ឋាយីភាវនិទ្ទេស

រតិឋាយីភាវ

៣៥៦. រម្មទេសកលាកាល-វេសាទិបដិសេវនា;

យុវាន’ញ្ញោញ្ញរត្តានំ, បមោទោរតិ រុច្ចតេ.

៣៥៦. សិង្គារាទយោ វិភាគតោ ទស្សេតុមាហ ‘‘រម្មេ’’ច្ចាទិ. តត្ថ ‘‘រម្មទេស’’ឥច្ចាទិនា ឧទ្ទីបនវិភាវា ទស្សិតា. ‘‘យុវាន’’ន្តិ ឥមិនា អាលម្ពណវិភាវោ. ឥត្ថី ហិ បុរិសស្ស, បុរិសោ ឥត្ថិយា អាលម្ពណវិភាវោ. បមោទោតិ អញ្ញមញ្ញាភិរមណវសេន អាមោទរូបោ.

៣៥៦. ឥទានិ សិង្គារាទិនាមកេ តេរត្យាទិកេ កមេន និទ្ទិសតិ ‘‘រម្ម’’ឥច្ចាទិនា. រម្មទេសកលាកាលវេសាទិបដិសេវនា រមណីយនិរាវរណសុចិបវិត្តវាសារហទេសោ រម្មគីតិកាទិកលា រតិជនកវសន្តាទិអនុរូបកាលោ មាលាគន្ធាទិ ឧបសោភិតកិរិយាទិ មនុញ្ញវេសោ, អាទិសទ្ទេន និទ្ទិដ្ឋភាសិតមិហិតាទិចេតិ ឥមេសំ ទិដ្ឋសុតមុតាទីសុ ទិដ្ឋាទិមត្តមកត្វា បញ្ញាយ តេន តេនាការេន បុនប្បុនានុភវនេន អញ្ញោញ្ញរត្តានំ អញ្ញមញ្ញំ និមិត្តានុព្យញ្ជនសង្កប្បវសេនាតិរត្តានំ យុវានំ តរុណិត្ថិ បុរិសានំ បមោទោ អភិរមណវសេន សន្តោសោ បីតិ រតិ រុច្ចតេ រុច្ចនតោ ‘‘រតី’’តិ វុច្ចតីតិ. ឥមស្មិំ បក្ខេ រការោ សន្ធិជោ. ទេសោ ច កលា ច កាលោ ច វេសោ ចេតិ ច, តេ អាទយោ យេសមិតិ ច, រម្មា ច តេ ទេស…បេ… វេសាទយោ ចេតិ ច, តេសំ បដិ បុនប្បុនំ សេវនមិតិ ច, អញ្ញោ ច អញ្ញោ ចេតិ ច, តេសុ រត្តាតិ ច វាក្យំ.

៣៥៧. យុត្យា ភាវានុភាវា តេ,

និពន្ធា បោសយន្តិ នំ;

សោប្យា’យោគវិប្បយោគ-

សម្ភោគានំ វសា តិធា.

៣៥៧. ‘‘យុត្យា’’ឥច្ចាទិ. តេ យថាវុត្តា ភាវានុភាវា យុត្យា អាលសិយឧគ្គតាជិគុច្ឆាវជ្ជិតា យេ សង្កាឧស្សុក្កាទយោ ភាវា តំព្យញ្ជកា តទនុរូបា អនុភាវា ច អយោគាទិកេ សិង្គារេ យថា យថា យុញ្ជន្តិ, តាទិសិយាវ យុត្តិយា និពន្ធា នំ រតិំ សម្បោសយន្តិ, សោយេវមេវំ បោសិតោ សិង្គារោ នាម រសោ សម្បជ្ជតេ. សោបិ តិធាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អយោគោ នាម បុព្ពេ អសង្គតានំ អនុរាគេន សង្គមមិច្ឆន្តានំ ឥត្ថិបុរិសានមសង្គមោ. អតិសយវិរុឡ្ហបេមានមុភិន្នម្បិ សិលេសោ វិប្បយោគោ. ពលវកាមាវេសវិសេសានំ កាមីនំ ទស្សនាទិសមញ្ជនំ សម្ភោគោ.

៣៥៧. ឥទានិ រតិយា បុដ្ឋការណំ បុដ្ឋបយោគញ្ច ទស្សេតិ ‘‘យុត្យា’’ឥច្ចាទិនា. តេ ភាវានុភាវា និទ្ទិដ្ឋព្យភិចារីភាវេសុ រត្យានុរូបព្យភិចារីភាវោ តប្បកាសកោ អនុភាវោ ចេតិ ឥមេ ទ្វេ យុត្យា ហេតុភូតាយ អយោគវិប្បយោគសម្ភោគសង្ខតានំ តិណ្ណំ សិង្គារានំ អនុកូលត្ថេន រតិយា វិរុទ្ធត្តា អាលសិយឧគ្គជិគុច្ឆាទិកេ បរិវជ្ជេត្វា សង្កាឧស្សុក្កាទីនំ រត្យានុកូលភាវានំ វសេន យថាយោគំ និពន្ធា កវីហិ ពន្ធា នំ រតិំ បោសយន្តិ យថា តប្បកាសនេន បូរេន្តិ សជ្ជេន្តិ, ឯវំ សជ្ជិតោ រតិសិង្គារោ នាម រសោ ហោតិ. សោបិ សាមញ្ញេន និទ្ទិដ្ឋសិង្គាររសោបិ អយោគវិប្បយោគសម្ភោគានំ សិង្គារានំ វសា ភេទេន តិធា ភវតីតិ. តត្ថ អយោគោ នាម បុព្ពេ អញ្ញមញ្ញសង្គមរហិតានំ អភិនវានុរាគពលេន សង្គមំ បត្ថេន្តានំ ថីបុមានំ អសង្គមោ. វិប្បយោគោ នាម សង្គមាតិសយេន វិរុឡ្ហបេមានំ ថីបុមានំ អញ្ញមញ្ញវិសិលេសោ. សម្ភោគោ នាម ពលវកាមតណ្ហាវិសេសវសេន យុត្តានំ កាមិនិកាមុកានំ អញ្ញមញ្ញំ ទស្សនាទិអស្សាទោ. ភាវោ ច អនុភាវោ ចេតិ ច, អយោគោ ច វិប្បយោគោ ច សម្ភោគោ ចេតិ ច វាក្យំ.

ឥមមលង្ការំ ករោន្តេន អាចរិយសង្ឃរក្ខិតមហាសាមិបាទេន បន បរមមធុរសទ្ធម្មាមតលុទ្ធសុទ្ធសន្តានានំ តបោធនានំ អញ្ញរសាវពោធនេ បយោជនាភាវេបិ លោកិយេសុ តេសុ តេសុ វោហារេសុ អសម្មោហត្ថំ សិង្គារាទិនវវិធរសានំ លក្ខណមត្តស្សេវ ទស្សិតត្តា តទនុរូបលក្ខិយបរិគ្គហេ អសតិ លក្ខណាវពោធស្ស សុព្យត្តាភាវតោ វុត្តលក្ខណាវពោធត្ថំ តំតំលក្ខណកថនានន្តរំ តស្ស តស្ស លក្ខិយស្ស មុខមត្តំ ទស្សេតព្ពំ ហោតិ. ហេដ្ឋា ‘‘រាគានតព្ភុតសរោជមុខំ ធរាយា’’តិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋសម្ភោគសិង្គាររសាភាសេនេវ ហសាភាសាទីនំ អដ្ឋន្នំ រសាភាសរូបស្ស ភាវាភាសស្ស, វិភាវាភាសស្ស, អនុភាវាភាសស្ស ច ញាតព្ពត្តា សិង្គាររសស្ស លក្ខិយមេវំ វេទិតព្ពំ.

គីតស្សរេន ឧបកឌ្ឍិយ នេត្តរស្មិ-

ពន្ធំ ករំវ វិវសញ្ច ករគ្គហេន;

យា តាទិសេបិ វិនិយោជយិ ទុក្ករេ មំ,

សេរន្ទតី អធិគតា វិធិនា មយជ្ជាតិ.

គីតស្សរេន ហត្ថីនំ គីតិកាយ បិយត្តា គីតិកាធនិនា ឧបកឌ្ឍិយ អត្តនោ សមីបំ អាកឌ្ឍិត្វា នេត្តរស្មិពន្ធំ នេត្តសង្ខាតហត្ថាចរិយស្ស រជ្ជុនា ពន្ធំ ករគ្គហេន ហត្ថគ្គាហេន សោណ្ឌគ្គហណេន វិវសញ្ច អបគតឥច្ឆាចារំ បរវសំ ករំ ឥវ ហត្ថំ ឥវ គីតស្សរេន អត្តនោ លីលោបេតគីតិកាធនិនា ឧបកឌ្ឍិយ អត្តនោ សមីបំ នេត្វា នេត្តរស្មិពន្ធំ អត្តនោ នយនកន្តិយា បដិពន្ធំ ករគ្គហេន ហត្ថគ្គាហេន វិវសញ្ច អបគតធិតិំ មូឡ្ហំ មំ យា កន្តា តាទិសេបិ ទុក្ករេ វិនិយោជយិ, សា ឥរន្ទតី ឥរន្ទតី នាម នាគមានវិកា មយា អជ្ជ វិធិនា ភាគ្យេន អធិគតា លទ្ធាតិ.

ឯត្ថ គីតស្សរនេត្តរស្មិករគ្គហសង្ខតាហិ ឥមាហិ បទាវលីហិ ឧទ្ទីបនវិភាវោ ទស្សិតោ. ថិយា បុរិសោ ច, បុរិសស្ស ថី ច អាលម្ពណំ ហោតីតិ ‘‘សា ឥរន្ទតី មយា’’តិ ឥមិនា អារម្មណវិភាវោ ទស្សិតោ. ‘‘ឧបកឌ្ឍិយ ពន្ធំ វិវស’’ន្តិ ឥមេហិ កាមេន ឧទ្ទីបិតឋាយីភាវសង្ខតា រតិ ទស្សិតា. ‘‘តាទិសេបិ ទុក្ករេ វិនិយោជយី’’តិ ឥមេហិ ឧស្សាហាទិកា ច ‘‘វិធិនា អធិគតា មយជ្ជា’’តិ ឥមេហិ ហរិសាទិកា ច ព្យភិចារីភាវា ទស្សិតា. រតិយា វិរុទ្ធេ និព្ពេទអាលសិយឧគ្គតជិគុច្ឆាទិកេ ព្យភិចារីភាវេ វជ្ជេត្វា វុត្តប្បការវិភាវាទិកេ បកាសន្តោ ‘‘គីតស្សរេនេ’’ច្ចាទិកា រតិប្បតីតិយា អនុរូបំ បយុត្តា កវិប្បយោគា ឥធ អនុភាវា នាម ហោន្តិ. នាដកាទិទស្សនីយសត្ថេ អភិនយោ អនុភាវោ. រម្មទេសរម្មកាលរម្មវេសាទយោ តទភាវេ រតិយា អនុប្បជ្ជនតោ សាមត្ថិយា គម្យា ភវន្តីតិ ឯវំ លក្ខណានុគតលក្ខិយបរិគ្គាហោ សព្ពត្ថ កាតព្ពោ. ឯវំ សតិពន្ធត្ថាវពោធកានំ សព្ភានំ ឧប្បជ្ជមានាយបីតិយា ការណត្តា ការិយោបចារេន ឯសោ ពន្ធោ រសោ នាម ហោតីតិ. ឧបរិបិ ឯវមេវ.

ហស្សឋាយីភាវ

៣៥៨. វិការាកតិអាទីហិ,

អត្តនោ’ថ បរស្ស វា;

ហាសោ និទ្ទា សមាលស្យ-

មុច្ឆាទិព្យភិចារិភិ;

បរិបោសេ សិយា ហស្សោ,

ភិយ្យោ’ត្ថិបភុតីន សោ.

៣៥៨. ‘‘វិការេ’’ច្ចាទិ. វិការាកតិ ទេសវយាទីនំ វិបរីតោ កេសពន្ធនាទិ, សោ អាទិ យេសំ អញ្ញាកត្យាទិនច្ចនាទីនំ, តេហិ វិភាវេហិ ហាសោ ចេតោវិកាសោ, សោបិ អត្តនោ សម្ពន្ធី វា អថ បរស្ស សម្ពន្ធី វា, តត្ថ យោ វិភាវសាមត្ថិយាយេវាភិព្យត្តិំ យាតិ, សោ អត្តដ្ឋោ. យោ បន វិភាវទស្សនា ឧប្បន្នាបិ បុរិសស្ស គម្ភីរត្តាទិនា ឆាទិតោ សមានោ បុរិសន្តរេ ហសត្យាភិព្យត្តោ, សោ បរដ្ឋោ. សោ ហាសោ និទ្ទាទីហិ ព្យភិចារីហិយេវ, អនុភាវបក្ខេ អាទិសទ្ទេន អក្ខិផន្ទនាទយោ គហិតា. បរិបោសេ សតិ ហស្សោ នាម រសោ សិយា. សោ ហស្សោ ភិយ្យោ ឥត្ថិបភុតីនំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ បភុតិសទ្ទេន នីចបកតយោ សង្គណ្ហន្តិ.

៣៥៨. ឥទានិ ហស្សរសស្ស បោសនាការំ ទស្សេតុមាហ ‘‘វិការ’’ឥច្ចាទិ. វិការាកតិអាទីហិ ទេសវយោលិង្គានំ វិបរីតេហិ កេសពន្ធគតិដ្ឋិតិអាទិកេហិ, នច្ចគីតអាទិកេហិ ច ទុវិធេហិ អាកតិសង្ខតេហិ ហេតុភូតេហិ អត្តនោ វា អថ បរស្ស វា សម្ពន្ធី សោ ហាសោ ចេតោ វិកាសលក្ខណោ និទ្ទាសមាលស្យមុច្ឆាទិព្យភិចារិភិ និទ្ទាសមអាលស្យមុច្ឆាអក្ខិផន្ទនាទីហិ អនុភាវេហិ សុតសម្ពន្ធេន តេហេវ និទ្ទាសមាលស្យមុច្ឆាសង្ខតព្យភិចារីហិ ករណភូតេហិ បរិបោសេ សតិ ហស្សោ ហស្សោ នាម រសោ សិយា, សោ ហស្សោ ភិយ្យោ ឥត្ថិបភុតីនំ, នីចបកតីនញ្ច សិយាតិ. វិការា ច សា អាកតិ ចេតិ ច, សោ អាទិ យេសន្តិ ច, និទ្ទា ច សមោ ច អាលស្យញ្ច មុច្ឆា ចេតិ ច, តេ អាទិ យេសំ អក្ខិផន្ទនាទីនំ អនុភាវានន្តិ ច, តេ ច ព្យភិចារិនោ ចេតិ ច, ឥត្ថី បភុតិ យេសំ នីចបកតីនន្តិ ច វាក្យំ.

ហស្សប្បភេទ

៣៥៩. សិតមិហ វិកាសិនយនំ,

កិញ្ចា’លក្ខិយទិជន្តុ តំ ហសិតំ;

មធុរស្សរំ វិហសិតំ,

សំសសិរោកម្បមុបហសិតំ.

៣៦០. អបហសិតំ សញ្ជល’ក្ខិ,

វិក្ខិត្តង្គំ ភវត្យ’តិហសិតំ;

ទ្វេ ទ្វេ ហស្សា កថិតា ចេ’សំ,

ជេដ្ឋេ មជ្ឈេ’ធមេបិ ច កមសោ.

៣៥៩-៣៦០. ហស្សេ ភេទមាហ ‘‘សិត’’មិច្ចាទិនា. ឥហ ហស្សេ វិកាសីនិ នយនានិ យស្ស តំ សិតំ, កិញ្ចិ អាលក្ខិយា ទិជា ទន្តា យស្ស តំ ហសិតំ. ឯវំ មធុរោ សរោ សទ្ទោ យស្ស តំ វិហសិតំ. អំសសិរោកម្បេន សហ វត្តមានំ ឧបហសិតំ, សហ ជលេន អស្សុនា វត្តមានានិ អក្ខីនិ យស្ស តំ អបហសិតំ. វិក្ខិត្តានិ ឥតោ តតោ បសារិតានិ អង្គានិ យស្ស តំ អតិហសិតំ នាម. ឯសញ្ច សិតាទីនំ មជ្ឈេ ទ្វេ ទ្វេ ហស្សា អាទិតោ បដ្ឋាយ កមសោ យថាក្កមេន ជេដ្ឋេ មជ្ឈេ អធមេបិ ច កថិតាតិ សម្ពន្ធោ. បុរាតនេហីតិ វិញ្ញាយតិ.

៣៥៩-៣៦០. ឥទានិ ហស្សភេទំ ទស្សេតិ ‘‘សិត’’មិច្ចាទិនា. ឥហ ឥមស្មិំ ហស្សវិសយេ វិកាសិនយនំ វិវដនយនំ សិតំ នាម. កិញ្ចិ អាលក្ខិយទិជំ តុ កិញ្ចិ ទិស្សមានទន្តំ, តំ ហសិតំ នាម. មធុរស្សរំ មធុរនាទំ វិហសិតំ នាម. សំសសិរោកម្បំ អំសសិរោកម្បសហិតំ ឧបហសិតំ នាម. សជលក្ខិ អស្សុវិលោចនសហិតំ អបហសិតំ នាម. វិក្ខិត្តង្គំ អដ្ឋានេ បសារណវសេន វិក្ខិត្តហត្ថបាទាទិអវយវវន្តំ អតិហសិតំ នាម ភវតិ. ឯសំ ឆន្នំ កមសោ កមេន ទ្វេ ទ្វេ ជេដ្ឋេ មជ្ឈេ អធមេបិ វិសយេ កថិតា បុរាតនេហិ ភាសិតាតិ. វិកាសីនិ នយនានិ អស្សេតិ ច, កិញ្ចិ ឦសកំ អាលក្ខិយា ទិជា យស្សេតិ ច, មធុរោ សរោ អស្សេតិ ច, អំសោ ច សិរោ ចេតិ ច, អំសសិរសោ កម្បោតិ ច, តេន សហ វត្តតីតិ ច, សហ ជលេន វត្តមានានិ អក្ខីនិ យស្សេតិ ច, អនុស្វរាគមោ. វិក្ខិត្តានិ អង្គានិ យស្សេតិ ច វាក្យំ. សិតហសិតទ្វយំ ឧត្តមេ, វិហសិតឧបហសិតទ្វយំ មជ្ឈិមេ, អបហសិតអតិហសិតទ្វយំ អធមេ វត្តតេ. ឯវំ សិតាទយោ អនុរូបវិភាវាទិនា បយុត្តា ឥមេ រសា’វត្ថំ បាបុណន្តីតិ អធិប្បាយោ.

ហស្សរសស្ស ឯវមុទាហរណំ ញាតព្ពំ –

បូជេសិ កណ្ឋមណិនា អបិ យោ បសន្នោ,

ធម្មេ បុរា’សមធុរំ វិធុរំ ស ហន្តុំ;

គោបេន្តិយាបិ វចនេន ថិយា សភាវំ;

ភត្តិំ អកាសិ ផរុសេ មយិ នាគរាជាតិ.

យោ បុរា បុព្ពេ ធម្មេ តស្ស ធម្មកថនេ បសន្នោ កណ្ឋមណិនា អបិ អត្តនោ អនគ្ឃកណ្ឋមណិនាបិ តំ បូជេសិ, សោ នាគរាជា សភាវំ អត្តនោ អធិប្បាយំ គោបេន្តិយា អបិ ថិយា វចនេន ឥត្ថិយា វចនេន អសមធុរំ តុល្យរហិតំ វិធុរំ វិធុរបណ្ឌិតំ ហន្តុំ វិនាសនត្ថំ ផរុសេ ចណ្ឌេ មយិ ភត្តិំ អកាសីតិ. ឥហ ឯកស្មិំយេវ វត្ថុនិ នាគរាជស្ស បសាទវធវិធានាទិវិបរីតប្បវត្តិ អាលម្ពណវិភាវោ, បឋមំ អនគ្ឃបិយវត្ថូហិ បូជិតភាវោ ច ពោធិសត្តស្ស អតុល្យភាវោ ច ឥត្ថិវចនស្ស សម្បដិច្ឆនភាវោ ច តស្សាធិប្បាយស្ស អញ្ញាតភាវោ ច បុណ្ណកស្ស ចណ្ឌភាវោ ចេតិ ឥមេហិ សព្ពវចនេហិ ឧទ្ទីបនវិភាវោ ទស្សិតោ. ឥមេហិ ឧទ្ទីបិតឋាយីភាវសង្ខតោ ហាសោ វាក្យសាមត្ថិយា បកាសិតោ ហាសវិរោធិនិព្ពេទាទិវជ្ជិតា សមាលសិយសន្តោសអស្សុវេបថាទិកា ព្យភិចារីភាវា សាត្តិកាភាវា ច ឯវំ សាមត្ថិយេន ទីបិតា. តទនុរូបវិភាវាទិបកាសកា យថាវុត្តកវិប្បយោគា អនុភាវា នាម ហោន្តិ. ហស្សភេទេន មជ្ឈិមេ បុរិសេ វត្តព្ពាបិ ហសិតឧបហសិតា ទ្វេ ឥមា ទដ្ឋព្ពា.

ករុណាឋាយីភាវ

៣៦១. សោករូបោ តុ ករុណោ-

និដ្ឋបត្តិដ្ឋនាសតោ;

តត្ថា’នុភាវា រុទិត-

បលយត្ថម្ភកាទយោ;

វិសាទាលស្យមរណ-

ចិន្តាទី ព្យភិចារិនោ.

៣៦១. ‘‘សោកេ’’ច្ចាទិ. អនិដ្ឋស្ស បុត្តវិយោគាទិនោ ទេសនិក្កឌ្ឍនាទិនោ បត្តិ ច ឥដ្ឋស្ស ធម្មស្ស, ធនាទិនោ វា នាសោ ច តតោ វិភាវភូតេហិ សម្បន្នោ សោករូបោ សោកសភាវោ តុ ករុណោ រសោ នាម. តត្ថ ឧត្តមានំ សោកោ បុត្តវិយោគាទិអនិដ្ឋុប្បត្តិតោ, ធម្មាទិឥដ្ឋនាសតោ ច ជាយតេ. នីចានំ តុ ទេសនិក្កឌ្ឍនាទិអនិដ្ឋុប្បត្តិតោ, ធនាទិឥដ្ឋនាសតោ ច, បរេសំ ធនាទិនាសតោ តុ ឧត្តមស្សេវ មហាការុណិកត្តា, សេសំ សុពោធំ. អនុភាវោ បនេត្ថ យថោចិត្យំ និរូបយិតព្ពោ.

៣៦១. ឥទានិ ករុណារសបោសនក្កមំ ទស្សេតិ ‘‘សោក’’ឥច្ចាទិនា. អនិដ្ឋប្បត្តិដ្ឋនាសតោ បុត្តវិយោគាទិនោ, ទេសចាគាទិនោ វា អនិដ្ឋស្ស ឧប្បត្តិ ច សីលាទិនោ, ធនាទិនោ វា ឥដ្ឋស្ស កន្តិវត្ថុនោ វិនាសោ ចាតិ ឥមេហិ អាលម្ពណវិភាវេហិ ករណភូតេហិ ឧប្បន្នោ សោករូបោ តុ សោកសភាវោ បន ករុណោ ករុណារសោ នាម ហោតិ. តត្ថ ករុណារសេ រុទិតបលយត្ថម្ភកាទយោ រុទិតោ បលយោ ថម្ភោតិអាទយោ អនុភាវា នាម ភវន្តីតិ. ថម្ភាទីនំ សរូបោ ហេដ្ឋា វុត្តោវ. វិសាទអាលស្យមរណចិន្តាទយោ ព្យភិចារិនោ តស្មិំយេវ ព្យភិចារិនោ ភវន្តិ. ឥហ បុត្តវិយោគាទិអនិដ្ឋប្បត្តិយា ច សីលធម្មាទិឥដ្ឋនាសនេន ច ឧត្តមានំ សោកោ ឧប្បជ្ជតិ, ទេសចាគាទិអនិដ្ឋប្បត្តិយា ច ធនាទិឥដ្ឋនាសនេន ច នីចានំ. អញ្ញេសំ ធនាទិវិនាសនេន បន មហាករុណិកត្តា ឧត្តមស្សេវ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មិំ វិសយេ សោ សោកោ សេសានំ នុប្បជ្ជតិ. តស្មា យថារហំ បយោគោ កាតព្ពោ. សោកស្ស រូបោ សភាវោតិ ច, អនិដ្ឋស្ស បត្តីតិ ច, ឥដ្ឋស្ស នាសោតិ ច, អនិដ្ឋប្បត្តិ ច ឥដ្ឋនាសោ ចេតិ ច, រុទិតញ្ច បលយោ ច ថម្ភកោ ចេតិ ច, តេ អាទិ យេសមិតិ ច, វិសាទោ ច អាលស្យញ្ច មរណញ្ច ចិន្តា ចេតិ ច, តា អាទិ យេសមិតិ ច វាក្យំ. ឥមស្ស ករុណារសស្ស លក្ខិយមេវំ ទដ្ឋព្ពំ –

អាកឌ្ឍិតេ’កសតរាជបុរក្ខតោ យោ,

ធម្មេន អាសនមលំកុរុតេ ជិនោវ;

សោ អស្សវាលមវលម្ពិយ ទានិ នីតោ,

យក្ខេន លោកតិលកោ កុរុតេ កិមេកោតិ.

យោ ឯកសតរាជបុរក្ខតោ រាជូនំ ឯកសតេន បរិវារិតោ ជិនោ ឥវ ពុទ្ធោ ឥវ ធម្មេន មធុរធម្មកថនេន អាសនំ ធម្មាសនំ អលំកុរុតេ សជ្ជេតិ, លោកតិលកោ លោកស្ស បិយតាយ តិលកាលង្ការភូតោ សោ វិធុរបណ្ឌិតោ យក្ខេន បុណ្ណកេន អាកឌ្ឍិតោ ហុត្វា នីតោ អស្សវាលំ អវលម្ពិយ ឥទានិ ឯកោ កិំ កុរុតេតិ. ឥហានីតោតិ ទស្សិតបិយវត្ថុវិយោគោ សោកស្ស អាលម្ពណវិភាវោ ហោតិ. ‘‘អាកឌ្ឍិតេកសតរាជេ’’ច្ចាទិនា សកលេន វាក្យេន ឧទ្ទីបនវិភាវោ ទស្សិតោ, ឧទ្ទីបិតសោកសង្ខាតឋាយីភាវោ ច វិសាទាលស្យចិន្តាទិកោ ព្យភិចារីភាវោ ច រុទិតបលយថម្ភកាទិកា វិភាវាទិពោធកអនុភាវា ច វាក្យសាមត្ថិយេន ទីបិតា ហោន្តិ.

រុទ្ទឋាយីភាវ

៣៦២. កោធោ មច្ឆរិយាទីហិ, បោសេ តាសមទាទិភិ;

នយនារុណតាទីហិ, រុទ្ទោ នាម រសោ ភវេ.

៣៦២. ‘‘កោធោ’’ឥច្ចាទិ, សុពោធំ. ឯត្ថ បឋមេន អាទិសទ្ទេន អវិក្ខេបឧបហាសាទយោ វិភាវា គហិតា, ទុតិយេន ឧគ្គសម្ភមាទយោ ព្យភិចារិនោ, តតិយេន ភូកុដិបុរណឱដ្ឋនិប្បីឡនាទយោ អនុភាវា.

៣៦២. ឥទានិ រុទ្ទរសស្ស បោសនក្កមំ ទស្សេតិ ‘‘កោធោ’’ឥច្ចាទិនា. កោធោ មច្ឆរិយាទីហិ មច្ឆរិយអវិក្ខេបឧបហាសាទីហិ អាលម្ពណាទីហិ វិភាវេហិ ច ហេតុភូតេហិ តាសមទាទីហិ តាសមទឧគ្គតសម្ភមាទីហិ ព្យភិចារីភាវេហិ ច នយនារុណតាទីហិ នេត្តរត្តសុភង្គឱដ្ឋបីឡនាទីហិ អនុភាវេហិ ច ករណភូតេហិ បោសេ សតិ រុទ្ទោ នាម រសោ ភវេតិ. មច្ឆរិយំ អាទិ យេសន្តិ ច, តាសោ ច មទោ ចេតិ ច, តេ អាទិ យេសមិតិ ច, នយនានិ ច តានិ អរុណានិ ចាតិ ច, តេសំ ភាវោតិ ច, សា អាទិ យេសមិតិ ច វាក្យំ.

រុទ្ទរសស្ស ឧទាហរណមេវំ ទដ្ឋព្ពំ –

យក្ខេន ភោ អធិគតោសិ មនុស្សភក្ខេ,

នា’ស្សស្ស វាល’មវលម្ព បុរំ អវេក្ខ;

វេរម្ភវាតមុខចុណ្ណិតសព្ពគត្តោ,

មច្ចោ កថំ បុនបិ បស្សតិ ជីវលោកន្តិ.

ភោ មនុស្សភក្ខេន យក្ខេន អធិគតោសិ គហិតោ អសិ, អស្សស្ស វាលមវលម្ព វាលធិំ គហេត្វា ឥទានេវ បុរំ អវេក្ខ តុយ្ហំ នគរំ ឱលោកេហិ, តថេវ ហិ វេរម្ភវាតមុខចុណ្ណិតសព្ពគត្តោ វេរម្ភវាតស្ស អភិមុខិចុណ្ណិតសកលសរីរោ មច្ចោ មនុស្សោ ជីវលោកំ សត្តលោកំ បុនបិ កថំ បស្សតីតិ. ឥហ មច្ឆរិយាទិវិភាវា ច កោធាទិសង្ខាតោ ឋាយីភាវោ ច វាក្យសាមត្ថិយា ទីបិតា ហោន្តិ, អបរទ្ធេន តាសមទឧគ្គតាទិព្យភិចារីភាវា វិភាវិតា ហោន្តិ. សមុទាយេន នយនារុណតាទយោ អនុភាវា សូចិតា ហោន្តិ.

វីរឋាយីភាវ

៣៦៣. បតាបវិក្កមាទីហុ-ស្សាហោ វិរោតិ សញ្ញិតោ;

រណទានទយាយោគា, វីរោ’យំ តិវិធោ ភវេ;

តេវា’នុភាវា ធិតិម-ត្យាទយោ ព្យភិចារិនោ.

៣៦៣. ‘‘បតាបិ’’ច្ចាទិ. បតាបោ សត្តុសន្តាបការី តេជោ, វិក្កមោ បរមណ្ឌលក្កមន្តំ, តេ អាទយោ យេសំ ពលាវិក្ខេបាទីនំ បដិបុគ្គលគតានំ វិភាវានំ, តេហិ ជាតោ ឧស្សាហោ រសត្តមាបន្នោ វីរោ រសោតិ សញ្ញិតោ, អយំ វីរោ រណទានទយាយោគា តិវិធោ ភវេ យុទ្ធវីរោ ទានវីរោ ទយាវីរោតិ, តេ យុទ្ធករណាទយោ ឯវ តត្ថ អនុភាវា ភវន្តិ. ធិតិមតិឧគ្គតាទយោ ព្យភិចារិនោ ភវន្តីតិ.

៣៦៣. ឥទានិ វីររសភេទំ, បោសនក្កមញ្ច ទស្សេតិ ‘‘បតាប’’ឥច្ចាទិនា. បតាបវិក្កមាទីហិ អញ្ញរាជូនំ ទណ្ឌជតេជសង្ខតបតាបោ, តេសមេវ បរមណ្ឌលក្កមនសង្ខាតវិក្កមោ ផលភេទោ ចេតិអាទីហិ ឧប្បន្នោ ឧស្សាហោ វីរោតិ វីររសោតិ សញ្ញិតោ កវីហិ ញាតោ, អយំ វីររសោ រណទានទយាយោគា យុទ្ធចាគករុណាយោគេន ហេតុភូតេន តិវិធោ ភវេ. តេ ឯវ រណទានទយា ឯវ ឥមា អនុភាវា នាម ហោន្តិ. ធិតិមត្យាទយោ ធិតិមតិឧគ្គតគព្ពាទយោ ព្យភិចារិនោ ភាវា ហោន្តីតិ. យុទ្ធវីរទានវីរទយាវីរវសេន វីររសោ តិវិធោ ហោតិ. បតាបោ ច វិក្កមោ ចេតិ ច, តេ អាទិ យេសមិតិ ច, រណោ ច ទានញ្ច ទយា ចេតិ ច, តាហិ យោគោតិ ច, តយោ វិធា បការា អស្សាតិ ច, ធិតិ ច មតិ ចេតិ ច, តា អាទិ យេសមិតិ ច វាក្យំ.

វីររសស្ស ឧទាហរណមេវំ ទដ្ឋព្ពំ –

វិញ្ញាបេត្វា កុវេរំ សុមហតិ-

មបិ ចេ’កោវកុម្ភណ្ឌសេនំ,

ឧត្តាសេត្វា គហេត្វា មណិរតនវរំ

លក្ខមាធាយ ជូតេ;

ជេត្វា កោរព្យរាជំ សចិវរតន-

មុទ្ធច្ច រញ្ញំ សតម្ហា,

ឯត្ថានេត្វា’ទិយិស្សំ សុយុវតិរតនំ

កោ មមេ’ត្ថ’ត្ថិ ភារោតិ.

កុវេរំ វេស្សវណមហារាជំ វិញ្ញាបេត្វា ពោធេត្វា សុមហតិមបិ កុម្ភណ្ឌសេនំ អតិមហន្តិំ កុម្ភណ្ឌសេនំ ឯកោវ ឧត្តាសេត្វា ភយំ ជនេត្វា មណិរតនវរំ គហេត្វា ជូតេ អក្ខកីឡាយំ លក្ខំ អាធាយ ឋបេត្វា កោរព្យរាជំ ជេត្វា រញ្ញំ សតម្ហា រាជសម្ពន្ធិនា សតេន សចិវរតនំ អមច្ចរតនំ ឧទ្ធច្ច ឧទ្ធរិត្វា ឯត្ថានេត្វា សុយុវតិរតនំ សោភនឥត្ថិរតនំ អាទិយិស្សំ គណ្ហិស្សាមិ, ឯត្ថ យថាវុត្តេសុ មម កោ ភារោ អត្ថីតិ. ឯត្ថ ‘‘កោ មមេត្ថត្ថិ ភារោ’’តិ ឥមិនា ឧស្សាហសង្ខាតោ ឋាយីភាវោ បកាសិតោ. ឯតស្ស ឧប្បត្តិឧទ្ទីបនេសុ ការណភូតស្ស ឥត្ថិរតនស្ស អាទានខ្យាតនាគរាជគតបតាបវិក្កមាទិវិភាវោ ច, តំតំរូបប្បកាសកកវិវចនសង្ខាតានុភាវោ ច ‘‘វិញ្ញាបេត្វា’’ឥច្ចាទិនា វាក្យសាមត្ថិយេន បដិបាទនីយា ហោន្តិ. ‘‘សុមហតិមបិ កុម្ភណ្ឌសេនំ ឯកោ’’តិ ច, ‘‘រញ្ញំ សតម្ហា សចិវរតនមុទ្ធច្ចា’’តិ ច ឥមេហិ ធិតិឧគ្គតគព្ពាទយោ ច, ‘‘វិញ្ញាបេត្វា កុវេរ’’ន្តិ ច, ‘‘ឧត្តាសេត្វា កោរព្យរាជ’’ន្តិ ច, ‘‘ឯត្ថានេត្វា ឥច្ចាទយោ’’តិ ច ឥមេហិ មត្យាទយោ ច ព្យភិចារិនោ ភាវា វិភាវិតា ហោន្តិ. ឥមេហិ វិភាវានុភាវព្យភិចារីភាវេហិ យុទ្ធវីររសោ បោសិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមិនាយេវ នយេន ទានវីរាទយោ វិញ្ញាតព្ពា.

ភយឋាយីភាវ

៣៦៤. វិការិសនសត្តាទិ-

ភយុក្កំសោ ភយានកោ;

សេទាទយោ’នុភាវេ’ត្ថ,

តាសាទី ព្យភិចារិនោ.

៣៦៤. ‘‘វិការិ’’ច្ចាទិ. វិការិ អសភាវប្បវត្តោ វិរុទ្ធោ សនោ សទ្ទោ សត្តោ ច, តេ អាទយោ យេសំ សុញ្ញារញ្ញាទីនំ ឥត្ថិនីចប្បកតិសម្ភវន្តានំ, វិភាវានំ, គុរុអាទីនំ វា ឧត្តមានំ, តេហិ ជាតស្ស ភយស្ស, កិត្តិមស្ស វា ឧក្កំសោ ភយានកោ នាម រសោ. ឯត្ថ សេទកម្បនបាទចលនាទយោ អនុភាវា, តាសាទយោ ព្យភិចារិនោ.

៣៦៤. ឥទានិ ភយានករសស្ស បោសនក្កមំ ទស្សេតិ ‘‘វិការិ’’ច្ចាទិនា. វិការិសនសត្តាទិភយុក្កំសោ បកតិវិរហេន វិការវន្តេហិ វិរុទ្ធេហិ អសនិសទ្ទាទិសទ្ទេហិ, រក្ខសាទិសត្តេហិ វា វិភាវេហិ ហេតុភូតេហិ សញ្ជាតោ សាភាវិកោ, កិត្តិមោ វា ភយបដិពន្ធោ ឧក្កំសោ ភយានករសោ នាម ហោតិ. ឯត្ថ ភយានករសវិសយេ សេទាទយោ ទាហសរីរកម្បនាទយោ អនុភាវា កាយិកវាចសិកប្បយោគសង្ខតា អនុភាវា ហោន្តិ. តាសាទី ព្យភិចារិនោ តាសសង្កាទយោ ឥហ ព្យភិចារីភាវា ហោន្តីតិ. សនោ ច សត្តោ ចេតិ ច, វិការោ ឯតេសំ អត្ថីតិ ច, វិការិនោ ច តេ សនសត្តា ចេតិ ច, តេ អាទយោ យេសំ សុញ្ញារញ្ញាទីនមិតិ ច, តេហិ ជាតំ ភយមិតិ ច, មជ្ឈេ បទលោបោ, តស្ស ឧក្កំសោតិ ច, សេទោ អាទិ យេសំ កម្បនាទីនមិតិ ច, តាសោ អាទិ យេសំ សង្កាទីនមិតិ ច វាក្យំ. ឥត្ថិនីចប្បកតិកានំ ភយហេតុ វិការិសនសត្តាទិ, ឧត្តមានំ គុរុអាទិ.

ឯត្ថ លក្ខិយមេវំ វេទិតព្ពំ –

យំ ទិដ្ឋិសត្ថបតនេន បរិប្ផុរន្តី,

កុម្ភណ្ឌរក្ខសចមូ គមិតា សមន្តា;

អាចក្កវាឡនគ’មស្សគតំ បុរីវ,

ភោតោ មុហុំ មុហុ’មបស្សិ ស បុណ្ណកោ’ហន្តិ.

ទិដ្ឋិសត្ថបតនេន ទិដ្ឋិសល្លសម្បាតនេន បរិប្ផុរន្តី កម្បមានា សមន្តា បរិសមន្តតោ អាចក្កវាឡនគំ ចក្កវាឡបព្ពតាវធិ គមិតា បលាបិតា កុម្ភណ្ឌរក្ខសចមូ កុម្ភណ្ឌរក្ខសានំ សេនា យំ អស្សគតំ អស្សបិដ្ឋេ និសិន្នកំ ភោតោ ភវតំ តុម្ហាកំ បុរី ឥវ បុរិយា ទស្សនមិវ មុហុំ មុហុំ អបស្សិ ខណេ ខណេ អបស្សិត្ថ, សោ អហំ បុណ្ណកោ នាម យក្ខោតិ. ឯត្ថ ‘‘ទិដ្ឋិសត្ថបតនេនា’’តិ ទិដ្ឋិសត្ថារោបនេន ច ‘‘ស បុណ្ណកោ អហ’’ន្តិ ឥមិនា ច ភយជននស្ស ហេតុភូតវិរុទ្ធសត្តសង្ខាតា វិភាវា និទ្ទិដ្ឋា, ‘‘មុហុំ មុហុ’មបស្សី’’តិ រសាវត្ថសម្បត្តភយុក្កំសសង្ខតោ ឋាយីភាវោ វិភាវិតោ, ‘‘កុម្ភណ្ឌរក្ខសចមូ គមិតា សមន្តា អាចក្កវាឡនគ’’ន្តិ តាសសង្កាទិកា ព្យភិចារិនោ ភាវា ជោតិតា. ‘‘បរិប្ផុរន្តី’’តិ សេទកម្បាទយោ អនុភាវា ទស្សិតា ហោន្តិ.

ជិគុច្ឆាឋាយីភាវ

៣៦៥. ជិគុច្ឆា រុធិរាទីហិ,

បូត្យាទីហិ វិរាគតោ;

ពីភច្ឆោ ខោភនុ’ព្ពេគី,

កមេន ករុណាយុតោ;

នាសាវិកុននាទីហិ,

សង្កាទីហិ’ស្ស បោសនំ.

៣៦៥. ‘‘ជិគុច្ឆា’’ឥច្ចាទិ. រុធិរន្តាទីហិ បូតិកិមិអាទីហិ វិរាគតោ ច ជាតា ជិគុច្ឆា គរហា កមេន ខោភនោ ឧព្ពេគី ករុណាយុតោ ច ពីភច្ឆោ ភវតិ, នាសាវិកុននមុខច្ឆទនាទីហិ អនុភាវេហិ, សង្កាវេគាទីហិ ព្យភិចារីហិ ច អស្ស បោសនំ ភវតីតិ.

៣៦៥. ឥទានិ ពីភច្ឆរសស្ស បោសនក្កមំ ទស្សេតិ ‘‘ជិគុច្ឆា’’ឥច្ចាទិនា. រុធិរាទីហិ រត្តន្តគុណាទីហិ ច, បូត្យាទីហិ បូតិកិមិអាទីហិ ច, វិរាគតោ វិរត្តភាវេន ចាតិ ឥមេហិ តីហិ វិភាវេហិ ហេតុភូតេហិ ឧប្បជ្ជមានា ជិគុច្ឆា កមេន រុធិរាទីនំ តិណ្ណំ វិភាវានំ បដិបាដិយា ខោភនោ អនវដ្ឋានោ អសមាហិតោ ឧព្ពេគី ឧព្ពេគវា ករុណាយុតោ សោករូបេន សហិតោ ចាតិ ឯវំ ពីភច្ឆោ រសោ នាម ហោតិ. នាសាវិកុននាទីហិ នាសសង្កោចនមុខបិទហនាទីហិ អនុភាវេហិ ច សង្កាទីហិ ច សង្កាអាវេគាទីហិ ព្យភិចារីភាវេហិ ច ករណភូតេហិ អស្ស ពីភច្ឆរសស្ស បោសនំ ហោតីតិ. រុធិរាទីសុ តីសុ បទេសុ, ខោភនាទីសុ តីសុ ច គម្យមានត្តា អវុត្តោបិ ចសទ្ទោ យោជេតព្ពោ, តស្មា ខោភនាទីហិ តីហិ យុត្តោវ ពីភច្ឆរសោ នាមាតិ ទដ្ឋព្ពោ. រុធិរំ អាទិ យេសំ អន្តាទីនមិតិ ច, បូតិអាទិ យេសំ កិមិអាទីនមិតិ ច, ឧព្ពេគោ អស្ស ពីភច្ឆស្ស អត្ថីតិ ច, ករុណេន អាយុតោតិ ច, នាសាយ វិកុននំ សង្កោចនមិតិ ច, តំ អាទិ យេសំ មុខច្ឆាទនាទីនមិតិ ច, សង្កា អាទិ យេសំ អាវេគាទីនមិតិ ច វាក្យំ.

ឥមស្ស ពីភច្ឆស្សោទាហរណមេវំ វេទិតព្ពំ –

យក្ខា មច្ចករង្កកង្កនធរា យេ និម្មិតា បុណ្ណកេ-

នុ’ត្តំសីកតបាណិបល្លវធរា ហារីកតន្តោរគា;

លិត្តា លោហិតកុង្កុមេហិ វិធុរេនេ’តេ បិវន្តា វសា-

មជ្ជំ សីសកបាលបាតិហិ បុរេ ធុត្តា វិយោ’បេក្ខិតាតិ.

បុណ្ណកេន យក្ខេន និម្មិតា មច្ចករង្កកង្កនធរា មនុស្សដ្ឋិសង្ខាតករភូសនធារិនោ ឧត្តំសីកតបាណិបល្លវធរា មត្ថកមាលិកតហត្ថតលសង្ខតបល្លវធារិនោ ហារីកតន្តោរគា មុត្តាហារីកតមនុស្សន្តសង្ខាតឧរគសម្បយុត្តា លោហិតកុង្កុមេហិ រុធិរសង្ខាតកុង្កុមកក្កេហិ លិត្តា សីសកបាលបាតិហិ សីសកបាលសង្ខាតេហិ សរាវេហិ វសាមជ្ជំ វសាសង្ខាតសុរំ បុរេ អភិមុខេ បិវន្តា យេ យក្ខា សិយុំ, ឯតេ យក្ខា វិធុរេន បណ្ឌិតេន ធុត្តា វិយ នគរេ សុរាធុត្តា វិយ ឧបេក្ខិតា ហោន្តីតិ. ឥហ ‘‘លិត្តា លោហិតកុង្កុមេហី’’តិ ច ‘‘ឧត្តំសីកតបាណិបល្លវធរា’’តិ ច ‘‘ហារីកតន្តោរគា’’តិ ច ឥមេហិ ចិត្តក្ខោភការណភូតោ រុធិរាទិវិភាវោ ច, ‘‘មច្ចករង្កកង្កនរោ’’តិ ច ‘‘សីសកបាលបាតិហិ វសាមជ្ជំ បិវន្តា’’តិ ច ឥមេហិ ឧព្ពេគវន្តសភាវស្ស ហេតុភូតោ បូត្យាទិវិភាវោ ច បកាសិតោ. ករុណាយុតសភាវស្ស ការណភូតវិរជ្ជនវិភាវោ ច នាសាវិកុននាទិអនុភាវោ ច សង្កាវេគាទិព្យភិចារីភាវោ ច ពីភច្ឆសង្ខាតឋាយីភាវោ ចាតិ ឥមេ សព្ពេ វាក្យសាមត្ថិយេន គម្មាតិ វេទិតព្ពា.

វិម្ហយឋាយីភាវ

៣៦៦. អតិលោកបទត្ថេហិ,

វិម្ហយោ’យំ រសោ’ព្ភុតោ;

តស្សា’នុភាវា សេទស្សុ-

សាធុវាទាទយោ សិយុំ;

តាសាវេគធិតិប្បញ្ញា,

ហោន្តេ’ត្ថ ព្យភិចារិនោ.

៣៦៦. ‘‘អតិ’’ច្ចាទិ. អតិលោកេហិ លោកាតិវុត្តីហិ មាយាទិព្ពគេហារាមាទីហិ បទត្ថេហិ ជាតោ អយំ វិម្ហយោ ចិត្តវិការសង្ខាតោ ឋាយីភាវោ អព្ភុតោ រសោ នាម. សេទអស្សុសាធុវាទរោមញ្ចាទយោ តស្ស អនុភាវា សិយុំ, តាសាទយោ ព្យភិចារិនោ ហោន្តីតិ.

៣៦៦. ឥទានិ វិម្ហយរសស្ស បោសនក្កមំ ទស្សេតិ ‘‘អតិ’’ឥច្ចាទិនា. អតិលោកបទត្ថេហិ លោកដ្ឋិតិមតិក្កម្ម បវត្តេហិ មាយាទិព្ពភវនអារាមវិមានាទិបទត្ថេហិ ហេតុភូតេហិ ឧប្បជ្ជមានោ អយំ វិម្ហយោ ចិត្តព្យាបនសង្ខាតោ ឋាយីភាវោ អព្ភុតោ រសោ អព្ភុតរសោ នាម ភវេ, សេទស្សុសាធុវាទាទយោ តស្ស អព្ភុតរសស្ស អនុភាវា សិយុំ, តាសាវេគធិតិប្បញ្ញា ឯត្ថ អព្ភុតរសវិសយេ ព្យភិចារិនោ ភាវា ហោន្តីតិ. អតិក្កន្តា លោកមិតិ ច, តេ ច តេ បទត្ថា ចេតិ ច, សាធុឥតិ វាទោតិ ច, សេទោ ច អស្សុ ច សាធុវាទោ ចេតិ ច, តេ អាទិ យេសំ រោមញ្ចាទីនមិតិ ច, តាសោ ច អាវេគោ ច ធិតិ ច បញ្ញា ចេតិ ច វាក្យំ.

ឥមស្ស អព្ភុតរសស្សោទាហរណមេវំ ទដ្ឋព្ពំ –

ស បុណ្ណកេនា’ហដនេកភិំសនេ-

ស្វ’ហោ នដេនេវ សុនិច្ចលោ’ចលា;

និបាតិតោ តេន អវំសិរោបតំ,

អសន្តសំ តំ មិនិ ទិដ្ឋិយដ្ឋិយាតិ.

សោ វិធុរបណ្ឌិតោ បុណ្ណកេន យក្ខេន នដេន ឥវ អនេកវិការទស្សនកេន នាដកេន វិយ អាហដនេកភិំសនេសុ ភយត្តមានីតានេកវិធភិំសនេសុ វត្តមានេសុ សុនិច្ចលោ តេន បុណ្ណកេន អចលា សដ្ឋិយោជនុព្ពេធកាឡាគិរិបព្ពតមត្ថកតោ និបាតិតោ អវំសិរោបតំ អធោសីសំ បតន្តោ អសន្តសំ ឯវំ អប្បតិដ្ឋេបិ អនុត្តសន្តោ តំ បព្ពតំ ទិដ្ឋិយដ្ឋិយា មិនិ បមាណមកាសិ, អហោ អច្ឆរិយន្តិ. ឯត្ថ ភយហេតុម្ហិ សតិ ភីតិយា ច តត្ថ បរិជាននាភាវស្ស ច លោកសភាវត្តា តមតិក្កម្ម ភយករណេ អសន្តាសស្ស ច ទិដ្ឋិយា បព្ពតមិននស្ស ច បវត្តភាវកថនេន លោកាតិក្កន្តបទត្ថសង្ខាតោ វិភាវោ ‘‘អសន្តសំ តំ មិនិ ទិដ្ឋិយដ្ឋិយា’’តិ ឥមិនា បកាសិតោ. ‘‘អហោ’’តិ វចនេន, តស្ស សាមត្ថិយេន ច សាធុវាទសេទអស្សុអាទយោ អនុភាវា វិភាវិតា. តាសអាវេគធិតិច្ចាទិព្យភិចារីភាវា, វិម្ហយសង្ខាតឋាយីភាវោ ច សមុទិតវាក្យសាមត្ថិយេន ជោតិតោ.

សមឋាយីភាវ

៣៦៧. ឋាយីភាវោ សមោ មេត្តា-

ទយាមោទាទិសម្ភវោ;

ភាវាទីហិ តទុ’ក្កំសោ,

សន្តោ សន្តនិសេវិតោ.

ឥតិ សង្ឃរក្ខិតមហាសាមិបាទវិរចិតេ

សុពោធាលង្ការេ

រសភាវាវពោធោ នាម បញ្ចមោ បរិច្ឆេទោ.

សុពោធាលង្ការោ សមត្តោ.

៣៦៧. ‘‘ឋាយិ’’ច្ចាទិ. មេត្តាទិសម្ភវោ សមោ ឧបសមសង្ខាតោ ឋាយីភាវោ ភវតិ, តទនុរូបេហិ ភាវានុភាវេហិ តស្ស ឧក្កំសោ យស្ស, សោ សន្តោ នាម រសោ ភវតិ, សោ ច សន្តនិសេវិតោតិ.

ឥតិ សុពោធាលង្ការេ មហាសាមិនាមិកាយំ ដីកាយំ

រសភាវាវពោធោ បញ្ចមោ បរិច្ឆេទោ.

៣៦៧. ឥទានិ សន្តរសស្ស បោសនក្កមំ ទស្សេតិ ‘‘ឋាយិ’’ច្ចាទិនា. មេត្តាទយាមោទាទិសម្ភវោ មេត្តាករុណាបីតិអាទិវិភាវេហិ សម្ភូតោ សមោ កាយចិត្តោបសមោ ឋាយីភាវោ នាម ហោតិ, ភាវាទីហិ ព្យភិចារីភាវាទីហិ ករណភូតេហិ, អបិច តស្ស សមស្ស អនុរូបេហិ ព្យភិចារីភាវានុភាវេហិ តទុក្កំសោ តស្ស ឋាយីភាវស្ស ឧក្កំសយុត្តោ សន្តនិសេវិតោ សាធូហិ សេវិតោ សន្តោ សន្តរសោ នាម ហោតីតិ. មេត្តា ច ទយា ច មោទោ ចេតិ ច, តេ អាទយោ យេសមិតិ ច, តេហិ សម្ភវោ យស្សេតិ ច, តស្ស ឧក្កំសោ អស្ស សន្តស្សេតិ ច, សតំ និសេវិតោតិ ច វាក្យំ.

អស្ស សន្តរសស្សោទាហរណមេវំ ទដ្ឋព្ពំ –

ឯន្តេសុ កេសរិករីស្វ’បិ វេឋយន្តេ,

នាគេ នគំ មទគជេ វិយ វេឡុគុម្ពំ;

យក្ខេ វិចាលយតិ នោចលិ ឦសកម្បិ,

សន្តិំ គតោវ វិធុរោ មធុរាបិ ភាវោតិ.

កេសរិករីសុ សីហហត្ថីសុ ឯន្តេសុ អបិ ភិំសនាការេន សមីបមាគច្ឆន្តេសុបិ នាគេ វេឋយន្តេបិ នាគេសុ សរីរំ វេឋយន្តេសុបិ. ជាត្យាបេក្ខាយេកវចនំ, វេឡុគុម្ពំ មទគជេ វិយ វិចាលយតិ មទគឡិតហត្ថិម្ហិ ចាលេន្តេ ឥវ យក្ខេ បុណ្ណកេ នគំ កាឡាគិរិបព្ពតំ វិចាលយតិបិ អនេកប្បការេ ចាលេន្តេបិ វិធុរោ បណ្ឌិតោ សន្តិំ គតោវ និព្ពានំ អាលម្ពណករណវសេន សម្បត្តោ វិយ ផលសមាបត្តិសមាបន្នោ ឥវ អថ វា ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានសង្ខតនិរោធសមាបត្តិសមាបន្នោ វិយ ឦសកម្បិ អប្បកម្បិ មធុរា ភាវា អបិ មធុរសភាវតោបិ នោ ចលិ, និសិន្នដ្ឋានតោ បគេវាតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ធាវនរោទនកម្បនាទីនំ ករណភូតំ សីហាទីនមាគមនំ នាគវេឋនំ បព្ពតកម្បនន្តិអាទីសុ វត្តមានេសុបិ និព្ពិការត្តេន សន្តិំ គតោតិ ឥមិនា សន្តរសស្ស បកតិភូតេ ឧទ្ទេសេ ទស្សិតោ នវមោ ឋាយីភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ, ឯតស្ស ឧប្បត្តិឧទ្ទីបនានំ ការណភូតា មេត្តាទយាមោទាទិវិភាវា សាមត្ថិយា ទស្សិតា ហោន្តីតិ. ធិតិមតិសតិអាទយោ តទនុរូបព្យភិចារីភាវា ច តាទិសានុភាវា ច ‘‘ឯន្តេសុ វេឋយន្តេ វិចាលយតី’’តិ ឥមិនា, សកលវាក្យសាមត្ថិយេន ច បកាសិតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

ឥតិ សុពោធាលង្ការនិស្សយេ

រសភាវាវពោធោ នាម បញ្ចមោ បរិច្ឆេទោ.