន អនុញ្ញាតត្តាតិ ភេសជ្ជំ. គិលានបច្ចយោវ ភេសជ្ជំ គិលានបច្ចយភេសជ្ជំ, យំកិញ្ចិ គិលានស្ស សប្បាយំ ភិសក្កកម្មំ តេលមធុផាណិតាទីតិ វុត្តំ ហោតិ. បរិក្ខារោតិ បន ‘‘សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហិ សុបរិក្ខតំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧) អាទីសុ បរិវារោ វុច្ចតិ. ‘‘រថោ សីលបរិក្ខារោ, ឈានក្ខោ ចក្កវីរិយោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៤) អាទីសុ អលង្ការោ. ‘‘យេ ច ខោ ឥមេ បព្ពជិតេន ជីវិតបរិក្ខារា សមុទានេតព្ពា’’តិ (ម. និ. ១.១៩១-១៩២) អាទីសុ សម្ភារោ. ឥធ បន សម្ភារោបិ បរិវារោបិ វដ្ដតិ. តញ្ហិ គិលានបច្ចយភេសជ្ជំ ជីវិតស្ស បរិវារោបិ ហោតិ, ជីវិតនាសកាពាធុប្បត្តិយា អន្តរំ អទត្វា រក្ខណតោ សម្ភារោបិ. យថា ចិរំ បវត្តតិ, ឯវមស្ស ការណភាវតោ, តស្មា បរិក្ខារោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ គិលានបច្ចយភេសជ្ជញ្ច តំ បរិក្ខារោ ចាតិ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារោ. តំ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ. គិលានស្ស យំកិញ្ចិ សប្បាយំ ភិសក្កានុញ្ញាតំ តេលមធុផាណិតាទិ ជីវិតបរិក្ខារន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឧប្បន្នានន្តិ ជាតានំ ភូតានំ និព្ពត្តានំ. វេយ្យាពាធិកានន្តិ ឯត្ថ ព្យាពាធោតិ ធាតុក្ខោភោ, តំសមុដ្ឋានា ច កុដ្ឋគណ្ឌបីឡកាទយោ. ព្យាពាធតោ ឧប្បន្នត្តា វេយ្យាពាធិកា. វេទនានន្តិ ទុក្ខវេទនា អកុសលវិបាកវេទនា. តាសំ វេយ្យាពាធិកានំ វេទនានំ. អព្យាពជ្ឈបរមតាយាតិ និទ្ទុក្ខបរមតាយ. យាវ តំ ទុក្ខំ សព្ពំ បហីនំ ហោតិ តាវាតិ អត្ថោ.

ឯវមិទំ សង្ខេបតោ បដិសង្ខា យោនិសោ បច្ចយបរិភោគលក្ខណំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ វេទិតព្ពំ. វចនត្ថោ បនេត្ថ – ចីវរាទយោ ហិ យស្មា តេ បដិច្ច និស្សាយ បរិភុញ្ជមានា បាណិនោ អយន្តិ បវត្តន្តិ, តស្មា បច្ចយាតិ វុច្ចន្តិ. តេ បច្ចយេ សន្និស្សិតន្តិ បច្ចយសន្និស្សិតំ.

ចតុបារិសុទ្ធិសម្បាទនវិធិ

១៩. ឯវមេតស្មិំ ចតុព្ពិធេ សីលេ សទ្ធាយ បាតិមោក្ខសំវរោ សម្បាទេតព្ពោ. សទ្ធាសាធនោ ហិ សោ, សាវកវិសយាតីតត្តា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនបដិក្ខេបោ ចេត្ថ និទស្សនំ. តស្មា យថា បញ្ញត្តំ សិក្ខាបទំ អនវសេសំ សទ្ធាយ សមាទិយិត្វា ជីវិតេបិ អបេក្ខំ អករោន្តេន សាធុកំ សម្បាទេតព្ពំ. វុត្តម្បិ ហេតំ –

‘‘កិកីវ អណ្ឌំ ចមរីវ វាលធិំ,

បិយំវ បុត្តំ នយនំវ ឯកកំ;

តថេវ សីលំ អនុរក្ខមានកា,

សុបេសលា ហោថ សទា សគារវា’’តិ.

អបរម្បិ វុត្តំ – ‘‘ឯវមេវ ខោ បហារាទ យំ មយា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តំ មម សាវកា ជីវិតហេតុបិ នាតិក្កមន្តី’’តិ (អ. និ. ៨.១៩). ឥមស្មិំ ច បនត្ថេ អដវិយំ ចោរេហិ ពទ្ធថេរានំ វត្ថូនិ វេទិតព្ពានិ.

មហាវត្តនិអដវិយំ កិរ ថេរំ ចោរា កាឡវល្លីហិ ពន្ធិត្វា និបជ្ជាបេសុំ. ថេរោ យថានិបន្នោវ សត្តទិវសានិ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អនាគាមិផលំ បាបុណិត្វា តត្ថេវ កាលំ កត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ.