៥. ឱការន្តបុល្លិង្គនាមិកបទមាលា

ភូ ធាតុតោ បវត្តានំ, នាមិកានមិតោ បរំ;

នាមមាលំ បកាសិស្សំ, នាមមាលន្តរម្បិ ច.

វិប្បកិណ្ណកថា ឯត្ថ, ឯវំ វុត្តេ ន ហេស្សតិ;

បភេទោ នាមមាលានំ, បរិបុណ្ណោវ ហេហិតិ.

បុព្ពាចរិយសីហានំ, តស្មា ឥធ មតំ សុតំ;

បុរេចរំ ករិត្វាន, វក្ខាមិ សវិនិច្ឆយំ.

បុរិសោ, បុរិសា. បុរិសំ, បុរិសេ. បុរិសេន, បុរិសេហិ, បុរិសេភិ. បុរិសស្ស, បុរិសានំ. បុរិសា, បុរិសស្មា, បុរិសម្ហា, បុរិសេហិ, បុរិសេភិ. បុរិសស្ស, បុរិសានំ. បុរិសេ, បុរិសស្មិំ, បុរិសម្ហិ, បុរិសេសុ. ភោ បុរិស, ភវន្តោ បុរិសា.

អយមាយស្មតា មហាកច្ចានេន បភិន្នបដិសម្ភិទេន កតស្មា និរុត្តិបិដកតោ ឧទ្ធរិតោ បុរិសឥច្ចេតស្ស បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលានយោ. តត្រ បុរិសវចនឯកវចនបុថុវចនេសុ បច្ចត្តវចនាទីនិ ភវន្តិ. តំ យថា? បុរិសោ តិដ្ឋតិ, បុរិសា តិដ្ឋន្តិ. តត្រ បុរិសោតិ បុរិសវចនេ ឯកវចនេ បច្ចត្តវចនំ ភវតិ, បុរិសាតិ បុរិសវចនេ បុថុវចនេ បច្ចត្តវចនំ ភវតិ.

បុរិសំ បស្សតិ, បុរិសេ បស្សតិ. តត្រ បុរិសន្តិ បុរិសវចនេ ឯកវចនេ ឧបយោគវចនំ ភវតិ, បុរិសេតិ បុរិសវចនេ បុថុវចនេ ឧបយោគវចនំ ភវតិ.

បុរិសេន កតំ, បុរិសេហិ កតំ, បុរិសេភិ កតំ. តត្រ បុរិសេនាតិ បុរិសវចនេ ឯកវចនេ ករណវចនំ ភវតិ, បុរិសេហិ, បុរិសេភីតិ បុរិសវចនេ បុថុវចនេ ករណវចនំ ភវតិ.

បុរិសស្ស ទីយតេ, បុរិសានំ ទីយតេ. តត្រ បុរិសស្សាតិ បុរិសវចនេ ឯកវចនេ សម្បទានវចនំ ភវតិ, បុរិសានន្តិ បុរិសវចនេ បុថុវចនេ សម្បទានវចនំ ភវតិ.

បុរិសា និស្សដំ, បុរិសស្មា និស្សដំ, បុរិសម្ហា និស្សដំ, បុរិសេហិ និស្សដំ, បុរិសេភិ និស្សដំ. តត្រ បុរិសាតិ បុរិសវចនេ ឯកវចនេ និស្សក្កវចនំ ភវតិ. បុរិសស្មាតិ…បេ… បុរិសម្ហាតិ បុរិសវចនេ ឯកវចនេ និស្សក្កវចនំ ភវតិ, បុរិសេហិ, បុរិសេភីតិ បុរិសវចនេ បុថុវចនេ និស្សក្កវចនំ ភវតិ.

បុរិសស្ស បរិគ្គហោ, បុរិសានំ បរិគ្គហោ. តត្រ បុរិសស្សាតិ បុរិសវចនេ ឯកវចនេ សាមិវចនំ ភវតិ, បុរិសានន្តិ បុរិសវចនេ បុថុវចនេ សាមិវចនំ ភវតិ.

បុរិសេ បតិដ្ឋិតំ, បុរិសស្មិំ បតិដ្ឋិតំ, បុរិសម្ហិ បតិដ្ឋិតំ, បុរិសេសុ បតិដ្ឋិតំ. តត្រ បុរិសេតិ បុរិសវចនេ ឯកវចនេ ភុម្មវចនំ ភវតិ, បុរិសស្មិន្តិ…បេ… បុរិសម្ហីតិ…បេ… បុរិសេសូតិ បុរិសវចនេ បុថុវចនេ ភុម្មវចនំ ភវតិ.

ភោ បុរិស តិដ្ឋ, ភវន្តោ បុរិសា តិដ្ឋថ. តត្រ ភោ បុរិសឥតិ បុរិសវចនេ ឯកវចនេ អាលបនំ ភវតិ, ភវន្តោ បុរិសាឥតិ បុរិសវចនេ បុថុវចនេ អាលបនំ ភវតីតិ ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ នយោ វិត្ថារេតព្ពោ.

យមកមហាថេរេន កតាយ បន ចូឡនិរុត្តិយំ ‘‘ភោ បុរិស’’ឥតិ រស្សវសេន អាលបនេកវចនំ វត្វា ‘‘ភោ បុរិសា’’ឥតិ ទីឃវសេន អាលបនពហុវចនំ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ តាទិសោ នយោ និរុត្តិបិដកេ នត្ថិ, តថាបិ ពហូនមាលបនវិសយេ ‘‘ភោ យក្ខា’’ឥតិអាទីនំ អាលបនពហុវចនានំ ជាតកដ្ឋកថាទីសុ ទិស្សនតោ បសត្ថតរោវ ហោតិ វិញ្ញូនំ បមាណញ្ច, តស្មា ឥមិនា យមកមហាថេរមតេនបិ ‘‘បុរិសោ បុរិសា បុរិស’’ន្តិអាទីនិ វត្វា អាមន្តនេ ‘‘ភោ បុរិស, ភោ បុរិសា, ភវន្តោ បុរិសា’’តិ នាមិកបទមាលា យោជេតព្ពា.

តត្ថ បុរិសោតិ បឋមាយ ឯកវចនំ. បុរិសាតិ ពហុវចនំ. បុរិសន្តិ ទុតិយាយ ឯកវចនំ. បុរិសេតិ ពហុវចនំ. បុរិសេនាតិ តតិយាយ ឯកវចនំ. បុរិសេហិ, បុរិសេភីតិ ទ្វេ ពហុវចនានិ. បុរិសស្សាតិ ចតុត្ថិយា ឯកវចនំ. បុរិសានន្តិ ពហុវចនំ. បុរិសា, បុរិសស្មា, បុរិសម្ហាតិ តីណិ បញ្ចមិយា ឯកវចនានិ. បុរិសេហិ, បុរិសេភីតិ ទ្វេ ពហុវចនានិ. បុរិសស្សាតិ ឆដ្ឋិយា ឯកវចនំ. បុរិសានន្តិ ពហុវចនំ. បុរិសេ, បុរិសស្មិំ, បុរិសម្ហីតិ តីណិ សត្តមិយា ឯកវចនានិ. បុរិសេសូតិ ពហុវចនំ. ភោ បុរិសាតិ អដ្ឋមិយា ឯកវចនំ. ភោ បុរិសា, ភវន្តោ បុរិសាតិ ទ្វេ ពហុវចនានិ.

កិញ្ចាបេតេសុ ‘‘បុរិសា’’តិ ឥទំ បឋមាបញ្ចមីអដ្ឋមីនំ, ‘‘បុរិសេ’’តិ ឥទំ ទុតិយាសត្តមីនំ, ‘‘បុរិសេហិ, បុរិសេភី’’តិ តតិយាបញ្ចមីនំ, ‘‘បុរិសាន’’ន្តិ ចតុត្ថីឆដ្ឋីនំ ឯកសទិសំ, តថាបិ អត្ថវសេន អសង្ករភាវោ វេទិតព្ពោ. កថំ? ‘‘បុរិសោ តិដ្ឋតិ, បុរិសា តិដ្ឋន្តិ. បុរិសំ បស្សតិ, បុរិសេ បស្សតី’’តិអាទិនា.

តត្ថ ច ភោតិ អាមន្តនត្ថេ និបាតោ. សោ ន កេវលំ ឯកវចនំយេវ ហោតិ, អថ ខោ ពហុវចនម្បិ ហោតីតិ ‘‘ភោ បុរិសា’’ឥតិ ពហុវចនប្បយោគោបិ គហិតោ. ‘‘ភវន្តោ’’តិទំ បន ពហុវចនមេវ ហោតីតិ ‘‘បុរិសា’’តិ បុន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតិ យមកមហាថេរេន ‘‘ភោ បុរិស’’ឥតិ រស្សវសេន អាលបនេកវចនំ វត្វា ‘‘ភោ បុរិសា’’ឥតិ ទីឃវសេន អាលបនពហុវចនំ វុត្តំ. តថា ហិ បាឡិយំ អដ្ឋកថាសុ ច និបាតភូតោ ភោសទ្ទោ ឯកវចនពហុវចនវសេន ទ្វិធា ភិជ្ជតិ. អត្រិមានិ និទស្សនបទានិ – ‘‘អបិ នុ ខោ សបរិគ្គហានំ តេវិជ្ជានំ ព្រាហ្មណានំ អបរិគ្គហេន ព្រហ្មុនា សទ្ធិំ សំសន្ទតិ សមេតីតិ, នោ ហិទំ ភោ គោតម. អច្ឆរិយំ ភោ អានន្ទ, អព្ភុតំ ភោ អានន្ទ, ឯហិ ភោ សមណ, ភោ បព្ពជិត’’ឥច្ចាទិបាឡិតោ អដ្ឋកថាតោ ច ភោសទ្ទស្ស ឯកវចនប្បយោគេ បវត្តិនិទស្សនំ, ‘‘តេន ហិ ភោ មមបិ សុណាថ. យថា មយមេវ អរហាម តំ ភវន្តំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ, នាហំ ភោ សមណស្ស គោតមស្ស សុភាសិតំ សុភាសិតតោ នាព្ភនុមោទាមិ, បស្សថ ភោ ឥមំ កុលបុត្តំ. ភោ យក្ខា អហំ ឥមំ តុម្ហាកំ ភាជេត្វា ទទេយ្យំ. អបរិសុទ្ធោ បនម្ហិ, ភោ ធុត្តា តុម្ហាកំ ក្រិយា មយ្ហំ ន រុច្ចតិ. សោ តេ បុរិសេ អាហ ភោ តុម្ហេ មំ មារេន្តា រញ្ញោ ទស្សេត្វាវ មារេថា’’តិ ឥច្ចាទិ បន បាឡិតោ អដ្ឋកថាតោ ច ភោសទ្ទស្ស ពហុវចនប្បយោគេ បវត្តិនិទស្សនំ. កច្ចាយនប្បករណេ បន ‘‘ភោ បុរិស, ភោ បុរិសា’’តិ បទទ្វយំ អាលបនេកវចនវសេន វុត្តំ. តំ យថា អាគមេហិ ន វិរុជ្ឈតិ, តថា គហេតព្ពំ.

កេចិ បន អទូរដ្ឋស្សាលបនេ ‘‘ភោ បុរិស’’ឥតិ រស្សវសេន អាលបនេកវចនំ ឥច្ឆន្តិ, ទូរដ្ឋស្សាលបនេ បន ‘‘ភោ បុរិសា’’ឥតិ ទីឃវសេន អាលបនេកវចនំ ឥច្ឆន្តិ. អទូរដ្ឋានំ ទូរដ្ឋានញ្ច បុរិសានំ ឥត្ថីនញ្ច អាលបនេ ន កិញ្ចិ វទន្តិ. តថា អទូរដ្ឋាយ ទូរដ្ឋាយ ច ឥត្ថិយា អាលបនេ តេ បុច្ឆិតព្ពា ‘‘អទូរដ្ឋានំ ទូរដ្ឋានញ្ច បុរិសានមាលបនេ កថំ វត្តព្ព’’ន្តិ. អទ្ធា តេ ឯវំ បុដ្ឋា ឧត្តរិ កិញ្ចិ វត្តុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. ឯវម្បិ តេ ចេ វទេយ្យុំ ‘‘ភវន្តោ បុរិសាតិ ឥមិនាវ អទូរដ្ឋានំ ទូរដ្ឋានញ្ច បុរិសានមាលបនំ ភវតី’’តិ. តទា តេ វត្តព្ពា ‘‘យទិ ភវន្តោ បុរិសា’’តិ ឥមិនា អទ្វេជ្ឈេន វចនេន អទូរដ្ឋានំ ទូរដ្ឋានញ្ច បុរិសានមាលបនំ ភវតិ, ឯវំ សន្តេ ‘‘ភោ បុរិស’’ឥតិ រស្សបទេនបិ ទូរដ្ឋស្ស ច បុរិសស្សាលបនំ វត្តព្ពំ, ឯវំ អវត្វា កិមត្ថំ អទូរដ្ឋស្សាលបនេ ‘‘ភោ បុរិស’’ឥតិ រស្សវសេន អាលបនេកវចនំ ឥច្ឆថ, កិមត្ថញ្ច ទូរដ្ឋស្សាលបនេ ‘‘ភោ បុរិសា’’ឥតិ ទីឃវសេន អាលបនេកវចនំ ឥច្ឆថ.

ននុ ‘‘តគ្ឃ ភគវា ពោជ្ឈង្គា, តគ្ឃ សុគត ពោជ្ឈង្គា’’តិអាទីសុ អាលបនបទភូតំ ‘‘ភគវា’’ឥតិ ទីឃបទំ សមីបេ ឋិតកាលេបិ ទូរេ ឋិតកាលេបិ ពុទ្ធស្សាលបនបទំ ភវិតុមរហតេវ, តថា អាលបនបទភូតំ ‘‘សុគត’’ឥតិ រស្សបទម្បិ. យស្មា បនេតេសុ ‘‘ភគវា’’តិ អាលបនបទស្ស ន កត្ថចិបិ រស្សត្តំ ទិស្សតិ, ‘‘សុគតា’’តិ អាលបនបទស្ស ច ន កត្ថចិបិ ទីឃត្តំ ទិស្សតិ, តស្មា ទីឃរស្សមត្តាភេទំ អចិន្តេត្វា ‘‘បុរិស’’ឥតិ រស្សវសេន វុត្តបទំ បកតិស្សរវសេន សមីបេ ឋិតស្ស បុរិសស្ស អាមន្តនកាលេ អទូរដ្ឋស្សាលបនបទំ ភវតិ, អាយតស្សរវសេន ទូរេ ឋិតបុរិសស្ស អាមន្តនកាលេ ទូរដ្ឋស្សាលបនបទំ ភវតីតិ គហេតព្ពំ. តថា ‘‘ភវន្តោ បុរិសា, ភោ យក្ខា, ភោ ធុត្តា’’តិអាទីនិ ទីឃវសេន វុត្តានិ អាលបនពហុវចនបទានិបិ បកតិស្សរវសេន សមីបេ ឋិតបុរិសានំ អាមន្តនកាលេ អទូរដ្ឋានមាលបនបទានិ ភវន្តិ, អាយតស្សរវសេន ទូរេ ឋិតបុរិសាទីនំ អាមន្តនកាលេ ទូរដ្ឋានមាលបនបទានិ ភវន្តីតិ គហេតព្ពានិ. តថា ហិ ព្រាហ្មណា កត្ថចិ កត្ថចិ រស្សដ្ឋានេបិ ទីឃដ្ឋានេបិ អាយតេន សរេន មជ្ឈិមាយតេន សរេន អច្ចាយតេន ច សរេន វេទំ បឋន្តិ លិខិតុមសក្កុណេយ្យេន គីតស្សរេន វិយ. ឥតិ សព្ពក្ខរេសុបិ អាយតេន សរេនុច្ចារណំ លព្ភតេវ លិខិតុមសក្កុណេយ្យំ, តស្មា អសម្បថមនោតរិត្វា ‘‘ភោ បុរិស’’ឥតិ វចនេន ទូរដ្ឋស្ស ច អទូរដ្ឋស្ស ច បុរិសស្សាលបនំ ភវតិ, ‘‘ភោ បុរិសា, ភវន្តោ បុរិសា’’តិ ឥមេហិ វចនេហិបិ ទូរដ្ឋានញ្ច អទូរដ្ឋានញ្ច បុរិសានមាលបនំ ភវតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតិ ទូរដ្ឋស្ស អទូរដ្ឋានញ្ច អាយតេន សរេន អាមន្តនមេវ បមាណំ, ន ទីឃរស្សមត្តាវិសេសោ, តស្មា ‘‘ភោ សត្ថ, ភោ រាជ, ភោ គច្ឆ, ភោ មុនិ, ភោ ទណ្ឌិ, ភោ ភិក្ខុ, ភោ សយម្ភុ, ភោតិ កញ្ញេ, ភោតិ បត្តិ, ភោតិ ឥត្ថិ, ភោតិ យាគុ, ភោតិ វធុ, ភោ កុល, ភោ អដ្ឋិ, ភោ ចក្ខុ’’ឥច្ចេវមាទីហិ បទេហិ អទូរដ្ឋស្សាលបនញ្ច ទូរដ្ឋស្សាលបនញ្ច ភវតិ. ‘‘ភវន្តោ សត្ថា, សត្ថារោ, ភោតិយោ កញ្ញា, កញ្ញាយោ’’តិ ឯវមាទីហិបិ បទេហិ អទូរដ្ឋានញ្ចាលបនំ ភវតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ –

តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, រញ្ញោ បុត្តំ អទស្សយុំ;

បុត្តោ ច បិតរំ ទិស្វា, ទូរតោវជ្ឈភាសថ.

អាគច្ឆុ ទោវារិកា ខគ្គពន្ធា,

កាសាវិយា ហន្តុ មមំ ជនិន្ទ;

អក្ខាហិ មេ បុច្ឆិតោ ឯតមត្ថំ,

អបរាធោ កោ ន្វិធ មមជ្ជ អត្ថិ.

ឯវំ សទ្ធម្មរាជេន, វោហារកុសលេន វេ;

សុទេសិតេ សោមនស្ស-ជាតកេ សព្ពទស្សិនា.

ទូរដ្ឋានេបិ រស្សត្តំ, ‘‘ជនិន្ទ’’ឥតិ ទិស្សតិ;

ន កត្ថចិបិ ទីឃត្តំ, ឥតិ នីតិ មយា មតា.

ឥទម្បេត្ថ វត្តព្ពំ ‘‘កុតោ នុ ភោ ឥទមាយាតំ ‘ទូរដ្ឋស្សាលបនំ អទូរដ្ឋស្សាលបនមិ’តិ’’? សទ្ទសត្ថតោ. សទ្ទសត្ថំ នាម ន សព្ពសោ ពុទ្ធវចនស្សោបការកំ, ឯកទេសេន បន ហោតិ.

ឥមស្មិំ បករណេ ‘‘ពហុវចន’’ន្តិ វា ‘‘បុថុវចន’’ន្តិ វា ‘‘អនេកវចន’’ន្តិ វា អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនមេវ នានំ, តស្មា សព្ពត្ថ ‘‘ពហុវចន’’ន្តិ វា ‘‘បុថុវចន’’ន្តិ វា ‘‘អនេកវចន’’ន្តិ វា វោហារោ កាតព្ពោ, បុថុវចនំ អនេកវចនន្តិ ច ឥទំ សាសនេ និរុត្តញ្ញូនំ វោហារោ, ឥតរំ សទ្ទសត្ថវិទូនំ.

កស្មា បន ឥមស្មិំ បករណេ ទ្វិវចនំ ន វុត្តន្តិ? យស្មា ពុទ្ធវចនេ ទ្វិវចនំ នាម នត្ថិ, តស្មា ន វុត្តន្តិ. ននុ ពុទ្ធវចនេ វចនត្តយំ អត្ថិ, តថា ហិ ‘‘អាយស្មា’’តិ ឥទំ ឯកវចនំ, ‘‘អាយស្មន្តា’’តិ ឥទំ ទ្វិវចនំ, ‘‘អាយស្មន្តោ’’តិ ឥទំ ពហុវចនន្តិ? តន្ន, យទិ ‘‘អាយស្មន្តា’’តិ ឥទំ វចនំ ទ្វិវចនំ ភវេយ្យ, ‘‘បុរិសោ បុរិសា’’តិអាទីសុ កតរំ ទ្វិវចនន្តិ វទេយ្យាថ, តស្មា ពុទ្ធវចនេ ទ្វិវចនំ នាម នត្ថិ. តេនេវ ហិ សិ យោ អំ យោ នា ហីតិអាទិនា ឯកវចនពហុវចនានេវ ទស្សិតានីតិ.

ននុ ច ភោ ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, អជ្ជ ឧបោសថោ បន្នរសោ. យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, មយំ អញ្ញមញ្ញំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករេយ្យាមា’’តិ បាឡិយំ ទ្វេ សន្ធាយ ‘‘អាយស្មន្តា’’តិ វុត្តំ, ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អាយស្មន្តោ ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា’’តិអាទីសុ បន បាឡីសុ ពហវោ សន្ធាយ ‘‘អាយស្មន្តោ’’តិ វុត្តំ, ន ច សក្កា វត្តុំ ‘‘យថា តថា វុត្ត’’ន្តិ, បរិវាសាទិអារោចនេបិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ វិញ្ញាតសុគតាធិប្បាយេហិ ‘‘ទ្វិន្នំ អារោចេន្តេន ‘អាយស្មន្តា ធារេន្តូ’តិ, តិណ្ណំ អារោចេន្តេន ‘អាយស្មន្តោ ធារេន្តូ’តិ វត្តព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តាតិ? សច្ចំ វុត្តំ, តំ បន វិនយវោហារវសេន វុត្តន្តិ. ននុ វិនយោ ពុទ្ធវចនំ, កស្មា ‘‘ពុទ្ធវចនេ ទ្វិវចនំ នាម នត្ថី’’តិ វទថាតិ? សច្ចំ វិនយោ ពុទ្ធវចនំ, តថាបិ វិនយកម្មវសេន វុត្តត្តា ឧបលក្ខណមត្តំ, ន សព្ពសាធារណពហុវចនបរិយាបន្នំ. យទិ ហិ ‘‘អាយស្មន្តា’’តិ ឥទំ ទ្វិវចនំ សិយា, តប្បយោគានិបិ ក្រិយាបទានិ ទ្វិវចនានេវ សិយុំ, តថារូបានិបិ ក្រិយាបទានិ ន សន្តិ. ន ហិ អក្ខរសមយកោវិទោ ឈានលាភីបិ ទិព្ពចក្ខុនា វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ សមវេក្ខន្តោ ពុទ្ធវចនេ ឯកម្បិ ក្រិយាបទំ ទ្វិវចនន្តិ បស្សេយ្យ, ឯវំ ក្រិយាបទេសុ ទ្វិវចនស្សាភាវា នាមិកបទេសុ ទ្វិវចនំ នត្ថិ. នាមិកបទេសុ តទភាវាបិ ក្រិយាបទេសុ តទភាវោ វេទិតព្ពោ. សក្កដភាសាយំ ទ្វីសុបិ ទ្វិវចនានិ សន្តិ, មាគធភាសាយំ បន នត្ថិ.

អបិច ‘‘បុថុវចន’’ន្តិ និរុត្តិវោហារោបិ ‘‘ពុទ្ធវចនេ ទ្វិវចនំ នត្ថី’’តិ ឯតមត្ថំ ទីបេតិ. តញ្ហិ សក្កដភាសាយំ វុត្តា ទ្វិវចនតោ ពហុវចនតោ ច វិសុំភូតំ វចនំ, តត្ថ វា វុត្តេហិ អត្ថេហិ វិសុំភូតស្ស អត្ថស្ស វចនំ ‘‘បុថុវចន’’ន្តិ វុច្ចតិ. កថមិទំ សក្កដភាសាយំ វុត្តា ទ្វិវចនតោ ពហុវចនតោ ច វិសុំភូតំ វចនន្តិ ចេ? យស្មា សក្កដភាសាយំ ‘‘បុថុវចន’’ន្តិ វោហារោ នត្ថិ, តស្មា ឥទំ តេហិ សក្កដភាសាយំ វុត្តេហិ ទ្វិវចនពហុវចនេហិ វិសុំភូតអត្ថស្ស វចនន្តិ វុច្ចតិ. កថញ្ច បន សក្កដភាសាយំ វុត្តេហិ វិសុំភូតស្ស អត្ថស្ស វចនន្តិ បុថុវចនន្តិ ចេ? យស្មា សក្កដភាសាយំ ទ្វេ ឧបាទាយ ទ្វិវចនំ វុត្តំ, ន តិចតុបញ្ចាទិកេ ពហវោ ឧបាទាយ, ពហវោ បន ឧបាទាយ ពហុវចនំ វុត្តំ, ន ទ្វេ ឧបាទាយ, អយំ សក្កដភាសាយ វិសេសោ. មាគធភាសាយំ បន ទ្វិតិចតុបញ្ចាទិកេ ពហវោ ឧបាទាយ បុថុវចនំ វុត្តំ, តស្មា សក្កដភាសាយំ វុត្តេហិ អត្ថេហិ វិសុំភូតស្ស អត្ថស្ស វចនន្តិ បុថុវចនន្តិ វុច្ចតិ. អយំ មាគធភាសាយ វិសេសោ. តស្មាត្រ បុថុភូតស្ស, បុថុនោ វា អត្ថស្ស វចនំ ‘‘បុថុវចន’’ន្តិ អត្ថោ សមធិគន្តព្ពោ.

ឥទានិ ‘‘បុរិសោ, បុរិសា, បុរិស’’ន្តិ និរុត្តិបិដកតោ ឧទ្ធរិតនយំ និស្សាយ បកតិរូបភូតស្ស ភូតសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា វុច្ចតេ –

ភូតោ, ភូតា. ភូតំ, ភូតេ. ភូតេន, ភូតេហិ, ភូតេភិ. ភូតស្ស, ភូតានំ. ភូតា, ភូតស្មា, ភូតម្ហា, ភូតេហិ, ភូតេភិ. ភូតស្ស, ភូតានំ. ភូតេ, ភូតស្មិំ, ភូតម្ហិ, ភូតេសុ. ភោ ភូត, ភវន្តោ ភូតា.

អថ វា ‘‘ភោ ភូតា’’ឥតិ ពហុវចនំ វិញ្ញេយ្យំ. យថា បនេត្ថ ភូតឥច្ចេតស្ស បកតិរូបស្ស នាមិកបទមាលា បុរិសនយេន យោជិតា, ឯវំ ភាវកាទីនញ្ច អញ្ញេសញ្ច តំសទិសានំ នាមិកបទមាលា បុរិសនយេន យោជេតព្ពា. ឯត្ថញ្ញានិ តំសទិសានិ នាម ‘‘ពុទ្ធោ’’តិអាទីនំ បទានំ ពុទ្ធឥច្ចាទីនិ បកតិរូបានិ.

ពុទ្ធោ ធម្មោ សង្ឃោ មគ្គោ,

ខន្ធោ កាយោ កាមោ កប្បោ;

មាសោ បក្ខោ យក្ខោ ភក្ខោ,

នាគោ មេឃោ ភោគោ យាគោ.

រាគោ ទោសោ មោហោ មានោ,

មក្ខោ ថម្ភោ កោធោ លោភោ;

ហាសោ វេរោ ទាហោ តេជោ,

ឆន្ទោ កាសោ សាសោ រោគោ.

អស្សោ សស្សោ ឥស្សោ សិស្សោ,

សីហោ ព្យគ្ឃោ រុក្ខោ សេលោ;

ឥន្ទោ សក្កោ ទេវោ គាមោ,

ចន្ទោ សូរោ ឱឃោ ទីបោ.

បស្សោ យញ្ញោ ចាគោ វាទោ,

ហត្ថោ បត្តោ សោសោ គេធោ;

សោមោ យោធោ គច្ឆោ អច្ឆោ,

គេហោ មាឡោ អដ្ដោ សាលោ.

នរោ នគោ មិគោ សសោ,

សុណោ ពកោ អជោ ទិជោ;

ហយោ គជោ ខរោ សរោ,

ទុមោ តលោ បដោ ធជោ.

ឧរគោ បដគោ វិហគោ ភុជគោ,

ខរភោ សរភោ បសទោ គវជោ;

មហិសោ វសភោ អសុរោ គរុឡោ,

តរុណោ វរុណោ ពលិសោ បលិឃោ.

សាលោ ធវោ ច ខទិរោ,

គោធុមោ សដ្ឋិកោ យវោ;

កឡាយោ ច កុលត្ថោ ច,

តិលោ មុគ្គោ ច តណ្ឌុលោ.

ខត្តិយោ ព្រាហ្មណោ វេស្សោ,

សុទ្ទោ ធុត្តោ ច បុក្កុសោ;

ចណ្ឌាលោ បតិកោ បដ្ឋោ,

មនុស្សោ រថិកោ រថោ.

បព្ពជិតោ គហដ្ឋោ ច,

គោណោ ឱដ្ឋោ ច គទ្រភោ;

មាតុគាមោ ច ឱរោធោ,

ឥច្ចាទីនិ វិភាវយេ.

កេចេត្ថ វទេយ្យុំ ‘‘ននុ ភោ ‘ឱរោធា ច កុមារា ចា’តិ បាឋស្ស ទស្សនតោ ឱរោធសទ្ទោ ឥត្ថិលិង្គោ’’តិ? តន្ន, តត្ថ ហិ ‘‘ឱរោធា’’តិ ឥទំ ឱការន្តបុល្លិង្គមេវ, នា’ការន្តិត្ថិលិង្គំ, តុម្ហេ បន ‘‘អាការន្តិត្ថិលិង្គ’’ន្តិ មញ្ញមានា ឯវំ វទថ, ន បនិទំ អាការន្តិត្ថិលិង្គំ, អថ ខោ ‘‘មាតុគាមា’’តិបទំ វិយ ពហុវចនវសេន វុត្តមាការន្តបទន្តិ. ននុ ច ភោ សម្មោហវិនោទនិយាទីសុ ឱរោធសទ្ទស្ស ឥត្ថិលិង្គតា បាកដា, កថន្តិ ចេ? ‘‘រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ថេរស្ស កុទ្ធា បឋមមេវ មនំ បលោភេត្វា ‘ឥតោ តេ សត្តទិវសមត្ថកេ ឧបដ្ឋាកោ រាជា មរិស្សតី’តិ សុបិនេ អារោចេសិ. ថេរោ តំ កថំ សុត្វា រាជោរោធានំ អាចិក្ខិ. តា ឯកប្បហារេនេវ មហាវិរវំ វិរវិំសូ’’តិ. ឯត្ថ ហិ ‘‘រាជោរោធាន’’ន្តិ វត្វា ‘‘តា’’តិ វុត្តត្តាវ ឱរោធសទ្ទស្ស ឥត្ថិលិង្គតា បាកដាតិ? តន្ន, អត្ថស្ស ទុគ្គហណតោ. ទុគ្គហិតោ ហិ ឯត្ថ តុម្ហេហិ អត្ថោ, ឯត្ថ បន ឱរោធសទ្ទេន ឥត្ថិបទត្ថស្ស កថនតោ ឥត្ថិបទត្ថំ សន្ធាយ ‘‘តា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘តា ឥត្ថិយោ’’តិ អយមេវត្ថោ. តុម្ហេ បន អមាតាបិតរសំវទ្ធត្តា អាចរិយកុលេ ច អនិវុដ្ឋត្តា ឯតំ សុខុមត្ថមជានន្តា យំ វា តំ វា មុខារូឡ្ហំ វទថ.

ភុញ្ជនត្ថំ កថនត្ថំ, មុខំ ហោតីតិ នោ វទេ;

យំ វា តំ វា មុខារូឡ្ហំ, វចនំ បណ្ឌិតោ នរោតិ.

ន មយំភោ យំ វា តំ វា មុខារូឡ្ហំ វទាម, អដ្ឋកថាចរិយានញ្ញេវ វចនំ គហេត្វា វទាម, អដ្ឋកថាយេវ អម្ហាកំ បដិសរណំ, ន មយំ តុម្ហាកំ សទ្ទហាមាតិ. អម្ហាកំ សទ្ទហថ វា មា វា, មា តុម្ហេ ‘‘អដ្ឋកថាចរិយានញ្ញេវ វចនំ គហេត្វា វទាមា’’តិ អដ្ឋកថាចរិយេ អព្ភាចិក្ខថ. ន ហិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ ‘‘ឱរោធសទ្ទោ ឥត្ថិលិង្គោ’’តិ វុត្តដ្ឋានមត្ថិ, តស្មាបិ អដ្ឋកថាចរិយេ អព្ភាចិក្ខថ, ន យុត្តំ ពុទ្ធាទីនំ គរូនមព្ភាចិក្ខនំ មហតោ អនត្ថស្ស លាភាយ សំវត្តនតោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘អត្តនា ទុគ្គហិតេន អម្ហេ ចេវ អព្ភាចិក្ខតិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវតិ, តតោ អត្តានញ្ច ខណតី’’តិ.

ឯវំ អព្ភាចិក្ខនស្ស អយុត្តតំ សាវជ្ជតញ្ច ទស្សេត្វា បុនបិ តេ ឥទំ វត្តព្ពា – ជាតកដ្ឋកថាយម្បិ តុម្ហេហិ អាហដឧទាហរណសទិសំ ឧទាហរណមត្ថិ, តំ សុណាថ. កោសិយជាតកដ្ឋកថាយញ្ហិ ‘‘សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ សាវត្ថិយំ មាតុគាមំ អារព្ភ កថេសិ. សា កិរេកស្ស សទ្ធស្ស បសន្នស្ស ឧបាសកព្រាហ្មណស្ស ព្រាហ្មណី ទុស្សីលា បាបធម្មា’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ. ឯត្ថ ហិ ‘‘មាតុគាមំ អារព្ភ កថេសី’’តិ វត្វា ‘‘សា’’តិ វុត្តត្តា តុម្ហាកំ មតេន មាតុគាមសទ្ទោ ឥត្ថិលិង្គោយេវ សិយា, ន បុល្លិង្គោ, កិមិទំ អដ្ឋកថាវចនម្បិ ន បស្សថ, តទេវ បន អដ្ឋកថាវចនំ បស្សថ, កិំ សា ឯវ អដ្ឋកថា តុម្ហាកំ បដិសរណំ, ន តទញ្ញាតិ.

យទិ តាសទ្ទំ អបេក្ខិត្វា ឱរោធសទ្ទស្ស ឥត្ថិលិង្គត្តមិច្ឆថ, ឯត្ថាបិ សាសទ្ទមបេក្ខិត្វា មាតុគាមសទ្ទស្ស ឥត្ថិលិង្គត្តមិច្ឆថាតិ. ឯវំ វុត្តា តេ និរុត្តរា អប្បដិភានា មង្កុភូតា បត្តក្ខន្ធា អធោមុខា បជ្ឈាយេយ្យុំ. ឯត្ថាបិ មាតុគាមសទ្ទេន ឥត្ថិបទត្ថស្ស កថនតោ ឥត្ថិបទត្ថំ សន្ធាយ ‘‘សា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សា ឥត្ថី’’តិ អយមេវត្ថោ. កត្ថចិ ហិ បធានវាចកេន បុល្លិង្គេន នបុំសកលិង្គេន វា សមានាធិករណស្ស គុណសទ្ទស្ស អភិធេយ្យលិង្គានុវត្តិត្តាបុល្លិង្គវសេន វា នបុំសកលិង្គវសេន វា និទ្ទិសិតព្ពត្តេបិ លិង្គមនបេក្ខិត្វា ឥត្ថិបទត្ថមេវាបេក្ខិត្វា ឥត្ថិលិង្គនិទ្ទេសោ ទិស្សតិ. តំ យថា? ‘‘ឥធ វិសាខេ មាតុគាមោ សុសំវិហិតកម្មន្តា ហោតិ សង្គហិតបរិជនា ភត្តុមនាបំ ចរតិ, សម្ភតំ អនុរក្ខតី’’តិ ច, ‘‘កោ នុ ខោ ភន្តេ ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន មិធេកច្ចោ មាតុគាមោ ទុព្ពណ្ណា ច ហោតិ ទុរូបា សុបាបិកា ទស្សនាយ, ទលិទ្ទា ច ហោតិ អប្បស្សកា អប្បភោគា អប្បេសក្ខា ច. ឥធ មល្លិកេ ឯកច្ចោ មាតុគាមោ កោធនា ហោតិ ឧបាយាសពហុលា, អប្បម្បិ វុត្តា សមានា អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថិយតិ កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតី’’តិ ច, ‘‘តំ ខោ បន ភិក្ខវេ ឥត្ថិរតនំ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បុព្ពុដ្ឋាយិនី បច្ឆានិបាតិនី កិំការបដិស្សាវិនី’’តិ ច ឥមេ បយោគា.

កត្ថចិ បន បធានវាចកេន នបុំសកលិង្គេន សមានាធិករណស្ស គុណសទ្ទស្ស អភិធេយ្យលិង្គានុវត្តិត្តា នបុំសកលិង្គវសេន និទ្ទិសិតព្ពត្តេបិ លិង្គមនបេក្ខិត្វា បុរិសបទត្ថមេវាបេក្ខិត្វា បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ ទិស្សតិ. តំ យថា? ‘‘បញ្ច បច្ចេកពុទ្ធសតានិ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសិនោ អហេសុំ. តំ ខោ បន រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បរិណាយករតនំ ញាតានំ បវេសេតា អញ្ញាតានំ និវារេតា’’តិ. កត្ថចិ បធានវាចកេន លិង្គត្តយេន សមានាធិករណស្ស គុណសទ្ទស្ស អភិធេយ្យលិង្គានុរូបំ និទ្ទេសោ ទិស្សតិ. តំ យថា? សា ឥត្ថី ‘‘សីលវតី កល្យាណធម្មា. អដ្ឋហិ ខោ នកុលមាតេ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មាតុគាមោ កាយស្ស ភេទា បរម្មរណា មនាបកាយិកានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. សទ្ធោ បុរិសបុគ្គលោ, សទ្ធំ កុលំ, ចិត្តំ ទន្តំ សុខាវហ’’ន្តិ.

សេយ្យឥតិ សទ្ទោ បន យេភុយ្យេន ឱការន្តភាវេ ឋត្វា លិង្គត្តយានុកូលោ ភវតិ ឯកាការេនេវ តិដ្ឋនតោ. កថំ? សេយ្យោ អមិត្តោ មតិយា ឧបេតោ. ឯសាវ បូជនា សេយ្យោ, ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ.

‘‘ធម្មេន ច អលាភោ យោ,

យោ ច លាភោ អធម្មិកោ;

អលាភោ ធម្មិកោ សេយ្យោ,

យញ្ចេ លាភោ អធម្មិកោ.

យសោ ច អប្បពុទ្ធីនំ, វិញ្ញូនំ អយសោ ច យោ;

អយសោវ សេយ្យោ វិញ្ញូនំ, ន យសោ អប្បពុទ្ធិនំ.

ទុម្មេធេហិ បសំសា ច, វិញ្ញូហិ គរហា ច យា;

គរហាវ សេយ្យោ វិញ្ញូហិ, យញ្ចេ ពាលប្បសំសនា.

សុខញ្ច កាមមយិកំ, ទុក្ខញ្ច បវិវេកិកំ;

បវិវេកំ ទុក្ខំ សេយ្យោ, យញ្ចេ កាមមយំ សុខំ.

ជីវិតញ្ច អធម្មេន, ធម្មេន មរណញ្ច យំ;

មរណំ ធម្មិកំ សេយ្យោ, យញ្ចេ ជីវេ អធម្មិក’’ន្តិ.

ឯវមយំ សេយ្យ ឥតិ សទ្ទោ ឱការន្តភាវេ ឋត្វា លិង្គត្តយានុកូលោ ភវតិ. កត្ថចិ បន អាការន្តភាវេ ឋត្វា ឥត្ថិលិង្គានុកូលោ ទិស្សតិ ‘‘ឥត្ថីបិ ហិ ឯកច្ចិយា, សេយ្យា បោស ជនាធិបា’’តិ. និគ្គហីតន្តោ បន ហុត្វា នបុំសកលិង្គានុកូលោ អបសិទ្ធោ. ឯវំបការេ បយោគេ កិំ តុម្ហេ ន បស្សថាតិ. ឯវំ វុត្តា ច តេ និរុត្តរាវ ភវិស្សន្តិ.

សចេបិ តេ ឯត្ថ ឯវំ វទេយ្យុំ ‘‘តត្ថ តត្ថ សុត្តប្បទេសេ អដ្ឋកថាទីសុ ច ‘មាតុគាមោ’តិ វា ‘មាតុគាមេនា’តិ វា ឱការន្តបុល្លិង្គភាវេន មាតុគាមសទ្ទស្ស ទស្សនតោ បុល្លិង្គភូតំ មាតុគាមសទ្ទំ អនបេក្ខិត្វា ឥត្ថិបទត្ថមេវ អបេក្ខិត្វា ‘‘សា ឥត្ថី’’តិ ឥត្ថីសទ្ទេន សាសទ្ទស្ស សម្ពន្ធគ្គហណំ មយំ សម្បដិច្ឆាម, ‘ឱរោធោ’តិ វា ‘ឱរោធេនា’តិ វា ឱការន្តបុល្លិង្គភាវេន ឋិតស្ស ឱរោធសទ្ទស្ស អទស្សនតោ បន តុម្ហេហិ វុត្តំ បុរិមត្ថំ ន សម្បដិច្ឆាមា’’តិ. តទា តេសំ ឥមានិ វិនយបាឡិយំ អាគតបទានិ ទស្សេតព្ពានិ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន រាជា ឧទេនោ ឧយ្យានេ បរិចារេសិ សទ្ធិំ ឱរោធេន, អថ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធោ រាជានំ ឧទេនំ ឯតទវោចា’’តិ. ឯវំ ឥមានិ សុត្តបទានិ ទស្សេត្វា សុត្តនិបាតដ្ឋកថាយំ ‘‘រាមោ នាម រាជា កុដ្ឋរោគី ឱរោធេហិ ច នាដកេហិ ច ជិគុច្ឆមានោ’’តិ វចនញ្ច ទស្សេត្វា ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ គរុកុលមុបគន្ត្វា ភគវតោ សទ្ធម្មស្ស ចិរដ្ឋិតត្ថំ សាធុកំ បទព្យញ្ជនានិ ឧគ្គណ្ហថា’’តិ ឧយ្យោជេតព្ពា.

ឥទានិ មាតុគាមសទ្ទាទីសុ កិញ្ចិ វិនិច្ឆយំ វទាម – មាតុគាមសទ្ទោ ច ឱរោធសទ្ទោ ច ទារសទ្ទោ ចាតិ ឥមេ ឥត្ថិបទត្ថវាចកាបិ សមានា ឯកន្តេន បុល្លិង្គា ភវន្តិ. តេសុ ទារសទ្ទស្ស ឯកស្មិំ អត្ថេ វត្តមានស្សាបិ ពហុវចនកត្តមេវ សទ្ទសត្ថវិទូ ឥច្ឆន្តិ, ន ឯកវចនកត្តំ. មយំ បន ទារសទ្ទស្ស ឯកស្មិំ អត្ថេ ឯកវចនកត្តំ, យេភុយ្យេន បន ពហុវចនកត្តំ អនុជានាម, ពវ្ហត្ថេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. បាឡិយញ្ហិ ទារសទ្ទោ យេភុយ្យេន ពហុវចនកោ ភវតិ, ឯកវចនកោ អប្បោ. តត្រិមេ បយោគា –

‘‘ទាសា ច ទាស្យោ អនុជីវិនោ ច,

បុត្តា ច ទារា ច មយញ្ច សព្ពេ;

ធម្មញ្ចរាមប្បរលោកហេតុ,

តស្មា ហិ អម្ហំ ទហរា ន មិយ្យរេ’’តិ ច,

‘‘យោ ញាតីនំ សខីនំ វា, ទារេសុ បដិទិស្សតិ;

សហសា សម្បិយាយេន, តំ ជញ្ញាវសលោ ឥតី’’តិ ច,

‘‘សេហិ ទារេហិ’សន្តុដ្ឋោ, វេសិយាសុ បទិស្សតិ;

ទិស្សតិ បរទារេសុ, តំ បរាភវតោ មុខ’’ន្តិ ច,

‘‘បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា’’តិ ច ព្យាសេ, សមាសេ បន ‘‘បុត្តទារា ទិសា បច្ឆា, បុត្តទារេហិ មត្តនោ’’តិ ច ឯវមាទយោ ពហុវចនប្បយោគា ពហវោ ភវន្តិ.

ឯកវចនប្បយោគា បន អប្បា. សេយ្យថិទំ? ‘‘គរូនំ ទារេ, ធម្មំ ចរេ យោបិ សមុញ្ជកំ ចរេ, ទារញ្ច បោសំ ទទមប្បកស្មិ’’ន្តិ ច,

‘‘យេ គហដ្ឋា បុញ្ញករា, សីលវន្តោ ឧបាសកា;

ធម្មេន ទារំ បោសេន្តិ, តេ នមស្សាមិ មាតលី’’តិ ច,

‘‘បរទារំ ន គច្ឆេយ្យំ, សទារបសុតោ សិយ’’ន្តិ ច,

‘‘យោ ឥច្ឆេ បុរិសោ ហោតុំ, ជាតិំ ជាតិំ បុនប្បុនំ;

បរទារំ វិវជ្ជេយ្យ, ធោតបាទោវ កទ្ទម’’ន្តិ ច

ឯវមាទយោ ឯកវចនប្បយោគា អប្បា.

សមាហារលក្ខណវសេន បនេស ទារសទ្ទោ នបុំសកលិង្គេកវចនោបិ កត្ថចិ ភវតិ. ‘‘អាទាយ បុត្តទារំ. បុត្តទារស្ស សង្គហោ’’ឥតិ ឯវំ ឥធ វុត្តប្បការេន លិង្គញ្ច អត្ថញ្ច សល្លក្ខេត្វា ‘‘បុរិសោ បុរិសា’’តិ បវត្តំ បុរិសសទ្ទនយំ និស្សាយ សព្ពេសំ ‘‘ភូតោ ភាវកោ ភវោ’’តិអាទីនំ ភូធាតុមយានំ អញ្ញេសញ្ចោការន្តបទានំ នាមិកបទមាលាសុ សទ្ធាសម្បន្នេហិ កុលបុត្តេហិ សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា កោសល្លមុប្បាទេតព្ពំ.

កិំ បន សព្ពានិ ឱការន្តបទានិ បុរិសនយេ សព្ពប្បការេន ឯកសទិសានេវ ហុត្វា បវិដ្ឋានីតិ? ន បវិដ្ឋានិ. កានិចិ ហិ ឱការន្តបទានិ បុរិសនយេ សព្ពថា បវិដ្ឋានិ ច ហោន្តិ, ឯកទេសេន បវិដ្ឋានិ ច, កានិចិ ឱការន្តបទានិ បុរិសនយេ ឯកទេសេន បវិដ្ឋានិ ច ហោន្តិ, ឯកទេសេន ន បវិដ្ឋានិ ច, កានិចិ ឱការន្តបទានិ បុរិសនយេ សព្ពថា អប្បវិដ្ឋានេវ. តត្រ កតមានិ កានិចិ ឱការន្តបទានិ បុរិសនយេ សព្ពថា បវិដ្ឋានិ ច ហោន្តិ, ឯកទេសេន បវិដ្ឋានិ ច? ‘‘សរោ វយោ ចេតោ’’តិអាទីនិ. សរោឥតិ ហិ អយំសទ្ទោ ឧសុសទ្ទសរវនអការាទិសរវាចកោ ចេ, បុរិសនយេ សព្ពថា បវិដ្ឋោ. រហទវាចកោ ចេ, មនោគណបក្ខិកត្តា បុរិសនយេ ឯកទេសេន បវិដ្ឋោ. វយោឥតិ សទ្ទោ បរិហានិវាចកោ ចេ, បុរិសនយេ សព្ពថា បវិដ្ឋោ. អាយុកោដ្ឋាសវាចកោ ចេ, មនោគណបក្ខិកត្តា បុរិសនយេ ឯកទេសេន បវិដ្ឋោ. ចេតោ ឥតិ សទ្ទោ យទិ បណ្ណត្តិវាចកោ, បុរិសនយេ សព្ពថា បវិដ្ឋោ. យទិ បន ចិត្តវាចកោ, មនោគណបក្ខិកត្តា បុរិសនយេ ឯកទេសេន បវិដ្ឋោ. មនោគណោ ច នាម –

មនោ វចោ វយោ តេជោ,

តបោ ចេតោ តមោ យសោ;

អយោ បយោ សិរោ ឆន្ទោ,

សរោ ឧរោ រហោ អហោ –

ឥមេ សោឡស.

ឥទានិ យថាវុត្តស្ស បាកដីករណត្ថំ មនសទ្ទាទីនំ នាមិកបទមាលំ កថយាម –

មនោ, មនា. មនំ, មនោ, មនេ. មនសា, មនេន, មនេហិ, មនេភិ. មនសោ, មនស្ស, មនានំ. មនា, មនស្មា, មនម្ហា, មនេហិ, មនេភិ. មនសោ, មនស្ស, មនានំ. មនសិ, មនេ, មនស្មិំ, មនម្ហិ, មនេសុ. ភោ មន, ភវន្តោ មនា.

អថ វា ‘‘ភោ មនា’’ឥតិ ពហុវចនម្បិ ញេយ្យំ. ឯវំ វចោ, វចា. វចំ, វចោ, វចេ. វចសាតិអាទិនា នាមិកបទមាលា យោជេតព្ពា. អហសទ្ទស្ស បន ភុម្មេកវចនដ្ឋានេ អហសិ, អហេ, អហស្មិំ, អហម្ហិ, អហុ, អហនីតិ យោជេតព្ពា.

ឥទានិ រូបន្តរវិសេសទស្សនត្ថំ នបុំសកលិង្គស្ស មនសទ្ទស្សបិ នាមិកបទមាលំ វទាម, អដ្ឋានេ អយំ កថិតាតិ ន ចោទេតព្ពំ.

មនំ, មនានិ, មនា. មនំ, មនានិ, មនេ. មនេន, មនេហិ, មនេភិ. មនស្ស, មនសោ, មនានំ. មនា, មនស្មា, មនម្ហា, មនេហិ, មនេភិ. មនស្ស, មនសោ, មនានំ. មនេ, មនស្មិំ, មនម្ហិ, មនេសុ. ភោ មន, ភវន្តោ មនា. អថ វា ‘‘ភោ មនានិ, ភោ មនា’’ឯវម្បិ ពហុវចនំ វេទិតព្ពំ. ឯវមុត្តរត្រាបិ នយោ.

ឯត្ថ ច បុល្លិង្គស្ស មនសទ្ទស្ស បច្ចត្តករណសម្បទានសាមិភុម្មវចនានិ មនោ មនសា មនសោ មនសីតិ រូបានិ ឋបេត្វា យានិ សេសានិ, នបុំសកលិង្គស្ស ច មនសទ្ទស្ស បច្ចត្តវចនានិ ‘‘មនំ មនានី’’តិ រូបានិ ច, អដ្ឋម្យោបយោគវចនានំ ‘‘មនំ មនានី’’តិ រូបទ្វយញ្ច ឋបេត្វា យានិ សេសានិ, តានិ សព្ពានិ កមតោ សមសមានិ.

កេចិ ឱការន្តោ មនោឥតិ សទ្ទោ នបុំសកលិង្គោតិ វទន្តិ, តេ វត្តព្ពា – យទិ សោ នបុំសកលិង្គោ សិយា, តស្សទិសេហិ វចោ វយោតិអាទិសទ្ទេហិបិ នបុំសកលិង្គេហេវ ភវិតព្ពំ, ន ‘‘តេ នបុំសកលិង្គា’’តិ គរូ វទន្តិ, ‘‘បុល្លិង្គា’’ឥច្ចេវ វទន្តិ. យស្មា ច បាឡិយំ ‘‘កាយោ អនិច្ចោ; មនោ អនិច្ចោ’’តិ ច ‘‘កាយោ ទុក្ខោ, មនោ ទុក្ខោ’’តិ ច ‘‘និច្ចោ វា អនិច្ចោ វាតិ អនិច្ចោ ភន្តេ’’តិ ច ឯវមាទយោ បុល្លិង្គប្បយោគា ពហវោ ទិដ្ឋា. តេន ញាយតិ មនោសទ្ទោ ឯកន្តេន បុល្លិង្គោតិ. យទិ បន នបុំសកលិង្គោសិយា, ‘‘អនិច្ចោ ទុក្ខោ’’តិ ឯវមាទីនិ តំសមានាធិករណានិ អនេកបទសតានិបិ នបុំសកលិង្គានេវ សិយុំ. ន ហិ តានិ នបុំសកលិង្គានិ, អថ ខោ អភិធេយ្យលិង្គានុវត្តកានិ វាច្ចលិង្គានិ. ឯវំ មនោសទ្ទស្ស បុល្លិង្គតា បច្ចេតព្ពាតិ, សចេ មនោសទ្ទោ នបុំសកលិង្គោ ន ហោតិ, កថំ ‘‘មនានី’’តិ នបុំសករូបំ ទិស្សតីតិ? សច្ចំ ‘‘មនានី’’តិ នបុំសកលិង្គមេវ, តថាបិ មនោគណេ បមុខភាវេន គហិតស្សោការន្តស្ស មនសទ្ទស្ស រូបំ ន ហោតិ. អថ កិញ្ចរហីតិ ចេ? ចិត្តសទ្ទេន សមានលិង្គស្ស សមានសុតិត្តេបិ មនោគណេ អបរិយាបន្នស្ស និគ្គហីតន្តស្សេវ មនសទ្ទស្ស រូបំ. មនសទ្ទោ ហិ បុន្នបុំសកវសេន ទ្វិធា ភិជ្ជតិ ‘‘មនោ មនំ’’ឥតិ យថា ‘‘អជ្ជវោអជ្ជវ’’ន្តិ. ‘‘មនោ ចេ នប្បទុស្សតិ. សន្តំ តស្ស មនំ ហោតី’’តិ ហិ បាឡិ. យទិ ច សោ មនោសទ្ទោ នបុំសកលិង្គោ ន ហោតិ.

‘‘គរុ ចេតិយបព្ពតវត្តនិយា,

បមទា បមទា បមទា វិមទំ;

សមណំ សុនិសម្ម អកា ហសិតំ,

បតិតំ អសុភេសុ មុនិស្ស មនោ’’តិ

ឯត្ថ មនោសទ្ទេន សមានាធិករណោ ‘‘បតិត’’ន្តិ សទ្ទោ នបុំសកលិង្គភាវេន កស្មា សន្និហិតោ. យស្មា ច សមានាធិករណបទំ នបុំសកលិង្គភាវេន សន្និហិតំ, តស្មា សទ្ទន្តរសន្និធានវសេន មនោសទ្ទោ នបុំសកលិង្គោតិ ញាយតីតិ? តន្ន, សមានាធិករណបទស្ស សព្ពត្ថ លិង្គវិសេសាជោតនតោ. យទិ ហិ សមានាធិករណបទំ សព្ពត្ថ លិង្គវិសេសំ ជោតេយ្យ, ‘‘ចត្តារោ ឥន្ទ្រិយានី’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘ចត្តារោ’’តិ បទំ ឥន្ទ្រិយសទ្ទស្ស បុល្លិង្គត្តំ ករេយ្យ, ន ច កាតុំ សក្កោតិ. ឥន្ទ្រិយសទ្ទោ ហិ ឯកន្តេន នបុំសកលិង្គោ. យទិ តុម្ហេ ‘‘បតិត’’ន្តិ សមានាធិករណបទំ និស្សាយ មនោសទ្ទស្ស នបុំសកលិង្គត្តមិច្ឆថ, ‘‘ចត្តារោ ឥន្ទ្រិយានី’’តិ ឯត្ថបិ ‘‘ចត្តារោ’’តិ សមានាធិករណបទំ និស្សាយ ឥន្ទ្រិយសទ្ទស្ស បុល្លិង្គត្តំ ឥច្ឆថាតិ. ន មយំ ភោ ឥន្ទ្រិយសទ្ទស្ស បុល្លិង្គត្តំ ឥច្ឆាម, អថ ខោ នបុំសកលិង្គត្តំយេវ ឥច្ឆាម, ‘‘ចត្តារោ’’តិ បទំ លិង្គវិបល្លាសវសេន ឋិតត្តា ‘‘ចត្តារី’’តិ គណ្ហាម, តស្មា ‘‘ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានី’’តិ អត្ថំ ធារេមាតិ. យទិ ឯវំ ‘‘បតិតំ អសុភេសុ មុនិស្ស មនោ’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘បតិត’’ន្តិ បទំ លិង្គវិបល្លាសវសេន ឋិតន្តិ មន្ត្វា ‘‘បតិតោ’’តិ អត្ថំ ធារេថាតិ. ន ធារេម ឯត្ថ លិង្គវិបល្លាសស្ស អនិច្ឆិតព្ពតោ. យទិ ហិ មនោសទ្ទោ បុល្លិង្គោ សិយា, តំសមានាធិករណបទំ ‘‘បតិតោ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. កិមាចរិយោ ឯវំ វត្តុំ ន ជានិ, ជានមានោ ឯវ សោ ‘‘បតិតោ’’តិ នាវោច, ‘‘បតិត’’ន្តិ បនាវោច, តេន ញាយតិ ‘‘មនោសទ្ទោ នបុំសកលិង្គោ’’តិ. មា តុម្ហេ ឯវំ វទេថ, សមានាធិករណបទំ នាម កត្ថចិ បធានលិង្គមនុវត្តតិ, កត្ថចិ នានុវត្តតិ, តស្មា ន តំ លិង្គវិសេសជោតនេ ឯកន្តតោ បមាណំ. ‘‘មាតុគាមោ, ឱរោធោ, អាវុសោ វិសាខ, ឯហិ វិសាខេ, ចិត្តានិ អដ្ឋីនី’’តិ ឯវមាទិរូបវិសេសោយេវ បមាណំ. យទិ សមានាធិករណបទេយេវ លិង្គវិសេសោ អធិគន្តព្ពោ សិយា, ‘‘ចត្តារោ ច មហាភូតា’’តិអាទីសុ លិង្គវវត្ថានំ ន សិយា. យស្មា ឯវមាទីសុបិ ឋានេសុ លិង្គវវត្ថានំ ហោតិយេវ. កថំ? ‘‘ចត្តារោ’’តិ បុល្លិង្គំ ‘‘មហាភូតា’’តិ នបុំសកន្តិ, តស្មា ‘‘បតិតំ អសុភេសុ មុនិស្ស មនោ’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘បតិត’’ន្តិ នបុំសកលិង្គំ ‘‘មនោ’’តិ បុល្លិង្គន្តិ វវត្ថានំ ភវតីតិ. ឥទំ សុត្វា តេ តុណ្ហី ភវិស្សន្តិ. តតោ តេសំ តុណ្ហីភូតានំ ឥទំ វត្តព្ពំ – យស្មា មនោគណេ បវត្តានំ បទានំ សមានាធិករណបទានិ កត្ថចិ នបុំសកវសេន យោជេតព្ពានិ, តស្មា មនោគណេ បមុខស្ស មនោសទ្ទស្សបិ សមានាធិករណបទានិ កត្ថចិ នបុំសកវសេន យោជិតានិ. តថា ហិ បុព្ពាចរិយា ‘‘សទ្ធម្មតេជវិហតំ វិលយំ ខណេន, វេនេយ្យសត្តហទយេសុ តមោ’បយាតិ. ទុក្ខំ វចោ ឯតស្មិន្តិ ទុព្ពចោ. អវនតំ សិរោ យស្ស សោយំ អវំសិរោ, អប្បកំ រាគាទិ រជោ យេសំ បញ្ញាមយេ អក្ខិម្ហិ តេ អប្បរជក្ខា’’តិអាទិនា សទ្ទរចនំ កុព្ពិំសុ, ន បន តេហិ វចោ សិរោ រជោសទ្ទាទីនំ នបុំសកលិង្គត្តំ វិភាវេតុំ ឦទិសី សទ្ទរចនា កតា, អថ ខោ សិរោមនោសទ្ទានំ មនោគណេ បវត្តានំ បុល្លិង្គសទ្ទានំ កត្ថចិបិ ឦទិសានិបិ លិង្គវិបល្លាសវសេន ឋិតានិ សមានាធិករណបទានិ ហោន្តីតិ បរេសំ ជានាបនាធិប្បាយវតិយា អនុកម្បាយ វិរចិតា. ឯត្ថាបិ តុម្ហាកំ មតេន មនោសទ្ទស្ស នបុំសកលិង្គត្តេ សតិ វចោ សិរោ ឥច្ចាទយោបិ នបុំសកលិង្គត្តមាបជ្ជន្តិ នបុំសកលិង្គវសេន សមានាធិករណបទានំ និទ្ទិដ្ឋត្តា. កិំ បនេតេសម្បិ នបុំសកលិង្គត្តំ ឥច្ឆថាតិ. អទ្ធា តេ ឥទម្បិ សុត្វា និព្ពេឋេតុមសក្កោន្តា តុណ្ហី ភវិស្សន្តិ. កិញ្ចាបិ តេ អញ្ញំ គហេតព្ពការណំ អបស្សន្តា ឯវំ វទេយ្យុំ ‘‘យទិ ភោ មនោ សទ្ទោ នបុំសកលិង្គោន ហោតិ, កស្មា វេយ្យាករណា ‘មនោសទ្ទោ នបុំសកលិង្គោ’តិ វទន្តី’’តិ? តេ វត្តព្ពា – យទិ តុម្ហេ វេយ្យាករណមតំ គហេត្វា មនោសទ្ទស្ស នបុំសកលិង្គត្តំ រោចេថ, ននុ ភគវាយេវ លោកេ អសទិសោ មហាវេយ្យាករណោ មហាបុរិសោ វិសារទោ បរប្បវាទមទ្ទនោ. ភគវន្តញ្ហិ បទកា វេយ្យាករណា អម្ពដ្ឋមាណវបោក្ខរសាតិសោណទណ្ឌាទយោ ច ព្រាហ្មណា សច្ចកនិគណ្ឋាទយោ ច បរិព្ពាជកា វាទេន ន សម្បាបុណិំសុ, អញ្ញទត្ថុ ភគវាយេវ មត្តវារណគណមជ្ឈេ កេសរសីហោ វិយ អសម្ភីតោ នេសំ នេសំ វាទំ មទ្ទេសិ, មហន្តេ ច នេ អត្ថេ បតិដ្ឋាបេសិ, ឯវំវិធេន ភគវតា វោហារកុសលេន យស្មា ‘‘កាយោ អនិច្ចោ’’តិ ច ‘‘កាយោ ទុក្ខោ, មនោ អនិច្ចោ, មនោ ទុក្ខោ’’តិ ច ឯវមាទិនា វុត្តា មនោសទ្ទស្ស បុល្លិង្គភាវសូចនិកា ពហូ បាឡិយោ ទិស្សន្តិ, តស្មា មនោសទ្ទោ បុល្លិង្គោយេវាតិ សារតោ បច្ចេតព្ពោតិ. ឯវំ វុត្តា តេ និរុត្តរា អប្បដិភានា មង្កុភូតា បត្តក្ខន្ធា អធោមុខា បជ្ឈាយិស្សន្តិ.

ឥទានិ សរសទ្ទាទីនំ នាមិកបទមាលា វិសេសតោ វុច្ចតេ –

សរោ, សរា. សរំ, សរេ. សរេន, សរេហិ, សរេភិ. សរស្ស, សរានំ. សរា, សរស្មា, សរម្ហា, សរេហិ, សរេភិ. សរស្ស, សរានំ. សរេ, សរស្មិំ, សរម្ហិ, សរេសុ. ភោ សរ, ភវន្តោ សរា.

អយំ បុរិសនយេ សព្ពថា បវិដ្ឋស្ស ឧសុសទ្ទសរវនអការាទិសរវាចកស្ស សរសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា.

អយំ បន បុរិសនយេ ឯកទេសេន បវិដ្ឋស្ស មនោគណបក្ខិកស្ស រហទវាចកស្ស សរសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា –

សរោ, សរា. សរំ, សរោ, សរេ. សរសា, សរេន, សរេហិ, សរេភិ. សរសោ, សរស្ស, សរានំ. សរា, សរស្មា, សរម្ហា, សរេហិ, សរេភិ. សរសោ, សរស្ស, សរានំ. សរសិ, សរេ, សរស្មិំ, សរម្ហិ, សរេសុ. ភោ សរ, ភវន្តោ សរា, ភោ សរា ឥតិ វា.

វយោ, វយា. វយំ, វយេ. វយេន, វយេហិ, វយេភីតិ បុរិសនយេន ញេ យ្យោ. អយំ បុរិសនយេ សព្ពថា បវិដ្ឋស្ស បរិហានិវាចកស្ស វយសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា.

អយំ បន បុរិសនយេ ឯកទេសេន បវិដ្ឋស្ស មនោគណបក្ខិកស្ស អាយុកោដ្ឋាសវាចកស្ស វយសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា – វយោ, វយា. វយំ, វយោ, វយេ. វយសា, វយេន, វយេហិ, វយេភីតិ មននយេន ញេយ្យោ. តស្ស ចេតោ បដិស្សោសិ, អរញ្ញេ លុទ្ទគោចរោ. ចេតា ហនិំសុ វេទព្ពំ.

ចេតោ, ចេតា. ចេតំ, ចេតេ. ចេតេន, ចេតេហិ, ចេតេភីតិ បុរិសនយេន ញេយ្យោ. អយំ បុរិសនយេ សព្ពថា បវិដ្ឋស្ស បណ្ណត្តិវាចកស្ស ចេតសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា.

អយំ បន បុរិសនយេ ឯកទេសេន បវិដ្ឋស្ស ចិត្តវាចកស្ស ចេតសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា – ចេតោ, ចេតា. ចេតំ, ចេតោ, ចេតេ. ចេតសា, ចេតេន, ចេតេហិ, ចេតេភីតិ មននយេន ញេយ្យោ. យសោ កុលបុត្តោ, យសំ កុលបុត្តំ, យសេន កុលបុត្តេនាតិ ឯកវចនវសេន បុរិសនយេន យោជេតព្ពា, ឯកវចនបុថុវចនវសេន វា. ឯវំ កានិចិ ឱការន្តបទានិ បុរិសនយេ សព្ពថា បវិដ្ឋានិ ច ហោន្តិ, ឯកទេសេន បវិដ្ឋានិ ចាតិ ឥមិនា នយេន សព្ពបទានិ បញ្ញាចក្ខុនា ឧបបរិក្ខិត្វា វិសេសោ វេទិតព្ពោ. អវិសេសញ្ញុនោ ហិ ឯវមាទិវិភាគំ អជានន្តា យំ វា តំ វា ព្យញ្ជនំ រោបេន្តា យថាធិប្បេតំ អត្ថំ វិរាធេន្តិ, តស្មា យោ ឯត្ថ អម្ហេហិ បកាសិតោ វិភាគោ, សោ សទ្ធាសម្បន្នេហិ កុលបុត្តេហិ សក្កច្ចមុគ្គហេតព្ពោ. កតមានិ កានិចិ ឱការន្តបទានិ បុរិសនយេ ឯកទេសេន បវិដ្ឋានិ ច ឯកទេសេន ន បវិដ្ឋានិ ច? មនោ វចោ តេជោសទ្ទាទយោ ចេវ អយ្យសទ្ទោ ច, តត្រ មនសទ្ទាទីនំ នាមិកបទមាលា ហេដ្ឋា វិភាវិតា.

អយ្យសទ្ទស្ស បន នាមិកបទមាលាយំ ‘‘អយ្យោ, អយ្យា. អយ្យំ, អយ្យេ’’តិ បុរិសនយេន វត្វា អាលបនដ្ឋានេ ‘‘ភោ អយ្យ, ភោ អយ្យោ’’តិ ទ្វេ ឯកវចនានិ, ‘‘ភវន្តោ អយ្យា, ភវន្តោ អយ្យោ’’តិ ទ្វេ ពហុវចនានិ ច វត្តព្ពានិ. ឯត្ថ អយ្យោ ឥតិ សទ្ទោ បច្ចត្តវចនភាវេ ឯកវចនំ, អាលបនវចនភាវេ ឯកវចនញ្ចេវ ពហុវចនញ្ច. តត្រិមេ បយោគា ‘‘អយ្យោ កិរ សាគតោ អម្ពតិត្ថិកេន នាគេន សង្គាមេសិ, បិវតុ ភន្តេ អយ្យោ សាគតោ កាបោតិកំ បសន្ន’’ន្តិ ឯវមាទីនិ អយ្យោសទ្ទស្ស បច្ចត្តេកវចនប្បយោគានិ, ‘‘អថ ខោ សា ឥត្ថី តំ បុរិសំ ឯតទវោច ‘នាយ្យោ សោ ភិក្ខុ មំ និប្បាដេសិ, អបិច អហមេវ តេន ភិក្ខុនា គច្ឆាមិ, អការកោ សោ ភិក្ខុ, គច្ឆ ខមាបេហី’តិ’’ ឯវមាទីនិ អយ្យោសទ្ទស្ស អាលបនេកវចនប្បយោគានិ, ‘‘ឯថ’យ្យោ រាជវសតិំ, និសីទិត្វា សុណាថ មេ. ឯថ មយំ អយ្យោ សមណេសុ សក្យបុត្តិយេសុ បព្ពជិស្សាមា’’តិ ឯវមាទីនិ អយ្យោសទ្ទស្ស អាលបនពហុវចនប្បយោគានិ. ភវតិ ចត្រ –

អយ្យោ ឥតិ អយំ សទ្ទោ, បច្ចត្តេកវចោ ភវេ;

អាលបនេ ពហុវចោ, ភវេ ឯកវចោបិ ច –

ឯវំ កានិចិ ឱការន្តបទានិ បុរិសនយេ ឯកទេសេន បវិដ្ឋានិ ច ហោន្តិ ឯកទេសេន ន បវិដ្ឋានិ ច.

កតមានិ កានិចិ ឱការន្តបទានិ បុរិសនយេ សព្ពថា អប្បវិដ្ឋានិ? គោសទ្ទោយេវ. គោសទ្ទស្ស ហិ អយំ នាមិកបទមាលា –

គោ, គាវោ, គវោ. គាវុំ, គាវំ, គវំ, គាវោ, គវោ. គាវេន, គវេន, គោហិ, គោភិ. គាវស្ស, គវស្ស, គវំ, គុន្នំ, គោនំ. គាវា, គាវស្មា, គាវម្ហា, គវា, គវស្មា, គវម្ហា, គោហិ, គោភិ. គាវស្ស, គវស្ស, គវំ, គុន្នំ, គោនំ. គាវេ, គាវស្មិំ, គាវម្ហិ, គវេ, គវស្មិំ, គវម្ហិ, គាវេសុ, គវេសុ, គោសុ. ភោ គោ, ភវន្តោ គាវោ, គវោ. អយំ បុរិសនយេ សព្ពថា អប្បវិដ្ឋស្ស គោសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា.