៥. ភាវាវពោធបរិច្ឆេទ

៣៣៨. បដិភានវតា លោក-វោហារ’មនុសារិនា;

តតោ’ចិត្យសមុល្លាស-វេទិនា កវិនា បរំ.

៣៣៨. តទេវ យថាបដិញ្ញាតមលង្ការវិភាគំ ពោធេត្វា សម្បតិ រសវន្តាលង្ការប្បសង្គេនាធិគតំ រសំ សកល សំសារទុក្ខនិស្ស រណេកនិមិត្តវិមុត្តិរសេករសវិសុទ្ធសទ្ធម្មាគមវិគ្គាហសប្បីណនោណតមតីនំ បរមសទ្ធាលូនមនធិគតត្តេបិ លក្ខណមត្តេន លោកវោហារកោសល្លមត្តបរិគ្គហាយ កិញ្ចិមត្តមុបទិសិតុំ ន សាកល្លេន ‘‘បដិភានវតា’’តិអាទិមាហ. បដិភានំ តំតំឋានានុរូបប្បវត្តា បញ្ញា. សា ហិ សរសរចនាយច្ចន្តោបការិកា, តតោវ កព្ពំ ‘‘បដិភាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘បដិភានវតា’’តិ. កវិនា លោកវោហារានុគន្តព្ពោ. យោ ហិ សកលំ លោកវោហារំ នានុសរតិ, សោ កវិយេវ ន ហោតិ. តេនាហ ‘‘លោកវោហារមនុសារិនា’’តិ. យតោ ឱចិត្យំ នាម កវីនំ បរមំ រហស្សំ លោកវោហារេបិ ឧចិតញ្ញូយេវ បសំសីយតេ, សមុចិតលោកវោហារានុសារេនេវ ច វក្ខមានានុក្កមេន វិរចិតា រចនា សចេតនានំ រសស្សាទាយ សម្បជ្ជតេ, តស្មា ឱចិត្យេ សមុល្លសត្តំ ទិត្តំ ផុដមេវ ពន្ធនំ កាតុំ វដ្ដតិ. តតោវច្ចន្តមោចិត្យសមុល្លាសវេទិនា កវិនា ភវិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘បរំ ឱចិត្យសមុល្លាសវេទិនា’’តិ. សព្ពញ្ចេតំ ‘‘កវិនា’’តិ ឯត្ថ វិសេសនំ, ‘‘កវិនា’’តិ ចេតំ ‘‘និពន្ធា’’តិ ឯត្ថ អវុត្តោ កត្តា.

៣៣៨. ឯវំ យថាបដិញ្ញាតានមលង្ការានំ ទស្សនាវសរេ រសវន្តាលង្ការប្បសង្គេនាធិគតនវវិធសិង្គារាទិរសេ សកលសំសារទុក្ខនិស្សរណអសហាយករណភូតវិមុត្តិរសេន ឯករសភូតេ អតិបណីតេ សទ្ធម្មាមតរសេយេវ លុទ្ធានំ សទ្ធាពាហុល្លសុទ្ធសំយមានំ វិមុខេបិ លក្ខណមត្តបរិញ្ញាណេន លោកវោហារេសុ អសម្មោហត្ថំ សង្ខេបេន ទស្សេតុកាមោ ឥទានិ ‘‘បដិភានវតា’’ឥច្ចាទិមាហ. បដិភានវតា សរសរចនាយ អច្ចន្តោបការដ្ឋានោចិតបញ្ញាវិសេសវតា លោកវោហារមនុសារិនា សកលលោកេ វោហារានុរូបមនុគតេន តតោ យស្មា ឱចិត្យំ នាម ហទយតោ អពហិ កាតព្ពំ, រហស្សមិវ ពន្ធតោ វិយោជនីយំ ន ហោតិ. តស្មា បរមតិសយេន ឱចិត្យសមុល្លាសវេទិនា ឧចិតភាវេន វត្តុមិច្ឆិតត្ថស្ស ឧទ្ទីបនស្សេវ អនុរូបប្បការេន ឥដ្ឋត្ថស្ស សមុល្លាសនំ ទិត្តិំ ជានន្តេន កវិនា ពន្ធការកេន និពន្ធាតិ សម្ពន្ធោ. បដិភា បដិភានន្តិ បញ្ញាយេតំ នាមំ, តតោ ជាតកព្ពស្សបិ បដិភាតិ វុច្ចមានត្តា អយំ បញ្ញាវិសេសោ រចនាយ អច្ចន្តោបការោតិ ញាតព្ពោ. បដិភានមស្សត្ថីតិ ច, លោកស្ស វោហារោតិ ច, តំ អនុគច្ឆតិ សីលេនាតិ ច, ឱចិត្យេន សមុល្លាសោតិ ច, តំ វិជានាតិ សីលេនាតិ ច វិគ្គហោ.

៣៣៩. ឋាយីសម្ពន្ធិនោ ភាវ-វិភាវា សានុភាវកា;

សម្បជ្ជន្តិ និពន្ធា តេ, រសស្សាទាយ សាធុនំ.

៣៣៩. ‘‘ឋាយិ’’ច្ចាទិ. ឋាយិនោ វក្ខមានរត្យាទយោ តេហិ សហ សម្ពន្ធោ វិភាវាទីហិ យោគេ រត្យាទីនមស្សាទិយត្តមានីយមានត្តា ឯតេសមត្ថីតិ ឋាយីសម្ពន្ធិនោ. សហ អនុភាវេហិ វក្ខមានលក្ខណេហីតិ សានុភាវកា, ភាវោ វិភាវោ ច, វក្ខមានោ ភាវេន ភាវាភាសោបិ ឥមិនាវ សង្គហិតោ, រសស្សាទាយ សម្បជ្ជន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

៣៣៩. ‘‘ឋាយិ’’ច្ចាទិ. ឋាយីសម្ពន្ធិនោ ឋាយីបទេន, តេន វាច្ចរតិហាសាទិអត្ថេន វា សម្ពន្ធុបគតា សានុភាវកា វក្ខមានានុភាវេហិ សហ បវត្តា ភាវវិភាវា វក្ខមានភាវវិភាវា និពន្ធា វុត្តគុណោបេតកវិនា ពន្ធិតា ឯកត្ថ អាហរិត្វា ទស្សិតា សាធុនំ ឥស្សាទិទោសរហិតានំ សជ្ជនានំ រសស្សាទាយ សិង្គារាទិវក្ខមានរសស្ស អស្សាទនត្ថំ សម្បជ្ជន្តិ បវត្តន្តីតិ. ឥមាយ គាថាយ ឋាយីភាវោ ព្យភិចារីភាវោ កេវលភាវោ វិភាវោ អនុភាវោ រសោ ចេតិ ឥមេ ឧទ្ទិដ្ឋា ភវន្តិ, កថន្តិ ចេ? ភាវវិភាវានំ ‘‘ឋាយីសម្ពន្ធិនោ’’តិ វិសេសនំ ភវតិ, តេន ភាវស្ស ឋាយី ច សោ ភាវោ ចេតិ ច ឋាយីបទេន សម្ពន្ធត្តា ឋាយីភាវោ ច, បុន ព្យភិចារីភាវេ សតិ ‘‘ឋាយីភាវោ’’តិ ឥមស្ស សាធកត្តា ឥមស្សេវ ឋាយីភាវបទស្ស បយោគសាមត្ថិយេន គម្មមានោ ព្យភិចារីភាវោ ច, បុន ឋាយីបទេន សមាសមកត្វា វិសុំ ទស្សិតភាវសទ្ទសុតិយា ឋាយីភាវព្យភិចារីភាវេហិ អញ្ញោ ភាវោ ច, តថា ឯវ ឋាយីបទេន វាច្ចរតិហាសាទិអត្ថស្ស ឧប្បត្តិឧទ្ទីបនទ្វយំ វិភូតំ កត្វា សជ្ជេត្វា ឋិតត្តា តេហិ រតិហាសាទីហិ អត្ថេហិ សម្ពន្ធិនោ អាលម្ពណឧទ្ទីបនសង្ខតវិវិធវិភាវា ច, ឯវមេវ សានុភាវកបទេន សមាយោគេន ទស្សិតានុភាវោ ច, ‘‘រសស្សាទាយា’’តិ ឥមិនា និទ្ទិដ្ឋរសោ ចាតិ ឯវមិមេ ឋាយីភាវាទយោ ឧទ្ទិដ្ឋា ហោន្តិ. ឋាយិនា សហ សម្ពន្ធោតិ ច, សោ ឯតេសមត្ថីតិ ច, ភាវោ ច វិភាវោ ចេតិ ច, សហ អនុភាវេហិ វត្តន្តីតិ ច, រសស្ស អស្សាទោតិ ច វាក្យំ.

ភាវអធិប្បាយ

៣៤០. ចិត្តវុត្តិវិសេសា តុ, ភាវយន្តិ រសេ យតោ;

រត្យាទយោ តតោ ភាវ-សទ្ទេន បរិកិត្តិតា.

៣៤០. ឥទានិ យថាឧទ្ទិដ្ឋេសុ ឋាយាទីហិ ភាវវិភាវានុភាវរសេសុ បឋមំ ភាវំ វិភាវេតុំ ភាវសទ្ទមន្វត្ថយតិ ‘‘ចិត្ត’’ឥច្ចាទិនា. ចិត្តស្ស វុត្តិយោ រមណហសនាទិអាការេន បវត្តិយោ, តាវ វិសេសា វិសិដ្ឋសភាវត្ថាតិ ចិត្តវុត្តិវិសេសា. រត្យាទយោ ឋាយីព្យភិចារីសាត្តិកា. តុសទ្ទោ វិសេសេ. យតោ រសេ សិង្គារាទយោ ភាវយន្តិ និប្ផាទេន្តិ. តតោ ភាវសទ្ទេន បរិកិត្តិតា ភរតាទីហិ កថិតា. ឯត្ថ ហិ ណ្យន្តោ ភូធាតុ ករណេ វត្តតេ. យតោ ចាយំ ន កេវលំ ករណេយេវ វត្តតេ, អថ ខោ ព្យាបនេ, បដិបាទនេ ច, តស្មាស្ស បដិភានំ ចិត្តំ ភាវយន្តិ ព្យាបេន្តិ. អថ វា កវិនោ លោកដ្ឋិតិញាណលក្ខណំ អធិប្បាយំ ភាវយន្តិ បដិបាទេន្តីតិ ភាវាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៣៤០. ឥទានិ ឧទ្ទិដ្ឋេសុ ឋាយីភាវាទីសុ ឋាយីអាទីនំ [ឋាយីភាវាទីនំ (ក.)] តិណ្ណំ សាធារណោ ភាវោ នាម ឯសោតិ ទស្សេន្តោ អន្វត្ថវសេន ទស្សេតិ ‘‘ចិត្ត’’ឥច្ចាទិ. ចិត្តវុត្តិវិសេសា តុ ចិត្តស្ស ឧត្តរិ វក្ខមានារម្មណហសនសោចនាទីហិ, និព្ពេទាទីហិ, ថម្ភាទីហិ ច អាការេហិ បវត្តិសង្ខាតា អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករាការសង្ខាតា វិសេសា បន ឋាយីព្យភិចារីសាត្តិកា យតោ យស្មា រសេ សិង្គារាទិរសេ ភាវយន្តិ និប្ផាទេន្តិ ករោន្តិ. នោ ចេ, រសេ សិង្គារាទិរសវិសយេ បណ្ឌិតានំ ចិត្តំ ភាវយន្តិ ព្យាបនំ ករោន្តិ. នោ ចេ, តស្មិំយេវ រសវិសយេ កវិនោ លោកសភាវំ វិសយំ កត្វា បវត្តញាណលក្ខណំ អធិប្បាយំ ភាវយន្តិ បដិបាទនំ ករោន្តិ. តតោ ភាវសទ្ទេន ហេតុកត្តរិ និប្ផន្នេន រត្យាទយោ រតិហាសាទយោ បរិកិត្តិតា ភរតាទីហិ វុត្តា ហោន្តីតិ. ‘‘រត្យាទយោ’’តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ហាសាទយោ ឋាយីភាវា ច, និព្ពេទាទយោ ព្យភិចារីភាវា ច, ថម្ភបលយាទយោ សាត្តិកភាវា ច សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ចិត្តស្ស វុត្តិយោតិ ច, តា ឯវ វិសេសាតិ ច, ភាវោ ឥតិ សទ្ទោតិ ច វាក្យំ.

ឋាយីភាវអធិប្បាយ

៣៤១. វិរោធិនា’ញ្ញភាវេន,

យោ ភាវោ ន តិរោហិតោ;

សីលេន តិដ្ឋតិ’ច្ចេ’សោ,

ឋាយីភាវោតិ សទ្ទិតោ.

៣៤១. ឋាយាទិកេ តិវិធេ ភាវេ កមេនាហ ‘‘វិរោធិនា’’ឥច្ចាទិនា. វិរោធិនា អញ្ញេន ជិគុច្ឆាទិនា ភាវេន យោ ភាវោ រត្យាទិកោ ន តិរោហិតោ នច្ឆាទិតោ, ឯសោ ភាវោ អនុច្ឆិជ្ជមានត្តា ឯវ តិដ្ឋតិ សីលេនាតិ, ឋាយី ឯវ ភាវោតិ ឋាយីភាវោតិ សទ្ទិតោ កថិតោ. យោ ភាវាទីហិ អាលោកិតស្សាទំ នីតោ សមានីតោ, សោ សាមាជិកេហិ អស្សាទិយមានត្តា រសោតិ វុច្ចតិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘សវិភាវ’’ឥច្ចាទិ.

៣៤១. ឥទានិ ឋាយីអាទិកេ តិវិធភាវេ កមេន និទ្ទិសតិ ‘‘វិរោធិ’’ឥច្ចាទិនា. វិរោធិនា អញ្ញភាវេន រតិហាសាទីនំ វិរុទ្ធេន ជិគុច្ឆាទិនា អញ្ញភាវេន យោ ភាវោ រតិហាសាទិកោ តិរោហិតោ ន ព្យវហិតោ ន ហោតិ, ឯសោ វិរុទ្ធភាវេន អព្យវហិតោ ភាវោ តិដ្ឋតិ សីលេនាតិ ឥមិនា អត្ថេន ឋាយី នាម ហោតីតិ កត្វា ឋាយីភាវោតិ សទ្ទិតោ កថិតោតិ. យោ វិភាវានុភាវាទីហិ អស្សាទនីយត្តំ បាបិតោ សព្ភេហិ អស្សាទនីយត្តា រសោតិ វុច្ចតិ, សោ ឋាយី នាមាតិ វុច្ចតិ. អញ្ញោ ច សោ ភាវោ ចេតិ ច, តិរោ កយិរិត្ថាតិ ច, ឋាយី ច សោ ភាវោ ចេតិ ច វិគ្គហោ.

ឋាយីភាវប្បភេទឧទ្ទេស

៣៤២. រតិហាសា ច សោកោ ច,

កោធុស្សាហភយ’ម្បិ ច;

ជិគុច្ឆាវិម្ហយា ចេវ,

សមោ ច នវ ឋាយិនោ.

៣៤២. រត្យាទីនំ នវន្នមេវ ឋាយិត្វំ សម្ភវតីត្យាហ ‘‘រតិ’’ច្ចាទិ. សមោ ចេតិ ឯវំ ឋាយិនោ នវាតិ យោជនា. នវេវេតេ សកសកវិភាវានុភាវេហិ សមុល្លាសិតា វិសុម្បិ ពន្ធិតព្ពា កវិនា, អភិនេតព្ពា ច នដេន, តថា សេសភាវាបិ. តត្ថ យទិ បនាយំ រតិ អសេសឥត្ថិបុរិសគុណយុត្តានំ ឥត្ថិបុរិសានំ អញ្ញមញ្ញំ ជនិតា, ចន្ទាទីហិ ឧទ្ទីបនវិភាវេហិ ឧទ្ទីបិតា, ឧស្សុក្កតាទិពាធកេហិ អនុភាវេហិ បរិបោសិតា, សកសកានុភាវសាមត្ថិយា បតីយមានេហិ អនេករូបេហិ ព្យភិចារីហិ ចិត្តតា សិយា, តទា តុ ឋាយី រតិ នដាភិនយេន, សុពន្ធសវនេន វា សព្ភេហិ អស្សាទិយមានា សិង្គាររសត្តមាបជ្ជតេ. ឯវំ យថាយោគំ ហាសាទិឋាយីភាវានំ ហស្សរសាទិភាវាបជ្ជនេ យុត្តិំ សមន្នេយ្យ.

៣៤២. ឋាយីភាវោ នាម រត្យាទយោ នវេវេតិ ទស្សេតុំ ‘‘រតិហាសា’’តិអាទិមាហ. រតិហាសា ច សោកោ ច កោធុស្សាហភយម្បិ ច ជិគុច្ឆាវិម្ហយា ចេវ សមោ សន្តគុណោ ចាតិ ឯវំ ឋាយិនោ នវ ហោន្តិ. ឥមេសំ រត្យាទីនំ នវន្នំ សរូបកថនំ ‘‘សិង្គារហស្សករុណា’’តិអាទិកាយ ឧទ្ទេសគាថាយ អនន្តរេ និទ្ទេសេ បាកដោ ហោតិ. រតិ ច ហាសោ ចាតិ ច, កោធោ ច ឧស្សាហោ ច ភយញ្ចេតិ ច, ជិគុច្ឆា ច វិម្ហយា ចេតិ ច វាក្យំ. ឥមេ នវ ច ឯវំ ព្យភិចារីភាវសាត្តិកាភាវោ ចេតិ ឥមេ យថាសកមនុរូបវិភាវានុភាវេហិ ទិត្តំ កត្វា បច្ចេកំ កវិនា ពន្ធិតព្ពា, នដេន គហេត្វា ទស្សិតព្ពា ច. ឥមេសុ តិវិធភាវេសុ អយំ រតិ អសេសបុមិត្ថិគុណេហិ យុត្តេហិ នរនារីហិ អញ្ញមញ្ញំ ឧប្បាទិតា, ចន្ទាទីហិ ឧទ្ទីបនវិភាវេហិ ឧទ្ទីបិតា, ឧស្សាហាទិបកាសកកាយិកវាចសិកបយោគសង្ខាតានុភាវេន បោសិតា, សកសកានុភាវសាមត្ថិយេហិ គម្មមានានេកប្បការព្យភិចារីភាវេហិ វិចិត្តកតា ហោតិ. ឦទិសា’យំ រតិ នដស្ស អភិនយេន ច បសត្ថពន្ធសវនេន ច សព្ភេហិ អស្សាទិយមានសិង្គារាទិរសត្តំ បាបុណាតីតិ វិញ្ញាតព្ពា. ហាសាទីនំ សេសឋាយីភាវានំ ហស្សរសាទិភាវាបត្តិយំ យុត្តិ ឯវំ យថារហំ វេទិតព្ពាតិ.

ព្យភិចារីភាវអធិប្បាយ

៣៤៣. តិរោភាវាវិភាវាទិ-

វិសេសេនា’ភិមុខ្យតោ;

យេតេ ចរន្តិ សីលេន,

តេ ហោន្តិ ព្យភិចារិនោ.

៣៤៣. ព្យភិចារិនោ អាហ ‘‘តិរោភាវ’’ឥច្ចាទិនា. តិរោភាវោ ឋាយីនំ ឯកស្សាបិ ភាវស្ស និព្ពេទាទិនោ អចិរដ្ឋាយិតា ច អាវិភាវោ បាកដតា ច នានារសនិស្សយត្តា តេ អាទយោ យស្ស. អាទិសទ្ទេន ឋាយីធម្មស្ស សុខទុក្ខាទិរូបស្ស គហណំ, សោវ វិសេសោ, តេន. ឋាយីធម្មស្ស សុខទុក្ខរូបស្ស គហណំ, អត្តនោ ធម្មស្ស សុខទុក្ខរូបស្ស ឋាយិនិ សមារោបនញ្ចាភិមុខ្យំ. តថា ហិ រតិយំ បរិសមោ សុខានុវិទ្ធោ ភវតិ, សោកេ ទុក្ខានុវិទ្ធោ. រតិយំ សុខសភាវាបិ គិលានិប្បភុតយោ ព្យភិចារិនោ សកម្មំ ទុក្ខមិមំ សមារោបយន្តេវ. តតោ តេន អភិមុខភាវេន យេ ឯតេ ភាវា សីលេន ចរន្តិ បវត្តន្តិ, តេ ព្យភិចារិនោ ហោន្តីតិ.

៣៤៣. ឥទានិ ឧទ្ទេសក្កមេន ព្យភិចារីភាវេ លក្ខណតោ ទស្សេតិ ‘‘តិរោភាវា’’ឥច្ចាទិនា. តិរោភាវាវិភាវាទិវិសេសេន ព្យភិចារីភាវានំ អត្តនោ អនេករសំ និស្សាយ បវត្តត្តា, លោកស្ស ភិន្នរុចិកត្តា ច កិស្មិញ្ចិ ឋាយីភាវេ ព្យភិចារីភាវានមត្តនោ គុណស្ស លីនត្តញ្ច កិស្មិញ្ចិ តស្សេវ គុណស្ស បាកដត្តញ្ចាតិអាទិកេន វិសេសេន អភិមុខ្យតោ ឋាយីភាវានំ សុខទុក្ខរូបំ អត្តនិ ច អត្តនោ សុខទុក្ខរូបំ ឋាយីភាវេសុ ច អារោបនសង្ខាតេន អភិមុខភាវេន យេតេ ភាវា សីលេន ចរន្តិ បកតិយា បវត្តន្តិ, តេ ភាវា ព្យភិចារិនោ នាម ហោន្តីតិ. ឯវមេវ [ឯវរូបា (ក.)] បីឡា សរូបេន ឯកោ បរិសមសង្ខតព្យភិចារីភាវោ រតិយំ សគុណេន លីនោ សុខានុវិទ្ធោ ហុត្វា, សោកេ សគុណេន បាកដោ ទុក្ខានុវិទ្ធោ ច ហុត្វា បវត្តតេ. ឯវមេវ សុខសភាវរតិយំ គិលានាទយោ ព្យភិចារិនោ សកិយំ ទុក្ខសរូបំ អារោបេន្តីតិ កត្វា តិរោភាវវិភាវាទិវិសេសេន អភិមុខំ បវត្តន្តិ. តិរោភវនមិតិ ច, អាវិភវនមិតិ ច, តិរោភាវោ ច អាវិភាវោ ចេតិ ច, តេ អាទយោ យស្ស ឋាយីភាវេសុ វិជ្ជមានានំ សុខទុក្ខសភាវានំ អត្តនិ អារោបនស្សេតិ ច, សោយេវ វិសេសោតិ ច, អភិមុខានំ ភាវោតិ ច វិគ្គហោ. ព្យភិចារីបទេ វិសទ្ទោ វិសេសត្ថេ អភិសទ្ទោ អភិមុខភាវេ វត្តតិ.

ព្យភិចារីភាវប្បភេទ

៣៤៤. និព្ពេទោ តក្កសង្កា សម-

ធិតិជឡតា ទីនតុគ្គាលសត្តំ,

សុត្តំ តាសោ គិលានុ’ស្សុកហរិស-

សតិស្សាវិសាទាពហិត្ថា.

ចិន្តា គព្ពា’បមារោ’មរិសមទ-

មតុម្មាទមោហា វិពោធោ,

និទ្ទាវេគា សពិឡំ មរណ-

សចបលាព្យាធិ តេត្តិំសមេ’តេ.

៣៤៤. តេ ទស្សេតិ ‘‘និព្ពេទោ’’ឥច្ចាទិនា. ទីនតុគ្គាលសត្តន្តិ ទីនតា ច ឧគ្គតញ្ច អាលសត្តញ្ច, គិលានិ ឧស្សុកឥតិ ឧស្សុក្កំ. ចបលឥតិ ចាបល្លំ, សហ ចបលេន សចបលោ, សោ ចាយំ ព្យាធិ ច, មរណញ្ច សចបលព្យាធិ ច សមាហារេ. តញ្ច សហ ពិឡាយ វត្តតីតិ សពិឡន្តិ ឯតេ យថាវុត្តព្យភិចារីភាវា តេត្តិំស ហោន្តីតិ. ឧស្សាហវតា វីររសោ តំវសេនេវ អស្សាទីយតិ. ភីរុនា តុ សោវ ភយានករសវសេនេតិ លោកសភាវស្ស អនេកត្តា តទត្ថមេតេ ព្យភិចារិនោ ឯកេកស្សរសស្ស ពហវោ វណ្ណនីយា, យតោ តំវណ្ណនាទ្វារេន សព្ពោបិ តេសុ កិញ្ចិ អស្សាទេតីតិ. តត្ថ យស្មា បន មារណោបគតវេរិទស្សនមេកមេវ តង្ខណេយេវ ភិន្នំ បកតិវសេន ភីរុនោ ភយស្ស ហេតុ, សង្គាមលោលស្ស តុ ឧស្សាហនិមិត្តំ សិយា. តថា នដេន កតំ វិកតមាភរណំ ក្រិយាវា នីចបកតីនំ ឋាយិនោ ហាសស្ស ហេតុ, គម្ភីរបកតីនំ ព្យភិចារិនោ ហាសស្ស, តស្មា ភាវេ វណ្ណយតា កវិនា ភាវា តថា វណ្ណនីយា, យថោចិត្យបរិបោសោ សិយា. ឱចិត្យភង្គោ តុ មហតា វាយាមេន បរិហរិតព្ពោ.

តេសុ និព្ពេទោ អត្តាវមាននំ. តស្ស ច ឥត្ថីនញ្ច នីចានញ្ច ទាលិទ្ទិយំ វិភាវោ, យោគីនំ តុ តត្វសំវេទនំ វិភាវោ, អស្សុបតនចិន្តាទយោ ឯត្ថ អនុភាវា.

តក្កោ វិតក្កនំ. តស្ស សន្ទេហោ វិភាវោ, សិរោកម្បាទិ អនុភាវោ.

សង្កាយ វិរុទ្ធចរណំ វិភាវោ, កម្បាទយោ អនុភាវោ.

សមោ ខេទោ. តត្ថ គត្យាទិ វិភាវោ, សេទាទិ អនុភាវោ.

ធិតិ សន្តោសោ. ញាណាទិ វិភាវោ, អនុភាវោ ភោគាលោលតាទិ.

ជឡតា អប្បដិបត្តិ. តស្សា ឥដ្ឋានិដ្ឋទស្សនាទិ វិភាវោ, អនិមិសនយនាលោចនាទិ អនុភាវោ.

ទីនតា ចេតសោ អនោជតា. តស្សា វិភាវោ ទុគ្គតតាទិ, អនុភាវោ មលិនវត្ថតាទិ.

ឧគ្គតា ទារុណត្តំ. តស្សា វិភាវោ ពលវាបរាធាទិ, តស្ស អនុភាវោ តជ្ជនាទិ.

អាលសត្តស្ស បរិសមាទិ វិភាវោ, ជិម្ហតាទិ អនុភាវោ.

សុត្តស្ស និទ្ទា វិភាវោ, តស្សាទាទយោ អនុភាវោ.

តាសោ ចិត្តក្ខោភោ. វិភាវោ អស្ស គជ្ជិតាទិ, កម្បនាទិ អនុភាវោ.

អាយាសបិបាសាទិ វិភាវោ គិលានិយា, វិវណ្ណតាទយោ អនុភាវោ.

កាលក្ខមតា ឧស្សុកំ. វិភាវោ តស្ស រមណីយទស្សនិច្ឆាទិ, អនុភាវោ តុរិតតាទិ.

ចេតោបសាទោ ហរិតោ. តត្រ ឧស្សវាទិ វិភាវោ, អស្សុសេទាទយោ អនុភាវោ.

សទិសទស្សនាទិ វិភាវោ សតិយា, អនុភាវោ ភមុសមុន្នមនាទិ.

បរេសមុក្កំសាសហនតា ឥស្សា. តស្សា ទុជ្ជនត្តគព្ពាទយោ វិភាវោ, ទោសកថនាវជាននាទយោ អនុភាវោ.

វិសាទោ ខេទោ. វិភាវោ តស្ស អារទ្ធការិយាសិទ្ធាទិ, ពាធយតាបាទិ អនុភាវោ.

អពហិត្ថា កាយសំវរណំ. តស្សា វិភាវោ លជ្ជាទិ, អនុភាវោ’ញ្ញវិក្រិយា.

ចិន្តា ឥដ្ឋាលាភាទីហិ, អនុភាវោ មុកុលិតនយនាទិ.

គព្ពោ អភិមានោ. វិភាវោស្ស ឥស្សរិយាទិ, អនុភាវោ អវជាននាទិ.

អបមារោ គាហរុក្ខាទីហិ [គាហរុក្ខបតនាទីហិ (?)], ភូបាតាទយោ ឯត្ថ អនុភាវោ.

អមរិសោ អក្ខមតា. វិភាវោ អស្សាវមាននាទិ, សិរោកម្បនតជ្ជនាទយោ អនុភាវោ.

មទោ បមាទុក្កំសោ. តស្ស វិភាវោ បានំ, ចលមានង្គវចោគតិហាសាទយោ អនុភាវោ.

មតិ កង្ខច្ឆេទោ. ឧបទេសាទិ វិភាវោ, មុខវិកាសាទិ ឯត្ថ អនុភាវោ.

អសមេក្ខិតការិតា ឧម្មាទោ. តស្ស វិភាវោ សន្និបាតគហណាទិ, អដ្ឋានរុទិតគីតហាសាទយោ អនុភាវោ.

មោហោ ភយាទីហិ, អនុភាវោ ថម្ភកម្បាទិ.

ទុរាចារាទីហិ ពិឡំ, អធោមុខតាទិ អនុភាវោ.

មរណំ វិភាវអនុភាវេហិ សុបសិទ្ធំ.

ចបលតា រាគទោសាទីហិ, សច្ឆន្ទចរណាទិ អនុភាវោ. ព្យាធិ បាកដោ.

យេ វា បនញ្ញេ ឥធ និទ្ទិដ្ឋា ចិត្តវុត្តិវិសេសាបិ សំវិជ្ជន្តិ សុខុមភេទា, តេសុ កេចិ វុត្តេស្វន្តោគធា ហោន្តិ. យថា ហិ ឥច្ឆាសភាវា សព្ពេ កាមា រតិយំ អន្តោគធា, តថា ទោសប្បការា កោធា មរិសឥស្សាទីស្វន្តោគធា, ទុក្ខសភាវា សោកសមព្យាធិគិលានិ វិសាទាទីស្វន្តោគធា. បីត្យាទយោ សុខសភាវា ហរិសេតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេសុ ភយា តាសោ អញ្ញោ, សង្កា តថា អមរិសោ. តស្មា ឥស្សា, តថា គិលានិតោ សមោ, និទ្ទាយ សុត្តំ, ឧស្សុកា ចបលតា, តថា មោហា បលយោ វក្ខមានោ អញ្ញោតិ មន្តព្ពំ.

៣៤៤. ឥទានិ តេ ព្យភិចារីភាវេ សរូបេន ទស្សេតិ ‘‘និព្ពេទោ’’ឥច្ចាទិនា. និព្ពេទោ អត្តនិន្ទាសង្ខតោ ច, តក្កសង្កា ច, សមធិតិជឡតា បរិសមោ សន្តោសលក្ខណា ធិតិ ជឡតា ច, ទីនតុគ្គាលសត្តំ ទីនភាវទារុណភាវអលសភាវា ច, សុត្តំ សយនញ្ច, តាសោ ចិត្តក្ខោភោ ច, គិលានបរិមទ្ទិតភាវោ ច, ឧស្សុកហរិសសតិស្សាវិសាទាពហិត្ថា ឧស្សាហបិតិសតិឥស្សាខេទអាការសំវរា ច, ចិន្តា ច, គព្ពោ អភិមានោ ច, អបមារោ ច, អមរិសមទមតុម្មាទមោហា អក្ខន្តិបមាទាធិក្កា កង្ខច្ឆេទឧម្មាទមោហា ច, វិពោធោ បពោធោ ច, និទ្ទាវេគា និទ្ទា ច, អាវេគសង្ខាតោ សម្ភមោ ច, សពិឡំ លជ្ជាសហិតំ មរណសចបលាព្យាធិ មរណញ្ច ចាបល្យសហិតា ព្យាធិ ចេតិ. ឯតេ តេត្តិំស ព្យភិចារីភាវា នាម ហោន្តិ. តក្កោ ច សង្កា ចេតិ ច, សមោ ច ធិតិ ច ជឡតា ចេតិ ច, ទីនតា ច ឧគ្គោ ច អលសត្តញ្ចាតិ ច, ឧស្សុកញ្ចហរិសោ ច សតិ ច ឥស្សា ច វិសាទោ ច អពហិត្ថា ចេតិ ច, អមរិសោ ច មទោ ច មតិ ច ឧម្មាទោ ច មោហោ ចេតិ ច, និទ្ទា ច អាវេគោ ចេតិ ច, សហ ពិឡាយ វត្តតីតិ ច, សហ ចបលេន ចាបល្យេន វត្តតីតិ ច, សចបលោ ច សោ ព្យាធិចេតិ ច, មរណញ្ច សចបលព្យាធិ ចេតិ ច វាក្យំ. មរណសចបលាព្យាធីតិ សមាហារទ្វន្ទោ. តស្មា ‘‘សពិឡ’’ន្តិ បទំ ឯតស្ស វិសេសនំ ហោតិ.

លោកសភាវស្ស អនេកវិធត្តា ឯកោយេវ វីររសោ ឧស្សាហវតា វីររសាការេន អស្សាទនីយោ ហោតិ, សោយេវ ភីរុនា ភយាការេន អស្សាទនីយោ ហោតិ. តស្មា ឯកេកស្ស រសស្ស ឥមេ ពហូ ព្យភិចារិនោ វណ្ណេតព្ពា ហោន្តិ. ឯវំ សតិ អនេកាធិប្បាយកោ លោកោ តេសុ កិញ្ចិ អស្សាទេតិ. ឯវំ សតិ ពន្ធោ សព្ពជនស្ស កន្តោ ហោតិ. តស្សំ ភាវវណ្ណនាយំ យស្មា មារេតុមាគច្ឆន្តានំ សត្តូនំ ទស្សនមេកមេវ តង្ខណេ ជនាធិប្បាយតោ ភិជ្ជិត្វា បកតិភីរូនំ បុរិសានំ ភយស្ស ច យុទ្ធលោលស្ស ឧស្សាហនស្ស ច ការណំ ហោតិ. ឯវំ នដេន ហសនត្ថំ កតវិកតមាភរណញ្ច តាទិសកិរិយា ច ឧត្តានបកតិកានំ បុរិសានំ ឋាយីហាសស្ស ច គម្ភីរបកតិកានំ ព្យភិចារីហាសស្ស ច ហេតុ ភវេយ្យ. តស្មា ភាវេ វណ្ណេន្តេន កវិនា ឱចិត្យភង្គមកត្វា សក្កច្ចមោចិត្យំ សជ្ជេត្វា ភាវប្បកាសកានិ សវិភាវានុភាវកវិវចនានិ វណ្ណេតព្ពានិ. ឯត្ថ ភាវាវពោធកវិភាវាទីនំ ជានិតព្ពត្តា តេហិ តេហិ ភាវេហិ សទ្ធិំ ឯវំ វេទិតព្ពា.

តេសុ ភាវេសុ អត្តាវមាននលក្ខណោ និព្ពេទោ. ឥត្ថីនំ, ហីនានំ [ហីនាចារានំ (ក.)] វា ឧប្បជ្ជតិ ចេ, ទាលិទ្ទិយំ អាលម្ពណវិភាវោ នាម, យោគីនំ ចេ, តថាវពោធោ អាលម្ពណវិភាវោ, ឯត្ថ អស្សុបតនចិន្តាទិកំ អនុភាវោ នាម.

វិតក្កស្ស សន្ទេហោ ឧទ្ទីបនវិភាវោ នាម, សិរោកម្បាទិកំ អនុភាវោ នាម.

សង្កាយ វិរុទ្ធប្បវត្តិ ឧទ្ទីបនវិភាវោ, កម្បាទិកោ អនុភាវោ. ឧបរិ ‘‘វិភាវោ’’តិ វុត្តេ អាលម្ពណុទ្ទីបនេសុ ទ្វីសុ យំ យុជ្ជតិ, តំ គហេតព្ពំ.

ខេទលក្ខណស្ស សមស្ស គមនាទិកំ វិភាវោ, សេទាទិ អនុភាវោ.

សន្តោសលក្ខណាយ ធិតិយា ញាណាទិ វិភាវោ, ភោគេសុ អលោលភាវាទិ អនុភាវោ.

អយោគ្គតាលក្ខណាយ ជឡតាយ ឥដ្ឋានិដ្ឋានំ អជាននាទិ វិភាវោ, វិវដនយនេហិ អភិមុខវិលោកនតាទិ អនុភាវោ.

ចិត្តស្សនិត្តេជលក្ខណាយ ទីនតាយ ទុគ្គតតាទិ វិភាវោ, មលិនវត្ថតាទិ អនុភាវោ.

ទារុណតាលក្ខណស្ស ឧគ្គភាវស្សាតិសយាបរាធាទិ វិភាវោ, តជ្ជនាទិ អនុភាវោ.

អលសត្តស្ស អដ្ឋានបរិសមាទិ វិភាវោ, វង្កិកភាវោ អនុភាវោ.

សយនសង្ខាតស្ស សុត្តស្ស និទ្ទាទិ វិភាវោ, អស្សាទាទិ អនុភាវោ. ឯត្ថ អស្សាទនំ នាម សេយ្យសុខបស្សសុខាទិកំ.

ចិត្តក្ខោភសង្ខាតស្ស តាសស្ស គជ្ជិតាទិ វិភាវោ, គជ្ជិតំ នាម ភយជនកវចនំ. កោបេន កម្បនា អនុភាវោ.

បីឡាសង្ខាតស្ស គិលានស្ស អាយាសបិបាសាទិ វិភាវោ, ទុព្ពណ្ណតាទិ អនុភាវោ.

អនុរូបកាលស្ស អនោលោកនស្ស ឧស្សុក្កស្ស រម្មវត្ថុទស្សនិច្ឆាទិ វិភាវោ, តុរិតតាទិ អនុភាវោ.

ចេតោបសាទលក្ខណស្ស ហរិសស្ស មង្គលកីឡាទិ វិភាវោ, សន្តោសវចនាទិ អនុភាវោ.

សរណលក្ខណាយ សតិយា សញ្ញាណទស្សនាទិ វិភាវោ, ភមុក្ខេបាទិ អនុភាវោ.

បរសម្បត្តិអសហនលក្ខណាយ ឥស្សាយ ទុជ្ជនភាវគព្ពាទិ វិភាវោ, ទោសកថនាវជាននាទិ អនុភវោ.

ខេទលក្ខណស្ស វិសាទស្ស អារទ្ធការិយាសិទ្ធិការិយព្យាបត្តិអាទិ វិភាវោ, មនោសន្តាបាទិ អនុភាវោ.

អាការសំវរណលក្ខណាយ, រសសភាវបដិច្ឆាទនលក្ខណាយ វា អពហិត្ថយលជ្ជាទិ វិភាវោ, តទញ្ញក្រិយាករណំ, អធោមុខករណំ, បាទេហិ ភូមិខណនន្តិអាទិ អនុភាវោ.

ចិន្តាយ ឥដ្ឋត្ថាលាភាទី វិភាវោ, មកុលិតនយនាទិ អធោខិត្តចក្ខាទិ វា អនុភាវោ.

គព្ពស្ស ឥស្សរិយាទិ វិភាវោ, អវជាននាទិ អនុភាវោ.

អបមារស្ស យក្ខបីឡាទិ វិភាវោ, ភូមិបតនាទយោ អនុភាវោ.

អក្ខមលក្ខណស្ស អមរិសស្ស អវមាននាទិ វិភាវោ, សិរោកម្បនតជ្ជនាទិ អនុភាវោ.

បមាទាធិក្កលក្ខណស្ស មទស្ស សន្តោសបានំ វិភាវោ, កម្បមានហត្ថបាទវចនគមនហាសាទី អនុភាវោ.

កង្ខាច្ឆេទនលក្ខណាយ មតិយា ឧបទេសាទិ វិភាវោ, មុខសន្តោសាទិ អនុភាវោ.

អនុបបរិក្ខការិតាលក្ខណស្ស ឧម្មាទស្ស សន្និបាតជ្ជរយក្ខាទិ វិភាវោ, អការណរោទនហសនាទិ អនុភាវោ.

មុយ្ហនលក្ខណស្ស មោហស្ស អធិកភយាទិ វិភាវោ, សភាវានវពោធនាទិ អនុភាវោ.

និទ្ទាបគមសង្ខាតស្ស វិពោធស្ស កាលបរិណាមាទិ អាលោកសរណាទិ វា វិភាវោ, អក្ខិមទ្ទនាទិ អនុភាវោ.

មនោសម្បីឡនលក្ខណាយ និទ្ទាយ កស្សចិ អចិន្តនអករណាទិ វិភាវោ, អក្ខិបិទហនាទិ អនុភាវោ.

ភយាគមនលក្ខណស្ស អាវេគស្ស បច្ចត្ថិកទស្សនាទិ វិភាវោ, ឧត្រាសកម្បាទិ អនុភាវោ.

លជ្ជាលក្ខណាយ ពិឡាយ ទុរាចារាទិ វិភាវោ, អធោមុខតាទិ អនុភាវោ.

មរណស្ស សត្ថបហាររោគាទិ វិភាវោ, មុខវិការាទិ អនុភាវោ.

ចាបល្លស្ស រាគទោសាទិ វិភាវោ, អត្តនោ សច្ឆន្ទចរណាទិ អនុភាវោ.

ព្យាធិយា វាតបិត្តាទីនំ ឧស្សទភាវាទិ វិភាវោ, និត្ថុននាទិ អនុភាវោ.

ឥមស្មិំ សុពោធាលង្ការេ អទស្សិតសុខុមភេទា អញ្ញាបិ ចិត្តវុត្តិវិសេសា សន្តិ, តេសុ ឥច្ឆាសភាវា សព្ពេ ភេទា កាមរតិយញ្ច, ទោសបការា កោធអមរិសឥស្សាទីសុ ច, ទុក្ខសភាវា សោកសមព្យាធិគិលានវិសាទាទីសុ ច, បិតិអាទយោ ហរិសេ ច អន្តោគធាតិ វេទិតព្ពា. ឯវំ សមានានំ សង្គហេ សតិបិ តាសតោ ភយស្ស ច, សង្កាយ អមរិស្ស ច, អមរិសតោ ឥស្សាយ ច, គិលានតោ សមស្ស ច, និទ្ទាយ សុត្តស្ស ច, ឧស្សុក្កតោ ចបលតាយ ច, មោហតោ វក្ខមានបលយស្ស ច បាកដវិសេសេន អញ្ញថា វិសុំ វិសុំ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សាត្តិកភាវអធិប្បាយ

៣៤៥. សមាហិតត្តប្បភវំ, សត្តំ តេនោ’បបាទិតា;

សាត្តិកា’ប្យ’នុភាវត្តេ, វិសុំ ភាវាភវន្តិ តេ.

៣៤៥. សាត្តិកេ វទតិ ‘‘សមាហិតេ’’ច្ចាទិនា. សមាហិតោ ឯកគ្គតាភាវាបាទនេន កតសមាធានោ អត្តា ចិត្តំ តតោ បភវំ ឧប្បន្នំ យំ, តំ សត្តំ នាម. តេន សត្តេន ឧបបាទិតា និព្ពត្តិតា ថម្ភាទយោ សាត្តិកា វុច្ចន្តេ. តេ ច បុន អនុភាវាបិ ភវន្តិ ថម្ភាទិភាវសំសូចនសភាវវិការរូបត្តា. តញ្ច ‘‘ចិត្តវុត្តិវិសេសត្តា’’ឥច្ចាទិនា វក្ខតិ. តេនាហ ‘‘អនុភាវត្តេបី’’តិ. ឯវំ សត្យបិ តេ សាត្តិកា វិសុំ បុថគេវ ភាវា ភវន្តិ, វុត្តនយេន ចិត្តភវត្តវិរូបត្តា តេសន្តិ.

៣៤៥. ឥទានិ ឧទ្ទេសក្កមេនាធិគតកេវលភាវសង្ខាតំ សាត្តិកាភាវំ ទស្សេតិ ‘‘សមាហិត’’ឥច្ចាទិនា. សមាហិតត្តប្បភវំ ឯកគ្គតាភាវាបាទនេន កតសមាធានចិត្តតោ សម្ភូតំ សត្តំ នាម ហោតិ. តេន លាភាលាភាទីសុ ឯកាការស្ស ហេតុនា ថិរភាវេន ឧបបាទិតា និប្ផាទិតា ថម្ភាទយោ សាត្តិកា នាម ភវន្តិ. តេ សាត្តិកា អនុភាវត្តេបិ ចិត្តាការសង្ខាតថម្ភាទិបកាសនសភាវវិការសរូបត្តា អត្តនោ អនុភាវត្តេ សតិបិ វិសុំ ភាវា ភវន្តិ យថាវុត្ត ‘‘ចិត្តវុត្តិវិសេសា តុ, ភាវយន្តិ រសេ យតោ’’តិអាទិនា ភាវា នាម ហោន្តីតិ. ឥមេ សាត្តិកាភាវានុភាវវសេន ទុវិធា ហោន្តិ. សមាហិតោ ច សោ អត្តា ចេតិ ច, តតោ បភវមិតិ ច, សន្តោ ឧបសន្តោ ច សោ អត្តា ចេតិ ច, សត្តតោ ភវន្តីតិ ច, សត្តេន ឧប្បាទិតាតិ ច, អនុភាវានំ ភាវោតិ ច វាក្យំ. អបីតិ អនុគ្គហត្ថេ និបាតោ.

សាត្តិកភាវប្បភេទ

៣៤៦. ថម្ភោ បលយរោមញ្ចា,

តថា សេទស្សុវេបថុ;

វេវណ្ណិយំ វិស្សរតា,

ភាវា’ដ្ឋេ’តេ តុ សាត្តិកា.

៣៤៦. តេ ទស្សេតិ ‘‘ថម្ភោ’’ឥច្ចាទិនា. ឯត្ថ ថម្ភោ អវិស្សរកាយចិត្តតា. បលយោ អស្សាសបស្សាសមត្តាវសេសោ សុត្តាវត្ថាសភាវោ និទ្ទាបភវោ. សុព្យត្តលក្ខណា សេសា.

៣៤៦. ឥទានិ សាត្តិកេ ទស្សេតិ ‘‘ថម្ភោ’’ឥច្ចាទិនា. ថម្ភោ កាយចិត្តានំ អវិសរភាវសង្ខាតោ ច បលយរោមញ្ចា និទ្ទាយ ឧប្បជ្ជមានអស្សាសបស្សាសមត្តាតិរិត្តសុត្តាវត្ថា ច បសាទាទិសម្ភវោ រោមុគ្គមោ ច តថា ឯវំ សេទស្សុវេបថុ ច ភយាទីហិ ឧប្បជ្ជមានទាហោ ច សន្តោសាទីហិ ឧប្បជ្ជមានអស្សុ ច កម្បា ច វេវណ្ណិយំ វិរូបតា ច វិស្សរតា វិរូបសទ្ទតា ចាតិ ឯតេ អដ្ឋ សាត្តិកា ភាវា នាម ហោន្តិ. រោមានំ អញ្ចោ ឧគ្គមោតិ ច, បលយោ ច រោមញ្ចោ ចេតិ ច, វេបនំ កម្បនមិតិ ច, សេទោ ច អស្សុ ច វេបថុ ចាតិ ច, វិរូបោ វណ្ណោ អស្សេតិ ច, តស្ស ភាវោតិ ច, វិរូបោ សរោ អស្សេតិ ច, តស្ស ភាវោតិ ច វាក្យំ.

៣៤៧. យទា រត្យាទយោ ភាវា,

ឋិតិសីលា ន ហោន្តិ ចេ;

តទា សព្ពេបិ តេ ភាវា,

ភវន្តិ ព្យភិចារិនោ.

៣៤៧. ន កេវលំ វុត្តាយេវ ព្យភិចារិនោ, រត្យាទយោបីតិ អាហ ‘‘យទា’’ឥច្ចាទិ. ភវន្តិ ព្យភិចារិនោតិ យថាយោគំ យថាសម្ពន្ធំ ព្យភិចារិនោ ហោន្តីតិ អត្ថោ. សេសំ សុពោធំ.

៣៤៧. ឥទានិ និព្ពេទាទយោ វិយ រតិហាសាទយោបិ កិស្មិញ្ចិ កាលេ ព្យភិចារិនោបិ ហោន្តីតិ ទស្សេតិ ‘‘យទា’’ ឥច្ចាទិនា. រត្យាទយោ រតិហាសាទយោ ភាវា នវ ឋាយីភាវា យទា ឋិតិសីលា ន ហោន្តិ ចេ វិរោធីហិ តេហិ តេហិ ភាវន្តរេហិ ព្យវហិតត្តា សភាវតោ ឋិតិសភាវា យទិ ន ហោន្តិ, តទា តេ ភាវា រត្យាទយោ សព្ពេបិ ព្យភិចារិនោ ភវន្តីតិ. យថាសកំ ព្យភិចារិតានុរូបវិភាវានុភាវានំ យោគានុរូបេន ព្យភិចារីភាវា ហោន្តិ. រតិអាទិ យេសំ ហាសាទីនមិតិ ច, ឋិតិ សីលំ យេសំ រត្យាទីនមិតិ ច វិគ្គហោ.

៣៤៨. វិភាវោ ការណំ តេសុ’-

ប្បត្តិយុ’ទ្ទីបនេ តថា;

យោ សិយា ពោធកោ តេស-

មនុភាវោ’យ’មីរិតោ.

៣៤៨. ឥទានិ វិភាវានុភាវេ ទស្សេតិ ‘‘វិភាវោ’’ឥច្ចាទិនា. តេសំ រត្យាទីនំ ភាវានំ ឧប្បត្តិយា, តថា ឧទ្ទីបនេ ច ការណំ អាលម្ពណឧទ្ទីបនវសេន ទុវិធោ វិភាវោ នាម. តត្ថ អាលម្ពណវិភាវោ កន្តាទិ, ឧទ្ទីបនវិភាវោ ចន្ទាទិ. តេសំ ពោធកោ ញាបកោ កាយិកោ ច វាចសិកោ ច ព្យាបារោ សិយា, អយំ អនុភាវោ ឦរិតោ.

៣៤៨. ឥទានិ វិភាវានុភាវេ ទស្សេតិ ‘‘វិភាវោ’’ឥច្ចាទិនា. តេសំ ឋាយីភាវាទីនំ តិណ្ណំ ឧប្បត្តិយា ច តថា ឧទ្ទីបនេ ច ឧប្បន្នានំ ទីបនេ ច ការណំ អាលម្ពណឧទ្ទីបនវសេន ទុវិធោ ហេតុ វិភាវោ នាម, តេសំ ឋាយីភាវាទីនំ ពោធកោ កាយិកវាចសិកោ យោ សិយា នដកវីនំ ព្យាបារោ អត្ថិ, អយំ អនុភាវោតិ ឦរិតោតិ. វិសេសេន ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ វិភាវោ. អនុភាវេតិ ពោធេតីតិ អនុភាវោ. ឯត្ថ វិភាវោ នាម រតិវិសយេ នរនារីនំ អញ្ញមញ្ញំ អាលម្ពណវិភាវោ, ចន្ទរម្មទេសាទិ ឧទ្ទីបនវិភាវោ ចេតិ ទុវិធោ. ហាសាទីនម្បិ ទុវិធវិភាវំ យថារហំ យោជេតព្ពំ. អនុភាវោ នាម ឋាយីភាវាទីនំ តេសំ តេសំ ភាវានំ បកាសកវាចសិកព្យាបារសង្ខាតកវិបយោគោ ច កាយិកបយោគភូតោ នដានំ អភិនយសង្ខាតោ តំតំភាវសរូបនិរូបកោ ចេតិ ទុវិធោ ព្យាបារោ.

៣៤៩. នេកហេតុំ មនោវុត្តិ-វិសេសញ្ច វិភាវិតុំ;

ភាវំ វិភាវានុភាវា, វណ្ណិយា ពន្ធនេ ផុដំ.

៣៤៩. វិភាវាទិវណ្ណនាយមេវ ភាវវិសេសាវពោធោ សិយា, អញ្ញថា ‘‘ទេវទត្តស្ស សាស្សុលោចនយុគំ សញ្ជាត’’មិតិ វុត្តេ សោកា អានន្ទា រោគា ចេតិ កោ នាម សក្កោតិ ការណំ និច្ឆិតុំ, ចិត្តវុត្តិវិសេសញ្ច ភាវំ វិនា វិភាវានុភាវំ កវិ វណ្ណេតុំ នដោភិនេតុំ សាមជ្ជិកោ វា វិញ្ញាតុំ កោ សក្កោតីតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘នេក’’ឥច្ចាទិ. នេកហេតុំ ពហុហេតុំ មនោវុត្តិវិសេសញ្ច ភាវំ វិភាវិតុំ បកាសេតុំ វិភាវានុភាវា វុត្តលក្ខណា ពន្ធនេ សភាវនិរូបកបទេ ផុដំ វណ្ណនីយា, វិភាវាទិរូបកេនេវ អវុត្តម្បិ កិញ្ចិ បតីយតេ.

៣៤៩. ‘‘ទេវទត្តស្ស ចក្ខូនិ អស្សុបុណ្ណានី’’តិ វុត្តេ សោកេន សន្តោសេន រោគេន វាតិ យថា អស្សុការណកថនំ វិនា ន ជានាតិ, ឯវំ ចិត្តស្ស បវត្តិសង្ខាតា រតិហាសាទយោ តេ តេ ភាវា អត្តនោ បតីតិយានុរូបំ វិភាវានុភាវកថនំ វិនា កវីហិ វណ្ណេតព្ពា, នដេហិ ទស្សេតព្ពា, សព្ភេហិ អស្សាទនីយា នត្ថីតិ ឋាយីអាទីនំ វណ្ណនមេវ កាតព្ពន្តិ ឥទានិ អនុសាសេន្តោ អាហ ‘‘នេក’’ឥច្ចាទិ. នេកហេតុំ តេសំ តេសំ ភាវានំ ឧប្បត្យាទោ អាលម្ពណវិភាវាទិពហុការណវន្តំ មនោវុត្តិវិសេសំ ភាវញ្ច ចិត្តស្ស បវត្តិវិសេសសង្ខាតភាវញ្ច វិភាវិតុំ បកាសេតុំ វិភាវានុភាវា អនន្តរនិទ្ទិដ្ឋា ពន្ធនេ រសភាវប្បកាសនេ ផុដំ បកាសំ កត្វា វណ្ណិយា កវិនា វណ្ណនីយា ហោន្តីតិ. ន ឯកោតិ ច, សោ ហេតុ អស្សេតិ ច, មនសោ វុត្តីតិ ច, តាយ វិសេសោតិ ច, វិភាវោ ច អនុភាវោ ចេតិ ច វាក្យំ.

៣៥០. សវិភាវានុភាវេហិ, ភាវា តេ តេ យថារហំ;

វណ្ណនីយា យថោចិត្យំ, លោករូបានុគាមិនា.

៣៥០. ឥទានិ តេ ភាវា លោកសភាវានតិក្កមេន វិភាវាទីហិ វណ្ណនីយាតិ អាហ ‘‘សវិភាវេ’’ច្ចាទិ. សហ វិភាវេហិ សវិភាវា, តេ ច តេ អនុភាវា ច, តេហិ. យថារហន្តិ អត្តនោ សម្ពន្ធីនំ វសេន យថារហំ វណ្ណនីយា.

៣៥០. ឥទានិ វិភាវានុភាវេ និស្សាយ វណ្ណនីយា តេ ភាវា លោកសភាវមនតិក្កម្ម កាតព្ពាតិ អនុសាសន្តោ អាហ ‘‘សវិភាវា’’ឥច្ចាទិ. លោករូបានុគាមិនា លោកវោហារមនុវត្តមានេន តេ តេ ភាវា ឋាយីភាវាទយោ តយោ យថោចិត្យំ ឱចិត្យានុរូបំ សវិភាវានុភាវេហិ វិភាវសហិតេហិ អនុភាវេហិ ករណភូតេហិ យថារហំ តេហិ តេហិ ភាវេហិ សម្ពន្ធីនំ វិភាវាទីនំ វសេន អនុរូបតោ វណ្ណនីយា វណ្ណេតព្ពា ហោន្តីតិ. វិភាវេហិ សហ យេ វត្តន្តីតិ ច, តេ ច តេ អនុភាវា ចេតិ ច, អនតិក្កម្ម អរហន្តិ ច, អនតិក្កម្ម ឱចិត្យមិតិ ច, លោកស្ស រូបំ សរូបមិតិ ច, តំ អនុគច្ឆតិ សីលេនាតិ ច វិគ្គហោ.

៣៥១. ចិត្តវុត្តិ វិសេសត្តា, មានសា សាត្តិក’ង្គតោ;

ពហិនិស្សដសេទាទិ-អនុភាវេហិ វណ្ណិយា.

៣៥១. សាត្តិកា កថំ វណ្ណនីយាតិ អាហ ‘‘ចិត្តេ’’ច្ចាទិ. ចិត្តស្ស វុត្តិវិសេសោ យេសំ, តេសំ ភាវោ, តស្មា មានសា មនសិ ភវា សាត្តិកា អង្គតោ សរីរតោ ពហិនិស្សដេហិ និគ្គតេហិ សេទាទីហិ អនុភាវេហិ វណ្ណនីយា, ន បន សេទសលិលមេវ ភាវោតិ អធិប្បាយោ.

៣៥១. ឯវំ សាមញ្ញេន ភាវវណ្ណនក្កមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិសេសេន សាត្តិកភាវវណ្ណនា ឦទិសាតិ ទស្សេតិ ‘‘ចិត្ត’’ឥច្ចាទិនា. ចិត្តវុត្តិវិសេសត្តា ចិត្តស្ស បវត្តិវិសេសត្តា មានសា ចិត្តេ ភវា សាត្តិកាភាវា អង្គតោ សរីរតោ ពហិនិស្សដសេទាទិអនុភាវេហិ ពហិនិក្ខន្តសេទាទីហិ អនុភាវេហិ ករណភូតេហិ វណ្ណិយា វណ្ណនីយា ហោន្តីតិ, អង្គតោ ពហិ និស្សដន្តិ វិសេសនេន វិសិដ្ឋភូតសេទាទីនមេវ ភាវានុភាវត្តំ វិនា កេវលំ សេទាទយោ វុត្តា សមានា ភាវាទយោ នាម ន ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. ចិត្តស្ស វុត្តីតិ ច, សា ឯវ វិសេសោ យេសំ សាត្តិកានមិតិ ច, តេសំ ភាវោតិ ច, មនសិ ភវាតិ ច, សេទោ អាទិ យេសំ ខេឡាទីនមិតិ ច, និស្សដា និគ្គតា ច តេ សេទាទយោ ចេតិ ច, តេ ឯវ អនុភាវាតិ ច វាក្យំ.

រសអធិប្បាយ

៣៥២. សាមជ្ជិកាន’មានន្ទោ, យោ ពន្ធត្ថានុសារិនំ;

រសីយតីតិ តញ្ញូហិ, រសោ នាមា’យ’មីរិតោ.