នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)

គន្ថារម្ភកថា

ធីរេហិ មគ្គនាយេន, យេន ពុទ្ធេន ទេសិតំ;

សិតំ ធម្មមិធញ្ញាយ, ញាយតេ អមតំ បទំ.

តំ នមិត្វា មហាវីរំ, សព្ពញ្ញុំ លោកនាយកំ;

មហាការុណិកំ សេដ្ឋំ, វិសុទ្ធំ សុទ្ធិទាយកំ.

សទ្ធម្មញ្ចស្ស បូជេត្វា, សុទ្ធំ សន្តមសង្ខតំ;

អតក្កាវចរំ សុដ្ឋុ, វិភត្តំ មធុរំ សិវំ.

សង្ឃស្ស ច’ញ្ជលិំ កត្វា, បុញ្ញក្ខេត្តស្ស តាទិនោ;

សីលសមាធិបញ្ញាទិ-វិសុទ្ធគុណជោតិនោ.

នមស្សនាទិបុញ្ញស្ស, កតស្ស រតនត្តយេ;

តេជសាហំ បហន្ត្វាន, អន្តរាយេ អសេសតោ.

លោកនីតិវិយត្តស្ស, សត្ថុ សទ្ធម្មនីតិនោ;

សាសនត្ថំ បវក្ខាមិ, សទ្ទនីតិមនាកុលំ.

អាសវក្ខយលាភេន, ហោតិ សាសនសម្បទា;

អាសវក្ខយលាភោ ច, សច្ចាធិគមហេតុកោ.

សច្ចាធិគមនំ តញ្ច, បដិបត្តិស្សិតំ មតំ;

បដិបត្តិ ច សា កាមំ, បរិយត្តិបរាយណា.

បរិយត្តាភិយុត្តានំ, វិទិត្វា សទ្ទលក្ខណំ;

យស្មា ន ហោតិ សម្មោហោ, អក្ខរេសុ បទេសុ ច.

យស្មា ចាមោហភាវេន, អក្ខរេសុ បទេសុ ច;

បាឡិយត្ថំ វិជានន្តិ, វិញ្ញូ សុគតសាសនេ.

បាឡិយត្ថាវពោធេន, យោនិសោ សត្ថុសាសនេ;

សប្បញ្ញា បដិបជ្ជន្តិ, បដិបត្តិមតន្ទិកា.

យោនិសោ បដិបជ្ជិត្វា, ធម្មំ លោកុត្តរំ វរំ;

បាបុណន្តិ វិសុទ្ធាយ, សីលាទិបដិបត្តិយា.

តស្មា តទត្ថិកា សុទ្ធំ, នយំ និស្សាយ វិញ្ញុនំ;

ភញ្ញមានំ មយា សទ្ទ-នីតិំ គណ្ហន្តុ សាធុកំ.

ធាតុ ធាតូហិ និប្ផន្ន-រូបានិ ច សលក្ខណោ;

សន្ធិនាមាទិភេទោ ច, បទានំ តុ វិភត្តិ ច.

បាឡិនយាទយោច្ចេវ-មេត្ថ នានប្បការតោ;

សាសនស្សោបការាយ, ភវិស្សតិ វិភាវនា.

១. សវិករណាខ្យាតវិភាគ

តត្ថ ធាតូតិ កេនដ្ឋេន ធាតុ? សកត្ថម្បិ ធារេតីតិ ធាតុ, អត្ថាតិសយយោគតោ បរត្ថម្បិ ធារេតីតិ ធាតុ, វីសតិយា ឧបសគ្គេសុ យេន កេនចិ ឧបសគ្គេន អត្ថវិសេសការណេន បដិពទ្ធា អត្ថវិសេសម្បិ ធារេតីតិ ធាតុ, ‘‘អយំ ឥមិស្សា អត្ថោ, អយមិតោ បច្ចយោ បរោ’’តិអាទិនា អនេកប្បការេន បណ្ឌិតេហិ ធារិយតិ ឯសាតិបិ ធាតុ, វិទហន្តិ វិទុនោ ឯតាយ សទ្ទនិប្ផត្តិំ អយលោហាទិមយំ អយលោហាទិធាតូហិ វិយាតិបិ ធាតុ. ឯវំ តាវ ធាតុសទ្ទស្សត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ធាតុសទ្ទោ ជិនមតេ, ឥត្ថិលិង្គត្តនេ មតោ;

សត្ថេ បុល្លិង្គភាវស្មិំ, កច្ចាយនមតេ ទ្វិសុ.

អថ វា ជិនមតេ ‘‘តតោ គោតមិធាតូនី’’តិ ឯត្ថ ធាតុសទ្ទោ លិង្គវិបល្លាសេ វត្តតិ ‘‘បព្ពតានិ វនានិ ចា’’តិ ឯត្ថ បព្ពតសទ្ទោ វិយ, ន បនេត្ថ វត្តព្ពំ ‘‘អដ្ឋិវាចកត្តា នបុំសកនិទ្ទេសោ’’តិ អដ្ឋិវាចកត្តេបិ ‘‘ធាតុយោ’’តិ ឥត្ថិលិង្គទស្សនតោ. ភូវាទយោ សទ្ទា ធាតវោ. សេយ្យថិទំ? ភូ ឥ កុ កេ តក្ក តក តកិ សុកឥច្ចាទយោ. គណតោ តេ អដ្ឋវិធា ភូវាទិគណោ រុធាទិគណោ ទិវាទិគណោ ស្វាទិគណោ កិយាទិគណោ គហាទិគណោ តនាទិគណោ ចុរាទិគណោ ចាតិ. ឥទានិ តេសំ វិករណសញ្ញិតេ បច្ចយេ ទស្សេស្សាម. អនេកវិធា ហិ បច្ចយា នានប្បការេសុ នាមនាម កិតនាម សមាសនាម តទ្ធិតនាមាខ្យាតេសុ បវត្តនតោ. សង្ខេបតោ បន ទុវិធាវ នាមបច្ចយោ អាខ្យាតបច្ចយោ ចាតិ. តត្រាបិ អាខ្យាតបច្ចយា ទុវិធា វិករណបច្ចយនោវិករណបច្ចយវសេន. តត្ថ វិករណបច្ចយោ អការាទិសត្តរសវិធោ អគ្គហិតគ្គហណេន បន្នរសវិធោ ច. នោវិករណបច្ចយោ បន ខ ឆ សាទិនេកវិធោ. យេ រូបនិប្ផត្តិយា ឧបការកា អត្ថវិសេសស្ស ជោតកា វា អជោតកា វា លោបនីយា វា អលោបនីយា វា, តេ សទ្ទា បច្ចយា.

បដិច្ច ការណំ តំ តំ, ឯន្តីតិ បច្ចយាថ វា;

បដិច្ច សទ្ទនិប្ផត្តិ, ឥតោ ឯតីតិ បច្ចយា.

នាមិកប្បច្ចយានំ យោ, វិភាគោ អាវិ ហេស្សតិ;

នាមកប្បេ យតោ តស្មា, ន តំ វិត្ថារយាមសេ.

យោ នោវិករណានំ តុ, បច្ចយានំ វិភាគតោ;

សោ បនាខ្យាតកប្បម្ហិ, វិត្ថារេនា’គមិស្សតីតិ.

ឥច្ចានេកវិធេសុ បច្ចយេសុ ‘‘វិករណបច្ចយា នាម ឥមេ’’តិ សល្លក្ខេតព្ពា. កថំ? ភូវាទិគណតោ អបច្ចយោ ហោតិ កត្តរិ, រុធាទិគណតោ អការិវណ្ណេការោការបច្ចយា ហោន្តិ កត្តរិ, បុព្ពមជ្ឈដ្ឋានេ និគ្គហីតាគមោ ច, ទិវាទិគណតោ យបច្ចយោ ហោតិ កត្តរិ, ស្វាទិគណតោ ណុ ណា ឧណាបច្ចយា ហោន្តិ កត្តរិ, កិយាទិគណតោ នាបច្ចយោ ហោតិ កត្តរិ, គហាទិគណតោ ប្ប ណ្ហាបច្ចយា ហោន្តិ កត្តរិ, តនាទិគណតោ ឱ យិរបច្ចយា ហោន្តិ កត្តរិ, ចុរាទិគណតោ ណេ ណយបច្ចយា ហោន្តិ កត្តរិ.

អការោ ច ឥវណ្ណោ ច, ឯ ឱការា ច យោ តថា;

ណុ ណា ឧណា ច នា ប្ប ណ្ហា-យិរា ណេ ណយបច្ចយា.

អគ្គហិតគ្គហណេន, ឯវំ បន្នរសេ’រិតា;

វិករណវ្ហយា ឯតេ, បច្ចយាតិ វិភាវយេ.

យេ ឯវំ និទ្ទិដ្ឋេហិ វិករណបច្ចយេហិ តទញ្ញេហិ ច សប្បច្ចយា អដ្ឋវិធា ធាតុគណា សុត្តន្តេសុ ពហូបការា, តេស្វាយំ ភូវាទិគណោ. ភូ សត្តាយំ, ភូធាតុ វិជ្ជមានតាយំ វត្តតិ. សកម្មិកាកម្មិកាសុ ធាតូសុ អយំ អកម្មិកា ធាតុ, ន បន ‘‘ធម្មភូតោ’’តិអាទីសុ បត្តិអត្ថវាចិកា អបរា ភូធាតុ វិយ សកម្មិកា. ឯសា ហិ បរិអភិអាទីហិ ឧបសគ្គេហិ យុត្តាយេវ សកម្មិកា ភវតិ, ន ឧប បរា បាតុអាទីហិ ឧបសគ្គនិបាតេហិ យុត្តាបិ. អតោ ឥមិស្សា សិទ្ធានិ រូបានិ ទ្វិធា ញេយ្យានិ អកម្មកបទានិ សកម្មកបទានិ ចាតិ.

សុទ្ធកត្តុក្រិយាបទនិទ្ទេស

តត្រ ភវតិ ឧព្ភវតិ សមុព្ភវតិ បភវតិ បរាភវតិ សម្ភវតិ វិភវតិ, ភោតិ សម្ភោតិ វិភោតិ បាតុភវតិ បាតុព្ភវតិ បាតុភោតិ, ឥមានិ អកម្មកបទានិ. ឯត្ថ បាតុឥតិ និបាតោ, សោ ‘‘អាវិភវតិ តិរោភវតី’’តិអាទីសុ អាវិ តិរោនិបាតា វិយ ភូធាតុតោ និប្ផន្នាខ្យាតសទ្ទស្ស នេវ វិសេសករោ, ន ច សកម្មកត្តសាធកោ. ឧឥច្ចាទយោ ឧបសគ្គា, តេ បន វិសេសករា, ន សកម្មកត្តសាធកា. យេសមត្ថោ កម្មេន សម្ពន្ធនីយោ ន ហោតិ, តានិ បទានិ អកម្មកានិ. អកម្មកបទានំ យថារហំ សកម្មកាកម្មកវសេន អត្ថោ កថេតព្ពោ. បរិភោតិ បរិភវតិ, អភិភោតិ អភិភវតិ, អធិភោតិ អធិភវតិ, អតិភោតិ អតិភវតិ, អនុភោតិ អនុភវតិ, សមនុភោតិ សមនុភវតិ, អភិសម្ភោតិ អភិសម្ភវតិ, ឥមានិ សកម្មកបទានិ. ឯត្ថ បរិឥច្ចាទយោ ឧបសគ្គា, តេ ភូធាតុតោ និប្ផន្នាខ្យាតសទ្ទស្ស វិសេសករា ចេវ សកម្មកត្តសាធកា ច. យេសមត្ថោ កម្មេន សម្ពន្ធនីយោ, តានិ បទានិ សកម្មកានិ. សកម្មកបទានំ សកម្មកវសេន អត្ថោ កថេតព្ពោ, ក្វចិ អកម្មកវសេនបិ. ឯវំ សុទ្ធកត្តុក្រិយាបទានិ ភវន្តិ. ឧទ្ទេសោយំ.

តត្រ ភវតីតិ ហោតិ វិជ្ជតិ បញ្ញាយតិ សរូបំ លភតិ. ឧព្ភវតីតិ ឧប្បជ្ជតិ សរូបំ លភតិ. សមុព្ភវតីតិ សមុប្បជ្ជតិ សរូបំ លភតិ. បភវតីតិ ហោតិ សម្ភវតិ. អថ វា បភវតីតិ យតោ កុតោចិ សន្ទតិ, ន វិច្ឆិជ្ជតិ, អវិច្ឆិន្នំ ហោតិ, តំ តំ ឋានំ វិសរតិ. បរាភវតីតិ បរាភវោ ហោតិ ព្យសនំ អាបជ្ជតិ អវុទ្ធិំ បាបុណាតិ. សម្ភវតីតិ សុដ្ឋុ ភវតិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជតិ. វិភវតីតិ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ វិបជ្ជតិ, វិសេសតោ វា ភវតិ សម្បជ្ជតិ. ភោតិ សម្ភោតិ វិភោតីតិ ឥមានិ ‘‘ភវតិ សម្ភវតិ វិភវតី’’តិ ឥមេហិ យថាក្កមំ សមាននិទ្ទេសានិ. បាតុភវតីតិ បកាសតិ ទិស្សតិ បញ្ញាយតិ បាកដំ ហោតិ. បាតុព្ភវតិ បាតុភោតីតិ ឥមានិ ‘‘បាតុភវតី’’តិ ឥមិនា សមាននិទ្ទេសានិ. ឯវំ អកម្មកបទានំ យថារហំ សកម្មកាកម្មកវសេន អត្ថកថនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមុត្តរត្រាបិ អញ្ញេសម្បិ អកម្មកបទានំ.

បរិភោតិទុកាទីសុ បន សត្តសុ ទុកេសុ យថាក្កមំ ទ្វេ ទ្វេ បទានិ សមានត្ថានិ, តស្មា ទ្វេ ទ្វេ បទានិយេវ គហេត្វា និទ្ទិសិស្សាម. តត្រ បរិភោតិ បរិភវតីតិ បរំ ហិំសតិ បីឡេតិ, អថ វា ហីឡេតិ អវជានាតិ. អភិភោតិ អភិភវតីតិ បរំ អជ្ឈោត្ថរតិ មទ្ទតិ. អធិភោតិ អធិភវតីតិ បរំ អភិមទ្ទិត្វា ភវតិ អត្តនោ វសំ វត្តាបេតិ. អតិភោតិ អតិភវតីតិ បរំ អតិក្កមិត្វា ភវតិ. អនុភោតិ អនុភវតីតិ សុខទុក្ខំ វេទេតិ បរិភុញ្ជតិ សុខទុក្ខបដិសំវេទី ហោតិ. សមនុភោតិ សមនុភវតីតិ សុខទុក្ខំ សុដ្ឋុ វេទេតិ សុដ្ឋុ បរិភុញ្ជតិ សុដ្ឋុ សុខទុក្ខបដិសំវេទី ហោតិ. អភិសម្ភោតិ អភិសម្ភវតីតិ បរំ អជ្ឈោត្ថរតិ មទ្ទតិ. ឯវំ សកម្មកបទានំ សកម្មកវសេន អត្ថកថនំ ទដ្ឋព្ពំ. កត្ថចិ បន គច្ឆតីតិ បវត្តតីតិ ឯវំ អកម្មកវសេនបិ. ឯវមុត្តរត្រាបិ អញ្ញេសំ សកម្មកបទានំ.

អបច្ចយោ បរោ ហោតិ, ភូវាទិគណតោ សតិ;

សុទ្ធកត្តុក្រិយាខ្យានេ, សព្ពធាតុកនិស្សិតេ.

អយំ សុទ្ធកត្តុក្រិយាបទានំ និទ្ទេសោ.

ហេតុកត្តុក្រិយាបទនិទ្ទេស

ភាវេតិ វិភាវេតិសម្ភាវេតិ បរិភាវេតិ, ឯវំ ហេតុកត្តុក្រិយាបទានិ ភវន្តិ. ឯកកម្មកវសេនេសមត្ថោ គហេតព្ពោ. បច្ឆិមស្ស បន ទ្វិកម្មកវសេនបិ. បរិភាវាបេតិ អភិភាវាបេតិ អនុភាវាបេតិ, ឯវម្បិ ហេតុកត្តុក្រិយាបទានិ ភវន្តិ. ទ្វិកម្មកវសេនេសមត្ថោ គហេតព្ពោ. ឥច្ចេវំ ទ្វិធា ហេតុកត្តុក្រិយាបទានិ ញេយ្យានិ, អញ្ញានិបិ គហេតព្ពានិ.

តត្រ ភាវេតីតិ បុគ្គលោ ភាវេតព្ពំ យំ កិញ្ចិ ភាវេតិ អាសេវតិ ពហុលីករោតិ, អថ វា ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ. វិភាវេតីតិ ភាវេតព្ពំ យំ កិញ្ចិ វិភាវេតិ វិសេសេន ភាវេតិ, វិវិធេន វា អាការេន ភាវេតិ ភាវយតិ វឌ្ឍេតិ, អថ វា វិភាវេតីតិ អភាវេតិ អន្តរធាបេតិ. សម្ភាវេតីតិ យស្ស កស្សចិ គុណំ សម្ភាវេតិ សម្ភាវយតិ សុដ្ឋុ បកាសេតិ ឧក្កំសេតិ. បរិភាវេតីតិ បរិភាវេតព្ពំ យំ កិញ្ចិ បរិភាវេតិ បរិភាវយតិ សមន្តតោ វឌ្ឍេតិ. ឯវំ ឯកកម្មកវសេនត្ថោ គហេតព្ពោ. អថ វា បរិភាវេតីតិ វាសេតព្ពំ វត្ថុំ បរិភាវេតិ បរិភាវយតិ វាសេតិ គន្ធំ គាហាបេតិ. ឯវំ ទ្វិកម្មកវសេនាបិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. បរិភាវាបេតីតិ បុគ្គលោ បុគ្គលេន សបត្តំ បរិភាវាបេតិ ហិំសាបេតិ, អថ វា បរិភាវាបេតីតិ ហីឡាបេតិ អវជានាបេតិ. អភិភាវាបេតីតិ បុគ្គលោ បុគ្គលេន សបត្តំ អភិភាវាបេតិ អជ្ឈោត្ថរាបេតិ. អនុភាវាបេតីតិ បុគ្គលោ បុគ្គលេន សម្បត្តិំ អនុភាវាបេតិ បរិភោជេតិ.

បយុត្តោ កត្តុនា យោគេ, ឋិតោយេវាប្បធានិយេ;

ក្រិយំ សាធេតិ ឯតស្ស, ទីបកំ សាសនេ បទំ.

ករណវចនំយេវ, យេភុយ្យេន បទិស្សតិ;

អាខ្យាតេ ការិតដ្ឋានំ, សន្ធាយ កថិតំ ឥទំ.

ន នាមេ ការិតដ្ឋានំ, ‘‘ពោធេតា’’ ឥតិអាទិកំ;

‘‘សុនខេហិបិ ខាទាបេន្តិ’’, ឥច្ចាទីនិ បទានិ ច;

អាហរិត្វាន ទីបេយ្យ, បយោគកុសលោ ពុធោ.

តត្រិទំ ករណវចនំ កម្មត្ថទីបកំ, ឧបយោគសាមិវចនានិបិ តទ្ទីបកានិ យោជេតព្ពានិ. កថំ? បរិភាវាបេតីតិ បុគ្គលោ បុគ្គលំ សបត្តំ បរិភាវាបេតីតិ, តថា បរិភាវាបេតីតិ បុគ្គលោ បុគ្គលស្ស សបត្តំ បរិភាវាបេតីតិ. សេសានិ នយានុសារេន និទ្ទិសិតព្ពានិ. ឯវំ សព្ពានេតានិ ករណោបយោគសាមិវចនានិ កម្មត្ថទីបកានិយេវ ហោន្តិ, តស្មា ទ្វិកម្មកវសេនត្ថោ គហេតព្ពោ.

អយំ ហេតុកត្តុក្រិយាបទានំ និទ្ទេសោ.

កម្មក្រិយាបទនិទ្ទេស

ភវិយតេ វិភវិយតេ បរិភវិយតេ អភិភវិយតេ អនុភវិយតេ បរិភូយតេ អភិភូយតេ អនុភូយតេ, ឯវំ កម្មុនោ ក្រិយាបទានិ ភវន្តិ. អញ្ញថា ច ភវិយ្យតេ វិភវិយ្យតេ បរិភវិយ្យតេ អភិភវិយ្យតេ អនុភវិយ្យតេ បរិភុយ្យតេ អភិភុយ្យតេ អនុភុយ្យតេតិ. ឯត្ថ កម្មុនោ ក្រិយាបទានិយេវ កម្មកត្តុនោ ក្រិយាបទានិ កត្វា យោជេតព្ពានិ. វិសុញ្ហិ កម្មកត្តុនោ ក្រិយាបទានិ ន លព្ភន្តិ.

តត្រ ភវិយតេតិ ភាវេតព្ពំ យំ កិញ្ចិ បុគ្គលេន ភាវិយតេ អាសេវិយតេ ពហុលីករិយតេ, អថ វា ភវិយតេតិ វឌ្ឍិយតេ. វិភវិយតេតិ វិភាវេតព្ពំ យំ កិញ្ចិ បុគ្គលេន វិភវិយតេ វិសេសេន ភវិយតេ, វិវិធេន វា អាការេន ភវិយតេ វឌ្ឍិយតេ, អថ វា វិភវិយតេតិ អភវិយតេ អន្តរធាបិយតេ. បរិភវិយតេតិ សបត្តោ បុគ្គលេន បរិភវិយតេ ហិំសិយតេ, អថ វា បរិភវិយតេតិ ហីឡិយតេ អវជានិយតេ. អភិភវិយតេតិ សបត្តោ បុគ្គលេន អភិភវិយតេ អជ្ឈោត្ថរិយតេ អភិមទ្ទិយតេ. អនុភវិយតេតិ សម្បត្តិ បុគ្គលេន អនុភវិយតេ បរិភុញ្ជិយតេ. បរិភូយតេតិអាទីនិ តីណិ ‘‘បរិភវិយតេ’’តិអាទីហិ តីហិ សមាននិទ្ទេសានិ. សេសានិ បន យថាវុត្តេហិ យំ កម្មមេវ បធានតោ គហេត្វា និទ្ទិសិយតិ បទំ, តំ កម្មត្ថទីបកំ. តស្មា កត្តរិ ឯកវចនេន និទ្ទិដ្ឋេបិ យទិ កម្មំ ពហុវចនវសេន វត្តព្ពំ, ពហុវចនន្តញ្ញេវ កម្មុនោ ក្រិយាបទំ ទិស្សតិ. យទិ បនេកវចនវសេន វត្តព្ពំ, ឯកវចនន្តញ្ញេវ. តថា កត្តរិ ពហុវចនេន និទ្ទិដ្ឋេបិ យទិ កម្មំ ឯកវចនវសេន វត្តព្ពំ, ឯកវចនន្តញ្ញេវ កម្មុនោ ក្រិយាបទំ ទិស្សតិ. យទិ បន ពហុវចនវសេន វត្តព្ពំ, ពហុវចនន្តញ្ញេវ. កថំ? ភិក្ខុនា ធម្មោ ភវិយតេ, ភិក្ខុនា ធម្មា ភវិយន្តេ, ភិក្ខូហិ ធម្មោ ភវិយតេ, ភិក្ខូហិ ធម្មា ភវិយន្តេតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ កម្មុនោ ក្រិយាបទេសុ វោហារោ កាតព្ពោ. យស្មិំ បន កម្មុនោ ក្រិយាបទេ កម្មត្ថទីបកេ កម្មភូតស្សេវត្ថស្ស កត្តុភាវបរិកប្បោ ហោតិ, តំ កម្មកត្តុត្ថទីបកំ, តំ កម្មុនោ ក្រិយាបទតោ វិសុំ ន លព្ភតិ. អយំ បនេត្ថ អត្ថវិញ្ញាបនេ បយោគរចនា. សយមេវ បរិភវិយតេ ទុព្ភាសិតំ ភណំ ពាលោ តប្បច្ចយា អញ្ញេហិ បរិភូតោបិ, សយមេវ អភិភវិយតេ បាបការី និរយេ និរយបាលេហិ អភិភូតោបិ តថារូបស្ស កម្មស្ស សយំ កតត្តាតិ. ឯត្ថ ហិ សយមេវ បីយតេ បានីយំ, សយមេវ កដោ ករិយតេតិអាទីសុ វិយ សុខាភិសង្ខរណីយតា លព្ភតេវ, តតោ កម្មកត្តុតា ច.

អយំ កម្មុនោ ក្រិយាបទានំ និទ្ទេសោ.

ភាវក្រិយាបទនិទ្ទេស

ភូយតេ ភវិយតេ ឧព្ភវិយតេ, ឯវំ ភាវស្ស ក្រិយាបទានិ ភវន្តិ. អញ្ញថា ច ភុយ្យតេ ភវិយ្យតេ ឧព្ភវិយ្យតេតិ. តត្រ យថា ឋីយតេបទស្ស ឋានន្តិ ភាវវសេន អត្ថកថនមិច្ឆន្តិ, ឯវំ ភូយតេតិអាទីនម្បិ ភវនន្តិអាទិនា ភាវវសេន អត្ថកថនមិច្ឆិតព្ពំ. យថា ច ឋានំ ឋិតិ ភវនន្តិអាទីហិ ភាវវាចកកិតន្តនាមបទេហិ សទ្ធិំ សម្ពន្ធេ ឆដ្ឋិយោជនមិច្ឆន្តិ, ន តថា ឋីយតេ ភូយតេតិអាទីហិ ភាវវាចកាខ្យាតបទេហិ សទ្ធិំ សម្ពន្ធេ ឆដ្ឋិយោជនា ឥច្ឆិតព្ពា សម្ពន្ធេ បវត្តឆដ្ឋិយន្តសទ្ទេហិ អសម្ពន្ធនីយត្តា អាខ្យាតិកបទានំ. យស្មិំ បយោគេ យំ កម្មុនោ ក្រិយាបទេន សមានគតិកំ កត្វា វិនា កម្មេន និទ្ទិសិយតិ ក្រិយាបទំ, កត្តុវាចកបទំ បន បច្ចត្តវចនេន វា ករណវចនេន វា និទ្ទិសិយតិ, តំ តត្ថ ភាវត្ថទីបកំ. ន ហិ សព្ពថា កត្តារមនិស្សាយ ភាវោ បវត្តតិ. ឯវំ សន្តេបិ ភាវោ នាម កេវលោ ភវនលវនបចនាទិកោ ធាតុអត្ថោយេវ. អក្ខរចិន្តកា បន ‘‘ឋីយតេ ភូយតេ’’តិអាទីសុ ភាវវិសយេសុ ករណវចនមេវ បយុញ្ជន្តិ ‘‘ននុ នាម បព្ពជិតេន សុនិវត្ថេន ភវិតព្ពំ សុបារុតេន អាកប្បសម្បន្នេនា’’តិអាទីសុ វិយ, តស្មា តេសំ មតេ ‘‘តេន ឧព្ភវិយតេ’’តិ ករណវចនេន យោជេតព្ពំ. ជិនមតេន បន ‘‘សោ ភូយតេ’’តិអាទិនា បច្ចត្តវចនេនេវ. សច្ចសង្ខេបប្បករណេ ហិ ធម្មបាលាចរិយេន, និទ្ទេសបាឡិយំ បន ធម្មសេនាបតិនា, ធជគ្គសុត្តន្តេ ភគវតា ច ភាវបទំ បច្ចត្តវចនាបេក្ខវសេនុ’ច្ចារិតំ.

កថិតោ សច្ចសង្ខេបេ, បច្ចត្តវចនេន វេ,

‘‘ភូយតេ’’ ឥតិ សទ្ទស្ស, សម្ពន្ធោ ភាវទីបនោ.

និទ្ទេសបាឡិយំ ‘‘រូបំ, វិភោតិ វិភវិយ្យតិ’’;

ឥតិ ទស្សនតោ វាបិ, បច្ចត្តវចនំ ថិរំ.

តថា ធជគ្គសុត្តន្តេ, មុនិនាហច្ចភាសិតេ;

‘‘សោ បហីយិស្សតិ’’ ឥតិ, បាឡិទស្សនតោបិ ច.

បារមិតានុភាវេន, មហេសីនំវ ទេហតោ;

សន្តិ និប្ផាទនា, នេវ, សក្កតាទិវចោ វិយ.

បច្ចត្តទស្សនេនេវ, បុរិសត្តយយោជនំ;

ឯកវចនិកញ្ចាបិ, ពហុវចនិកម្បិ ច;

កាតព្ពមិតិ នោ ខន្តិ, បរស្សបទអាទិកេ.

តស្មា រូបំ វិភវិយ្យតិ, រូបានិ វិភវិយ្យន្តិ, ត្វំ វិភវិយ្យសិ, តុម្ហេ វិភវិយ្យថ, អហំ វិភវិយ្យាមិ, មយំ វិភវិយ្យាម, រូបំ វិភវិយ្យតេ, រូបានិ វិភវិយ្យន្តេ ឥច្ចេវមាទិ ជិនវចនានុរូបតោ យោជេតព្ពំ. អត្រាយំ បទសោធនា –

វិភវិយ្យតីតិ ឥទំ, កម្មបទសមានកំ;

ន ច កម្មបទំ នាបិ, កម្មកត្តុបទាទិកំ.

យទិ កម្មបទំ ឯតំ, បច្ចត្តវចនំ បន;

កម្មំ ទីបេយ្យ ករណ-វចនំ កត្តុទីបកំ.

យទិ កម្មកត្តុបទំ, ‘‘បីយតេ’’តិ បទំ វិយ;

សិយា សកម្មកំ, នេតំ, តថា ហោតីតិ ទីបយេ.

យទិ កត្តុបទំ ឯតំ, វិភវតិបទំ វិយ;

វិនា យបច្ចយំ តិដ្ឋេ, ន តថា តិដ្ឋតេ ឥទំ.

ន កត្តរិ ភុវាទីនំ, គណេ យបច្ចយោ រុតោ;

ទិវាទីនំ គណេយេវ, កត្តរិ សមុទីរិតោ.

ន ភូធាតុ ទិវាទីនំ, ធាតូនំ ទិស្សតេ គណេ;

ភូវាទិកចុរាទីនំ, គណេសុយេវ ទិស្សតិ.

‘‘វិភវិយ្យតិ’’ ឥច្ចាទោ, តស្មា យបច្ចយោ បន;

ភាវេយេវាតិ វិញ្ញេយ្យំ, វិញ្ញុនា សមយញ្ញុនា.

ឯត្ថ ហិ បាកដំ កត្វា, ភាវការកលក្ខណំ;

ទស្សយិស្សាមហំ ទានិ, សក្កច្ចំ មេ និពោធថ.

‘‘តិស្សោ គច្ឆតិ’’ឥច្ចត្រ, កត្តារំ កត្តុនោ បទំ;

‘‘ធម្មោ ទេសិយតិ’’ច្ចត្រ, កម្មំ តុ កម្មុនោ បទំ.

សរូបតោ បកាសេតិ, តស្មា តេ បាកដា ឧភោ;

តថា វិភវិយ្យតីតិ-អាទិភាវបទំ បន.

សរូបតោ ន ទីបេតិ, ការកំ ភាវនាមកំ;

ទព្ពភូតំ តុ កត្តារំ, បកាសេតិ សរូបតោ.

កត្តារំ បន ទីបេន្តំ, កត្តុសន្និស្សិតម្បិ តំ;

ភាវំ ទីបេតិ ស្វាការោ, បច្ចយេន វិភាវិតោ.

យស្មា ច កត្តុភាវេន, ភាវោ នាម ន តិដ្ឋតិ;

កត្តាវ កត្តុភាវេន, ភាវដ្ឋានេ ឋិតោ តតោ.

យជ្ជេវំ កត្តុវោហារោ, ភាវស្ស តុ កថំ សិយា;

‘‘សាវកានំ សន្និបាតោ, អហោសិ’’ឥតិអាទិសុ.

ឥតិ ចេ និស្សយានំ តុ, វសា និស្សិតសម្ភវា;

កត្តុដ្ឋានេបិ ភាវស្ស, កត្តុបញ្ញត្តិ សិជ្ឈតិ.

ការកេ កត្តុកម្មវ្ហេ, ក្រិយាសន្និស្សយេ យថា;

ធារេន្តី អាសនថាលី, ក្រិយាធារោតិ កប្បិតា.

តថា ភាវបទំ ធីរា, កត្តារំ ភាវនិស្សយំ;

ទីបយន្តម្បិ កប្បេន្តិ, ភាវស្ស វាចកំ ឥតិ.

កេចិ អទព្ពភូតស្ស, ភាវស្សេកត្តតោ ព្រវុំ;

ភាវេទេកវចោវាទិ-បុរិសស្សេវ ហោតិតិ.

បាឡិំ បត្វាន តេសំ តុ, វចនំ អប្បមាណកំ;

‘‘តេ សំកិលេសិកា ធម្មា, បហីយិស្សន្តិ’’ ឥតិ ហិ.

បាឋោ បាវចនេ ទិដ្ឋោ, តស្មា ឯវំ វទេមសេ;

បច្ចត្តទស្សនេនេវ, បុរិសត្តយយោជនំ.

វចនេហិ យុតំ ទ្វីហិ, ឥច្ឆិតព្ពន្តិ នោ រុចិ;

ភាវេ ក្រិយាបទំ នាម, បាឡិយំ អតិទុទ្ទសំ;

តស្មា តគ្គហណូបាយោ, វុត្តោ ឯត្តាវតា មយាតិ.

អយំ ភាវស្ស ក្រិយាបទានំ និទ្ទេសោ.

ឯវំ សុទ្ធកត្តុក្រិយាបទានិ ហេតុកត្តុក្រិយាបទានិ កម្មុនោ ក្រិយាបទានិ, ភាវស្ស ក្រិយាបទានិ ចាតិ ចតុធា, កម្មកត្តុក្រិយាបទេហិ វា បញ្ចធា ភូធាតុតោ និប្ផន្នានិ ក្រិយាបទានិ នានប្បការេន និទ្ទិដ្ឋានិ, ឯតានិ លោកិយានំ ភាវភេទវសេន វោហារភេទោ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ វិសុំ វិសុំ វុត្តានិ. អត្ថតោ បន កម្មកត្តុភាវការកត្តយវសេន តិវិធានេវ. ហេតុកត្តា ហិ សុទ្ធកត្តុសង្ខាតេ ការកេ តស្សង្គភាវតោ សង្គហមុបគច្ឆតិ, តថា កម្មកត្តា កម្មការកេ, ភាវោ បន កេវលោ. សោ ហិ គមនបចនលវនាទិវសេនានេកវិធោបិ ក្រិយាសភាវត្តា ភេទរហិតោ ការកន្តរោ. ឯវំ សន្តេបិ ទព្ពសន្និស្សិតត្តា ទព្ពភេទេន ភិជ្ជតិ. តេន បាវចនេ ភាវវាចកំ បទំ ពហុវចនន្តម្បិ ទិស្សតិ. អាខ្យាតិកបទេ ភាវការកវោហារោ និរុត្តិនយំ និស្សាយ គតោ, អត្ថតោ បន ភាវស្ស ការកតា នុបបជ្ជតិ. សោ ហិ ន កិញ្ចិ ជនេតិ, ន ច ក្រិយាយ និមិត្តំ. ក្រិយានិមិត្តភាវោយេវ ហិ ការកលក្ខណំ. ឥតិ មុខ្យតោ វា ហេតុតោ វា ភាវស្ស ការកតា ន លព្ភតិ. ឯវំ សន្តេបិ សោ ករណមត្តត្តា ការកំ. តថា ហិ ករណំ ការោ, ក្រិយា, តទេវ ការកន្តិ ភាវស្ស ការកតា ទដ្ឋព្ពា. យស្មា បន ក្រិយានិមិត្តភាវោយេវ ការកលក្ខណំ, តស្មា នាមិកបទេ ការកលក្ខណេ ភាវការកន្តិ វោហារំ បហាយ កត្តុកម្មករណសម្បទានាបាទានាធិករណានំ ឆន្នំ វត្ថូនំ កត្តុការកកម្មការកន្តិអាទិ វោហារោ ករិយតិ វេយ្យាករណេហិ. ឯវំ និរុត្តិនយំ និស្សាយ វុត្តំ ភាវការកញ្ច ទ្វេ ច កម្មកត្តុការកានីតិ ការកត្តយំ ភវតិ. តទ្ទីបកញ្ចាខ្យាតិកបទំ តិការកំ.

ឥមមត្ថញ្ហិ សន្ធាយ, វុត្តមាចរិយេហិបិ;

មហាវេយ្យាករណេហិ, និរុត្តិនយទស្សិភិ.

‘‘យំ តិកាលំ តិបុរិសំ, ក្រិយាវាចិ តិការកំ;

អតិលិង្គំ ទ្វិវចនំ, តទាខ្យាតន្តិ វុច្ចតី’’តិ.

ឥធ ភាវកម្មេសុ អត្តនោបទុប្បត្តិំ កេចិ អក្ខរចិន្តកា អវស្សមិច្ឆន្តីតិ តេសំ មតិវិភាវនត្ថមម្ហេហិ ភាវកម្មានំ ក្រិយាបទានិ អត្តនោបទវសេនុទ្ទិដ្ឋានិ ចេវ និទ្ទិដ្ឋានិ ច. សព្ពានិបិ បនេតានិ តិការកានិ ក្រិយាបទានិ ក្រិយាបទមាលមិច្ឆតា បរស្សបទត្តនោបទវសេន យោជេតព្ពានិ. បាឡិអាទីសុ ហិ តិការកានិ ក្រិយាបទានិ បរស្សបទត្តនោបទវសេន ទ្វិធា ឋិតានិ. សេយ្យថិទំ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ. សមាធិជ្ឈានកុសលា, វន្ទន្តិ លោកនាយកំ. មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ. អត្ថាភិសមយា ធីរោ, បណ្ឌិតោតិ បវុច្ចតិ. កថំ បដិបន្នស្ស បុគ្គលស្ស រូបំ វិភោតិ វិភវិយ្យតិ. សោ បហីយិស្សតិ. បណ្ឌុកម្ពលេ និក្ខិត្តំ ភាសតេ តបតេ. បូជកោ លភតេ បូជំ. បុត្តកាមា ថិយោ យាចំ, លភន្តេ តាទិសំ សុតំ. អសិតោ តាទិ វុច្ចតេ សព្រហ្មា. អគ្គិជាទិ បុព្ពេវ ភូយតេ. សោ បហីយេថាបិ នោ បហីយេថាតិ ឯវំ ទ្វិធា ឋិតានិ. អត្រិទំ បាឡិវវត្ថានំ –

តិការកានិ សព្ពានិ, ក្រិយាបទានិ បាយតោ;

បរស្សបទយោគេន, ទិស្សន្តិ បិដកត្តយេ.

អត្តនោបទយុត្តានិ, ចុណ្ណិយេសុ បទេសុ ហិ;

អតីវប្បានិ គាថាសុ, បទានីតិ ពហូនិ តុ.

គាថាសុ ចេវិតរានិ, ចុណ្ណិយេសុ បទេសុ ច;

សុពហូនេវ ហុត្វាន, ទិស្សន្តីតិ បកាសយេ.

បទានំ និទ្ទេសោ បនតិ អន្តិអាទីនំ តេសំ តេសំ វចនានមនុរូបេន យោជេតព្ពោ. ឯវំ តិការកក្រិយាបទានិ សរូបតោ វវត្ថានតោ និទ្ទេសតោ ច វេទិតព្ពានិ.

ឥទានិ នោបសគ្គាកម្មិកាទិវសេន ភវតិស្ស ធាតុស្ស វិនិច្ឆយំ វទាម –

នោបសគ្គា អកម្មា ច, សោបសគ្គា អកម្មិកា;

សោបសគ្គា សកម្មា ច, ឥតិ ភូតិ វិភាវិតា.

ឥទំ តុ វចនំ ‘‘ធម្ម-ភូតោ ភុត្វា’’តិអាទិសុ;

បត្តានុភវនត្ថំ មេ, វិវជ្ជេត្វា ឧទីរិតំ.

ឯតេន បន អត្ថេន, នោបសគ្គសកម្មិកំ;