៧. និគ្គហីតន្តបុល្លិង្គនាមិកបទមាលា

អថ បុព្ពាចរិយមតំ បុរេចរំ កត្វា និគ្គហីតន្តបុល្លិង្គានំ ភវន្ត ករោន្តឥច្ចាទិកស្ស បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលំ វក្ខាម –

គច្ឆំ មហំ ចរំ តិដ្ឋំ, ទទំ ភុញ្ជំ សុណំ បចំ;

ជយំ ជរំ ចវំ មីយំ, សរំ កុព្ពំ ជបំ វជំ.

គច្ឆំ, គច្ឆន្តោ, គច្ឆន្តា. គច្ឆន្តំ, គច្ឆន្តេ. គច្ឆតា, គច្ឆន្តេហិ, គច្ឆន្តេតិ. គច្ឆតោ, គច្ឆន្តស្ស, គច្ឆន្តានំ, គច្ឆតំ. គច្ឆតា, គច្ឆន្តេហិ, គច្ឆន្តេភិ. គច្ឆតោ, គច្ឆន្តស្ស, គច្ឆន្តានំ, គច្ឆតំ. គច្ឆតិ, គច្ឆន្តេសុ. ភោ គច្ឆំ, ភោ គច្ឆា, ភវន្តោ គច្ឆន្តោ.

គច្ឆាទីនិ អញ្ញានិ ច តំសទិសានំ ឯវំ ញេយ្យានីតិ យមកមហាថេរមតំ. កិញ្ចាបេត្ថ តតិយេកវចនដ្ឋានាទីសុ ‘‘គច្ឆន្តេន, គច្ឆន្តា, គច្ឆន្តស្មា, គច្ឆន្តម្ហា, គច្ឆន្តស្មិំ, គច្ឆន្តម្ហី’’តិ ឥមានិ បទានិ នាគតានិ, តថាបិ តត្ថ តត្ថ បយោគទស្សនតោ គហេតព្ពានិ.

តត្រ យមកមហាថេរេន អាលបនវចនដ្ឋានេយេវ ‘‘គច្ឆន្តោ, មហន្តោ, ចរន្តោ’’តិអាទីនំ ពហុវចនត្តំ កថិតំ, បច្ចត្តវចនដ្ឋានេ ឯកវចនត្តំ. កេហិចិ បន បច្ចត្តវចនដ្ឋានេ ឯកវចនពហុវចនត្តំ, អាលបនវចនដ្ឋានេ ពហុវចនត្តំយេវ កថិតំ. ‘‘គច្ឆំ, មហំ, ចរ’’ន្តិអាទីនំ បន អាលបនដ្ឋានេ ឯកវចនត្តំ. មយំ បន ពុទ្ធវចនេ អនេកាសុ ចាដ្ឋកថាសុ ‘‘គច្ឆន្តោ, មហន្តោ’’តិអាទីនំ ពហុវចនប្បយោគានំ ‘‘គច្ឆំ, មហំ’’ឥច្ចាទីនញ្ច សានុសារាលបនេកវចនប្បយោគានំ អទស្សនតោ ‘‘គច្ឆន្តោ ភារទ្វាជោ. ស គច្ឆំ ន និវត្តតិ. មហន្តោ លោកសន្និវាសោ’’តិអាទីនំ បន បច្ចត្តេកវចនប្បយោគានញ្ញេវ ទស្សនតោ តាទិសានិ រូបានិ អនិជ្ឈានក្ខមានិ វិយ មញ្ញាម. និរុត្តិបិដកេ បច្ចត្តាលបនដ្ឋានេ ‘‘មហន្តោ, ភវន្តោ, ចរន្តោ’’តិអាទីនំ ពហុវចនត្តមេវ កថិតំ, ន ឯកវចនត្តំ. តថា ហិ តត្ថ ‘‘មហំ ភវំ ចរំ តិដ្ឋ’’ន្តិ គាថំ វត្វា ‘‘មហំ តិដ្ឋតិ, មហន្តោ តិដ្ឋន្តី’’តិ ច, ‘‘ភោ មហា, ភវន្តោ មហន្តោ’’តិ ច, ‘‘ភវំ តិដ្ឋតិ, ភវន្តោ តិដ្ឋន្តី’’តិ ច អាទិ វុត្តំ.

ឯត្ថ បន ‘‘ភវំ, ភវន្តោ’’តិ បទានិ យត្ថ ‘‘ហោន្តោ ហោន្តា’’តិ ក្រិយត្ថំ ន វទន្តិ, តត្ថ ‘‘ភវំ កច្ចានោ. មា ភវន្តោ ឯវំ អវចុត្ថា’’តិអាទីសុ វិយ អញ្ញស្មិំ អត្ថេ បតនតោ ឯកវចនពហុវចនានិ ភវន្តិ, តស្មា ‘‘សន្តោ សប្បុរិសា លោកេ’’តិ ឯត្ថ ‘‘សន្តោ’’តិ បទស្ស វិយ ‘‘អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា’’តិ ឯត្ថ ‘‘អរហន្តោ’’តិ បទស្ស វិយ ច ‘‘ភវន្តោ’’តិ បទស្ស ពហុវចនត្តំ និជ្ឈានក្ខមំ. ‘‘មហន្តោ, ចរន្តោ, តិដ្ឋន្តោ’’តិអាទីនំ បន ពហុវចនត្តំ ន និជ្ឈានក្ខមំ វិយ អម្ហេ បដិភាតិ. ន ហិ កត្ថចិបិ ‘‘សន្តោ, អរហន្តោ, ភវន្តោ’’តិ បទវជ្ជិតានំ ‘‘គច្ឆន្តោ, មហន្តោ, ចរន្តោ’’តិអាទីនំ អនេកបទសតានំ ពហុវចនន្តតាបយោគេ បស្សាម. តថា ហិ –

ពវ្ហត្តេ កត្ថចិ ឋានេ, ‘‘ជាន’’មិច្ចាទយោ យថា;

ទិស្សន្តិ នេវំ ពវ្ហត្តេ, ‘‘គច្ឆន្តោ’’ ឥតិអាទយោ.

ពវ្ហត្តេ កត្ថចិ ឋានេ, ‘‘សន្តោ’’ ឥច្ចាទយោបិ ច;

ទិស្សន្តិ នេវំ ពវ្ហត្តេ, ‘‘គច្ឆន្តោ’’ ឥតិអាទយោ.

‘‘អរហន្តោ’’តិ ពវ្ហត្តេ, ឯកន្តេនេវ ទិស្សតិ;

នេវំ ទិស្សន្តិ ពវ្ហត្តេ, ‘‘គច្ឆន្តោ’’ ឥតិអាទយោ.

អនេកសតបាឋេសុ, ‘‘វិហរន្តោ’’តិអាទីសុ;

ឯកស្សបិ ពហុកត្តេ, បវត្តិ ន តុ ទិស្សតិ.

ពហុវចននយេន, ‘‘គច្ឆន្តោ’’តិ បទស្ស ហិ;

គហណេ សតិ ពហវោ, ទោសា ទិស្សន្តិ សច្ចតោ.

យថេកម្ហិ ឃរេ ទឌ្ឍេ, ទឌ្ឍា សាមីបិកា ឃរា;

តថា ពវ្ហត្តវាចិត្តេ, ‘‘គច្ឆន្តោ’’តិ បទស្ស តុ.

‘‘វិហរន្តោ’’តិអាទីនំ, ពវ្ហត្តវាចិតា សិយា;

រូបនយោ អនិដ្ឋោ ច, គហេតព្ពោ អនេកធា.

ឯវំ សន្តេបិ យស្មា ‘‘និរុត្តិបិដកំ នាម បភិន្នបដិសម្ភិទេន មហាខីណាសវេន មហាកច្ចាយនេន កត’’ន្តិ លោកេ បសិទ្ធំ, តស្មា ឥទំ ឋានំ បុនប្បុនំ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. កិញ្ចាបេត្ថ ថេរេ គារវេន ឯវំ វុត្តំ, តថាបិ បាឡិនយំ គរុំ កត្វា ទិដ្ឋេនេកវចននយេន អទិដ្ឋោ ពហុវចននយោ ឆឌ្ឌេតព្ពោ. ឯវំ សតិ និគ្គហីតន្តេសុ នយោ សោភនោ ភវតិ. អយំ បន អម្ហាកំ រុចិ –

‘‘ភវំ ករំ អរហំ សំ, មហំ’’ ឥតិ បទានិ តុ;

វិសទិសានិ សម្ភោន្តិ, អញ្ញមញ្ញន្តិ លក្ខយេ.

‘‘គច្ឆំ ចរំ ទទំ តិដ្ឋំ, ចិន្តយំ ភាវយំ វទំ;

ជានំ បស្ស’’ន្តិអាទីនិ, សទិសានិ ភវន្តិ ហិ.

តត្រ ‘‘ជាន’’ន្តិអាទីនិ, កត្ថចិ បរិវត្តរេ;

វិភត្តិលិង្គវចន-វសេនាតិ វិភាវយេ.

តត្រ តាវ ភវន្តសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា វុច្ចតិ – ភវំសទ្ទោ ហិ ‘‘វឌ្ឍន្តោ, ហោន្តោ’’តិ អត្ថេបិ វទតិ. តេសំ វសេន អយំ នាមិកបទមាលា.

ភវំ, ភវន្តោ, ភវន្តា. ភវន្តំ, ភវន្តេ. ភវន្តេន, ភវន្តេហិ, ភវន្តេភិ. ភវន្តស្ស, ភវន្តានំ. ភវន្តា, ភវន្តស្មា, ភវន្តម្ហា, ភវន្តេហិ, ភវន្តេភិ. ភវន្តស្ស, ភវន្តានំ. ភវន្តេ, ភវន្តស្មិំ, ភវន្តម្ហិ, ភវន្តេសុ. ហេ ភវន្ត, ហេ ភវន្តា.

តត្ថ ‘‘ភវំ, ភវន្តោ’’តិអាទីនំ ‘‘វឌ្ឍន្តោហោន្តោ’’តិអាទិនា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ‘‘សុវិជានោ ភវំ ហោតិ. ធម្មកាមោ ភវំ ហោតិ. រាជា ភវន្តោ នានាសម្បត្តីហិ មោទតិ. កុឡីរទហោ គង្គាយ ឯកាពទ្ធោ, គង្គាយ បូរណកាលេ គង្គោទកេន បូរតិ, ឧទកេ មន្ទី ភវន្តេ ទហតោ ឧទកំ គង្គាយ ឱតរតី’’តិ បយោគា ភវន្តិ, តស្មា អយំ នាមិកបទមាលា សារតោ បច្ចេតព្ពា. ឯត្ថ ភវំសទ្ទមត្តំ វជ្ជេត្វា គច្ឆមានចរមានសទ្ទាទីសុ វិយ ភវន្តសទ្ទេ ‘‘ភវន្តោ, ភវន្តា’’តិ បុរិសនយោបិ លព្ភតិ, នបុំសកលិង្គេ វត្តព្ពេ ‘‘ភវន្តំ, ភវន្តានី’’តិ ចិត្តនយោបិ លព្ភតិ. ឯវំ វឌ្ឍនភវនត្ថវាចកស្ស ភវន្តសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា វេទិតព្ពា.

អយញ្ច វិសេសោ ‘‘ភវន្តោ’’តិ បទំ វឌ្ឍនភវនត្ថតោ អញ្ញត្ថេ វត្តមានំ ពហុវចនមេវ ហោតិ, យថា ‘‘ភវន្តោ អាគច្ឆន្តី’’តិ. វឌ្ឍនភវនត្ថេសុ វត្តមានំ ឯកវចនមេវ. អត្រិមេ បយោគា ‘‘អនុបុព្ពេន ភវន្តោ វិញ្ញុតំ បាបុណាតិ. សមណេន នាម ឦទិសេសុ កម្មេសុ អព្យាវដេន ភវិតព្ពំ, ឯវំ ភវន្តោ ហិ សមណោ សុសមណោ អស្សា’’តិ. ‘‘ភវំ’’ ឥតិ បទំ បន ឧភយត្ថាបិ ឯកវចនមេវ, តស្មា ឥទានិ ‘‘ភវំ អានន្ទោ. ភវន្តោ អាគច្ឆន្តិ, អប្បសទ្ទា ភវន្តោ ហោន្តុ, មា ភោន្តោ សទ្ទមកត្ថា’’តិ ឯវមាទិបយោគទស្សនវសេន វោហារវិសេសេ បវត្តំ អញ្ញំ អត្ថំ បដិច្ច អបរាបិ នាមិកបទមាលា វុច្ចតេ –

ភវំ, ភវន្តោ, ភោន្តោ. ភវន្តំ, ភវន្តេ. ភវតា, ភោតា, ភវន្តេន, ភវន្តេហិ, ភវន្តេភិ. ភវតោ, ភោតោ, ភវន្តស្ស, ភវន្តានំ, ភវតំ. ភវតា, ភោតា, ភវន្តេហិ, ភវន្តេភិ. ភវតោ, ភោតោ, ភវន្តស្ស, ភវន្តានំ, ភវតំ. ភវតិ, ភវន្តេ, ភវន្តស្មិំ, ភវន្តម្ហិ, ភវន្តេសុ. ភោ, ភវន្តោ, ភោន្តោ ឥតិ.

ឯត្ថ បន ‘‘ភោ’’ឥច្ចាទីនិ តីណិ បទានិ យស្មា វោហារវិសេសបវត្តានិ អាលបនបទានិ ហោន្តិ, តស្មា ‘‘អាវុសោ, ភន្តេ’’តិ បទានិ វិយ ភោសទ្ទាទិឧបបទវន្តានិ ន ភវន្តិ, ‘‘ភោ បុរិស, ភវន្តោ ព្រាហ្មណា, ភោន្តោ សមណា, ភោ រាជ’’ឥច្ចាទីសុ ហិ បុរិសសទ្ទាទយោយេវ ភោសទ្ទាទិ ឧបបទវន្តោ ភវន្តិ. ឥធ ច ‘‘ភវំ អានន្ទោ’’តិ ឯត្ថ ភវំសទ្ទេន សមានត្ថានិ ‘‘ភោ, ភវន្តោ, ភោន្តោ’’តិ បទានិ វុត្តានិ, ន បន ‘‘ធម្មកាមោ ភវំ ហោតី’’តិ ឯត្ថ ភវំសទ្ទេន សមានត្ថានិ. បឋមស្មិញ្ហិ នយេ វឌ្ឍនត្ថវសេន ‘‘ភោ ភវន្ត, ភវន្តោ ភវន្តា, ភោន្តោ ភវន្តា’’តិ ភោសទ្ទាទយោ អាលបនបទានំ ឧបបទានិ ភវន្តិ, ន ទុតិយស្មិំ នយេ. អាមេឌិតវសេន បន ‘‘ភោ ភោ, ភវន្តោ ភវន្តោ, ភោន្តោ ភោន្តោ’’តិ បទានិ ភវន្តិ យថា ‘‘ភន្តេ ភន្តេ’’តិ.

អត្រិទំ ភូធាតុវសេន សង្ខេបតោ បាឡិនិទស្សនំ – កស្មា ភវំ វិជ្ជនមរញ្ញនិស្សិតោ. កថំ បនាហំ ភោ តំ ភវន្តំ គោតមំ ជានិស្សាមិ. ឯវំ ភោតិ ខោ អម្ពដ្ឋោ មាណវោ ព្រាហ្មណស្ស បោក្ខរសាតិស្ស បដិស្សុត្វា. មា ភវន្តោ ឯវំ អវចុត្ថ. ឥមំ ភោន្តោ និសាមេថ. ឯវំ ភោ បុរិស ជានាហិ, បាបធម្មា អសញ្ញតា ឥច្ចេវមាទិ. ឯត្ថ ‘‘ភវំ’’ឥច្ចាទីនិ ភូធាតុមយានិ នាមបទានីតិ វេទិតព្ពានិ.

អបិច តេសុ ‘‘ភោ, ភវន្តោ, ភោន្តោ’’តិ ឥមានិ និបាតបទានិបិ ហោន្តីតិ វវត្ថបេតព្ពំ. ‘‘ភោ បុរិសា’’តិអាទីសុ តេសំ និបាតានិបាតភាវេ វិវាទោ ន ករណីយោ. កច្ចាយនស្មិញ្ហិ ‘‘ភោ គេ តូ’’តិ វុត្តំ. អញ្ញត្ថ បន ‘‘អាមន្តនត្ថេ និបាតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តថា ហិ និរុត្តិមញ្ជូសាយំ វុត្តំ ‘‘ភោតិទំ អាមន្តនត្ថេ និបាតោ. សោ ន កេវលំ ឯកវចនមេវ ហោតិ, អថ ខោ ពហុវចនម្បិ ហោតីតិ ‘ភោ បុរិសា’តិ ពហុវចនប្បយោគោបិ គហិតោ. ‘ភវន្តោ’តិ បទំ បន ពហុវចនមេវ ហោតីតិ ‘បុរិសា’តិ បុន វុត្ត’’ន្តិ. បាឡិយញ្ហិ អដ្ឋកថាសុ ច និបាតភូតោ ភោសទ្ទោ ឯកវចនពហុវចនវសេន ទ្វិធា ទិស្សតិ, ឥតរេ បន ពហុវចនវសេនេវ ទិស្សន្តិ. តេសំ តុ និបាតបទត្តេ រូបនិប្ផាទនកិច្ចំ នត្ថិ. តេសុ ភោសទ្ទស្ស និបាតបទត្តា អាហច្ចភាសិតេ និជ្ជីវាលបនេ ឥត្ថិលិង្គវិសយោ ‘‘ឧម្មុជ្ជ ភោ បុថុសិលេ, បរិប្លវ ភោ បុថុសិលេ’’តិ បយោគោបិ ទិស្សតិ. អត្រិមា ភោសទ្ទស្ស បវត្តិបរិទីបនី គាថាយោ –

‘‘ឥតោ ភោ សុគតិំ គច្ឆ, មនុស្សានំ សហព្យតំ’’;

ឯវមាទីសុ ភោសទ្ទោ, ឯកវចនកោ មតោ.

‘‘បស្សថ ភោ ឥមំ កុល-បុត្ត’’មិច្ចេវមាទិសុ;

ពហុវចនកោ ឯសោ, ភោសទ្ទោតិ វិភាវយេ.

បុគ្គលាលបនេ ចេវ, ធម្មស្សាលបនេបិ ច;

និជ្ជីវាលបនេ ចាតិ, ភោសទ្ទោ តីសុ ទិស្សតិ.

តត្រ ធម្មាលបនម្ហិ, ឯកវចោវ លព្ភតិ;

ឥតរេសុ សិយា ទេក-វចោ ពហុវចោបិ ច.

និច្ឆិតព្ពំ គុណីបទំ, ធម្មស្សាលបនេ ធុវំ;

‘‘អច្ឆរិយំ វត ភោ’’តិ, ឥទមេត្ថ និទស្សនំ.

ឥច្ឆិតព្ពំ គុណីបទំ, បុគ្គលាលបនេ បន;

‘‘ឯវំ ភោ បុរិស ជានាហិ’’, ឥទមេត្ថ និទស្សនំ.

គុណីបទំ អសន្តម្បិ, បុគ្គលាលបនម្ហិ តុ;

អជ្ឈាហរិត្វា បាវទេ, អត្ថំ ‘‘ភោ ឯហិ’’អាទិសុ.

ឃដាទីនំ អាលបនំ, និជ្ជីវាលបនំ ភវេ;

ជីវំវ លោកិយា លោកេ, អាលបន្តិ កទាចិ តុ.

និជ្ជីវាលបនំ អប្បំ, អត្ថវិញ្ញាបនេ សិយា;

‘‘ឧម្មុជ្ជ ភោ បុថុសិលេ’’, ឥតិ បាឡិ និទស្សនំ.

ឯត្ថ លិង្គវិបល្លាសំ, កេចិ ឥច្ឆន្តិ បណ្ឌិតា;

តេសំ មតេន ភោតីតិ, លិង្គំ វិបរិណាមយេ.

អថ វា បន ភោសទ្ទោ, និបាតោ សោបទំ វិយ;

តស្មា វិរោធតា នាស្ស, តិលិង្គេ វចនទ្វយេ.

ឯវំ សន្តេបិ ភោសទ្ទោ, ទ្វិលិង្គេយេវ បាយតោ;

យស្មា ទិដ្ឋោ តតោ វិញ្ញូ, ទ្វិលិង្គេយេវ តំ វទេ.

ឥត្ថិលិង្គម្ហិ សម្បត្តេ, ‘‘ភោ’’តិ ឥតិ បយោជយេ;

ឯវំវិធំ បយោគញ្ហិ, សុប្បយោគំ ពុធាព្រវុំ.

យជ្ជេវំ ទុប្បយោគំវ, សិយា តុម្ហេហិ ទស្សិតំ;

‘‘ឧម្មុជ្ជ ភោ បុថុសិលេ’’, ឥច្ចាហច្ចបទន្តិ ចេ.

ទុប្បយោគំ ន តំ យស្មា, វោហារកុសលេន វេ;

ជិនេន ភាសិតេ ធម្មេ, ទុប្បយោគា ន វិជ្ជរេ.

ឥត្ថិលិង្គស្ស វិសយេ, ភោតិសទ្ទប្បយោជនំ;

កវីនំ បេមនីយន្តិ, មយា ឯវមុទីរិតំ.

ឯវំ ភវន្តសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា បាឡិនយានុរូបំ ទ្វិធា វិភត្តា វឌ្ឍនភវនត្ថតទញ្ញត្ថវសេន.

ករោន្តសទ្ទស្ស បន –

ករំ, ករោន្តោ, ករោន្តា. ករោន្តំ, ករោន្តេ. ករោតា, ករោន្តេន, ករោន្តេហិ, ករោន្តេភិ. ករោតោ, ករោន្តស្ស, ករោន្តានំ, ករោតំ. ករោតា, ករោន្តា, ករោន្តស្មា, ករោន្តម្ហា, ករោន្តេហិ, ករោន្តេភិ. ករោតោ, ករោន្តស្ស, ករោន្តានំ, ករោតំ. ករោន្តេ, ករោន្តស្មិំ, ករោន្តម្ហិ, ករោន្តេសុ. ភោ ករោន្ត, ភវន្តោ ករោន្តាតិ រូបានិ ភវន្តិ.

‘‘ករោតោ ន ករិយតិ បាប’’ន្តិ ឥទមេត្ថ ករោតោសទ្ទស្ស អត្ថិតានិទស្សនំ. ឥត្ថិលិង្គេ វត្តព្ពេ ‘‘ករោន្តី, ករោន្តិយោ’’តិអាទិនា យោជេតព្ពានិ, នបុំសកលិង្គេ វត្តព្ពេ ‘‘ករោន្តំ, ករោន្តានី’’តិអាទិនា យោជេតព្ពានិ.

អរហន្តសទ្ទស្ស –

អរហំ, អរហន្តោ. អរហន្តំ, អរហន្តេ. អរហតា, អរហន្តេន, អរហន្តេហិ, អរហន្តេភិ. អរហតោ, អរហន្តស្ស, អរហន្តានំ, អរហតំ. អរហតា, អរហន្តា, អរហន្តស្មា, អរហន្តម្ហា, អរហន្តេហិ, អរហន្តេភិ. អរហតោ, អរហន្តស្ស, អរហន្តានំ, អរហតំ. អរហន្តេ, អរហន្តស្មិំ, អរហន្តម្ហិ, អរហន្តេសុ. ភោ អរហន្ត, ភវន្តោ អរហន្តោ ឥតិ រូបានិ ភវន្តិ.

អយំ គុណវាចកស្ស អរហន្តសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា. ‘‘អរហា, អរហន្តោ, អរហន្តា’’ឥតិ ច. ឯតញ្ហិ រូបំ សមន្តបាសាទិកាយំ មនុស្សវិគ្គហដ្ឋានេ ទិស្សតិ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មបាឡិយំ បន ‘‘មយញ្ចម្ហា អនរហន្តោ’’តិ បទំ ទិស្សតិ. អរហន្តំ, អរហន្តេ. អរហតា, សេសំ វិត្ថារេតព្ពំ. អយំ បណ្ណត្តិវាចកស្ស អរហន្តសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា.

តថា ហិ ‘‘អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. អរហំ សុគតោ លោកេ. អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា’’តិអាទីសុ អរហំសទ្ទាទយោ គុណវាចកា. ‘‘អរហា អហោសិ. អហញ្ហិ អរហា លោកេ. ឯកោ អរហា, ឯកសដ្ឋិ អរហន្តោ លោកេ អហេសុំ.

គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, និន្នេ វា យទិ វា ថលេ;

យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យកំ.

មយញ្ចម្ហា អនរហន្តោ’’តិអាទីសុ អរហាសទ្ទាទយោ បណ្ណត្តិវាចកាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឥធ ឥត្ថិនបុំសកលិង្គវសេន វិសុំ វត្តព្ពនយោ អប្បសិទ្ធោ. យទិ ឯវំ អាសវក្ខយំ បត្តា ឥត្ថី កថំ វត្តព្ពា, អាសវក្ខយំ បត្តំ ចិត្តំ កថំ វត្តព្ពន្តិ? ឥត្ថី តាវ ‘‘យំ ឥត្ថី អរហំ អស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ វចនតោ ‘‘អរហ’’ន្តិ វត្តព្ពា គុណវសេន, បណ្ណត្តិវសេន បន ‘‘ឥត្ថី អរហា អហោសី’’តិ វត្តព្ពា. ចិត្តំ បន គុណវសេនេវ ‘‘អរហំ ចិត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ.

សន្តសទ្ទស្ស –

សំ, សន្តោ, សន្តោ, សន្តា. សំ, សន្តំ, សន្តេ. សតា, សន្តេន, សន្តេហិ, សន្តេភិ, សព្ភិ. សតោ, សន្តស្ស, សន្តានំ, សតំ, សតានំ. សតា, សន្តា, សន្តស្មា, សន្តម្ហា, សន្តេហិ, សន្តេភិ, សព្ភិ. សតោ, សន្តស្ស, សន្តានំ, សតំ, សតានំ. សតិ, សន្តេ, សន្តស្មិំ, សន្តម្ហិ, សន្តេសុ. ភោ សន្ត, ភវន្តោ សន្តោតិ រូបានិ ភវន្តិ.

ឯត្ថ បន ‘‘អទ្ធា ហិ តាត សតនេស ធម្មោ’’តិ ជយទ្ទិសជាតកបាឡិទស្សនតោ ‘‘សតាន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ហិ សតនេសាតិ សតានំ ឯសាតិ ឆេទោ, រស្សត្តនិគ្គហីតសរលោបវសេន ច រូបនិដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ តទដ្ឋកថាយំ ‘‘អទ្ធា ឯកំសេន ឯស តាត សតានំ បណ្ឌិតានំ ធម្មោ សភាវោ’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. អយំ យេ លោកេ ‘‘សប្បុរិសា’’តិ ច ‘‘អរិយា’’តិ ច ‘‘បណ្ឌិតា’’តិ ច វុច្ចន្តិ, តេសំ វាចកស្ស សន្តសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា. តប្បដិសេធស្ស បន អសំ, អសន្តោ, កត្ថចិ អសន្តា ឥច្ចបិ. តថា ហិ ‘‘អសន្តា កិរ មំ ជម្មា, តាត តាតាតិ ភាសរេ’’តិ បាឡិ ទិស្សតិ. ‘‘អសំ, អសន្តំ, អសន្តេ. អសតា’’តិអាទិនា យោជេតព្ពា. ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘សន្តោ, អសន្តោ’’តិមានិ ពហុវចនកានិយេវ ភវន្តិ, ន កត្ថចិបិ ឯកវចនកានិ. កស្មា? បណ្ណត្តិវាចកត្តា. អញ្ញត្រ បន ‘‘សន្តោ, ទន្តោ’’តិអាទីសុ ឯកវចនានិយេវ ឋបេត្វា វិជ្ជមានត្ថវាចកសន្តោសទ្ទំ, កស្មា? អបណ្ណត្តិវាចកត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទានិ បណ្ណត្តិវាចកានំ តេសំ កានិចិ បយោគានិ កថយាម –

សមេតិ អសតា អសំ. យំ យញ្ហិ រាជ ភជតិ, សន្តំ វា យទិ វា អសំ. ន សា សភា យត្ថ ន សន្តិ សន្តោ. អសន្តោ និរយំ យន្តិ, សន្តោ សគ្គបរាយណា. អសន្តេ នោបសេវេយ្យ, សន្តេ សេវេយ្យ បណ្ឌិតោ. សព្ភិរេវ សមាសេថ. សតំ ធម្មោ ឥច្ចេវមាទីនិ ភវន្តិ.

យោ បនម្ហេហិ បទមាលាយំ ‘‘សព្ភី’’តិ អយំ សទ្ទោ តតិយាបញ្ចមីពហុវចនវសេន យោជិតោ, សោ ច ខោ សន្តឥតិ អការន្តបកតិវសេន, អញ្ញត្ថ បន ‘‘សព្ភី’’តិ ឥការន្តបកតិវសេន យោជេតព្ពោ. តថា ហិ សព្ភីតិ សប្បុរិសោ និព្ពានញ្ច, សុន្ទរាធិវចនំ វា ឯតំ សព្ភីតិ. សព្ពោ ចាយមត្ថោ សាដ្ឋកថាយ ‘‘ពហុម្បេតំ អសព្ភិ ជាតវេទា’’តិ ឥមាយ បាឡិយា ‘‘សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តី’’តិ ឥមាយ ច ទីបេតព្ពោ.

អាលបនេ ច បច្ចត្តេ, តតិយាបញ្ចមីសុ ច;

សមាសម្ហិ ច យោជេយ្យ, សព្ភិសទ្ទំ សុមេធសោ.

អត្រាយំ យោជនា – ភោ សព្ភិ តិដ្ឋ, សព្ភិ តិដ្ឋតិ, សព្ភិ សហ គច្ឆតិ, សព្ភិ អបេហិ, អសព្ភិរូបោ បុរិសោ. យស្មា បនាយំ សាសនានុកូលា, តស្មា ឥមិស្សា តទនុកូលត្តំ ទស្សេតុំ ឥធ សាសនតោ បយោគេ ទស្សេស្សាម អតក្កាវចរេ វិចិត្តេ សុគតបាឡិនយេ សោតូនំ វិសារទមតិបដិលាភត្ថំ. តំ យថា? ពហុម្បេតំ អសព្ភិ ជាតវេទ, យំ តំ វាលធិនា’ភិបូជយាម. សព្ភិ កុព្ពេថ សន្ថវំ. យំ សាលវនស្មិំ សេនកោ, បាបកម្មមករិ អសព្ភិរូបំ. អាពាធោយំ អសព្ភិរូបោ. អសម្មោទកោ ថទ្ធោ អសព្ភិរូបោ’’តិ. តត្ថ អាលបនវចនេ ទិដ្ឋេយេវ បច្ចត្តវចនំ បាឡិយំ សរូបតោ អនាគតម្បិ ទិដ្ឋមេវ ហោតិ. តថា ករណវចនេ ទិដ្ឋេយេវ និស្សក្កវចនម្បិ ទិដ្ឋមេវ ហោតិ. សមាសេ សទ្ទរូបេ ទិដ្ឋេយេវ ព្យាសេ សទ្ទរូបំ យថាសម្ភវំ ទិដ្ឋមេវ ហោតិ ឋបេត្វា ‘‘ហេតុសត្ថារទស្សន’’ន្តិអាទីនិ. តត្ថ ច និព្ពានវាចកោ ចេ, សព្ភិសទ្ទោ ឥត្ថិលិង្គោ សន្តិវិសុទ្ធិ និព្ពុតិសទ្ទា វិយ, សោ ច យមកមហាថេរមតេ រត្តិនយេន យោជេតព្ពោ. សព្ពេសមិការន្តិត្ថិលិង្គានំ សាធារណោ ហិ សោ នយោ. សុន្ទរត្ថវាចកោ ចេ, អគ្គិ រត្តិ អដ្ឋិនយេហិ យោជេតព្ពោ វាច្ចលិង្គត្តា. ‘‘សព្ភិធម្មភូតំ និព្ពាន’’ន្តិ ឯត្ថ ហិ សុន្ទរធម្មភូតំ និព្ពានន្តិ អត្ថោ. ឯវំ បាឡិនយវសេន អាលបនាទីសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ សព្ភិសទ្ទស្ស បវត្តិំ ញត្វា បុន អដ្ឋកថានយវសេនបិ តប្បវត្តិ វេទិតព្ពា. កថំ? យស្មា សគាថាវគ្គស្ស អដ្ឋកថាយំ ‘‘សន្តោ ‘សព្ភីហិ សទ្ធិំ សតំ ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតី’តិ បវេទយន្តី’’តិ ឥមស្មិំ បទេសេ ‘‘សព្ភីហី’’តិ ហិវចនវសេន សទ្ទរចនាវិសេសោ អដ្ឋកថាចរិយេហិ ទស្សិតោ, តស្មា សព្ភិសទ្ទោ សព្ពេសុបិ វិភត្តិវចនេសុ យោជេតព្ពោ. អត្រិទំ វទាម –

គរូ ‘‘សព្ភីហិ សទ្ធិ’’ន្តិ, អត្ថំ ភាសិំសុ បាឡិយា;

យតោ តតោ សព្ភិសទ្ទំ, ធីរោ សព្ពត្ថ យោជយេ.

‘‘អសព្ភិរូបោ’’ឥតិបិ, សមាសវិសយេ សុតំ;

យស្មា តស្មា សព្ភិសទ្ទំ, វិញ្ញូ សព្ពធិ យោជយេ.

‘‘ឱវទេយ្យានុសាសេយ្យ, អសព្ភា ច និវារយេ’’តិ ឯត្ថ បន ‘‘អសព្ភា’’តិបទំ វិចិត្រវុត្តីសុ តទ្ធិតបច្ចយេសុ ណ្យបច្ចយវសេន និប្ផត្តិមុបាគតន្តិ វេទិតព្ពំ. កថំ? យេភុយ្យេន អសព្ភីសុ ភវំ អសព្ភំ. កិំ តំ? អកុសលំ, តតោ អសព្ភា អកុសលធម្មា និវារយេ ច, កុសលធម្មេ បតិដ្ឋបេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘អម្ហេ អសព្ភាហិ វាចាហិ វិក្កោសមានា តិព្ពាហិ សត្តីហិ ហនិស្សន្តី’’តិ ឯត្ថ តុ អសព្ភីនំ ឯតាតិ អសព្ភា, ន វា សព្ភីនំ ឯតាតិបិ អសព្ភាតិ និព្ពចនំ, ណ្យបច្ចយវសេន ច បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. យា ច បនេត្ថ អម្ហេហិ សន្តសទ្ទស្ស ‘‘សំ, សន្តោ. សំ, សន្តំ, សន្តេ’’តិអាទិនា បទមាលា ទស្សិតា, តត្ថ ‘‘សមេតិ អសតា អស’’ន្តិ បាឡិយំ ‘‘អស’’ន្តិ បទេ ទិដ្ឋេយេវ ‘‘ស’’ន្តិ បទំ បាឡិយំ អនាគតម្បិ ទិដ្ឋមេវ ហោតិ យុគឡភាវេន វិជ្ជមានតារហត្តា. ឯវំ ទិដ្ឋេន អទិដ្ឋស្ស គហណំ វេទិតព្ពំ. អថ វា ‘‘អស’’ន្តិ ឯត្ថ ន សំ អសន្តិ សមាសវិគ្គហវសេនាធិគន្តព្ពត្តា ‘‘ស’’មិតិ បទំ ទិដ្ឋមេវ ហោតិ. ឯវមញ្ញត្រាបិ នយោ. តត្រ សន្តិ សប្បុរិសោ. អសន្តិ អសប្បុរិសោ. ឥត្ថិលិង្គេវត្តព្ពេ ‘‘អសតី, អសា’’តិ រូបានិ ភវន្តិ. ‘‘អសតី, អសតី, អសតិយោ, អសា. អសតិំ, អសតី, អសតិយោ. អសាយ, អសតិយា, អសតីហិ, អសតីភិ. អសតិយា, អសតីន’’ន្តិ វក្ខមាន ឥត្ថិនយេន នាមិកបទមាលា យោជេតព្ពា.

ឯត្ថ បន ‘‘អសា លោកិត្ថិយោ នាម, វេលា តាសំ ន វិជ្ជតិ. មា ច វសំ អសតីនំ និគច្ឆេ’’តិអាទីនិ ទស្សេតព្ពានិ. អសាតិ ចេត្ថ អសតីតិ ច សមានត្ថា, អសន្តជាតិកាតិ ហិ តេសំ អត្ថោ. យស្មា បន ជាតកដ្ឋកថាយំ ‘‘អសាតិ អសតិយោ លាមិកា, អថ វា សាតំ វុច្ចតិ សុខំ, តំ តាសុ នត្ថិ, អត្តនិ បដិពទ្ធចិត្តានំ អសាតមេវ ទេន្តីតិបិ អសា, ទុក្ខា, ទុក្ខវត្ថុភូតាតិ អត្ថោ’’តិ អត្ថំ សំវណ្ណេសុំ, តស្មា សាតំ នត្ថិ ឯតិស្សន្តិ អសាតិ អត្ថេ ‘‘អសា’’តិ បទស្ស យថា រិត្តោ អស្សាទោ ឯត្ថាតិ រិត្តស្សន្តិបទស្ស លុត្តុត្តរក្ខរស្ស ‘‘រិត្តស្សំ, រិត្តស្សានិ. រិត្តស្ស’’ន្តិ ចិត្តនយេន នាមិកបទមាលា យោជេតព្ពា, តថា ‘‘អសា, អសា, អសាយោ. អសំ, អសា, អសាយោ. អសាយា’’តិ កញ្ញានយេន យោជេតព្ពា.

ឯត្ថ ច យោ អម្ហេហិ ‘‘សន្តោ’’ឥតិ សទ្ទោ ទស្សិតោ. សោ កត្ថចិ ឯកវចនពហុវចនភាវេន សំវិជ្ជមានសទ្ទស្សត្ថម្បិ វទតិ, តស្ស វសេន អយំ នាមិកបទមាលា –

សន្តោ, សន្តោ, សន្តា. សន្តំ, សន្តេ. សតា, សន្តេន, សន្តេហិ, សន្តេភិ. សតោ, សន្តស្ស, សតំ, សន្តានំ. សតា, សន្តា, សន្តស្មា, សន្តម្ហា, សន្តេហិ, សន្តេភិ. សតោ, សន្តស្ស, សតំ, សន្តានំ. សតិ, សន្តេ, សន្តស្មិំ, សន្តម្ហិ, សន្តេសុ. ភោ សន្ត, ភវន្តោ សន្តោ, ភវន្តោ សន្តា.

ឯត្ថ បន ‘‘អយំ ខោ ភិក្ខវេ អដ្ឋមោ ភទ្ទោ អស្សាជានីយោ សន្តោ សំវិជ្ជមានោ លោកស្មិំ. ចត្តារោមេ ភិក្ខវេ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. អសតា តុច្ឆា មុសា អភូតេន អព្ភាចិក្ខន្តិ. ភវេ ខោ សតិ ជាតិ ហោតិ’’ឥច្ចេវមាទីនិ បយោគានិ ភវន្តិ. ‘‘សង្ខារេសុ ខោ សតិ វិញ្ញាណំ ហោតី’’តិអាទីសុ បន សតិសទ្ទោ វចនវិបល្លាសវសេន ឋិតោតិ គហេតព្ពោ.

តត្រ ឯកវចនពហុវចនវសេន ទ្វិធា ឋិតេសុ សន្តោសទ្ទេសុ ពហុវចនសន្តោសទ្ទំ ឋបេត្វា សេសា សមានសទ្ទស្សត្ថម្បិ វទន្តិ, តស្មា ‘‘សន្តោតិ សមានោ, សន្តាតិ សមានា’’តិអាទិនា អត្ថោ កថេតព្ពោ. សមានោតិ ឥមស្ស ច ‘‘ហោន្តោ’’តិ អត្ថោ ‘‘បហុ សមានោ វិបុលត្ថចិន្តី, កិំ ការណា មេ ន ករោសិ ទុក្ខ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. បយោគានិ បន –

‘‘យោ មាតរំ បិតរំ វា, ជិណ្ណកំ គតយោព្ពនំ;

បហុ សន្តោ ន ភរតិ, តំ បរាភវតោ មុខំ.

ឥធេវ តិដ្ឋមានស្ស, ទេវភូតស្ស មេ សតោ;

បុនរាយុ ច មេ លទ្ធោ, ឯវំ ជានាហិ មារិសា’’តិ

ឯវមាទីនិ ភវន្តិ.

អបិច សន្តោសទ្ទោ យស្មា ‘‘កិលន្តោ’’តិ ច ‘‘ឧបសន្តោ’’តិ ច ‘‘និរុទ្ធោ’’តិ ច អត្ថំ វទតិ, តស្មា តេសំ វសេន សន្តសទ្ទស្ស ‘‘សន្តោ, សន្តា. សន្តំ, សន្តេ. សន្តេនា’’តិ បុរិសនយេន នាមិកបទមាលា វេទិតព្ពា. ឯត្ថ ច ‘‘សន្តោ តសិតោ. ទីឃំ សន្តស្ស យោជនំ. សន្តោ ទន្តោ និយតោ ព្រហ្មចារី. សន្តោ និរុទ្ធោ អត្ថង្គតោ អព្ភត្ថង្គតោ’’តិអាទីនិ បយោគានិ. នបុំសកលិង្គេ វត្តព្ពេ ‘‘សន្តំ, សន្តានី’’តិ ចិត្តនយេន នាមិកបទមាលា. សា ច ‘‘សំវិជ្ជមានំ សមានំ កិលន្តំ ឧបសន្តំ និរុទ្ធ’’មិតិ អត្ថទីបកាបទវតីតិ វេទិតព្ពា. អថ វា ‘‘ឧបាទានេ ខោ សតិ ភវោ ហោតី’’តិអាទីសុ នបុំសកប្បយោគទស្សនតោ សន្តសទ្ទស្ស សំវិជ្ជមានសទ្ទត្ថវាចកត្តេ តតិយាបញ្ចមីចតុត្ថីឆដ្ឋីសត្តមីឋានេ ‘‘សតា, សតោ, សតំ, សតី’’តិ បទានិ អធិកានិ វត្តព្ពានិ, សេសានិ ចិត្តនយេន ញេយ្យានិ. ឥត្ថិលិង្គេ បន វត្តព្ពេ ‘‘សន្តា, សន្តា, សន្តាយោ. សន្តំ, សន្តា, សន្តាយោ. សន្តាយា’’តិ កញ្ញានយេន ច, សន្តី, សន្តី, សន្តិយោ. សន្តិំ, សន្តី, សន្តិយោ. សន្តិយា’’តិ ឥត្ថិនយេន ច នាមិកបទមាលា យោជេតព្ពា. ឯតាសុ បឋមា ‘‘សំវិជ្ជមានា កិលន្តា ឧបសន្តា និរុទ្ធា’’តិ អត្ថទីបកាបទវតី, ឯត្ថ បយោគា សុវិញ្ញេយ្យាវ. ទុតិយា បន ‘‘សំវិជ្ជមានា សមានា’’តិ អត្ថទីបកាបទវតី. តថា ហិ ‘‘សន្តី អាបត្តិ អាវិកាតព្ពា’’តិ ឯត្ថ សំវិជ្ជមានា ‘‘សន្តី’’តិ វុច្ចតិ.

‘‘យាយ មាតុ ភតោ បោសោ,

ឥមំ លោកំ អវេក្ខតិ;

តម្បិ បាណទទិំ សន្តិំ,

ហន្តិ កុទ្ធោ បុថុជ្ជនោ’’តិ

ឯត្ថ បន សមានា ‘‘សន្តី’’តិ វុច្ចតិ. អបរាបិ ឥត្ថិលិង្គេ វត្តព្ពេ បទមាលា វេទិតព្ពា. សន្តីសទ្ទស្ស ហិ សំវិជ្ជមានសទ្ទត្ថវាចកត្តេ ‘‘ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតី’’តិអាទិនា ឥត្ថិលិង្គប្បយោគទស្សនតោ សត្តមីឋានេ ‘‘សតិ, សតិយា, សតិយំ, សន្តិយា, សន្តិយំ, សន្តីសូ’’តិ រូបានិ វត្តព្ពានិ. សេសានិ ឥត្ថិនយេន ញេយ្យានិ. អយំ តតិយា, ឯត្ថ ច ‘‘អសន្តិយា អាបត្តិយា តុណ្ហី ភវិតព្ព’’ន្តិ បាឡិ ‘‘សន្តិយា’’ឥច្ចាទីនំ អត្ថិភាវេ និទស្សនំ. អបរោ នយោ – សតីសទ្ទស្ស ‘‘សមានា’’តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘យា ត្វំ វសសិ ជិណ្ណស្ស, ឯវំ ទហរិយា សតី’’តិ ច ‘‘យេ តំ ជិណ្ណស្ស បាទំសុ, ឯវំ ទហរិយំ សតិ’’ន្តិ ច បាឡិទស្សនតោ ‘‘សតី, សតី, សតិយោ. សតិំ, សតី, សតិយោ. សតិយា’’តិអាទីនិបិ រូបានិ យោជេតព្ពានិ, សំយោគេ នការលោបវសេន វា.

ឥទានិ ‘‘សន្តោ, សន្តា’’តិ បទទ្វយស្ស បយោគនិច្ឆយំ កថយាម បយោគេសុ សោតូនំ អសម្មូឡ្ហភាវាយ. តថា ហិ ‘‘សប្បុរិសា’’តិ វា ‘‘បណ្ឌិតា’’តិ វា ពហុវចនវសេន អត្ថំ វត្តុកាមេន ‘‘សន្តោ ទន្តោ’’តិ ឯវំ វុត្តឯកវចនសទិសំ ‘‘សន្តោ’’តិ ពហុវចនំ វត្តព្ពំ. ‘‘សំវិជ្ជមានោ’’តិ ឯកវចនវសេន អត្ថំ វត្តុកាមេន ‘‘សន្តោ’’តិ ឯកវចនំ វត្តព្ពំ. ‘‘សំវិជ្ជមានា’’តិ ពហុវចនវសេន អត្ថំ វត្តុកាមេន ‘‘សន្តោ សប្បុរិសា’’តិ, ‘‘សន្តោ សំវិជ្ជមានា’’តិ ច ឯវំ វុត្តពហុវចនសទិសំ ‘‘សន្តោ’’តិ វា ‘‘សន្តា’’តិ វា ពហុវចនំ វត្តព្ពំ, ‘‘កិលន្តោ’’តិ វា ‘‘សមានោ’’តិ វា ‘‘ឧបសន្តោ’’តិ វា ‘‘និរុទ្ធោ’’តិ វា ឯកវចនវសេន អត្ថំ វត្តុកាមេន ‘‘សន្តោ សប្បុរិសា’’តិ ឯវំ វុត្តពហុវចនសទិសំ ‘‘សន្តោ’’តិ ឯកវចនំ វត្តព្ពំ. តេយេវត្ថេ ពហុវចនវសេន វត្តុកាមេន បន ‘‘សន្តា សូនេហិ បាទេហិ, កោ នេ ហត្ថេ គហេស្សតី’’តិ ឯត្ថ វិយ ‘‘សន្តា’’តិ ពហុវចនំ វត្តព្ពំ. អយំ នីតិ សាធុកំ មនសិ កាតព្ពា. ឥទញ្ហិ មន្ទពុទ្ធីនំ សម្មោហដ្ឋានំ. អយម្បិ បនេត្ថ សង្គហោ វេទិតព្ពោ –

‘‘តិលិង្គត្ថេ ច ឯកត្ថេ, ពវ្ហត្ថេបិ ច ទិស្សតិ;

សត្តម្យន្តោ សតិសទ្ទោ, វិបល្លាសេ ពហុម្ហិ សោ’’តិ.

ឥទានិ មហន្តសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា វុច្ចតេ –

មហំ, មហា, មហន្តោ, មហន្តា. មហន្តំ, មហន្តេ. មហតា, មហន្តេន, មហន្តេហិ, មហន្តេភិ. មហតោ, មហន្តស្ស, មហន្តានំ, មហតំ. មហតា, មហន្តា, មហន្តស្មា, មហន្តម្ហា, មហន្តេហិ, មហន្តេភិ. មហតោ, មហន្តស្ស, មហន្តានំ, មហតំ. មហតិ, មហន្តេ, មហន្តស្មិំ, មហន្តម្ហិ, មហន្តេសុ. ភោ មហ, ភោ មហា, ភវន្តោ មហន្តោតិ អយមម្ហាកំ រុចិ.

ឯត្ថ ‘‘មហន្តោ, មហន្តា. មហន្តំ, មហន្តេ. មហន្តេនា’’តិ បុរិសនយោបិ លព្ភតិ, តស្មា ‘‘ភោ មហន្ត, ភវន្តោ មហន្តា’’តិ អាលបនបទានិ យោជេតព្ពានិ. នបុំសកលិង្គេ វត្តព្ពេ ‘‘មហន្តំ, មហន្តានី’’តិ ចិត្តនយោបិ លព្ភតិ. ឥត្ថិលិង្គេ វត្តព្ពេ ‘‘មហតី, មហតី, មហតិយោ. មហតិំ, មហតី, មហតិយោ. មហតិយា, មហតីហិ មហតីភី’’តិ ឥត្ថិនយោបិ លព្ភតិ. ‘‘មហតិយា ច យក្ខសេនាយា’’តិអាទីនេត្ថ និទស្សនបទានិ. អបរោបិ ‘‘មហន្តា, មហន្តា, មហន្តាយោ. មហន្ត’’ន្តិ កញ្ញានយោបិ លព្ភតិ, ‘‘មហន្តា និធិកុម្ភិយោ’’តិអាទីនេត្ថ និទស្សនបទានិ. កច្ចាយនេ បន ‘‘មហន្តី’’ឥតិ បទំ ទិដ្ឋំ. តំ ‘‘គុណវន្តី, កុលវន្តី’’ឥច្ចាទីនិ វិយ បាឡិយំ អប្បសិទ្ធត្តា វីមំសិតព្ពំ.

ននុ ភោ យស្មា សាសនេបិ ‘‘គច្ឆន្តី, ចរន្តី’’តិអាទីនិ ច ‘‘ឥទ្ធិមន្តី’’តិ ច បទំ ទិស្សតិ, តស្មា ‘‘មហន្តី, គុណវន្តី’’តិអាទីនិបិ ភវិតព្ពន្តិ? ន ភវិតព្ពំ តថារូបស្ស នយស្ស វសេន អគ្គហេតព្ពត្តា, ‘‘មហតី, គុណវតី’’ឥច្ចាទិនយស្សេវ ទស្សនតោ ច. តថា ហិ បាឡិយំ អដ្ឋកថាសុ ច ‘‘សេយ្យថាបិ នាម មហតី នង្គលសីសា, ឥត្ថី សិយា រូបវតី, សា ច សីលវតី សិយា. សតិមតី ចក្ខុមតី. ឥទ្ធិមតី បត្តិមតី’’តិ ច ‘‘មហតិំ សេនំ ទិស្វា មហោសធសេនា មន្ទា, អយំ អតិវិយ មហតី សេនា ទិស្សតី’’តិ ច អាទីនិ បយោគានិ ទិស្សន្តិ, ន ‘‘មហន្តី, រូបវន្តី’’ឥច្ចាទីនិ.

កេចិ បន ‘‘មហាឥតិ សទ្ទោ ព្យាសេ ន លព្ភតិ, សមាសេយេវ លព្ភតិ ‘មហាបុរិសោ’តិ ឯត្ថ វិយា’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ‘‘មហា តេ ឧបាសក បរិច្ចាគោ. មហា វតាយំ ភន្តេ ភូមិចាលោ. ឃោសោ ច វិបុលោ មហា. ពារាណសិរជ្ជំ នាម មហា. សេនា សាទិស្សតេ មហា’’តិ បយោគទស្សនតោ. ឯវំ ព្យាសេបិ លព្ភតីតិ វេទិតព្ពំ, តស្មា ‘‘មហំ, មហា, មហន្តោ, មហន្តា. ភោ មហន្ត, ភវន្តោ មហន្តា’’តិ បុល្លិង្គេ, ‘‘មហន្តំ, មហា, មហន្តានិ. ភោ មហន្ត, ភវន្តោ មហន្តានី’’តិ នបុំសកលិង្គេ, ‘‘មហន្តា, មហា, មហន្តា, មហន្តាយោ. ភោតិ មហន្តេ, ភោតិយោ មហន្តា, មហន្តាយោ’’តិ ឥត្ថិលិង្គេ សព្ពំ សម្បុណ្ណំ យោជេតព្ពំ. សមាសេ បន ‘‘មហាសត្តោ មហាឧបាសកោ មហាឧបាសិកា មហព្ពលោ មហាវនំ មហគ្គតំ មហប្ផលំ មហព្ភយ’’ន្តិអាទីនិ រូបានិ ភវន្តិ, តទ្ធិតេ ‘‘មហត្តនោ មហត្តំ មហន្តត្តំ មហន្តតា’’តិ រូបានិ ភវន្តិ. គច្ឆន្តសទ្ទស្ស បន ‘‘គច្ឆន្តោ គច្ឆន្តា’’តិ រូបានិ វត្វា សេសានិ មហន្តសទ្ទេ វុត្តនយេន វិត្ថារេត្វា នាមិកបទមាលា វេទិតព្ពា. តថា ‘‘គច្ឆន្តោ, គច្ឆន្តា’’តិ បុរិសនយោ ច ‘‘គច្ឆន្តំ, គច្ឆន្តានី’’តិ ចិត្តនយោ ច ‘‘គច្ឆន្តី, គច្ឆន្តី, គច្ឆន្តិយោ’’តិ ឥត្ថិនយោ ច គហេតព្ពោ. ឯវំ លិង្គត្តយវសេន ‘‘ចរំ ចរន្តោ ចរន្តំ ចរន្តី, ទទំ ទទន្តោ ទទន្តំ ទទន្តី’’តិអាទីនំ អនេកបទសហស្សានំ នាមិកបទមាលា វិត្ថារេតព្ពា.

យេ បនាចរិយា ‘‘គច្ឆន្តោ’’តិអាទីនំ បច្ចត្តាលបនពហុវចនត្តញ្ច ‘‘គច្ឆំ’’ឥច្ចាទីនំ អាលបនេកវចនត្តញ្ច ឥច្ឆន្តិ, តេ សមម្ហេហិ បយោគោ សាសនេ ន ទិដ្ឋោ នយវសេនាគហេតព្ពត្តា. តស្មា តានិ ឯត្ថ ន វទាម. អយំ បន វិសេសោ ទិដ្ឋោ. សេយ្យថិទំ?

‘‘គច្ឆំ វិធម’’មិច្ចាទិ-បទានិ មុនិសាសនេ;

កត្ថចាខ្យាតិកា ហោន្តិ, កត្ថចិ បន នាមិកា.

‘‘តស្សាហំ សន្តិកេ គច្ឆំ,

សោ មេ សត្ថា ភវិស្សតិ;

វិធមំ ទេវ តេ រដ្ឋំ,

បុត្តោ វេស្សន្តរោ តវ.

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មញ្ចេ ត្វំ និក្ខនំ វនេ’’;

ឥច្ចេវមាទយោ ញេយ្យា, បយោគា ឯត្ថ ធីមតា.

‘‘គច្ឆិស្សាមិ វិធមី’’តិ-អាទិនា ជិនសាសនេ;

នានាកាលបុរិសានំ, វសេនត្ថំ វទេ វិទូ.

នាមត្តេ បន ‘‘គច្ឆន្តោ, វិធមន្តោ’’តិអាទិនា;

‘‘គច្ឆ’’មិច្ចេវមាទីន-មត្ថមត្ថវិទូ វទេ.

ឥទានិ សមគតិកត្តេបិ ‘‘ជានំ, បស្ស’’ន្តិអាទីនំ លិង្គវិភត្តិវចនន្តរវសេន យោ វិសេសោ ទិស្សតិ, តំ វទាម. តថា ហិ ‘‘សា ជានំយេវ អាហ ន ជានាមីតិ, បស្សំយេវ អាហ ន បស្សាមី’’តិ ឯវមាទីសុ ជានំ បស្សំ សទ្ទានំ ‘‘ជានន្តី បស្សន្តី’’តិ លិង្គន្តរវសេន បរិវត្តនំ ភវតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមិនា ‘‘គច្ឆំ’’ឥតិ សទ្ទស្សបិ យថាបយោគំ ‘‘គច្ឆន្តី’’តិ ឥត្ថិយា កថនត្ថោ លព្ភតិ តេហិ សមានគតិកត្តា, ន ‘‘គច្ឆន្តោ’’តិ សទ្ទស្ស ‘‘គច្ឆន្តី’’តិ ឥត្ថិយា កថនត្ថោ លព្ភតិ តេហិ អសមានគតិកត្តាតិ ការណំ ទស្សិតំ ហោតិ. ‘‘អបិ នុ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯកន្តសុខំ លោកំ ជានំ បស្សំ វិហរថា’’តិ ឯត្ថ ‘‘ជានន្តា បស្សន្តា’’តិ វចនន្តរវសេន បរិវត្តនំ ភវតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមិនា បន ‘‘គច្ឆំ’’ឥតិ សទ្ទស្សបិ យថាបយោគំ ‘‘គច្ឆន្តា’’តិ ពហុវចនត្ថោ លព្ភតិ តេហិ សមានគតិកត្តា, ន ‘‘គច្ឆន្តេ’’តិ សទ្ទស្ស ‘‘គច្ឆន្តា’’តិ ពហុវចនត្ថោ លព្ភតិ តេហិ អសមានគតិកត្តាតិ ការណំ ទស្សិតំ ហោតិ. ឯស នយោ ឧត្តរត្រាបិ. ‘‘ភរន្តិ មាតាបិតរោ, បុព្ពេ កតមនុស្សរ’’ន្តិ ឯត្ថ អនុស្សរំសទ្ទស្ស ‘‘អនុស្សរន្តា’’តិ វចនន្តរវសេន បរិវត្តនំ ភវតិ. ‘‘សទ្ធម្មោ គរុកាតព្ពោ, សរំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ ឯត្ថ សរំសទ្ទស្ស សរន្តេនាតិ វិភត្តន្តរវសេន បរិវត្តនំ ភវតិ. ‘‘ផុសំ ភូតានិ សណ្ឋានំ, មនសា គណ្ហតោ យថា’’តិ ឯត្ថ ផុសំសទ្ទស្សបិ ‘‘ផុសន្តស្សា’’តិ វិភត្តន្តរវសេន បរិវត្តនំ ភវតិ. តថា ‘‘យាចំ អទទមប្បិយោ’’តិ ឯត្ថាបិ យាចំសទ្ទស្ស ‘‘យាចន្តស្សា’’តិ វិភត្តន្តរវសេន បរិវត្តនំ ភវតិ. យាចន្តិ វា យាចិតព្ពំ ធនំ, ឥមិនា នយេន នានប្បការតោ បរិវត្តនំ វេទិតព្ពំ. ឥតិ ‘‘ភវំករ’’ន្តិអាទីនំ វិសទិសបទមាលា ច ‘‘គច្ឆំ, ចរ’’ន្តិអាទីនំ សទិសបទមាលា ច ‘‘ជានំ, បស្ស’’ន្តិអាទីនំ លិង្គវិភត្តិវចនន្តរវសេន កត្ថចិ បរិវត្តនន្តិ អយំ តិវិធោបិ អាការោ អាខ្យាតិកបទត្ថវិភាវនាយ សទ្ធិំ កថិតោ បាវចនវរេ សោតូនំ សទ្ទេស្វត្ថេសុ ច វិសារទពុទ្ធិបដិលាភត្ថំ. សព្ពមេតញ្ហិ សន្ធាយ ឥមា គាថា វុត្តា –

‘‘ភវំ ករំ អរហំ សំ, មហំ’’ឥតិ បទានិ តុ;

វិសទិសានិ សម្ភោន្តិ, អញ្ញមញ្ញន្តិ លក្ខយេ.

‘‘គច្ឆំ ចរំ ទទំ តិដ្ឋំ, ចិន្តយំ ភាវយំ វទំ;

ជានំ បស្ស’’ន្តិអាទីនិ, សមានានិ ភវន្តិ ហិ.

តត្រ ‘‘ជាន’’ន្តិអាទីនំ, កត្ថចិ បរិវត្តនំ;

លិង្គវិភត្តិវចន-ន្តរតោ បន ទិស្សតីតិ.

អបិច អយំ សព្ពេសម្បិ និគ្គហីតន្តបុល្លិង្គានំ បកតិ, យទិទំ ទ្វីសុ លិង្គេសុ ឆសុ វិភត្តីសុ តេរសសុ វចនេសុ អញ្ញតរលិង្គវិភត្តិវចនវសេន បរិវត្តនំ. អយម្បិ បនេត្ថ នីតិ វេទិតព្ពា.

‘‘គច្ឆំ ចរ’’ន្តិអាទីនិ, វិប្បកតវចោ សិយុំ;

‘‘គច្ឆមានោ ចរមានោ’’, ឥច្ចាទីនិ បទានិ ច.

‘‘មហំ ភវ’’ន្តិ ឯតានិ, វិប្បកតវចោបិ ច;

អវិប្បកតវចោ ច, សិយុំ អត្ថានុរូបតោ.

‘‘អរហំ ស’’ន្តិ ឯតានិ, វិនិមុត្តានិ សព្ពថា;

អាការំ តិវិធម្បេតំ, ករេ ចិត្តេ សុមេធសោតិ.

សវិនិច្ឆយោយំ និគ្គហីតន្តបុល្លិង្គានំ បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលាវិភាគោ.

អាការន្តតាបកតិកំ និគ្គហីតន្តបុល្លិង្គំ និដ្ឋិតំ.

ឥទានិ ធនភូតិឥច្ចេតស្ស បកតិរូបស្ស អញ្ញេសញ្ច តំសទិសានំ នាមិកបទមាលាវិភាគំ វក្ខាមិ បុព្ពាចរិយមតំ បុរេចរំ កត្វា.

អគ្គិ, អគ្គី, អគ្គយោ. អគ្គិំ, អគ្គី, អគ្គយោ. អគ្គិនា, អគ្គីហិ, អគ្គីភិ. អគ្គិស្ស, អគ្គិនោ, អគ្គីនំ. អគ្គិនា, អគ្គីហិ, អគ្គីភិ. អគ្គិស្ស, អគ្គិនោ, អគ្គីនំ. អគ្គិស្មិំ, អគ្គិម្ហិ, អគ្គីសុ. ភោ អគ្គិ, ភោ អគ្គី, ភវន្តោ អគ្គយោ. យមកមហាថេរមតំ.

ឯត្ថ កិញ្ចាបិ និស្សក្កវចនដ្ឋានេ ‘‘អគ្គិស្មា, អគ្គិម្ហា’’តិ ឥមានិ នាគតានិ, តថាបិ តត្ថ តត្ថ តំសទិសប្បយោគទស្សនតោ គហេតព្ពានិ. ‘‘អគ្គិនា, អគ្គិស្មា, អគ្គិម្ហា’’តិ កមោ ច វេទិតព្ពោ.