៦. អាការន្តបុល្លិង្គនាមិកបទមាលា

អថ បុព្ពាចរិយមតំ បុរេចរំ កត្វា អាការន្តបុល្លិង្គានំ បកតិរូបេសុ អភិភវិតុ ឥច្ចេតស្ស បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលំ វក្ខាម – សត្ថា, សត្ថា, សត្ថារោ. សត្ថារំ, សត្ថារោ. សត្ថារា, សត្ថារេហិ, សត្ថារេភិ. សត្ថុ, សត្ថុស្ស, សត្ថុនោ, សត្ថានំ, សត្ថារានំ. សត្ថារា, សត្ថារេហិ, សត្ថារេភិ. សត្ថុ, សត្ថុស្ស, សត្ថុនោ, សត្ថានំ, សត្ថារានំ. សត្ថរិ, សត្ថារេសុ. ភោ សត្ថ, ភោ សត្ថា, ភវន្តោ សត្ថារោ.

អយំ យមកមហាថេរេន កតាយ ចូឡនិរុត្តិយា អាគតោ នយោ. ឯត្ថ ច និរុត្តិបិដកេ ច កច្ចាយនេ ច ‘‘សត្ថុនា’’តិ បទំ អនាគតម្បិ គហេតព្ពមេវ ‘‘ធម្មរាជេន សត្ថុនា’’តិ ទស្សនតោ. ‘‘សត្ថារា, សត្ថុនា, សត្ថារេហិ, សត្ថារេភី’’តិ កមោ ច វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច អសតិបិ អត្ថវិសេសេ ព្យញ្ជនវិសេសវសេន, ព្យញ្ជនវិសេសាភាវេបិ អត្ថនានត្ថតាវសេន សទ្ទន្តរសន្ទស្សនំ និរុត្តិក្កមោតិ ‘‘សត្ថា’’តិ បទំ ឯកវចនពហុវចនវសេន ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. និរុត្តិបិដកាទីសុ បន ‘‘សត្ថា’’តិ បឋមាពហុវចនំ ន អាគតំ. កិញ្ចាបិ ន អាគតំ, តថាបិ ‘‘អវិតក្កិតា មច្ចុមុបព្ពជន្តី’’តិ បាឡិយំ ‘‘អវិតក្កិតា’’តិ បឋមាពហុវចនស្ស ទស្សនតោ ‘‘សត្ថា’’តិ បទស្ស បឋមាពហុវចនត្តំ អវស្សមិច្ឆិតព្ពំ. តថា វត្តា, ធាតា, គន្តាទីនម្បិ តគ្គតិកត្តា. តថា និរុត្តិបិដកេ ‘‘សត្ថារេ’’តិ ទុតិយាពហុវចនញ្ច ‘‘សត្ថុស្ស, សត្ថាន’’ន្តិ ចតុត្ថីឆដ្ឋេកវចនពហុវចនានិ ច អាគតានិ, ចូឡនិរុត្តិយំ បន ន អាគតានិ. តត្ថ ‘‘មាតាបិតរោ បោសេតិ. ភាតរោ អតិក្កមតី’’តិ ទស្សនតោ ‘‘សត្ថារេ’’តិ ទុតិយាពហុវចនរូបំ អយុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. កច្ចាយនាទីសុ ‘‘ភោ សត្ថ, ភោ សត្ថា’’ ឥតិ រស្សទីឃវសេន អាលបនេកវចនទ្វយំ វុត្តំ. និរុត្តិបិដកេ ‘‘ភោ សត្ថ’’ ឥតិរស្សវសេន អាលបនេកវចនំ វត្វា ‘‘ភវន្តោ សត្ថារោ’’តិ អារាទេសវសេន អាលបនពហុវចនំ វុត្តំ. ចូឡនិរុត្តិយំ ‘‘ភោ សត្ថ’’ ឥតិ រស្សវសេន អាលបនេកវចនំ វត្វា ‘‘ភោ សត្ថា’’ ឥតិ ទីឃវសេន អាលបនពហុវចនំ លបិតំ. សព្ពមេតំ អាគមេ ឧបបរិក្ខិត្វា យថា ន វិរុជ្ឈតិ, តថា គហេតព្ពំ.

ឥទានិ សត្ថុសទ្ទស្ស យំ រូបន្តរំ អម្ហេហិ ទិដ្ឋំ, តំ ទស្សេស្សាម – តថា ហិ ‘‘ឥមេសំ មហានាម តិណ្ណំ សត្ថូនំ ឯកា និដ្ឋា ឧទាហុ បុថុ និដ្ឋា’’តិ បាឡិយំ ‘‘សត្ថូន’’ន្តិ បទំ ទិដ្ឋំ, តស្មា អយម្បិ កមោ វេទិតព្ពោ ‘‘សត្ថុ, សត្ថុស្ស, សត្ថុនោ, សត្ថានំ, សត្ថារានំ, សត្ថូន’’ន្តិ. អភិភវិតា, អភិភវិតា, អភិភវិតារោ. អភិភវិតារំ, អភិភវិតារោ. អភិភវិតារា, អភិភវិតុនា, អភិភវិតារេហិ, អភិភវិតារេភិ. អភិភវិតុ, អភិភវិតុស្ស, អភិភវិតុនោ, អភិភវិតានំ, អភិភវិតារានំ, អភិភវិតូនំ. អភិភវិតារា, អភិភវិតារេហិ, អភិភវិតារេភិ. អភិភវិតុ, អភិភវិតុស្ស, អភិភវិតុនោ, អភិភវិតានំ, អភិភវិតារានំ. អភិភវិតរិ, អភិភវិតារេសុ. ភោ អភិភវិត, ភោ អភិភវិតា, ភវន្តោ អភិភវិតារោ. យថា បនេត្ថ អភិភវិតុ ឥច្ចេតស្ស បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលា សត្ថុនយេន យោជិតា, ឯវំ បរិភវិតុអាទីនញ្ច អញ្ញេសញ្ច តំសទិសានំ នាមិកបទមាលា សត្ថុនយេន យោជេតព្ពា. ឯត្ថញ្ញានិ តំសទិសានិ នាម ‘‘វត្តា, ធាតា’’ឥច្ចាទីនំ បទានំ វត្តុធាតុ ឥច្ចាទីនិ បកតិរូបានិ.

វត្តា ធាតា គន្តា នេតា,

ទាតា កត្តា ចេតា តាតា;

ឆេត្តា ភេត្តា ហន្តា មេតា,

ជេតា ពោទ្ធា ញាតា សោតា.

គជ្ជិតា វស្សិតា ភត្តា, មុច្ឆិតា បដិសេធិតា;

ភាសិតា បុច្ឆិតា ខន្តា, ឧដ្ឋាតោក្កមិតា តតា.

នត្តា បនត្តា អក្ខាតា, សហិតា បដិសេវិតា;

នេតា វិនេតា ឥច្ចាទី, វត្តរេ សុទ្ធកត្តរិ.

ឧប្បាទេតា វិញ្ញាបេតា, សន្ទស្សេតា បព្រូហេតា;

ពោធេតាទី ចញ្ញេ សទ្ទា, ញេយ្យា ហេតុស្មិំ អត្ថស្មិំ.

កត្តា ខត្តា នេត្តា ភត្តា, បិតា ភាតាតិមេ បន;

កិញ្ចិ ភិជ្ជន្តិ សុត្តស្មិំ, តំ បភេទំ កថេស្សហំ.

សត្ថាតិអាទីសុ កេចិ, ឧបយោគេន សាមិនា;

សហេវ និច្ចំ វត្តន្តិ, នេវ វត្តន្តិ កេចិ តុ.

តត្រ កត្តុសទ្ទាទយោ រូបន្តរវសេន សត្ថុសទ្ទតោ កិញ្ចិ ភិជ្ជន្តិ. តថា ហិ ‘‘ឧដ្ឋេហិ កត្តេ តរមានោ, គន្ត្វា វេស្សន្តរំវទា’’តិ ឯត្ថ ‘‘កត្តេ’’តិ ឥទំ អាលបនេកវចនរូបំ, ឯវញ្ហិ ‘‘ភោ កត្តា’’តិ រូបតោ រូបន្តរំ នាម. ‘‘តេន ហិ ភោ ខត្តេ យេន ចម្បេយ្យកា ព្រាហ្មណគហបតិកា តេនុបសង្កមា’’តិ ឯត្ថ ‘‘ខត្តេ’’តិ ឥទញ្ចាលបនេកវចនរូបំ. ឯវម្បិ ‘‘ភោ ខត្តា’’តិ រូបតោ រូបន្តរំ នាម. ‘‘នេត្តេ ឧជុំ គតេ សតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘នេត្តេ’’តិ ឥទំ សត្តមិយា ឯកវចនរូបំ, ឯតម្បិ ‘‘នេត្តរី’’តិ រូបតោ រូបន្តរំ. ‘‘អារាធយតិ រាជានំ, បូជំ លភតិ ភត្តុសូ’’តិ ឯត្ថ ‘‘ភត្តូសូ’’តិ ឥទំ សត្តមិយា ពហុវចនរូបំ. ‘‘ភត្តារេសូ’’តិ រូបតោ រូបន្តរំ, អត្រ ‘‘ភត្តូសូ’’តិ ទស្សនតោ, ‘‘មាតាបិតូសុ បណ្ឌិតា’’តិ ឯត្ថ ‘‘បិតូសូ’’តិ ទស្សនតោ ច ‘‘វត្តូសុ ធាតូសុ គន្តូសុ នេតូសុ ទាតូសុ កត្តូសូ’’តិ ឯវមាទិនយោបិ គហេតព្ពោ. អយំ នយោ សត្ថុសទ្ទេបិ ឥច្ឆិតព្ពោ វិយ អម្ហេ បដិភាតិ.

បិតា, បិតា, បិតរោ. បិតរំ, បិតរោ. បិតរា, បិតុនា, បេត្យា, បិតរេហិ, បិតរេភិ, បិតូហិ, បិតូភិ. បិតុ, បិតុស្ស, បិតុនោ, បិតានំ, បិតរានំ, បិតូនំ. បិតរា, បេត្យា, បិតរេហិ, បិតរេភិ, បិតូហិ, បិតូភិ. បិតុ, បិតុស្ស, បិតុនោ, បិតានំ, បិតរានំ, បិតូនំ. បិតរិ, បិតរេសុ, បិតូសុ. ភោ បិត, ភោ បិតា, ភវន្តោ បិតរោ. ឯត្ថ បន ‘‘បេត្យា, បិតូន’’ន្តិ ឥមំ នយទ្វយំ វជ្ជេត្វា ភាតុសទ្ទស្ស ច បទមាលា យោជេតព្ពា. តត្ថ ‘‘មត្យា ច បេត្យា ច កតំ សុសាធុ, អនុញ្ញាតោសិ មាតាបិតូហិ, មាតាបិតូនំ អច្ចយេនា’’តិ ច ទស្សនតោ បិតុសទ្ទស្ស ‘‘បេត្យា, បិតូហិ, បិតូភិ. បិតូន’’ន្តិ រូបភេទោ ច, ‘‘បិតរោ’’ ឥច្ចាទីសុ រស្សត្តញ្ច សត្ថុសទ្ទតោ វិសេសោ. តត្ថ ច ‘‘បេត្យា’’តិ ឥទំ ‘‘ជន្តុយោ, ហេតុយោ, ហេតុយា, អធិបតិយា’’តិ បទានិ វិយ អចិន្តេយ្យំ បុល្លិង្គរូបន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ចោទនា សោធនា ចាត្រ ភវតិ – សត្ថា បិតា ឥច្ចេវមាទីនិ និប្ផន្នត្តមុបាទាយ អាការន្តានីតិ ច, បឋមំ ឋបេតព្ពំ បកតិរូបមុបាទាយ ឧការន្តានីតិ ច តុម្ហេ ភណថ, ‘‘ហេតុ សត្ថារទស្សនំ. អមាតាបិតរសំវឌ្ឍោ. កត្តារនិទ្ទេសោ’’តិអាទីសុ បន សត្ថារ ឥច្ចាទីនិ កថំ តុម្ហេ ភណថាតិ? ឯតានិបិ មយំ បកតិរូបមុបាទាយ ឧការន្តានីតិ ភណាមាតិ. ននុ ច ភោ ឯតានិ អការន្តានីតិ? ន, ឧការន្តានិយេវ តានិ. ននុ ច ភោ យោ អំ នាទីនិ បរភូតានិ វចនានិ ន ទិស្សន្តិ យេហិ ឧការន្តសទ្ទានមន្តស្ស អារាទេសោ សិយា, តស្មា អការន្តានីតិ? ន, ឦទិសេ ឋានេ បរភូតានំ យោ អំ នាទីនំ វចនានមនោកាសត្តា. តថា ហិ សមាសវិសយោ ឯសោ. សមាសវិសយស្មិញ្ហិ អចិន្តេយ្យានិបិ រូបានិ ទិស្សន្តីតិ. ឯវំ សន្តេបិ ភោ ‘‘គាមតោ និក្ខមតី’’តិ បយោគស្ស វិយ អសមាសវិសយេ ‘‘សត្ថារតោ សត្ថារំ គច្ឆតី’’តិ និទ្ទេសបាឡិទស្សនតោ ‘‘ហេតុ សត្ថារទស្សន’’ន្តិអាទីសុ សត្ថារ ឥច្ចាទីនិ អការន្តានីតិ ចិន្តេតព្ពានីតិ? ន ចិន្តេតព្ពានិ ‘‘សត្ថារតោ សត្ថារំ គច្ឆតី’’តិ ឯត្ថាបិ ឧការន្តត្តា. ឯត្ថ ហិ អសមាសត្តេបិ តោបច្ចយំ បដិច្ច សត្ថុសទ្ទស្ស ឧការោ អារាទេសំ លភតិ. យានិ បន តុម្ហេ ឧការស្ស អារាទេសនិមិត្តានិ យោ អំនាទីនិ វចនានិ ឥច្ឆថ, តានិ ឦទិសេ ឋានេ វិញ្ញូនំ បមាណំ ន ហោន្តិ. កានិ បន ហោន្តីតិ ចេ? អសមាសវិសយេ តោបច្ចយោ ច សមាសវិសយេ បរបទានិ ច បរបទាភាវេ ស្យាទិវិភត្តិយោ ចាតិ ឥមានេវ ឦទិសេ ឋានេ ឯកន្តេន បមាណំ ហោន្តិ. តថា ហិ ធម្មបទដ្ឋកថាយំ ‘‘យាវទេវ អនត្ថាយ, ញត្តំ ពាលស្ស ជាយតី’’តិ ឥមិស្សា បាឡិយា អត្ថសំវណ្ណនាយំ ‘‘អយំ និម្មាតាបិតរោតិ ឥមស្មិំ បហដេ ទណ្ឌោ នត្ថី’’តិ ឯត្ថ និម្មាតាបិតរោតិ ឥមស្ស សមាសវិសយត្តា សិម្ហិ បរេ ឧការោ អារាទេសំ លភតិ, តតោ សិស្ស ឱការាទេសោ, ឥច្ចេតំ បទំ បកតិរូបវសេន ឧការន្តំ ភវតិ. និប្ផន្នត្តមុបាទាយ ‘‘បុរិសោ, ឧរគោ’’តិ បទានិ វិយ ឱការន្តញ្ច ភវតិ. អយំ បនេត្ថ សមាសវិគ្គហោ ‘‘មាតា ច បិតា ច មាតាបិតរោ, នត្ថិ មាតាបិតរោ ឯតស្សាតិ និម្មាតាបិតរោ’’តិ. បកតិរូបវសេន ហិ ‘‘និម្មាតាបិតុ’’ ឥតិ ឋិតេ សិវចនស្មិំ បរេ ឧការស្ស អារាទេសោ ហោតិ. កត្ថចិ បន ធម្មបទដ្ឋកថាបោត្ថកេ ‘‘អយំ និម្មាតាបិតិកោ’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, ឯសោ បន ‘‘អយំ និម្មាតាបិតរោ’’តិ បទស្ស អយុត្តតំ មញ្ញមានេហិ ឋបិតោតិ មញ្ញាម, ន សោ អយុត្តោ អដ្ឋកថាបាឋោ. សោ ហិ ឧមង្គជាតកដ្ឋកថាយំ ឯកបិតរោតិ សិម្ហិ អារាទេសបយោគេន សមេតិ. តថា ហិ –

‘‘យថាបិ និយកោ ភាតា,

សឧទរិយោ ឯកមាតុកោ;

ឯវំ បញ្ចាលចន្ទោ តេ,

ទយិតព្ពោ រថេសភា’’តិ

ឥមិស្សា បាឡិយា អត្ថំ សំវណ្ណេន្តេហិ បាឡិនយញ្ញូហិ គរូហិ ‘‘និយកោតិ អជ្ឈត្តិកោ ឯកបិតរោ ឯកមាតុយា ជាតោ’’តិ សិម្ហិ អារាទេសបយោគរចនា កតា. ន កេវលញ្ច សិម្ហិ អារាទេសេ បុល្លិង្គប្បយោគោយេវម្ហេហិ ទិដ្ឋោ, អថ ខោ ឥត្ថិលិង្គប្បយោគោបិ សាសនេ ទិដ្ឋោ. តថា ហិ វិនយបិដកេ ចូឡវគ្គេ ‘‘អស្សមណី ហោតិ អសក្យធីតរា’’តិ បទំ ទិស្សតិ. អយំ បនេត្ថ សមាសវិគ្គហោ ‘‘សក្យកុលេ ឧប្បន្នត្តា សក្យស្ស ភគវតោ ធីតា សក្យធីតរា, ន សក្យធីតរា អសក្យធីតរា’’តិ. ឥធាបិ សិម្ហិ បរេ ឧការស្ស អារាទេសោ កតោ, ឥត្ថិលិង្គភាវស្ស ឥច្ឆិតត្តា អាបច្ចយោ, តតោ សិលោបោ ច ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ សមាសបទត្តេ សត្ថុ បិតុ កត្តុសទ្ទានំ នាមិកបទមាលាយំ វុត្តរូបតោ កោចិ កោចិ រូបវិសេសោ ទិស្សតិ. អញ្ញេសម្បិ រូបវិសេសោ នយញ្ញុនា មគ្គិតព្ពោ សុត្តន្តេសុ. កោ ហិ នាម សមត្ថោ និស្សេសតោ ពុទ្ធវចនសាគរេ សំកិណ្ណានិ វិចិត្រានិ បណ្ឌិតជនានំ ហទយវិម្ហាបនករានិ បទរូបរតនានិ សមុទ្ធរិត្វា ទស្សេតុំ, តស្មា អម្ហេហិ អប្បមត្តកានិយេវ ទស្សិតានិ.

អទន្ធជាតិកោ វិញ្ញុ-ជាតិកោ សតតំ ឥធ;

យោគំ ករោតិ ចេ សត្ថុ, បាឡិយំ សោ ន កង្ខតិ.

យេ បនិធ អម្ហេហិ ‘‘សត្ថា, អភិភវិតា, វត្តា, កត្តា’’ទយោ សទ្ទា បកាសិតា, តេសុ កេចិ ឧបយោគវចនេន សទ្ធិំ និច្ចំ វត្តន្តិ ‘‘បុច្ឆិតា, ឱក្កមិតា’’ឥច្ចាទយោ. តថា ហិ ‘‘អភិជានាសិ នោ ត្វំ មហារាជ ឥមំ បញ្ហំ អញ្ញេ សមណព្រាហ្មណេ បុច្ឆិតា. និទ្ទំ ឱក្កមិតា’’តិអាទិបយោគា ពហូ ទិស្សន្តិ. កេចិ សាមិវចនេន សទ្ធិំ និច្ចំ វត្តន្តិ ‘‘អភិភវិតា, វត្តា’’ឥច្ចាទយោ. តថា ហិ ‘‘បច្ចាមិត្តានំ អភិភវិតា, តស្ស ភវន្តិ វត្តារោ. អមតស្ស ទាតា. បរិស្សយានំ សហិតា. អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស, ឧប្បាទេតា នរុត្តមោ’’តិអាទិបយោគា ពហូ ទិស្សន្តិ. កេចិ បន ឧបយោគវចនេនបិ សទ្ធិំ នេវ វត្តន្តិ និយោគា បញ្ញត្តិយំ បវត្តនតោ. តំ យថា? ‘‘សត្ថា, បិតា, ភាតា, នត្តា’’ឥច្ចាទយោ. ឯត្ថ បន ‘‘ឧបយោគវចនេន សទ្ធិំ និច្ចំ វត្តន្តី’’តិអាទិវចនំ កម្មភូតំ អត្ថំ សន្ធាយ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ ឧការន្តតាបកតិកានំ អាការន្តបទានំ បវត្តិំ វិទិត្វា សទ្ទេសុ អត្ថេសុ ច កោសល្លមិច្ឆន្តេហិ បុន លិង្គអន្តវសេន ‘‘សត្ថា, សត្ថោ, សត្ថ’’ន្តិ តិកំ កត្វា បទានមត្ថោ ច បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលា ច បទានំ សទិសាសទិសតា ច វវត្ថបេតព្ពា. តត្រ ហិ ‘‘សត្ថា’’តិ ឥទំ បឋមំ ឧការន្តតាបកតិយំ ឋត្វា បច្ឆា អាការន្តភូតំ បុល្លិង្គំ, ‘‘សត្ថោ’’តិ ឥទំ បឋមំ អការន្តតាបកតិយំ ឋត្វា បច្ឆា ឱការន្តភូតំ បុល្លិង្គំ, ‘‘សត្ថ’’ន្តិទំ បន បឋមំ អការន្តតាបកតិយំ ឋត្វា បច្ឆា និគ្គហីតន្តភូតំ នបុំសកលិង្គំ. តត្រ សត្ថាតិ សទេវកំ លោកំ សាសតិ អនុសាសតីតិ សត្ថា, កោ សោ? ភគវា. សត្ថោតិ សហ អត្ថេនាតិ សត្ថោ, ភណ្ឌមូលំ គហេត្វា វាណិជ្ជាយ ទេសន្តរំ គតោ ជនសមូហោ. សត្ថន្តិ សាសតិ អាចិក្ខតិ អត្ថេ ឯតេនាតិ សត្ថំ, ព្យាករណាទិគន្ថោ, អថ វា សសតិ ហិំសតិ សត្តេ ឯតេនាតិ សត្ថំ, អសិអាទិ. ‘‘សត្ថា, សត្ថា, សត្ថារោ. សត្ថារំ, សត្ថារោ’’តិ បុរេ វិយ បទមាលា. ‘‘សត្ថោ, សត្ថា. សត្ថំ, សត្ថេ’’តិ បុរិសនយេន បទមាលា. ‘‘សត្ថំ, សត្ថានិ, សត្ថា. សត្ថំ, សត្ថានិ, សត្ថេ’’តិ នបុំសកេ វត្តមាន ចិត្តនយេន បទមាលា យោជេតព្ពា. ឯវំ តិធា ភិន្នាសុ នាមិកបទមាលាសុ បទានំ សទិសាសទិសតា វវត្ថបេតព្ពា.

សត្ថា តិដ្ឋតិ សព្ពញ្ញូ, សត្ថា យន្តិ ធនត្ថិកា;

សត្ថា អបេតិ បុរិសោ, ភោន្តោ សត្ថា ទទាថ សំ.

ឯវំ សុតិសាមញ្ញវសេន សទិសតា ភវតិ.

សត្ថំ យំ តិខិណំ តេន, សត្ថោ កត្វាន កប្បិយំ;

ផលំ សត្ថុស្ស បាទាសិ, សត្ថា តំ បរិភុញ្ជតិ.

ឯវំ អសុតិសាមញ្ញវសេន អសទិសតា ភវតិ, តថា លិង្គអន្តវសេន. ‘‘ចេតា ចេតោ’’តិ ច ‘‘តាតា តាតោ’’តិ ច ទុកំ កត្វា បទានមត្ថោ ច បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលា ច បទានំ សទិសាសទិសតា ច វវត្ថបេតព្ពា.

តត្រ ហិ ‘‘ចេតា’’តិ បឋមំ ឧការន្តតាបកតិយំ ឋត្វា បច្ឆា អាការន្តភូតំ បុល្លិង្គំ, តថា ‘‘តាតា’’តិ បទម្បិ. ‘‘ចេតោ’’តិ ឥទំ បន បឋមំ អការន្តតាបកតិយំ ឋត្វា បច្ឆា ឱការន្តភូតំ បុល្លិង្គំ, តថា ‘‘តាតោ’’តិ បទម្បិ. តត្រ ចេតាតិ ចិនោតិ រាសិំ ករោតីតិ ចេតា, បាការចិននកោ បុគ្គលោ, ឥដ្ឋកវឌ្ឍកីតិ អត្ថោ. ចេតោតិ ចិត្តំ, ឯវំនាមកោ វា លុទ្ទោ. ឯត្ថ ច ចិត្តំ ‘‘ចេតយតិ ចិន្តេតី’’តិ អត្ថវសេន ចេតោ, លុទ្ទោ បន បណ្ណត្តិវសេន. តាតាតិ តាយតីតិ តាតា. ‘‘អឃស្ស តាតា ហិតស្ស វិធាតា’’តិស្ស បយោគោ. ‘‘តាតោ’’តិ ឯត្ថាបិ តាយតីតិ តាតោ, បុត្តានំ បិតូសុ, បិតរានំ បុត្តេសុ, អញ្ញេសញ្ច អញ្ញេសុ បិយបុគ្គលេសុ វត្តព្ពវោហារោ ឯសោ. ‘‘សោ នូន កបណោ តាតោ, ចិរំ រុច្ចតិ អស្សមេ. កិច្ឆេនាធិគតា ភោគា, តេ តាតោ វិធមំ ធមំ. ឯហិ តាតា’’តិអាទីសុ ចស្ស បយោគោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ចេតា, ចេតា, ចេតារោ. ចេតារំ, ចេតារោ’’តិ សត្ថុនយេន បទមាលា. ‘‘ចេតោ, ចេតា. ចេតំ, ចេតេ. ចេតសា, ចេតេនា’’តិ មនោគណនយេន ញេយ្យា. អយំ ចិត្តវាចកស្ស ចេតសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា. ‘‘ចេតោ, ចេតា. ចេតំ, ចេតេ. ចេតេនា’’តិ បុរិសនយេន ញេយ្យា. អយំ បណ្ណត្តិវាចកស្ស ចេតសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា. ‘‘តាតា, តាតា, តាតារោ. តាតារ’’ន្តិ សត្ថុនយេន ញេយ្យា. ‘‘តាតោ, តាតា, តាត’’ន្តិ បុរិសនយេន ញេយ្យា. ឯវមិមាសុបិ នាមិកបទមាលាសុ បទានំ សទិសាសទិសតា វវត្ថបេតព្ពា, តថា លិង្គអន្តវសេន ‘‘ញាតា, ញាតោ, ញាតំ, ញាតា’’តិ ចតុក្កំ កត្វា បទានមត្ថោ ច បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលា ច បទានំ សទិសាសទិសតា ច វវត្ថបេតព្ពា.

តត្រ ហិ ‘‘ញាតា’’តិ ឥទំ បឋមំ ឧការន្តតាបកតិយំ ឋត្វា បច្ឆា អាការន្តភូតំ បុល្លិង្គំ. ‘‘ញាតោ ញាត’’ន្តិ ឥមានិ យថាក្កមំ បឋមំ អការន្តតាបកតិយំ ឋត្វា បច្ឆោការន្តនិគ្គហីតន្តភូតានិ វាច្ចលិង្គេសុ បុន្នបុំសកលិង្គានិ. តថា ហិ ‘‘ញាតោ អត្ថោ សុខាវហោ. ញាតមេតំ កុរង្គស្សា’’តិ នេសំ បយោគា ទិស្សន្តិ. ‘‘ញាតា’’តិ ឥទំ បន បឋមំ អាការន្តតាបកតិយំ ឋត្វា បច្ឆាបិ អាការន្តភូតំ វាច្ចលិង្គេសុ ឥត្ថិលិង្គំ. តថា ហិ ‘‘ឯសា ឥត្ថិមយា ញាតា’’តិ បយោគោ. តត្រ បុល្លិង្គបក្ខេ ‘‘ជានាតីតិ ញាតា’’តិ កត្តុការកវត្តមានកាលវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឥត្ថិលិង្គាទិបក្ខេ ‘‘ញាយិត្ថាតិ ញាតា ញាតោ ញាត’’ន្តិ កម្មការកាតីតកាលវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឯស នយោ អញ្ញត្ថាបិ យថាសម្ភវំ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ញាតា, ញាតា, ញាតារោ. ញាតារ’’ន្តិ សត្ថុនយេន ញេយ្យា. ‘‘ញាតោ, ញាតា. ញាត’’ន្តិ បុរិសនយេន ញេយ្យា. ‘‘ញាតំ, ញាតានិ, ញាតា. ញាតំ, ញាតានិ, ញាតេ’’តិ វក្ខមានចិត្តនយេន ញេយ្យា. ‘‘ញាតា, ញាតា, ញាតាយោ. ញាតំ, ញាតា, ញាតាយោ’’តិ វក្ខមានកញ្ញានយេន ញេយ្យា. ឯវមិមាសុបិ នាមិកបទមាលាសុ បទានំ សទិសាសទិសតា វវត្ថបេតព្ពា. អញ្ញេសុបិ ឋានេសុ យថារហំ ឥមិនា នយេន សទិសាសទិសតា ឧបបរិក្ខិតព្ពា. វត្តា ធាតា គន្តាទីនម្បិ ‘‘វទតីតិ វត្តា, ធារេតីតិ ធាតា, គច្ឆតីតិ គន្តា’’តិអាទិនា យថាសម្ភវំ និព្ពចនានិ ញេយ្យានិ.

យំ បនេត្ថ អម្ហេហិ បកិណ្ណកវចនំ កថិតំ, តំ ‘‘អដ្ឋានេ ឥទំ កថិត’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ. យស្មា អយំ សទ្ទនីតិ នាម សទ្ទានមត្ថានញ្ច យុត្តាយុត្តិបកាសនត្ថំ កតារម្ភត្តា នានប្បការេន សព្ពំ មាគធវោហារំ សង្ខោភេត្វា កថិតាយេវ សោភតិ, ន ឥតរថា, តស្មា នានប្បភេទេន វត្តុមិច្ឆាយ សម្ភវតោ ‘‘អដ្ឋានេ ឥទំ កថិត’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ. នានាឧបាយេហិ វិញ្ញូនំ ញាបនត្ថំ កតារម្ភត្តា ច បន បុនរុត្តិទោសោបេត្ថ ន ចិន្តេតព្ពោ, អញ្ញទត្ថុ សទ្ធាសម្បន្នេហិ កុលបុត្តេហិ អយំ សទ្ទនីតិ បិដកត្តយោបការាយ សក្កច្ចំ បរិយាបុណិតព្ពា.

ឥតិ អភិភវិតាបទសទិសានិ វត្តា, ធាតា, គន្តាទីនិ បទានិ ទស្សិតានិ. ឥទានិ អតំសទិសានិ ទស្សេស្សាម. សេយ្យថិទំ –

គុណវា គណវា ចេវ, ពលវា យសវា តថា;

ធនវា សុតវា វិទ្វា, ធុតវា កតវាបិ ច.

ហិតវា ភគវា ចេវ, ធិតវា ថាមវា តថា;

យតវា ចាគវា ចាថ, ហិមវិច្ចាទយោ រវា.

បុន្នបុំសកលិង្គេហិ, អការន្តេហិ បាយតោ;

វន្តុសទ្ទោ បរោ ហោតិ, តទន្តា គុណវាទយោ.

សញ្ញាវា រស្មិវា ចេវ, មស្សុវា ច យសស្សិវា;

ឥច្ចាទិទស្សនាបេសោ, អាការិវណ្ណុការតោ;

ឥត្ថិលិង្គាទីសុ ហោតិ, កត្ថចីតិ បកាសយេ.

សតិមា គតិមា អត្ថ-ទស្សិមា ធិតិមា តថា;

មុតិមា មតិមា ចេវ, ជុតិមា ហិរិមាបិ ច.

ថុតិមា រតិមា ចេវ, យតិមា ពលិមា តថា;

កសិមា សុចិមា ធីមា, រុចិមា ចក្ខុមាបិ ច.

ពន្ធុមា ហេតុមា’យស្មា, កេតុមា រាហុមា តថា;

ខាណុមា ភាណុមា គោមា, វិជ្ជុមា វសុមាទយោ.

បាបិមា បុត្តិមា ចេវ, ចន្ទិមិច្ចាទយោបិ ច;

អតំសទិសសទ្ទាតិ, វិញ្ញាតព្ពា វិភាវិនា.

ឥវណ្ណុការោការេហិ, មន្តុសទ្ទោ បរោ ភវេ;

អាការន្តា ចិការន្តា, ឥមន្តូតិ វិភាវយេ.

គុណវា, គុណវា, គុណវន្តោ. គុណវន្តំ, គុណវន្តេ. គុណវតា, គុណវន្តេន, គុណវន្តេហិ, គុណវន្តេភិ. គុណវតោ, គុណវន្តស្ស, គុណវតំ, គុណវន្តានំ. គុណវតា, គុណវន្តា, គុណវន្តស្មា, គុណវន្តម្ហា, គុណវន្តេហិ, គុណវន្តេភិ. គុណវតោ, គុណវន្តស្ស, គុណវតំ, គុណវន្តានំ. គុណវតិ, គុណវន្តេ, គុណវន្តស្មិំ, គុណវន្តម្ហិ, គុណវន្តេសុ. ភោ គុណវា, ភវន្តោ គុណវា, ភោន្តោ គុណវន្តោ.

ឯត្ថ បន ‘‘ឯថ តុម្ហេ អាវុសោ សីលវាហោថា’’តិ ច,

‘‘ពលវន្តោ ទុព្ពលា ហោន្តិ, ថាមវន្តោបិ ហាយរេ;

ចក្ខុមា អន្ធិកា ហោន្តិ, មាតុគាមវសំ គតា’’តិ ច

បាឡិយំ ‘‘សីលវា, ចក្ខុមា’’តិ បឋមាពហុវចនស្ស ទស្សនតោ ‘‘គុណវា’’តិ បច្ចត្តាលបនដ្ឋានេ ពហុវចនំ វុត្តំ. ‘‘គុណវា សតិមា’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ចូឡនិរុត្តិយម្បិ ហិ ‘‘គុណវា’’តិ បច្ចត្តាលបនពហុវចនានិ អាគតានិ, និរុត្តិបិដកេ បច្ចត្តេកវចនភាវេនេវ អាគតំ, ចូឡនិរុត្តិយំ បន និរុត្តិបិដកេ ច ‘‘ភោ គុណវ’’ឥតិ រស្សវសេន អាលបនេកវចនំ អាគតំ. មយំ បន ‘‘តគ្ឃ ភគវា ពោជ្ឈង្គា. កថំ នុ ភគវា តុយ្ហំ សាវកោ សាសនេ រតោ’’តិឯវមាទីសុ អនេកសតេសុ បាឋេសុ ‘‘ភគវា’’ឥតិ អាលបនេកវចនស្ស ទីឃភាវទស្សនតោ វន្តុបច្ចយដ្ឋានេ ‘‘ភោ គុណវា’’ឥច្ចាទិ ទីឃវសេន វចនំ យុត្តតរំ វិយ មញ្ញាម, មន្តុបច្ចយដ្ឋានេ បន ឥមន្តុបច្ចយដ្ឋានេ ច ‘‘សព្ពវេរភយាតីត, បាទេ វន្ទាមិ ចក្ខុម. ឯវំ ជានាហិ បាបិម’’ឥច្ចាទីសុ បាឡិបទេសេសុ ‘‘ចក្ខុម’’ឥច្ចាទិអាលបនេកវចនស្ស រស្សភាវទស្សនតោ ‘‘ភោ សតិម, ភោ គតិម’’ឥច្ចាទិ រស្សវសេន វចនំ យុត្តតរំ វិយ មញ្ញាម, អថ វា មហាបរិនិព្ពានសុត្តដ្ឋកថាយំ ‘‘អាយស្មា តិស្ស’’ ឥតិទីឃវសេន វុត្តាលបនេកវចនស្ស ទស្សនតោ ‘‘ភគវា, អាយស្មា’’ ឥតិទីឃវសេន វុត្តបទមត្តំ ឋបេត្វា វន្តុបច្ចយដ្ឋានេបិ មន្តុបច្ចយនយោ នេតព្ពោ, មន្តុបច្ចយដ្ឋានេបិ វន្តុបច្ចយនយោ នេតព្ពោ. តថា ហិ កច្ចាយនាទីសុ ‘‘ភោ គុណវំ, ភោ គុណវ, ភោ គុណវា’’ឥតិ និគ្គហីតរស្សទីឃវសេន តីណិ អាលបនេកវចនានិ វុត្តានិ, ឥមិនា ‘‘ភោ សតិមំ, ភោ សតិម, ភោ សតិមា’’តិ ឯវមាទិនយោបិ ទស្សិតោ. បឋមាពហុវចនដ្ឋានេ បន ‘‘គុណវន្តោ, គុណវន្តា, គុណវន្តី’’តិ តីណិ បទានិ វុត្តានិ, ឥមិនាបិ ‘‘សតិមន្តោ, សតិមន្តា, សតិមន្តី’’តិ ឯវមាទិនយោបិ ទស្សិតោ. តេសុ ‘‘ភោ គុណវំ ភោ សតិមំ, គុណវន្តា, គុណវន្តី’’តិ ឥមានិ បទានិ ឯវំគតិកានិ ច អញ្ញានិ បទានិ បាឡិយំ អប្បសិទ្ធានិ យថា ‘‘អាយស្មន្តា’’តិ បទំ បសិទ្ធំ, តស្មា យំ ចូឡនិរុត្តិយំ វុត្តំ, យញ្ច និរុត្តិបិដកេ, យញ្ច កច្ចាយនាទីសុ, តំ សព្ពំ បាឡិយា អដ្ឋកថាហិ ច សទ្ធិំ យថា ន វិរុជ្ឈតិ, គង្គោទកេន យមុនោទកំ វិយ អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ សមេតិ, តថា គហេតព្ពំ.

អបិចេត្ថ អយម្បិ វិសេសោ គហេតព្ពោ. តំ យថា? ‘‘តុយ្ហំ ធីតា មហាវីរ, បញ្ញវន្ត ជុតិន្ធរា’’តិ បាឡិយំ ‘‘បញ្ញវន្ត’’ឥតិ អាលបនេកវចនស្ស ទស្សនតោ.

‘‘សព្ពា កិរេវំ បរិនិដ្ឋិតានិ,

យសស្សិ នំ បញ្ញវន្តំ វិសយ្ហ;

យសោ ច លទ្ធា បុរិមំ ឧឡារំ,

នប្បជ្ជហេ វណ្ណពលំ បុរាណ’’ន្តិ.

ឥមិស្សា ជាតកបាឡិយា អដ្ឋកថាយំ ‘‘បញ្ញវន្ត’’ឥតិ អាលបនេកវចនស្ស ទស្សនតោ ច ‘‘ភោ គុណវន្ត, ភោ គុណវន្តា, ភោ សតិមន្ត, ភោ សតិមន្តា’’តិអាទីនិបិ អាលបនេកវចនានិ អវស្សមិច្ឆិតព្ពានិ. តថា ហិ តិស្សំ បាឡិយំ ‘‘យសស្សិ បញ្ញវន្ត’’ ឥច្ចាលបនវចនំ អដ្ឋកថាចរិយា ឥច្ឆន្តិ. នន្តិ ហិ បទបូរណេ និបាតមត្តំ. បញ្ញវន្តន្តិ បន ឆន្ទានុរក្ខណត្ថំ អនុសារាគមំ កត្វា វុត្តំ. ឯវំ បាវចនេ វន្តុបច្ចយាទិសហិតានំ សទ្ទានំ ‘‘ភគវា, អាយស្មា, បញ្ញវន្ត, ចក្ខុម, បាបិម’’ឥតិទស្សិតនយេន អាលបនប្បវត្តិ វេទិតព្ពា. ឯត្ថ ច ‘‘គង្គាភាគីរថី នាម, ហិមវន្តា បភាវិតា’’តិ ច ‘‘កុតោ អាគតត្ថ ភន្តេតិ, ហិមវន្តា មហារាជា’’តិ ច ទស្សនតោ ‘‘គុណវន្តា’’តិ បញ្ចមិយា ឯកវចនំ កថិតំ. យថា គុណវន្តុ សទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា យោជិតា, ឯវំ ធនវន្តុពលវន្តាទីនំ សតិមន្តុ គតិមន្តាទីនញ្ច នាមិកបទមាលា យោជេតព្ពា.

ឥទានិ វិទ្វាទិបទានំ គុណវាបទេន សមានគតិកត្តម្បិ សោតូនំ បយោគេសុ សម្មោហាបគមត្ថំ ឯកទេសតោ និព្ពចនាទីហិ សទ្ធិំ វិទ្វន្តុឥច្ចាទិបកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលា វុច្ចតេ – ញាណសង្ខាតោ វេទោ អស្ស អត្ថីតិ វិទ្វា, បណ្ឌិតោ. ឯត្ថ ច វិទ្វាសទ្ទស្ស អត្ថិភាវេ ‘‘ឥតិ វិទ្វា សមំ ចរេ’’តិអាទិ អាហច្ចបាឋោ និទស្សនំ. អត្រាយំ បទមាលា – វិទ្វា, វិទ្វា, វិទ្វន្តោ. វិទ្វន្តំ, វិទ្វន្តេ. វិទ្វតា, វិទ្វន្តេន. សេសំ សព្ពំ នេយ្យំ. វេទនាវា, វេទនាវា, វេទនាវន្តោ. វេទនាវន្តំ, វេទនាវន្តេ. វេទនាវតា, វេទនាវន្តេន. សេសំ សព្ពំ នេយ្យំ. ឯវំ ‘‘សញ្ញាវាចេតនាវា សទ្ធាវា បញ្ញវា សព្ពាវា’’ឥច្ចាទីសុបិ. ឯត្ថ ច ‘‘វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ សព្ពាវន្តំ លោក’’ន្តិអាទីនិ និទស្សនបទានិ. តត្ថ សព្ពាវន្តន្តិ សព្ពសត្តវន្តំ, សព្ពសត្តយុត្តន្តិ អត្ថោ. មជ្ឈេទីឃញ្ហិ ឥទំ បទំ. យេភុយ្យេន បន ‘‘បញ្ញវាបញ្ញវន្តោ’’តិអាទីនិ មជ្ឈេរស្សានិបិ ភវន្តិ. យសស្សិនោ បរិវារភូតា ជនា អស្ស អត្ថីតិ យសស្សិវា, អថ វា យសស្សី ច យសស្សិវា ចាតិ យសស្សិវា. ឯកទេសសរូបេកសេសោយំ. ‘‘យសស្សិវា’’តិ បទស្ស បន អត្ថិភាវេ –

‘‘ខត្តិយោ ជាតិសម្បន្នោ, អភិជាតោ យសស្សិវា;

ធម្មរាជា វិទេហានំ, បុត្តោ ឧប្បជ្ជតេ តវា’’តិ

ឥទំ និទស្សនំ. ‘‘យសស្សិវា, យសស្សិវា, យសស្សិវន្តោ. យសស្សិវន្តំ’’ ឥច្ចាទិ នេតព្ពំ. អត្ថេ ទស្សនសីលំ អត្ថទស្សិ, កិំ តំ? ញាណំ. អត្ថទស្សិ អស្ស អត្ថីតិ អត្ថទស្សិមា, ឯត្ថ ច –

‘‘តំ តត្ថ គតិមា ធិតិមា, មុតិមា អត្ថទស្សិមា;

សង្ខាតា សព្ពធម្មានំ, វិធុរោ ឯតទព្រវី’’តិ

ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. ‘‘អត្ថទស្សិមា, អត្ថទស្សិមា, អត្ថទស្សិមន្តោ. អត្ថទស្សិមន្តំ’’ ឥច្ចាទិ នេតព្ពំ. បាបំ អស្ស អត្ថីតិ បាបិមា, អកុសលរាសិសមន្នាគតោ មារោ. បុត្តា អស្ស អត្ថីតិ បុត្តិមា, ពហុបុត្តោ. ‘‘សោចតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា’’តិ ឯត្ថ ហិ ពហុបុត្តោ ‘‘បុត្តិមា’’តិ វុច្ចតិ. ចន្ទោ អស្ស អត្ថីតិ ចន្ទិមា. ចន្ទោតិ ចេត្ថ ចន្ទវិមានមធិប្បេតំ, ចន្ទវិមានវាសី បន ទេវបុត្តោ ‘‘ចន្ទិមា’’តិ. តថា ហិ ‘‘ចន្ទោ ឧគ្គតោ, បមាណតោ ចន្ទោ អាយាមវិត្ថារតោ ឧព្ពេធតោ ច ឯកូនបញ្ញាសយោជនោ, បរិក្ខេបតោ តីហិ យោជនេហិ ឩនទិយឌ្ឍសតយោជនោ’’តិអាទីសុ ចន្ទវិមានំ ‘‘ចន្ទោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘តថាគតំ អរហន្តំ, ចន្ទិមា សរណំ គតោ’’តិអាទីសុ បន ចន្ទទេវបុត្តោ ‘‘ចន្ទិមា’’តិ. អបរោ នយោ – ចន្ទោ អស្ស អត្ថីតិ ចន្ទិមា. ចន្ទោតិ ចេត្ថ ចន្ទទេវបុត្តោ អធិប្បេតោ, តន្និវាសដ្ឋានភូតំ បន ចន្ទវិមានំ ‘‘ចន្ទិមា’’តិ. តថា ហិ ‘‘រាហុ ចន្ទំ បមុញ្ចស្សុ, ចន្ទោ មណិមយវិមានេ វសតី’’តិអាទីសុ ចន្ទទេវបុត្តោ ‘‘ចន្ទោ’’តិ វុត្តោ.

‘‘យោ ហវេ ទហរោ ភិក្ខុ, យុញ្ជតិ ពុទ្ធសាសនេ;

សោមំលោកំបភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា’’តិ

អាទីសុ បន តន្និវាសដ្ឋានភូតំ ចន្ទវិមានំ ‘‘ចន្ទិមា’’តិ វុត្តំ. ឥតិ ‘‘ចន្ទោ’’តិ ច ‘‘ចន្ទិមា’’តិ ច ចន្ទទេវបុត្តស្សបិ ចន្ទវិមានស្សបិ នាមន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្រ ‘‘បាបិមា បុត្តិមា ចន្ទិមា’’តិ ឥមានិ បាបសទ្ទាទិតោ ‘‘តទស្សត្ថិ’’ ឥច្ចេតស្មិំ អត្ថេ បវត្តស្ស ឥមន្តុបច្ចយស្ស វសេន សិទ្ធិមុបាគតានីតិ គហេតព្ពានិ.

ននុ ច ភោ មន្តុបច្ចយវសេនេវ សាធេតព្ពានីតិ? ន, កត្ថចិបិ អការន្តតោ មន្តុនោ អភាវា. ននុ ច ភោ ឯវំ សន្តេបិ បាប បុត្ត ចន្ទតោ បឋមំ ឥការាគមំ កត្វា តតោ មន្តុបច្ចយំ កត្វា សក្កា សាធេតុន្តិ? សក្កា រូបមត្តសិជ្ឈនតោ, នយោ បន សោភនោ ន ហោតិ. តថា ហិ បាប បុត្តាទិតោ អការន្តតោ ឥការាគមំ កត្វា មន្តុបច្ចយេ វិធិយមានេ អញ្ញេហិ គុណយសាទីហិ អការន្តេហិ ឥការាគមំ កត្វា មន្តុបច្ចយស្ស កាតព្ពតាបសង្គោ សិយា. ន ហិ អនេកេសុ បាឡិសតសហស្សេសុ កត្ថចិបិ អការន្តតោ គុណ យសាទិតោ ឥការាគមេន សទ្ធិំ មន្តុបច្ចយោ ទិស្សតិ, អដ្ឋានត្តា បន បាប បុត្តាទិតោ អការន្តតោ ឥការាគមំ អកត្វា ឥមន្តុបច្ចយេ កតេយេវ ‘‘បាបិមា បុត្តិមា’’តិអាទីនិ សិជ្ឈន្តីតិ.

ឯវំ សន្តេបិ ភោ កស្មា កច្ចាយនប្បករណេ មន្តុបច្ចយោវ វុត្តោ, ន ឥមន្តុបច្ចយោតិ? ទ្វយម្បិ វុត្តមេវ. កថំ ញាយតីតិ ចេ? យស្មា តត្ថ ‘‘តបាទិតោ សី, ទណ្ឌាទិតោ ឥក ឦ, មធ្វាទិតោ រោ, គុណាទិតោ វន្តូ’’តិ ឥមានិ ចត្តារិ សុត្តានិ សន្និហិតតោទន្តសទ្ទភាវេន វត្វា មជ្ឈេ ‘‘សត្យាទីហិ មន្តូ’’តិ អញ្ញថា សុត្តំ វត្វា តតោ សន្និហិតតោទន្តវសេន ‘‘សទ្ធាទិតោ ណា’’តិ សុត្តំ វុត្តំ, តស្មា តត្ថ ‘‘សត្យាទីហិមន្តូ’’តិ វិសទិសំ កត្វា វុត្តស្ស សុត្តស្ស វសេន ឥមន្តុ បច្ចយោ ច វុត្តោតិ វិញ្ញាយតិ. បកតិ ហេសាចរិយានំ យេន កេនចិ អាការេន អត្តនោ អធិប្បាយវិញ្ញាបនំ. ឯត្ថ ច ទុតិយោ អត្ថោ សរសន្ធិវសេន គហេតព្ពោ. តថា ហិស្ស ‘‘សត្យាទីហិ មន្តូ’’តិ បឋមោ អត្ថោ, ‘‘សត្យាទីហិ ឥមន្តូ’’តិ ទុតិយោ អត្ថោ. ឥតិ ‘‘សេតោ ធាវតី’’តិ បយោគេ វិយ ‘‘សត្យាទីហិ មន្តូ’’តិ សុត្តេ ភិន្នសត្តិសមវេតវសេន អត្ថទ្វយបដិបត្តិ ភវតិ, តស្មា បរមសុខុមសុគម្ភីរត្ថវតា អនេន សុត្តេន កត្ថចិ សតិ គតិ សេតុ គោឥច្ចាទិតោ មន្តុបច្ចយោ ឥច្ឆិតោ. កត្ថចិ សតិ បាប បុត្តឥច្ចាទិតោ ឥមន្តុបច្ចយោ ឥច្ឆិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យស្មា បន សតិសទ្ទោ មន្តុវសេន គតិធីសេថុគោ ឥច្ចាទីហិ, ឥមន្តុវសេន បាបបុត្តាទីហិ ច សមានគតិកត្តា តេសំ បការភាវេន គហិតោ, តស្មា ឯវំ សុត្តត្ថោ ភវតិ ‘‘សត្យាទីហិ មន្តុ សតិប្បការេហិ សទ្ទេហិ មន្តុបច្ចយោ ហោតិ ឥមន្តុបច្ចយោ ច យថារហំ ‘តទស្សត្ថិ’ ឥច្ចេតស្មិំ អត្ថេ’’តិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – យថា ‘‘សតិមា’’តិ ឯត្ថ សតីតិ ឥការន្តតោ មន្តុបច្ចយោ ហោតិ, តថា ‘‘គតិមា, ធីមា, សេតុមា, គោមា’’តិអាទីសុ ឥការន្ត ឦការន្ត ឧការន្តនិច្ចោការន្តតោ មន្តុបច្ចយោ ហោតិ. យថា ច ‘‘សតិមា’’តិ ឯត្ថ ‘‘សតី’’តិ ឥការន្តតោ ឥមន្តុបច្ចយោ ហោតិ, តថា ‘‘គតិមា, បាបិមា, បុត្តិមា’’តិអាទីសុ ឥការន្ត អការន្តតោ ឥមន្តុបច្ចយោ ហោតិ. ឯវំ សតិប្បការេហិ សទ្ទេហិ យថាសម្ភវំ មន្តុ ឥមន្តុបច្ចយា ហោន្តីតិ.

យជ្ជេវំ បច្ចយទ្វយវិធាយកំ ‘‘ទណ្ឌាទិតោ ឥក ឦ’’តិ សុត្តំ វិយ ‘‘សត្យាទិតោ ឥមន្តុ មន្តូ’’តិ វត្តព្ពំ, កស្មា នាវោចាតិ? តថា អវចនេ ការណមត្ថិ. យទិ ហិ ‘‘ទណ្ឌាទិតោ ឥក ឦ’’តិ សុត្តំ វិយ ‘‘សត្យាទិតោ ឥមន្តុ មន្តូ’’តិ សុត្តំ វុត្តំ សិយា, ឯកក្ខណេយេវ ឥមន្តុ មន្តូនំ វចនេន ទណ្ឌសទ្ទតោ សម្ភូតំ ‘‘ទណ្ឌិកោ ទណ្ឌី’’តិ រូបទ្វយមិវ សតិគតិអាទិតោបិ វិសទិសរូបទ្វយមិច្ឆិតព្ពំ សិយា, តញ្ច នត្ថិ, តស្មា ‘‘សត្យាទិតោ ឥមន្តុ មន្តូ’’តិ ន វុត្តំ. អបិច តថា វុត្តេ ពវ្ហក្ខរតាយ គន្ថគរុតា សិយា. យស្មា ច សុត្តេន នាម អប្បក្ខរេន អសន្ទិទ្ធេន សារវន្តេន គូឡ្ហនិន្នយេន សព្ពតោមុខេន អនវជ្ជេន ភវិតព្ពំ. កច្ចាយនេ ច យេភុយ្យេន តាទិសានិ គម្ភីរត្ថានិ សុវិសទញាណវិសយភូតានិ សុត្តានិ ទិស្សន្តិ ‘‘ឧបាឈធិកិស្សរវចនេ, សរា សរេ លោប’’ន្តិអាទីនិ, ឥទម្បិ តេសមញ្ញតរំ, តស្មា ‘‘សត្យាទិតោ ឥមន្តុ មន្តូ’’តិ ន វុត្តំ. ឯវំ សុត្តោបទេសេ អកតេបិ ឥមន្តុនោបិ គហណត្ថំ ភិន្នសត្តិសមវេតវសេន ‘‘សត្យាទីហិ មន្តូ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អបរោ នយោ – ‘‘តបាទិតោ សី’’តិអាទីសុ តោទន្តសទ្ទស្ស ពហុវចនន្តតា ន សុដ្ឋុ បាកដា តោបច្ចយស្ស ឯកត្ថពវ្ហត្ថេសុ វត្តនតោ, ‘‘សត្យាទីហិ មន្តូ’’តិ ឯត្ថ បន ហិសទ្ទស្ស ពហុវចនត្ថតា អតីវ បាកដា, តស្មា ពហុវចនគ្គហណេន ឥមន្តុ បច្ចយោ ហោតីតិបិ ទដ្ឋព្ពំ. ននុ ច ភោ វិនាបិ ឥមន្តុបច្ចយេន បាបមស្សត្ថីតិ បាបី, បាបី ឯវ បាបិមាតិ សកត្ថេ មាបច្ចយេ កតេយេវ ‘‘បាបិមា បុត្តិមា’’តិអាទីនិ សិជ្ឈន្តិ ‘‘ឆដ្ឋមោ សោ បរាភវោ’’តិ ឯត្ថ មបច្ចយេន ‘‘ឆដ្ឋមោ’’តិ បទំ វិយាតិ? អតិនយញ្ញូ ភវំ, អតិនយញ្ញូ នាមាតិ ភវំ វត្តព្ពោ, ន បន ភវំ សទ្ទគតិំ ជានាតិ, សទ្ទគតិយោ ច នាម ពហុវិធា. តថា ហិ ឆដ្ឋោយេវ ឆដ្ឋមោ, ‘‘សុត្តមេវ សុត្តន្តោ’’តិអាទីសុ បុរិសនយេន យោជេតព្ពា សទ្ទគតិ, ‘‘ទេវោយេវ ទេវតា’’តិអាទីសុ កញ្ញានយេន យោជេតព្ពា សទ្ទគតិ, ‘‘ទិដ្ឋិ ឯវ ទិដ្ឋិគត’’ន្តិអាទីសុ ចិត្តនយេន យោជេតព្ពា សទ្ទគតិ. ឯវំវិធាសុ សទ្ទគតីសុ ‘‘បាបី ឯវ បាបិមា’’តិអាទិកំ កតរំ សទ្ទគតិំ វទេសិ? ‘‘សត្ថា រាជា ព្រហ្មា សខា អត្តា សា បុមា’’តិអាទីសុ ច កតរំ សទ្ទគតិំ វទេសិ? កតរសទ្ទន្តោគធំ កតរាយ ច នាមិកបទមាលាយំ យោជេតព្ពំ មញ្ញសីតិ? សោ ឯវំ បុដ្ឋោ អទ្ធា ឧត្តរិ កិញ្ចិ អទិស្វា តុណ្ហី ភវិស្សតិ, តស្មា តាទិសោ នយោ ន គហេតព្ពោ. តាទិសស្មិញ្ហិ នយេ ‘‘បាបិមតា បាបិមតោ’’តិអាទីនិ រូបានិ ន សិជ្ឈន្តិ, ឥមន្តុបច្ចយនយេន បន សិជ្ឈន្តិ, តស្មា អយមេវ នយោ បសត្ថតរោ អាយស្មន្តេហិ សម្មា ចិត្តេ ឋបេតព្ពោ. អត្រិទំ និទស្សនំ –

‘‘ជយោ ហិ ពុទ្ធស្ស សិរីមតោ អយំ,

មារស្ស ច បាបិមតោ បរាជយោ;

ឧគ្ឃោសយុំ ពោធិមណ្ឌេ បមោទិតា,

ជយំ តទា ទេវគណា មហេសិនោ’’តិ ច,

‘‘សាខាបត្តផលូបេតោ, ខន្ធិមាវមហាទុមោ’’តិ ច.

បាបិមា, បាបិមា, បាបិមន្តោ. បាបិមន្តំ. សេសំ នេយ្យំ, ឯស នយោ ‘‘ខន្ធិមា, បុត្តិមា’’តិអាទីសុបិ.

ឥទានិ យថាបាវចនំ កិញ្ចិទេវ ហិមវន្តុ សតិមន្តាទីនំ វិសេសំ ព្រូម. ហិមវន្តោវ បព្ពតោ. សតិមំ ភិក្ខុំ. ពន្ធុមំ រាជានំ. ចន្ទិមំ ទេវបុត្តំ. សតិមស្ស ភិក្ខុនោ. ពន្ធុមស្ស រញ្ញោ. ឥទ្ធិមស្ស ច បរស្ស ច ឯកក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥច្ចាទិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. អបិចេត្ថ ‘‘អាយស្មន្តា’’តិ ទ្វិន្នំ វត្តព្ពវចនំ, ‘‘អាយស្មន្តោ’’តិ ពហូនំ វត្តព្ពវចនន្តិ អយម្បិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ ‘‘ទ្វិន្នំ អារោចេន្តេន ‘អាយស្មន្តា ធារេន្តូ’តិ, តិណ្ណំ អារោចេន្តេន ‘អាយស្មន្តោ ធារេន្តូ’តិ វត្តព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘តិណ្ណ’’ន្តិ ចេត្ថ កថាសីសមត្តំ, តេន ចតុន្នម្បិ បញ្ចន្នម្បិ អតិរេកសតានម្បីតិ ទស្សិតំ ហោតិ. ពហវោហិ ឧបាទាយ ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អាយស្មន្តោ ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា’’តិអាទិកា បាឡិយោ ឋបិតា. តត្ថ ‘‘អាយស្មន្តា’’តិទំ វិនយវោហារវសេន ទ្វេយេវ សន្ធាយ វុត្តត្តា ន សព្ពសាធារណំ. វិនយវោហារញ្ហិ វជ្ជេត្វា អញ្ញស្មិំ វោហារេ ន បវត្តតិ. ‘‘អាយស្មន្តោ’’តិទំ បន សព្ពត្ថ បវត្តតីតិ ទ្វិន្នំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

តត្រ ‘‘ហិមវន្តោ’’តិ ឥទំ យេភុយ្យេនេកវចនំ ភវតិ, កត្ថចិ ពហុវចនម្បិ, តេនាហ និរុត្តិបិដកេ ថេរោ ‘‘ហិមវា តិដ្ឋតិ, ហិមវន្តោ តិដ្ឋន្តី’’តិ. ‘‘ហិមវន្តោវ បព្ពតោ’’តិ អយំ ឯកវចននយោ យថារុតបាឡិវសេន គហេតព្ពោ. យថារុតបាឡិ ច នាម –

‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសន្តិ, ហិមវន្តោវ បព្ពតោ;

អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា យថា សរា.

អហំ តេន សមយេន, នាគរាជា មហិទ្ធិកោ;

អតុលោ នាម នាមេន, បុញ្ញវន្តោ ជុតិន្ធរោ.

គតិមន្តោ សតិមន្តោ, ធិតិមន្តោ ច សោ ឥសិ;

សទ្ធម្មធារកោ ថេរោ, អានន្ទោ រតនាករោ’’

ឥច្ចាទិ. ឯត្ថ ‘‘បុញ្ញវន្តោ’’តិអាទីនិ អនេកេសុ ឋានេសុ ពហុវចនភាវេន បុនប្បុនំ វទន្តានិបិ កត្ថចិ ឯកវចនានិ ហោន្តិ, ឯកវចនភាវោ ច នេសំ គាថាវិសយេ ទិស្សតិ, តស្មា តានិ យថាបាវចនំ គហេតព្ពានិ.

ឯវំ ហិមវន្តុសតិមន្តុសទ្ទាទីនំ វិសេសំ ញត្វា បុន លិង្គន្តវសេន ទ្វិលិង្គកបទានមត្ថោ ច បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលា ច បទានំ សទិសាសទិសតា ច វវត្ថបេតព្ពា.

តត្រ ហិ ‘‘សិរិមា’’តិ បទំ សុតិសាមញ្ញវសេន លិង្គទ្វយេ វត្តនតោ ទ្វិធា ភិជ្ជតិ. ‘‘សិរិមា បុរិសោ’’តិ ហិ អត្ថេ អាការន្តំ បុល្លិង្គំ, ‘‘សិរិមា នាម ទេវី’’តិ អត្ថេ អាការន្តំ ឥត្ថិលិង្គំ, ឧភយម្បេតំ ឧការន្តតាបកតិកា. អថ វា បន បច្ឆិមំ អាការន្តតាបកតិកំ, សិរី យស្ស អត្ថិ សោ សិរិមាតិ បុល្លិង្គវសេន និព្ពចនំ, សិរី យស្សា អត្ថិ សា សិរិមាតិ ឥត្ថិលិង្គវសេន និព្ពចនំ. អត្រិមានិ កិញ្ចាបិ សុតិវសេន និព្ពចនត្ថវសេន ច អញ្ញមញ្ញំ សមានត្ថានិ, តថាបិ បុរិសបទត្ថឥត្ថិបទត្ថវាចកត្តា ភិន្នត្ថានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឯស នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ. សិរិមា, សិរិមា, សិរិមន្តោ. សិរិមន្តំ, សិរិមន្តេ. សិរិមតា, សិរិមន្តេន. គុណវន្តុសទ្ទស្សេវ នាមិកបទមាលា. សិរិមា, សិរិមា, សិរិមាយោ. សិរិមំ, សិរិមា, សិរិមាយោ. សិរិមាយ. វក្ខមានកញ្ញានយេន ញេយ្យា. ឯវំ ទ្វិធា ភិន្នានំ សមានសុតិកសទ្ទានំ នាមិកបទមាលាសុ បទានំ សទិសាសទិសតា វវត្ថបេតព្ពា. សមាននិព្ពចនត្ថស្សបិ ហិ អសមានសុតិកស្ស ‘‘សិរិមា’’តិ សទ្ទស្ស នាមិកបទមាលាយំ បទានំ ឥមេហិ បទេហិ កាចិបិ សមានតា ន លព្ភតិ. អត្រិទំ វុច្ចតិ –

‘‘សិរិមា’’តិ បទំ ទ្វេធា, បុមិត្ថីសុ បវត្តិតោ;

ភិជ្ជតីតិ វិភាវេយ្យ, ឯត្ថ បុល្លិង្គមិច្ឆិតំ.

ឥតិ អភិភវិតា បទេន វិសទិសានិ គុណវាសតិមាទីនិ បទានិ ទស្សិតានិ សទ្ធិំ នាមិកបទមាលាហិ. ឥទានិ អបរានិបិ តព្ពិសទិសានិ បទានិ ទស្សេស្សាម សទ្ធិំ នាមិកបទមាលាហិ. សេយ្យថិទំ?

រាជា ព្រហ្មា សខា អត្តា, អាតុមា សា បុមា រហា;

ទឡ្ហធម្មា ច បច្ចក្ខ-ធម្មា ច វិវដច្ឆទា.

វត្តហា ច តថា វុត្ត-សិរា ចេវ យុវាបិ ច;

មឃវ អទ្ធ មុទ្ធាទិ, វិញ្ញាតព្ពា វិភាវិនា.

ឯត្ថ ‘‘សា’’តិ បទមេវ អាការន្តតាបកតិកមាការន្តំ, សេសានិ បន អការន្តតាបកតិកានិ អាការន្តានិ.

រាជា, រាជា, រាជានោ. រាជានំ, រាជំ, រាជានោ. រញ្ញា, រាជិនា, រាជូហិ, រាជូភិ. រញ្ញោ, រាជិនោ, រញ្ញំ, រាជូនំ, រាជានំ. រញ្ញា, រាជូហិ, រាជូភិ. រញ្ញោ, រាជិនោ, រញ្ញំ, រាជូនំ, រាជានំ. រញ្ញេ, រាជិនិ, រាជូសុ. ភោ រាជ, ភវន្តោ រាជានោ, ភវន្តោ រាជា ឥតិ វា, អយមម្ហាកំ រុចិ.

និរុត្តិបិដកាទីសុ ‘‘រាជា’’តិ ពហុវចនំ ន អាគតំ, ចូឡនិរុត្តិយំ បន អាគតំ. កិញ្ចាបិ និរុត្តិបិដកាទីសុ ន អាគតំ, តថាបិ ‘‘នេតាទិសា សខា ហោន្តិ, លព្ភា មេ ជីវតោ សខា’’តិ បាឡិយំ ពហុវចនេកវចនវសេន ‘‘សខា’’តិ បទស្ស ទស្សនតោ ‘‘រាជា’’តិ ពហុវចនំ ឥច្ឆិតព្ពមេវ. តថា ‘‘ព្រហ្មា, អត្តា’’ឥច្ចាទីនិបិ ពហុវចនានិ តគ្គតិកត្តា វិនា កេនចិ រូបវិសេសេន.

ឯត្ថ ច ‘‘គហបតិកោ នាម ឋបេត្វា រាជំ រាជភោគំ ព្រាហ្មណំ អវសេសោ គហបតិកោ នាមា’’តិ ទស្សនតោ រាជន្តិ វុត្តំ, ឥទំ បន និរុត្តិបិដកេ ន អាគតំ. ‘‘សព្ពទត្តេន រាជិនា’’តិ ទស្សនតោ ‘‘រាជិនា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អារាធយតិ រាជានំ, បូជំ លភតិ ភត្តុសូ’’តិ ទស្សនតោ ចតុត្ថីឆដ្ឋីវសេន ‘‘រាជាន’’ន្តិ វុត្តំ. កច្ចាយនរូបសិទ្ធិគន្ថេសុ បន ‘‘រាជេន, រាជេហិ, រាជេភិ. រាជេសូ’’តិ បទានិ វុត្តានិ. ចូឡនិរុត្តិនិរុត្តិបិដកេសុ តានិ នាគតានិ, អនាគតភាវោយេវ តេសំ យុត្តតរោ បាឡិយំ អទស្សនតោ, តស្មា ឯត្ថេតានិ អម្ហេហិ ន វុត្តានិ. បាឡិនយេ ហិ ឧបបរិក្ខិយមានេ ឦទិសានិ បទានិ សមាសេយេវ បស្សាម, ន បនាញ្ញត្រ, អត្រិមេ បយោគា – ‘‘អាវុត្ថំ ធម្មរាជេនា’’តិ ច, ‘‘សិវិរាជេន បេសិតោ’’តិ ច, ‘‘បជាបតិស្ស ទេវរាជស្ស ធជគ្គ’’ន្តិ ច, ‘‘និក្ខមន្តេ មហារាជេ, សិវីនំ រដ្ឋវឌ្ឍនេ’’តិ ច, ឯវំ បាឡិនយេ ឧបបរិក្ខិយមានេ ‘‘រាជេនា’’តិអាទីនិ សមាសេយេវ បស្សាម, ន កេវលំ បាឡិនយេ បោរាណដ្ឋកថានយេបិ ឧបបរិក្ខិយមានេ សមាសេយេវ បស្សាម, ន បនាញ្ញត្រ, ឯវំ សន្តេបិ សុដ្ឋុ ឧបបរិក្ខិតព្ពមិទំ ឋានំ. កោ ហិ នាម សាដ្ឋកថេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ សព្ពសោ នយំ សល្លក្ខេតុំ សមត្ថោ អញ្ញត្រ បភិន្នបដិសម្ភិទេហិ ខីណាសវេហិ.

ឯត្ថ ច សមាសន្តគតរាជ-សទ្ទស្ស នាមិកបទមាលាយោ ទ្វិធា វុច្ចន្តេ ឱការន្តាការន្តវសេន. តត្រោការន្តា ‘‘មហារាជោ យុវរាជោ សិវិរាជោ ធម្មរាជោ’’ឥច្ចេវមាទយោ ភវន្តិ. អាការន្តា បន ‘‘មហារាជា យុវរាជា សិវិរាជា ធម្មរាជា’’ឥច្ចេវមាទយោ. ឯត្ថ កិញ្ចាបិ បាឡិយំ បោរាណដ្ឋកថាសុ ច ‘‘មហារាជោ’’តិអាទីនិ ន សន្តិ, តថាបិ ‘‘សព្ពមិត្តោ សព្ពសខោ, សព្ពភូតានុកម្បកោ’’តិ បាឡិយំ ‘‘សព្ពសខោ’’តិ ទស្សនតោ ‘‘មហារាជោ’’តិអាទីនិបិ អវស្សមិច្ឆិតព្ពានិ. តថា ហិ សមាសេសុ ‘‘ធម្មរាជេន, ធម្មរាជស្សា’’តិអាទីនិ ទិស្សន្តិ. ឯតានិ ឱការន្តរូបានិ ឯវ, នាការន្តរូបានិ. មហារាជោ, មហារាជា. មហារាជំ, មហារាជេ. មហារាជេន, មហារាជេហិ, មហារាជេភិ. មហារាជស្ស, មហារាជានំ. មហារាជា, មហារាជស្មា, មហារាជម្ហា, មហារាជេហិ, មហារាជេភិ. មហារាជស្ស, មហារាជានំ. មហារាជេ, មហារាជស្មិំ, មហារាជម្ហិ, មហារាជេសុ. ភោ មហារាជ, ភវន្តោ មហារាជា. កច្ចាយនចូឡនិរុត្តិនយេហិ បន ‘‘ភោ មហារាជា’’ឥតិ ឯកវចនពហុវចនានិបិ ទដ្ឋព្ពានិ. យថា ‘‘មហារាជោ’’តិ ឱការន្តបទស្ស វសេន, ឯវំ ‘‘សិវិរាជោ ធម្មរាជោ ទេវរាជោ’’តិអាទីនម្បិ ឱការន្តបទានំ វសេន បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលា យោជេតព្ពា.

អយំ បនាការន្តវសេន នាមិកបទមាលា –

មហារាជា, មហារាជា, មហារាជានោ. មហារាជានំ, មហារាជំ, មហារាជានោ. មហារញ្ញា, មហារាជិនា, មហារាជូហិ, មហារាជូភិ. មហារញ្ញោ, មហារាជិនោ, មហារញ្ញំ, មហារាជូនំ. មហារញ្ញា, មហារាជូហិ, មហារាជូភិ. មហារញ្ញោ, មហារាជិនោ, មហារញ្ញំ, មហារាជូនំ. មហារញ្ញេ, មហារាជិនិ, មហារាជូសុ. ភោ មហារាជ, ភវន្តោ មហារាជានោ.

ឥធាបិ បករណទ្វយនយេន ‘‘ភោ មហារាជា’’ ឥតិ ឯកវចនពហុវចនានិបិ ទដ្ឋព្ពានិ. យថា ច ‘‘មហារាជា’’តិ អាការន្តបទស្ស វសេន, ឯវំ ‘‘សិវិរាជា, ធម្មរាជា, ទេវរាជា’’តិអាទីនម្បិ អាការន្តបទានំ វសេន បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលា យោជេតព្ពា.

ឥធ អបរាបិ អត្ថស្ស បាកដីករណត្ថំ ក្រិយាបទេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា អាការន្តោការន្តានំ មិស្សកវសេន នាមិកបទមាលា វុច្ចតេ –

មហារាជា, មហារាជោ តិដ្ឋតិ, មហារាជានោ, មហារាជា តិដ្ឋន្តិ. មហារាជានំ, មហារាជំ បស្សតិ, មហារាជានោ, មហារាជេ បស្សតិ. មហារញ្ញា, មហារាជិនា, មហារាជេន កតំ, មហារាជូហិ, មហារាជូភិ, មហារាជេហិ, មហារាជេភិ កតំ. មហារញ្ញោ, មហារាជិនោ, មហារាជស្ស ទីយតេ, មហារញ្ញា, មហារាជា, មហារាជស្មា, មហារាជម្ហា និស្សដំ, មហារាជូហិ, មហារាជូភិ, មហារាជេហិ, មហារាជេភិ និស្សដំ. មហារញ្ញោ, មហារាជិនោ, មហារាជស្ស បរិគ្គហោ, មហារញ្ញំ, មហារាជូនំ, មហារាជានំ បរិគ្គហោ. មហារញ្ញេ, មហារាជិនិ, មហារាជេ, មហារាជស្មិំ, មហារាជម្ហិ បតិដ្ឋិតំ, មហារាជូសុ, មហារាជេសុ បតិដ្ឋិតំ. ភោ មហារាជ ត្វំ តិដ្ឋ, ភោន្តោ មហារាជានោ, មហារាជា តុម្ហេ តិដ្ឋថាតិ. ឯវំ ‘‘យុវរាជា, យុវរាជោ’’តិអាទីសុបិ.

កេចេត្ថ វទេយ្យុំ ‘‘កស្មា បករណកត្តុនា ឥមស្មិំ ឋានេ មហន្តោ វាយាមោ ច មហន្តោ ច បរក្កមោ កតោ, នន្វេតេសុបិ បទេសុ កានិចិ ពុទ្ធវចនេ វិជ្ជន្តិ, កានិចិ ន វិជ្ជន្តីតិ? វិញ្ញូហិ តេ ឯវំ វត្តព្ពា ‘‘បករណកត្តារេនេត្ថ សោ ច មហន្តោ វាយាមោ សោ ច មហន្តោ បរក្កមោ សាដ្ឋកថេ នវង្គេ សត្ថុសាសនេ សទ្ទេសុ ច អត្ថេសុ ច សោតារានំ សុដ្ឋុ កោសល្លុប្បាទនេន សាសនស្សោបការត្ថំ កតោ, យានិ ចេតានិ តេន បទានិ ទស្សិតានិ, ឯតេសុ កានិចិ ពុទ្ធវចនេ វិជ្ជន្តិ, កានិចិ ន វិជ្ជន្តិ. ឯត្ថ យានិ ពុទ្ធវចនេ វិជ្ជន្តិ, តានិ វិជ្ជមានវសេន គហិតានិ. យានិ ន វិជ្ជន្តិ, តានិ បោរាណដ្ឋកថាទីសុ វិជ្ជមានវសេន បាឡិនយវសេន ច គហិតានី’’តិ. អត្រាយំ សង្ខេបតោ អធិប្បាយវិភាវនា –

‘‘ឥទំ វត្វា មហារាជា, កំសោ ពារាណសិគ្គហោ;

ធនុំ តូណិញ្ច និក្ខិប្ប, សំយមំ អជ្ឈុបាគមី’’តិ

ឥទំ អាការន្តស្ស មហារាជសទ្ទស្ស និទស្សនំ. យស្មា ‘‘សព្ពសខោ’’តិ បាឡិ វិជ្ជតិ, តស្មា តេន នយេន ‘‘មហារាជោ’’តិបិ ឱការន្តោ ទិដ្ឋោ នាម ហោតិ បុរិសនយេន យោជេតព្ពោ ច. តេនេវ ច ‘‘តមព្រវិ មហារាជា. និក្ខមន្តេ មហារាជេ’’តិអាទីនិ ទិស្សន្តិ.

ឯវំ មហារាជសទ្ទស្ស ឱការន្តត្តេ សិទ្ធេ ‘‘មហារាជា, មហារាជស្មា, មហារាជម្ហា’’តិ បញ្ចមិយា ឯកវចនញ្ច ‘‘មហារាជេ, មហារាជស្មិំ, មហារាជម្ហី’’តិ សត្តមិយា ឯកវចនញ្ច សិទ្ធានិ ឯវ ហោន្តិ បាឡិយំ អវិជ្ជមានានម្បិ នយវសេន គហេតព្ពត្តា. ‘‘រាជេន, រាជស្សា’’តិអាទីនិ បន នយវសេន គហេតព្ពានិ ន ហោន្តិ. កស្មាតិ ចេ? យស្មា ‘‘រាជា ព្រហ្មា សខា អត្តា’’ឥច្ចេវមាទីនិ ‘‘បុរិសោ ឧរគោ’’តិអាទីនិ វិយ អញ្ញមញ្ញំ សព្ពថា សទិសានិ ន ហោន្តិ. តថា ហិ នេសំ ‘‘រញ្ញា ព្រហ្មុនា សខិនា អត្តនា អត្តេន សានា បុមុនា’’តិអាទីនិ វិសទិសានិបិ រូបានិ ភវន្តិ, តស្មា តានិ ន សក្កា នយវសេន ជានិតុំ. ឯវំ ទុជ្ជានត្តា បន បាឡិយំ បោរាណដ្ឋកថាសុ ច យថារុតបទានេវ គហេតព្ពានិ. មហារាជសទ្ទាទីនំ បន ឱការន្តភាវេ សិទ្ធេយេវ ‘‘បុរិសនយោគធា ឥមេ សទ្ទា’’តិ នយគ្គហណំ ទិស្សតិ, តស្មា អម្ហេហិ នយវសេន ‘‘មហារាជា, មហារាជស្មា’’តិអាទីនិ វុត្តានិ. យថា ហិ –

‘‘ឯតញ្ហិ តេ ទុរាជានំ, យំ សេសិ មតសាយិកំ;

យស្ស តេ កឌ្ឍមានស្ស, ហត្ថា ទណ្ឌោន មុច្ចតី’’តិ

ឯត្ថ ‘‘ហត្ថា’’តិ, ‘‘អត្តទណ្ឌា ភយំ ជាត’’ន្តិ ឯត្ថ បន ‘‘ទណ្ឌា’’តិ ច ឱការន្តស្ស បញ្ចមិយេកវចនស្ស ទស្សនតោ ‘‘ឧរគា, បដង្គា, វិហគា’’តិអាទីនិបិ ឱការន្តានិ បញ្ចមិយេកវចនានិ គហេតព្ពានិ ហោន្តិ. យថា ច ‘‘ទាឋិនិ មាតិមញ្ញវ្ហោ, សិង្គាលោ មម បាណទោ’’តិ ឯត្ថ ‘‘មញ្ញវ្ហោ’’តិ, ‘‘សុទ្ធា សុទ្ធេហិ សំវាសំ, កប្បយវ្ហោ បតិស្សតា’’តិ ឯត្ថ បន ‘‘កប្បយវ្ហោ’’តិ ច ក្រិយាបទស្ស ទស្សនតោ ‘‘គច្ឆវ្ហោ, ភុញ្ជវ្ហោ, សយវ្ហោ’’តិអាទីនិបិ គហេតព្ពានិ ហោន្តិ. គណ្ហន្តិ ច តាទិសានិ បទរូបានិ សាសនេ សុកុសលា កុសលា, តស្មា អម្ហេហិបិ នយគ្គាហវសេន ‘‘មហារាជា, មហារាជស្មា’’តិអាទីនិ វុត្តានិ. នយគ្គាហវសេន បន គហណេ អសតិ កថំ នាមិកបទមាលា បរិបុណ្ណា ភវិស្សន្តិ, សតិយេវ តស្មិំ បរិបុណ្ណា ភវន្តិ.

តថា ហិ ពុទ្ធវចនេ អនេកសតសហស្សានិ នាមិកបទានិ ក្រិយាបទានិ ច បាដិឯក្កំ បាដិឯក្កំ ឯកវចនពហុវចនកាហិ សត្តហិ អដ្ឋហិ វា នាមវិភត្តីហិ ឆន្នវុតិយា ច អាខ្យាតិកវចនេហិ យោជិតានិ ន សន្តិ, នយវសេន បន សន្តិយេវ, ឥតិ នយវសេន ‘‘មហារាជា, មហារាជស្មា’’តិអាទីនិ អម្ហេហិ ឋបិតានិ. ‘‘មហារាជា តិដ្ឋន្តិ, មហារាជា តុម្ហេ តិដ្ឋថា’’តិ ឥមានិ បន ‘‘អថ ខោ ចត្តារោ មហារាជា មហតិយា ច យក្ខសេនាយ មហតិយា ច កុម្ភណ្ឌសេនាយា’’តិ ទស្សនតោ,

‘‘ចត្តារោ តេ មហារាជា, សមន្តា ចតុរោ ទិសា;

ទទ្ទឡ្ហមានា អដ្ឋំសុ, វនេ កាបិលវត្ថវេ’’តិ

ទស្សនតោ ច វុត្តានិ. ‘‘មហារាជ’’ន្តិអាទីនិបិ បាឡិញ្ច បាឡិនយញ្ច ទិស្វា ឯវ វុត្តានិ. អសមាសេ ‘‘រាជំ, រាជេនា’’តិអាទីនិ ន បស្សាម, តស្មា សុដ្ឋុ វិចារេតព្ពមិទំ ឋានំ. ឥទញ្ហិ ទុទ្ទសំ វីរជាតិនា ជានិតព្ពដ្ឋានំ. សចេ បនាយស្មន្តោ ពុទ្ធវចនេ វា បោរាណិកាសុ វា អដ្ឋកថាសុ អសមាសេ ‘‘រាជំ, រាជេនា’’តិអាទីនិ បស្សេយ្យាថ, តទា សាធុកំ មនសិ ករោថ. កោ ហិ នាម សព្ពប្បការេន ពុទ្ធវចនេ វោហារប្បភេទំ ជានិតុំ សមត្ថោ អញ្ញត្រ បភិន្នបដិសម្ភិទេហិ មហាខីណាសវេហិ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘វីតតណ្ហោ អនាទានោ, និរុត្តិបទកោវិទោ;

អក្ខរានំ សន្និបាតំ, ជញ្ញា បុព្ពាបរានិ ចា’’តិ.

ព្រហ្មា, ព្រហ្មា, ព្រហ្មានោ. ព្រហ្មានំ, ព្រហ្មំ, ព្រហ្មានោ. ព្រហ្មុនា, ព្រហ្មេហិ, ព្រហ្មេភិ, ព្រហ្មូហិ, ព្រហ្មូភិ. ព្រហ្មស្ស, ព្រហ្មុនោ, ព្រហ្មានំ, ព្រហ្មូនំ. ព្រហ្មុនា, ព្រហ្មេហិ, ព្រហ្មេភិ, ព្រហ្មូហិ, ព្រហ្មូភិ. ព្រហ្មស្ស, ព្រហ្មុនោ, ព្រហ្មានំ, ព្រហ្មូនំ. ព្រហ្មនិ, ព្រហ្មេសុ, ភោ ព្រហ្ម, ភោ ព្រហ្មេ, ភវន្តោ ព្រហ្មានោ.

យមកមហាថេររុចិយា ‘‘ភោ ព្រហ្មា’’ឥតិ ពហុវចនំ វា. ឯត្ថ បន ‘‘បណ្ឌិតបុរិសេហិ ទេវេហិ ព្រហ្មូហី’’តិ ដីកាវចនស្ស ទស្សនតោ, ‘‘ព្រហ្មូនំ វចីឃោសោ ហោតី’’តិ ច ‘‘ព្រហ្មូនំ វិមានាទីសុ ឆន្ទរាគោ កាមាសវោ ន ហោតី’’តិ ច អដ្ឋកថាវចនស្ស ទស្សនតោ, ‘‘វិហិំសសញ្ញី បគុណំ ន ភាសិំ, ធម្មំ បណីតំ មនុជេសុ ព្រហ្មេ’’តិ អាហច្ចភាសិតស្ស ច ទស្សនតោ ‘‘ព្រហ្មូហិ, ព្រហ្មូភិ, ព្រហ្មូនំ, ព្រហ្មេ’’តិ បទានិ វុត្តានិ, ឯតានិ ចូឡនិរុត្តិនិរុត្តិបិដកកច្ចាយនេសុ ន អាគតានិ.

សខា, សខា, សខិនោ, សខានោ, សខាយោ. សខំ, សខារំ, សខានំ, សខិនោ, សខានោ, សខាយោ. សខិនា, សខារេហិ, សខារេភិ, សខេហិ, សខេភិ. សខិស្ស, សខិនោ, សខីនំ, សខារានំ, សខានំ. សខារស្មា, សខិនា, សខារេហិ, សខារេភិ, សខេហិ, សខេភិ. សខិស្ស, សខិនោ, សខីនំ, សខារានំ, សខានំ. សខេ, សខេសុ, សខារេសុ. ភោ សខ, ភោ សខា, ភោ សខិ, ភោ សខី, ភោ សខេ, ភវន្តោ សខិនោ, សខានោ, សខាយោ.

យមកមហាថេរមតេន ‘‘ភោ សខា’’ឥតិ ពហុវចនំ វា. បាឡិយំ បន សុវណ្ណកក្កដជាតកេ ‘‘ហរេ សខា កិស្ស នុ មំ ជហាសី’’តិ ទីឃវសេន វុត្តោ សខាសទ្ទោ អាលបនេកវចនំ, តស្មា យមកមហាថេរនយោ ន យុជ្ជតីតិ ចេ? នោ ន យុជ្ជតិ. យស្មា ‘‘នេតាទិសា សខា ហោន្តិ, លព្ភា មេ ជីវតោ សខា’’តិ មនោជជាតកេ សខាសទ្ទោ ឯកវចនម្បិ ហោតិ ពហុវចនម្បិ. តថា ហិ តត្ថ បឋមបាទេ ពហុវចនំ, ទុតិយបាទេ បនេកវចនំ, តស្មា យមកមហាថេរេន បច្ចត្តាលបនពហុវចនដ្ឋានេ សខាសទ្ទោ វុត្តោ. ឯត្ថ ច ‘‘សព្ពមិត្តោ សព្ពសខោ, សព្ពភូតានុកម្បកោ’’តិ បាឋានុលោមេន សមាសេ លព្ភមានស្ស សខសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា ភវតិ ‘‘សព្ពសខោ, សព្ពសខា, សព្ពសខំ, សព្ពសខេ’’តិអាទិនា បុរិសនយេន. តត្រាយំ សមាសវិគ្គហោ – សព្ពេសំ ជនានំ សខា, សព្ពេ វា ជនា សខិនោ ឯតស្សាតិ សព្ពសខោ, យថា សព្ពវេរីតិ.

អត្តា, អត្តា, អត្តានោ. អត្តានំ, អត្តំ, អត្តានោ. អត្តនា, អត្តេន, អត្តនេហិ, អត្តនេភិ. អត្តនោ, អត្តានំ. អត្តនា, អត្តនេហិ, អត្តនេភិ. អត្តនោ, អត្តានំ. អត្តនិ, អត្តនេសុ. ភោ អត្ត, ភវន្តោ អត្តា, ភោន្តោ អត្តានោ.

ឯត្ថ បន អត្តំ និរង្កត្វាន បិយានិ សេវតិ.

‘‘សចេ គច្ឆសិ បញ្ចាលំ, ខិប្ប’មត្តំ ជហិស្សសិ;

មិគំ បន្ថានុបន្នំវ, មហន្តំ ភយមេស្សតី’’តិ

បាឡីសុ ‘‘អត្ត’’ន្តិ ទស្សនតោ ‘‘អត្ត’’ន្តិ ឥធ វុត្តំ, ‘‘អត្តេន វា អត្តនិយេន វា’’តិ បាឡិទស្សនតោ បន ‘‘អត្តេនា’’តិ. ចូឡនិរុត្តិយំ បន ‘‘អត្តស្សា’’តិ ចតុត្ថីឆដ្ឋីនមេកវចនំ អាគតំ, ឯតំ កច្ចាយនេ និរុត្តិបិដកេ ច ន ទិស្សតិ. កត្ថចិ បន ‘‘អត្តេសូ’’តិ អាគតំ. សព្ពានេតានិ សាដ្ឋកថំ ជិនតន្តិំ ឱលោកេត្វា គហេតព្ពានិ.

‘‘អាតុមា, អាតុមា, អាតុមានោ. អាតុមានំ, អាតុមំ, អាតុមានោ. អាតុមេន, អាតុមេហិ, អាតុមេភី’’តិអាទិនា បុរិសនយេន វត្វា ‘‘ភោ អាតុម, ភវន្តោ អាតុមា, អាតុមានោ’’តិ វត្តព្ពំ.

តត្រ អត្តសទ្ទស្ស សមាសេ ‘‘ភាវិតត្តោ, ភាវិតត្តា. ភាវិតត្តំ, ភាវិតត្តេ. ភាវិតត្តេន, ភាវិតត្តេហិ, ភាវិតត្តេភី’’តិ បុរិសនយេនេវ នាមិកបទមាលា យោជេតព្ពា.

សា, សា, សានោ. សានំ, សានេ. សានា, សានេហិ, សានេភិ. សាស្ស, សានំ. សានា, សានេហិ, សានេភិ. សាស្ស, សានំ. សានេ, សានេសុ. ភោ សា, ភវន្តោ សានោ. សា វុច្ចតិ សុនខោ.

ឯត្ថ ច ‘‘ន យត្ថ សា ឧបដ្ឋិតោ ហោតិ. សាវ វារេន្តិ សូករ’’ន្តិ និទស្សនបទានិ. កេចិ បន សាសទ្ទស្ស ទុតិយាតតិយាទីសុ ‘‘សំ, សេ. សេនា’’តិអាទីនិ រូបានិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. ន ហិ តានិ ‘‘សំ, សេ. សេនា’’តិអាទីនិ រូបានិ ពុទ្ធវចនេ ចេវ អដ្ឋកថាទីសុ ច និរុត្តិបិដកេ ច ទិស្សន្តិ. ឯវំ បន និរុត្តិបិដកេ វុត្តំ ‘‘សា តិដ្ឋតិ, សានោ តិដ្ឋន្តិ. សានំ បស្សតិ, សានេ បស្សតិ. សានា កតំ, សានេហិ កតំ, សានេភិ កតំ. សាស្ស ទីយតេ, សានំ ទីយតេ. សានា និស្សដំ, សានេហិ និស្សដំ, សានេភិ និស្សដំ. សាស្ស បរិគ្គហោ, សានំ បរិគ្គហោ. សានេ បតិដ្ឋិតំ, សានេសុ បតិដ្ឋិតំ. ភោ សា, ភវន្តោ សានោ’’តិ, តស្មា និរុត្តិបិដកេ វុត្តនយេនេវ នាមិកបទមាលា គហេតព្ពា.

អត្រិទំ វត្តព្ពំ – យថា ‘‘សេហិ ទារេហិ អសន្តុដ្ឋោ’’តិអាទីសុ បុល្លិង្គេ វត្តមានស្ស ‘‘សកោ’’ឥតិ អត្ថវាចកស្ស សសទ្ទស្ស ‘‘អត្តនោ អយន្តិ សោ’’តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ‘‘សោ, សា. សំ, សេ. សេន, សេហិ, សេភិ. សស្ស, សានំ. សា, សស្មា, សម្ហា, សេហិ, សេភិ. សស្ស, សានំ. សេ, សស្មិំ, សម្ហិ, សេសូ’’តិ បុរិសនយេន រូបានិ ភវន្តិ, ន តថា សុនខវាចកស្ស សាសទ្ទស្ស រូបានិ ភវន្តិ. យថា វា ‘‘ហិំសន្តិ អត្តសម្ភូតា, តចសារំវ សំ ផលំ. សានិ កម្មានិ តប្បេន្តិ, កោសលំ សេន’សន្តុដ្ឋំ, ជីវគ្គាហំ អគាហយី’’តិអាទីសុ នបុំសកលិង្គេ វត្តមានស្ស សកមិច្ចត្ថវាចកស្ស សសទ្ទស្ស ‘‘សំ, សានិ, សា. សំ, សានិ, សេ. សេន, សេហិ, សេភិ. សស្ស, សានំ. សា, សស្មា, សម្ហា, សេហិ, សេភិ. សស្ស, សានំ. សេ, សស្មិំ, សម្ហិ, សេសូ’’តិ ចិត្តនយេន រូបានិ ភវន្តិ, ន តថា សុនខវាចកស្ស សាសទ្ទស្ស រូបានិ ភវន្តិ. ឯវំ សន្តេ កស្មា តេហិ អាចរិយេហិ ទុតិយាតតិយាឋានេ ‘‘សំ, សេ. សេនា’’តិ វុត្តំ, កស្មា ច បញ្ចមីឋានេ ‘‘សា, សស្មា, សម្ហា’’តិ វុត្តំ, សត្តមីឋានេ ច ‘‘សេ, សស្មិំ, សម្ហី’’តិ ច វុត្តំ? សព្ពមេតំ អការណំ, តក្កគាហមត្តេន គហិតំ អការណំ. សុនខវាចកោ ហិ សាសទ្ទោ អាការន្តតាបកតិកោ, ន បុរិស ចិត្តសទ្ទាទយោ វិយ អការន្តតាបកតិកោ. យាយ ឥមស្ស ឦទិសានិ រូបានិ សិយុំ, សា ច បកតិ នត្ថិ. ន ចេសោ ‘‘រាជា, ព្រហ្មា, សខា, អត្តា’’ ឥច្ចេវមាទយោ វិយ បឋមំ អការន្តភាវេ ឋត្វា បច្ឆា បដិលទ្ធអាការន្តតា, អថ ខោ និច្ចមោការន្តតាបកតិកោ គោសទ្ទោ វិយ និច្ចមាការន្តតាបកតិកោ. និច្ចមាការន្តតាបកតិកស្ស ច ឯវរូបានិ រូបានិ ន ភវន្តិ, តស្មា និរុត្តិបិដកេ បភិន្នបដិសម្ភិទេន អាយស្មតា មហាកច្ចាយនេន ន វុត្តានិ. សចេបិ មញ្ញេយ្យុំ ‘‘អត្តំ, អត្តេនា’តិ ច ទស្សនតោ ‘សំ, សេនា’តិ ឥមានិ បន គហេតព្ពានី’’តិ. ន គហេតព្ពានិ ‘‘រាជា, ព្រហ្មា, សខា, អត្តា, សា, បុមា’’ឥច្ចេវមាទីនំ អញ្ញមញ្ញំ បទមាលាវសេន វិសទិសត្តា នយវសេន គហេតព្ពាការស្ស អសម្ភវតោ. ឦទិសេ ហិ ឋានេ នយគ្គាហវសេន គហណំ នាម សទោសំយេវ សិយា, តស្មា នយគ្គាហវសេនបិ ន គហេតព្ពានិ.

អបរម្បិ អត្រ វត្តព្ពំ – យថា ហិ ‘‘សាហិ នារីហិ តេ យន្តី’’តិ វុត្តេ ‘‘អត្តនោ នារី’’តិ, ‘‘សា នារី’’តិ ឯវំ អត្ថវតោ ឥត្ថិលិង្គស្ស កញ្ញាសទ្ទេន សទិសស្ស សាសទ្ទស្ស ‘‘សា, សា, សាយោ. សំ, សា, សាយោ. សាយ, សាហិ, សាភិ. សាយ, សានំ. សាយ, សាហិ, សាភិ. សាយ, សានំ. សាយ, សាយំ, សាសូ’’តិ កញ្ញានយេន រូបានិ ភវន្តិ, ន តថា ឥមស្ស សុនខវាចកស្ស សាសទ្ទស្ស រូបានិ ភវន្តិ. ឯវំ សន្តេ កស្មា តេ អាចរិយា តតិយាពហុវចនដ្ឋានេ ច ‘‘សាហិ, សាភី’’តិ រូបានិ ឥច្ឆន្តិ, កស្មា ច សត្តមីពហុវចនដ្ឋានេ ‘‘សាសូ’’តិ? ឥទម្បិ អការណំ អាការន្តបុល្លិង្គត្តា. កស្មា ច បន ចតុត្ថីឆដ្ឋេកវចនដ្ឋានេ បុព្ពក្ខរស្ស រស្សវសេន ‘‘សស្ស’’ឥតិ រូបំ ឥច្ឆន្តិ? ឥទម្បិ អការណំ សុនខវាចកស្ស សាសទ្ទស្ស អាការន្តតាបកតិកត្តា. អាការន្តតាបកតិកស្ស ច សាសទ្ទស្ស យថា អការន្តតាបកតិកស្ស បុរិសសទ្ទស្ស ‘‘បុរិសស្សា’’តិ ចតុត្ថីឆដ្ឋេកវចនរូបំ ភវតិ ឯវរូបស្ស រូបស្ស អភាវតោ. តេនេវ អាយស្មា កច្ចានោ និរុត្តិបិដកេ សុនខវាចកស្ស សាសទ្ទស្ស រូបំ ទស្សេន្តោ ចតុត្ថីឆដ្ឋេកវចនដ្ឋានេ បុព្ពក្ខរស្ស ទីឃវសេន ‘‘សាស្ស’’ឥតិ រូបមាហ. កស្មា ច បន តេ អាចរិយា ចតុត្ថេកវចនដ្ឋានេ ‘‘សាយ’’ឥតិ រូបំ ឥច្ឆន្តិ? ឥទម្បិ អការណំ, ឋបេត្វា ហិ អាការន្តិត្ថិលិង្គេ ឃសញ្ញតោ អាការតោ បរេសំ នាទីនំ អាយាទេសញ្ច អការន្តតោ បុន្នបុំសកលិង្គតោ បរស្ស ចតុត្ថេកវចនស្ស អាយាទេសញ្ច អាការន្តបុល្លិង្គេ អឃតោ អាការន្តតោ បរស្ស ចតុត្ថេកវចនស្ស កត្ថចិបិ អាយាទេសោ ន ទិស្សតិ. និរុត្តិបិដកេ ច តាទិសំ រូបំ ន វុត្តំ, អវចនំយេវ យុត្តតរំ ពុទ្ធវចនេ អដ្ឋកថាទីសុ ច អនាគមនតោ. យា បនម្ហេហិ និរុត្តិបិដកំ និស្សាយ ពុទ្ធវចនញ្ច សុនខវាចកស្ស សាសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា វុត្តា, សាយេវ សារតោ បច្ចេតព្ពា. ឯត្ថាបិ នានាអត្ថេសុ វត្តមានានំ លិង្គត្តយបរិយាបន្នានំ សា សោ សំឥច្ចេតេសំ តិណ្ណំ បទានំ បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលាសុ បទានំ សទិសាសទិសតា ទដ្ឋព្ពា.

ឯត្ថ សិយា – យោ តុម្ហេហិ សាសទ្ទោ ‘‘តំសទ្ទត្ថេ ច សុនខេ ច សកមិច្ចត្ថេ ច វត្តតី’’តិ ឥច្ឆិតោ, កថំ តំ ‘‘សា’’តិ វុត្តេយេវ ‘‘ឥមស្ស អត្ថស្ស វាចកោ’’តិ ជានន្តីតិ? ន ជានន្តិ, បយោគវសេន បន ជានន្តិ លោកិយជនា ចេវ បណ្ឌិតា ច. បយោគវសេន ហិ ‘‘សា មទ្ទី នាគមារុហិ, នាតិពទ្ធំវ កុញ្ជរ’’ន្តិអាទីសុ សាសទ្ទស្ស តំសទ្ទត្ថតា វិញ្ញាយតិ, ឯវំ សាសទ្ទោ តំសទ្ទត្ថេ ច វត្តតិ. ‘‘ន យត្ថ សា ឧបដ្ឋិតោ ហោតិ. ភគវតោ សាជាតិម្បិ សុត្វា សត្តា អមតរសភាគិនោ ភវន្តី’’តិអាទីសុ សាសទ្ទស្ស សុនខវាចកតា វិញ្ញាយតិ.