៤. ភូធាតុមយនាមិករូបវិភាគ

‘‘ភូ សត្តាយ’’ន្តិ ធាតុស្ស, រូបមាខ្យាតសញ្ញិតំ;

ត្យាទ្យន្តំ លបិតំ នាន-ប្បការេហិ អនាកុលំ.

ស្យាទ្យន្តំ, ទានិ តស្សេវ, រូបំ នាមិកសវ្ហយំ;

ភាសិស្សំ ភាសិតត្ថេសុ, បដុភាវាយ សោតុនំ.

យទត្ថេ’ត្តនិ នាមេតិ, បរ’មត្ថេសុ វា សយំ;

នមតីតិ តទាហំសុ, នាមំ ឥតិ វិភាវិនោ.

នាមំ នាមិកមិច្ចត្រ, ឯកមេវេត្ថតោ ភវេ;

តទេវំ នាមិកំ ញេ យ្យំ, សលិង្គំ សវិភត្តិកំ.

សត្វាភិធានំ លិង្គន្តិ, ឥត្ថិបុមនបុំសកំ;

វិភត្តីតិធ សត្តេវ, តត្ថ ចដ្ឋ បវុច្ចរេ.

បឋមា ទុតិយា តតិយា, ចតុត្ថី បញ្ចមី តថា;

ឆដ្ឋី ច សត្តមី ចាតិ, ហោន្តិ សត្ត វិភត្តិយោ.

លិង្គត្ថេ បឋមា សាយំ, ភិន្នា ទ្វេធា សិយោ ឥតិ;

កម្មត្ថេ ទុតិយា សាបិ, ភិន្នា អំ យោ ឥតិ ទ្វិធា.

ករណេ តតិយា សាបិ, ភិន្នា នា ហិ ឥតិ ទ្វិធា;

សម្បទានេ ចតុត្ថី សា, ភិន្នា ទ្វេធា ស នំ ឥតិ.

អបាទានេ បញ្ចមី សា, ភិន្នា ទ្វេធា ស្មា ហិ ឥតិ;

ឆដ្ឋី សាមិម្ហិ សា ចាបិ, ភិន្នា ទ្វេធា ស នំ ឥតិ.

ឱកាសេ សត្តមី សាបិ, ភិន្នា ទ្វេធា ស្មិំសុ ឥតិ;

អាមន្តនដ្ឋមី សាយំ, សិយោយេវាតិ ចុទ្ទស.

វចនទ្វយសំយុត្តា, ឯកេកា តា វិភត្តិយោ;

សត្វមិតិហ វិញ្ញេយ្យោ, អត្ថោ សោ ទព្ពសញ្ញិតោ.

យោ ករោតិស កត្តាតុ, តំ កម្មំ យំ ករោតិ វា;

កុព្ពតេ យេន វា តន្តុ, ករណំ ឥតិ សញ្ញិតំ.

ទេតិ រោចតិ វា យស្ស, សម្បទានន្តិ តំ មតំ;

យតោបេតិ ភយំ វា តំ, អបាទានន្តិ កិត្តិតំ.

យស្សាយត្តោ សមូហោវា, តំ វេ សាមីតិ ទេសិតំ;

យស្មិំ ករោតិ កិរិយំ, តទោកាសន្តិ សទ្ទិតំ.

យទាលបតិ តំ វត្ថុ, អាមន្តនមុទីរិតំ;

សទ្ទេនាភិមុខីការោ, វិជ្ជមានស្ស វា បន.

វិនា អាលបនត្ថំ លិង្គត្ថាទីសុ បឋមាទិវិភត្តុប្បត្តិ ឧបលក្ខណវសេន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទមេត្ថ និរុត្តិលក្ខណំ ទដ្ឋព្ពំ – បច្ចត្តវចនេ បឋមា វិភត្តិ ភវតិ, ឧបយោគវចនេ ទុតិយា វិភត្តិ ភវតិ, ករណវចនេ តតិយា វិភត្តិ ភវតិ, សម្បទានវចនេ ចតុត្ថី វិភត្តិ ភវតិ, និស្សក្កវចនេ បញ្ចមី វិភត្តិ ភវតិ, សាមិវចនេ ឆដ្ឋី វិភត្តិ ភវតិ, ភុម្មវចនេ សត្តមី វិភត្តិ ភវតិ, អាមន្តនវចនេ អដ្ឋមី វិភត្តិ ភវតិ. តត្រុទ្ទានំ –

បច្ចត្តមុបយោគញ្ច, ករណំ សម្បទានិយំ;

និស្សក្កំ សាមិវចនំ, ភុម្មមាលបនដ្ឋមំ.

តត្រ បច្ចត្តវចនំ នាម តិវិធលិង្គវវត្ថានគតានំ ឥត្ថិបុមនបុំសកានំ បច្ចត្តសភាវនិទ្ទេសត្ថោ. ឧបយោគវចនំ នាម យោ យំ ករោតិ, តេន តទុបយុត្តបរិទីបនត្ថោ. ករណវចនំ នាម តជ្ជាបកតនិព្ពត្តកបរិទីបនត្ថោ. សម្បទានវចនំ នាម តប្បទានបរិទីបនត្ថោ. និស្សក្កវចនំ នាម តន្និស្សដតទបគមបរិទីបនត្ថោ. សាមិវចនំ នាម តទិស្សរបរិទីបនត្ថោ. ភុម្មវចនំ នាម តប្បតិដ្ឋាបរិទីបនត្ថោ. អាមន្តនវចនំ នាម តទាមន្តនបរិទីបនត្ថោ. ឯវំ ញត្វា បយោគានិ អសម្មុយ្ហន្តេន យោជេតព្ពានិ.

ភូតោ, ភាវកោ, ភវោ, អភវោ, ភាវោ, អភាវោ, សភាវោ, សព្ភាវោ, សម្ភវោ, បភវោ, បភាវោ, អនុភវោ, អានុភាវោ, បរាភវោ, វិភវោ, បាតុភាវោ, អាវិភាវោ, តិរោភាវោ, វិនាភាវោ, សោត្ថិភាវោ, អត្ថិភាវោ, នត្ថិភាវោតិ ឱការន្តបុល្លិង្គំ.

អភិភវិតា, បរិភវិតា, អនុភវិតា, សមនុភវិតា, ភាវិតា, បច្ចនុភវិតាតិ អាការន្តបុល្លិង្គំ.

ភវំ, បរាភវំ, បរិភវំ, អភិភវំ, អនុភវំ, សមនុភវំ, បច្ចនុភវំ, បភវំ, អប្បភវន្តិ និគ្គហីតន្តបុល្លិង្គំ.

ធនភូតិ, សិរិភូតិ, សោត្ថិភូតិ, សុវត្ថិភូតីតិ ឥការន្តបុល្លិង្គំ.

ភាវី, វិភាវី, សម្ភាវី, បរិភាវីតិ ឦការន្តបុល្លិង្គំ.

សយម្ភូ, បភូ, អភិភូ, វិភូ, អធិភូ, បតិភូ, គោត្រភូ, វត្រភូ, បរាភិភូ, រូបាភិភូ, សទ្ទាភិភូ, គន្ធាភិភូ, រសាភិភូ, ផោដ្ឋព្ពាភិភូ, ធម្មាភិភូ, សព្ពាភិភូតិ ឩការន្តបុល្លិង្គំ.

ឥមានេត្ថ ឆព្ពិធានិ បុល្លិង្គានិ ភូធាតុមយានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ.

ឧការន្តំ បុល្លិង្គំតុ ភូធាតុមយមប្បសិទ្ធំ, អញ្ញធាតុមយំ បនុការន្តបុល្លិង្គំ បសិទ្ធំ ‘‘ភិក្ខុ, ហេតុ’’ឥតិ. តេន សទ្ធិំ សត្តវិធានិ បុល្លិង្គានិ ហោន្តិ, សព្ពានេតានិ សភាវតោយេវ បុល្លិង្គានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. ឯត្ថ សត្តោតិ អត្ថវាចកោ ភូតសទ្ទោយេវ និយោគា បុល្លិង្គន្តិបិ ទដ្ឋព្ពោ.

យេ បន ‘‘យោ ធម្មោ ភូតោ, យា ធម្មជាតិ ភូតា, យំ ធម្មជាតំ ភូត’’ន្តិ ឯវំ លិង្គត្តយេ យោជនារហត្តា អនិយតលិង្គា អញ្ញេបិ ភូតបរាភូតសម្ភូតសទ្ទាទយោ សន្ទិស្សន្តិ បាវចនវរេ, តេបិ នានោបសគ្គនិបាតបទេហិ យោជនវសេន សទ្ទរចនាយំ សុខុមត្ថគ្គហណេ ច វិញ្ញូនំ កោសល្លជននត្ថំ និយតបុល្លិង្គេសុ បក្ខិបិត្វា ទស្សេស្សាម.

សេយ្យថិទំ? ភូតោ, បរាភូតោ, សម្ភូតោ, វិភូតោ, បាតុភូតោ, អាវិភូតោ, តិរោភូតោ, វិនាភូតោ, ភព្ពោ, បរិភូតោ, អភិភូតោ, អធិភូតោ, អទ្ធភូតោ, អនុភូតោ, សមនុភូតោ, បច្ចនុភូតោ, ភាវិតោ, សម្ភាវិតោ, វិភាវិតោ, បរិភាវិតោ, អនុបរិភូតោ, បរិភវិតព្ពោ, បរិភោតព្ពោ, បរិភវនីយោ, អភិភវិតព្ពោ, អភិភោតព្ពោ, អភិភវនីយោ, អធិភវិតព្ពោ, អធិភោតព្ពោ, អធិភវនីយោ, អនុភវិតព្ពោ, អនុភោតព្ពោ, អនុភវនីយោ, សមនុភវិតព្ពោ, សមនុភោតព្ពោ, សមនុភវនីយោ, បច្ចនុភវិតព្ពោ, បច្ចនុភោតព្ពោ, បច្ចនុភវនីយោ, ភាវេតព្ពោ, ភាវនីយោ, សម្ភាវេតព្ពោ, សម្ភាវនីយោ, វិភាវេតព្ពោ, វិភាវនីយោ, បរិភាវេតព្ពោ, បរិភាវនីយោ, ភវមានោ, វិភវមានោ, បរិភវមានោ, អភិភវមានោ, អនុភវមានោ, សមនុភវមានោ, បច្ចនុភវមានោ, អនុភោន្តោ, សមនុភោន្តោ, បច្ចនុភោន្តោ, សម្ភោន្តោ, អភិសម្ភោន្តោ, ភាវេន្តោ, សម្ភាវេន្តោ, វិភាវេន្តោ, បរិភាវេន្តោ, បរិភវិយមានោ, បរិភុយ្យមានោ, អភិភវិយមានោ, អភិភូយមានោ, អនុភវិយមានោ, អនុភុយ្យមានោ, សមនុភវិយមានោ, សមនុភុយ្យមានោ, បច្ចនុភវិយមានោ, បច្ចនុភុយ្យមានោតិ ឥមានិ និយតបុល្លិង្គេសុ បក្ខិត្តលិង្គានិ. ឯវមោការន្តាទិវសេន ឆព្ពិធានិ បុល្លិង្គានិ ភូធាតុមយានិ បកាសិតានិ. អយំ តាវ បុល្លិង្គវសេន ឧទាហរណុទ្ទេសោ.

ភាវិកា, ភាវនា, វិភាវនា, សម្ភាវនា, បរិភាវនាតិ អាការន្តឥត្ថិលិង្គំ.

ភូមិ, ភូតិ, វិភូតិ. ឥការន្តឥត្ថិលិង្គំ.

ភូរី, ភូតី, ភោតី, វិភាវិនី, បរិវិភាវិនី, សម្ភាវិនី, បាតុភវន្តី, បាតុភោន្តី, បរិភវន្តី, បរិភោន្តី, អភិភវន្តី, អភិភោន្តី, អធិភវន្តី, អធិភោន្តី, អនុភវន្តី, អនុភោន្តី, សមនុភវន្តី, សមនុភោន្តី, បច្ចនុភវន្តី, បច្ចនុភោន្តី, អភិសម្ភវន្តី, អភិសម្ភោន្តីតិ ឦការន្តឥត្ថិលិង្គំ.

ភូ, អភូ. ឩការន្តឥត្ថិលិង្គំ.

ឥមានេត្ថ ចតុព្ពិធានិ ឥត្ថិលិង្គានិ ភូធាតុមយានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ.

ឧការន្តិត្ថិលិង្គំ ភូធាតុមយមប្បសិទ្ធំ, អញ្ញធាតុមយំ បន ឧការន្តិត្ថិលិង្គំ បសិទ្ធំ ‘‘ធាតុ, ធេនុ’’ឥតិ. តេន សទ្ធិំ បញ្ចវិធានិ ឥត្ថិលិង្គានិ ហោន្តិ, ឱការន្តស្ស វា គោសទ្ទស្ស ឥត្ថិលិង្គភាវេ តេន សទ្ធិំ ឆព្ពិធានិបិ ហោន្តិ, សព្ពានេតានិ សភាវតោយេវិត្ថិលិង្គានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. ឯត្ថាបិ អនិយតលិង្គា ភូតបរាភូតសម្ភូតសទ្ទាទយោ ឥត្ថិលិង្គវសេន យុជ្ជន្តេ.

កថំ? ភូតា, បរាភូតា, សម្ភូតាតិ សព្ពំ វិត្ថារតោ គហេតព្ពំ ‘‘អនុភោន្តោ សមនុភោន្តោ’’តិអាទីនិ នវ បទានិ វជ្ជេត្វា. តានិ ហិ ឦការន្តវសេន យោជិតានិ. ឥមានិ និយតលិង្គេសុ បក្ខិត្តលិង្គានិ. ឯវំ អាការន្តាទិវសេន ចតុព្ពិធានិ ឥត្ថិលិង្គានិ ភូធាតុមយានិ បកាសិតានិ. អយំ ឥត្ថិលិង្គវសេន ឧទាហរណុទ្ទេសោ.

ភូតំ, មហាភូតំ, ភវិត្តំ, ភូនំ, ភវនំ, បរាភវនំ, សម្ភវនំ, វិភវនំ, បាតុភវនំ, អាវិភវនំ, តិរោភវនំ, វិនាភវនំ, សោត្ថិភវនំ, បរិភវនំ, អភិភវនំ, អធិភវនំ, អនុភវនំ, សមនុភវនំ, បច្ចនុភវនន្តិ និគ្គហីតន្តនបុំសកលិង្គំ.

អត្ថវិភាវិ, ធម្មវិភាវិ. ឥការន្តនបុំសកលិង្គំ.

គោត្រភុ, ចិត្តសហភុ, នចិត្តសហភុ. ឧការន្តនបុំសកលិង្គំ.

សព្ពានេតានិ សភាវតោយេវ នបុំសកលិង្គានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. ឯត្ថ សត្តភូតរូបវាចកោ ភូតសទ្ទោយេវ និយោគា នបុំសកលិង្គោតិបិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថាបិ អនិយតលិង្គា ភូត បរាភូត សម្ភូតសទ្ទាទយោ នបុំសកលិង្គវសេន យុជ្ជន្តេ.

កថំ? ភូតំ, បរាភូតំ, សម្ភូតំ, វិភូតំ. បេយ្យាលោ. សមនុភវមានំ, បច្ចនុភវមានំ, អនុភោន្តំ, អនុភវន្តំ, សមនុភោន្តំ, សមនុភវន្តំ, បច្ចនុភោន្តំ, បច្ចនុភវន្តំ, សម្ភោន្តំ, សម្ភវន្តំ, អភិសម្ភោន្តំ, អភិសម្ភវន្តំ, បាតុភោន្តំ, បាតុភវន្តំ, បរិភោន្តំ, បរិភវន្តំ, អភិភោន្តំ, អភិភវន្តំ, អធិភោន្តំ, អធិភវន្តំ, ភាវេន្តំ, សម្ភាវេន្តំ, វិភាវេន្តំ, បរិភាវេន្តំ, បរិភាវិយមានំ, បរិភុយ្យមានំ, បេយ្យាលោ. បច្ចនុភវិយមានំ, បច្ចនុភុយ្យមានន្តិ ឥមានិ និយតនបុំសកលិង្គេសុ បក្ខិត្តលិង្គានិ. ឯវំ និគ្គហីតន្តាទិវសេន តិវិធានិ នបុំសកលិង្គានិ ភូធាតុមយានិ បកាសិតានិ. អយំ នបុំសកលិង្គវសេន ឧទាហរណុទ្ទេសោ, ឯវំ បុល្លិង្គាទិវសេន លិង្គត្តយំ ភូធាតុមយមុទ្ទិដ្ឋំ.

ឯត្ថ មេ អប្បសិទ្ធាតិ, យេ យេ សទ្ទា បកាសិតា;

តេ តេ បាឡិប្បទេសេសុ, មគ្គិតព្ពា វិភាវិនា.

ឱ, អា, ពិន្ទុ, ឥ, ឦ, ឧ, ឩ-អន្តិមេ សត្តធា ឋិតា;

ញេ យ្យា បុល្លិង្គភេទាតិ, និរុត្តញ្ញូហិ ភាសិតា.

អា ឥវណ្ណោ ចុវណ្ណោ ច, បញ្ច អន្តា សរូបតោ;

ឥត្ថិភេទាតិ វិញ្ញេយ្យា, ឱការន្តេន ឆាបិ វា.

ពិន្ទុ, ឥ, ឧ-ឥមេ អន្តា, តយោ ញេយ្យា វិភាវិនា;

នបុំសកប្បភេទាតិ, និរុត្តញ្ញូហិ ភាសិតា.

អន្តា សត្តេវ បុល្លិង្គេ, ឥត្ថិយំ បញ្ច វា ឆ វា;

នបុំសកេ តយោ ឯវំ, ទស បញ្ចហិ ឆព្ពិធា.

យស្មា បនេត្ថ ‘‘ភូតោ’’តិអាទយោ សទ្ទា និព្ពចនាភិធេយ្យកថនត្ថសាធកវចនបរិយាយវចនត្ថុទ្ធារវសេន វុច្ចមានា បាកដា ហោន្តិ សុវិញ្ញេយ្យា ច, តស្មា ឥមេសំ និព្ពចនាទីនិ យថាសម្ភវំ វក្ខាម វិញ្ញូនំ តុដ្ឋិជននត្ថញ្ចេវ សោតារានមត្ថេសុ បដុតរពុទ្ធិបដិលាភាយ ច. តត្រ ភូតោតិ ខន្ធបាតុភាវេន ភវតីតិ ភូតោ, ឥទំ តាវ និព្ពចនំ. ‘‘ភូតោ’’តិ សព្ពសង្គាហកវសេន សត្តោ វុច្ចតិ, ឥទមភិធេយ្យកថនំ. ‘‘យោ ច កាលឃសោ ភូតោ. សព្ពេវ និក្ខិបិស្សន្តិ, ភូតា លោកេ សមុស្សយ’’ន្តិ ច ឥទមេតស្ស អត្ថស្ស សាធកវចនំ. អថ វា ភូតោតិ ឯវំនាមកោ អមនុស្សជាតិយោ សត្តវិសេសោ, ឥទមភិធេយ្យកថនំ. ‘‘ភូតវិជ្ជា, ភូតវេជ្ជោ, ភូតវិគ្គហិតោ’’តិ ច ឥទមេតស្ស អត្ថស្ស សាធកវចនំ. យញ្ច បន ‘‘សត្តោ មច្ចោ បជា’’តិអាទិកំ តត្ថ តត្ថ អាគតំ វចនំ, ឥទំ សត្តោតិ អត្ថវាចកស្ស ភូតសទ្ទស្ស បរិយាយវចនំ. យញ្ច និទ្ទេសបាឡិយំ ‘‘មច្ចោតិ សត្តោ នរោ មានវោ បោសោ បុគ្គលោ ជីវោ ជគុ ជន្តុ ហិន្ទគុ មនុជោ’’តិ អាគតំ, ឥទម្បិ បរិយាយវចនមេវ. តានិ សព្ពានិ បិណ្ឌេត្វា វុច្ចន្តេ –

សត្តោ មច្ចោ ជនោ ភូតោ, បាណោ ហិន្ទគុ បុគ្គលោ;

ជន្តុ ជីវោ ជគុ យក្ខោ, បាណី ទេហី តថាគតោ.

សត្តវោ មាតិយោ លោកោ, មនុជោ មានវោ នរោ;

បោសោ សរីរីតិ បុមេ, ភូតមិតិ នបុំសកេ.

បជាតិ ឥត្ថិយំ វុត្តោ, លិង្គតោ, ន ច អត្ថតោ;

ឯវំ តិលិង្គិកា ហោន្តិ, សទ្ទា សត្តាភិធានកា.

យោ សោ ជង្ឃាយ ឧលតិ, សោ សត្តោ ជង្ឃលោ ឥធ;

បាណទេហាភិធានេហិ, សត្តនាមំ បបញ្ចិតំ.

ឥមស្មិំ បករណេ ‘‘បរិយាយវចន’’ន្តិ ច ‘‘អភិធាន’’ន្តិ ច ‘‘សង្ខា’’តិអាទីនិ ច ឯកត្ថានិ អធិប្បេតានិ, អត្ថុទ្ធារវសេន បន ភូតសទ្ទោ បញ្ចក្ខន្ធាមនុស្សធាតុសស្សតវិជ្ជមានខីណាសវសត្តរុក្ខាទីសុ ទិស្សតិ, តប្បយោគោ ឧបរិ អត្ថត្តិកវិភាគេ អាវិភវិស្សតិ. ភាវកោតិ ភាវេតីតិ ភាវកោ, ឥទំ និព្ពចនំ. យោ ភាវនំ ករោតិ, សោ ភាវកោ. ឥទមភិធេយ្យកថនំ. ‘‘ភាវកោ និបកោ ធីរោ’’តិ ឥទមេតស្ស អត្ថស្ស សាធកវចនំ. ‘‘ភាវកោ ភាវនាបសុតោ ភាវនាបយុត្តោ ភាវនាសម្បន្នោ’’តិ ឥទំ បរិយាយវចនំ. ឥមានិ ‘‘ភូតោ ភាវកោ’’តិ ទ្វេ បទានិ សុទ្ធកត្តុហេតុកត្តុវសេន វុត្តានីតិ. ឥតោ បរំ នយានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យត្តា ‘‘ឥទំ និព្ពចន’’ន្តិ ច អាទីនិ អវត្វា កត្ថចិ អត្ថសាធកវចនំ បរិយាយវចនំ អត្ថុទ្ធារញ្ច យថារហំ ទស្សេស្សាម. តេសុ ហិ សព្ពត្ថ ទស្សិតេសុ គន្ថវិត្ថារោ សិយា, តស្មា យេសមត្ថោ ឧត្តានោ, តេសម្បិ បទានមភិធេយ្យំ ន កថេស្សាម, និព្ពចនមត្តមេវ នេសំ កថេស្សាម. យេសំ បន គម្ភីរោ អត្ថោ, តេសមភិធេយ្យំ កថេស្សាម.

ភវនំ ភវោ, ភវោ វុច្ចតិ វុទ្ធិ. ភូសទ្ទស្ស អត្ថាតិសយយោគតោ វឌ្ឍនេបិ ទិស្សមានត្តា ភវនំ វឌ្ឍនន្តិ កត្វា. ‘‘ភវោ ច រញ្ញោ អភវោ ច រញ្ញោ’’តិ ឥទំ វុទ្ធិអត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. អថ វា ភវោតិ វុច្ចតិ សស្សតំ. ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ហិ សស្សតវសេន បវត្តា ទិដ្ឋិ សស្សតទិដ្ឋិ, តស្មា ភវទិដ្ឋី’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. តថា ភវោតិ ភវទិដ្ឋិ, ភវតិ សស្សតំ តិដ្ឋតីតិ បវត្តនតោ សស្សតទិដ្ឋិ ភវទិដ្ឋិ នាម. ភវទិដ្ឋិ ហិ ឧត្តរបទលោបេន ភវោតិ វុច្ចតិ. ‘‘ភវេន ភវស្ស វិប្បមោក្ខមាហំសូ’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. ឯត្ថាយំ បាឡិវចនត្ថោ – ឯកច្ចេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ភវទិដ្ឋិយា វា កាមភវាទិនា វា សព្ពភវតោ វិមុត្តិំ សំសារវិសុទ្ធិំ កថយិំសូតិ. អថ វា ភវន្តិ វឌ្ឍន្តិ សត្តា ឯតេនាតិ ភវោតិ អត្ថេន សម្បត្តិបុញ្ញានិ ភវោតិ ច វុច្ចន្តិ. ‘‘ឥតិភវាភវតញ្ច វីតិវត្តោ’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. ឯត្ថ បនាយំ បាឡិវចនត្ថោ – ភវោតិ សម្បត្តិ, អភវោតិ វិបត្តិ. តថា ភវោតិ វុទ្ធិ, អភវោតិ ហានិ. ភវោតិ សស្សតំ, អភវោតិ ឧច្ឆេទោ. ភវោតិ បុញ្ញំ, អភវោតិ បាបំ, តំ សព្ពំ វីតិវត្តោតិ.

សហោកាសា ខន្ធាបិ ភវោ. ‘‘កាមភវោ រូបភវោ’’ ឥច្ចេវមាទិ ឯតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. ឯត្ថ បន ខន្ធា ‘‘យោ បញ្ញាយតិ, សោ សរូបំ លភតី’’តិ កត្វា ‘‘ភវតិ អវិជ្ជាតណ្ហាទិសមុទយា និរន្តរំ សមុទេតី’’តិ អត្ថេន វា ‘‘ភវា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឱកាសោ បន ‘‘ភវន្តិ ជាយន្តិ ឯត្ថ សត្តា នាមរូបធម្មា ចា’’តិ អត្ថេន ‘‘ភវោ’’តិ. អបិច កម្មភវោបិ ភវោ, ឧបបត្តិភវោបិ ភវោ. ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ ទុវិធេន អត្ថិ កម្មភវោ, អត្ថិ ឧបបត្តិភវោ’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. តត្ថ កម្មមេវ ភវោ កម្មភវោ. តថា ឧបបត្តិ ឯវ ភវោ ឧបបត្តិភវោ. ឯត្ថូបបត្តិ ភវតីតិ ភវោ, កម្មំ បន យថា សុខការណត្តា ‘‘សុខោ ពុទ្ធានមុប្បាទោ’’តិ វុត្តោ. ឯវំ ភវការណត្តា ផលវោហារេន ភវោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា ភាវនលក្ខណត្តា ភាវេតីតិ ភវោ. កិំ ភាវេតិ? ឧបបត្តិំ. ឥតិ ឧបបត្តិំ ភាវេតីតិ ភវោតិ វុច្ចតិ. ភាវេតីតិមស្ស ច និព្ពត្តេតីតិ ហេតុកត្តុវសេនត្ថោ. អថ វា ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ វចនតោ ភវតិ ឯតេនាតិ ភវោតិ កម្មភវោ វុច្ចតិ.

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ

វុត្តលក្ខណោ សំសារោបិ ភវោ. ‘‘ភវេ ទុក្ខំ ភវទុក្ខំ, ភវេ សំសរន្តោ’’តិ ឥមានេតស្សត្ថស្ស សាធកានិ វចនានិ. តត្រ កេនដ្ឋេន សំសារោ ភវោតិ កថីយតិ? ភវតិ ឯត្ថ សត្តសម្មុតិ ខន្ធាទិបដិបាដិសង្ខាតេ ធម្មបុញ្ជស្មិន្តិ អត្ថេន. ឥទំ ភវសទ្ទស្ស ភាវកត្តុករណាធិករណសាធនវសេនត្ថកថនំ.

ឯត្ថ ភវសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារំ វទាម –

វុទ្ធិសម្បត្តិបុញ្ញានិ, ខន្ធា សោកាសសញ្ញិតា;

សំសារោ សស្សតញ្ចេតំ, ភវសទ្ទេន សទ្ទិតំ.

ភវតណ្ហា ភវទិដ្ឋិ, ឧបបត្តិភវោ តថា;

កម្មភវោ ច សព្ពន្តំ, ភវសទ្ទេន សទ្ទិតំ.

ភវតណ្ហាភវទិដ្ឋិ-ទ្វយំ កត្ថចិ បាឡិយំ;

ឧត្តរបទលោបេន, ភវសទ្ទេន សទ្ទិតំ.

អភវោតិ ន ភវោ អភវោ.

វិបត្តិ ហានិ ឧច្ឆេទោ, បាបញ្ចេវ ចតុព្ពិធា;

ឥមេ អភវសទ្ទេន, អត្ថា វុច្ចន្តិ សាសនេ.

ភាវោតិ អជ្ឈាសយោ, យោ ‘‘អធិប្បាយោ’’តិបិ វុច្ចតិ. ‘‘ថីនំភាវោ ទុរាជានោ. នាមច្ចោ រាជភរិយាសុ, ភាវំ កុព្ពេថ បណ្ឌិតោ. ហទយង្គតភាវំ បកាសេតី’’តិ ឯវមាទិ ឯតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. អបិច វត្ថុធម្មោបិ ភាវោ. ‘‘ភាវសង្កេតសិទ្ធីន’’ន្តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ, ចិត្តម្បិ ភាវោ. ‘‘អច្ចាហិតំ កម្មំ ករោសិ លុទ្ទំ, ភាវេ ច តេ កុសលំ នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. ក្រិយាបិភាវោ. ‘‘ភាវលក្ខណំ ភាវសត្តមី’’តិ ច ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. អបិច ភាវោតិ សត្តវេវចនន្តិ ភណន្តិ, ធាតុ វា ឯតំ អធិវចនំ. តត្ថ អជ្ឈាសយោ ច វត្ថុធម្មោ ច ចិត្តញ្ច សត្តោ ចាតិ ឥមេ ភវតីតិ ភាវោ. តថា បន ភាវេតីតិ ភាវោ, ក្រិយា តុ ភវនន្តិ ភាវោ. សា ច ភវនគមនបចនាទិវសេនានេកវិធា. អបិច ភាវរូបម្បិ ភាវោ, យំ ឥត្ថិភាវោ បុម្ភាវោ ឥត្ថិន្ទ្រិយន្តិ ច វុច្ចតិ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វា ភវតិ ឯតេន ចិត្តំ អភិធានញ្ចាតិ ភាវោ.

នត្តនោមតិយា ឯតំ, និព្ពចនមុទាហដំ;

បុព្ពាចរិយសីហានំ, មតំ និស្សាយ មាហដំ.

វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ ‘‘ឥត្ថិយា ភាវោ ឥត្ថិភាវោ, ឥត្ថីតិ វា ភវតិ ឯតេន ចិត្តំ អភិធានញ្ចាតិ ឥត្ថិភាវោ’’តិ, តស្មា បុម្ភាវោតិ ឯត្ថាបិ បុមស្ស ភាវោ បុម្ភាវោ, បុមាតិ វា ភវតិ ឯតេន ចិត្តំ អភិធានញ្ចាតិ បុម្ភាវោតិ និព្ពចនំ សមធិគន្តព្ពំ. ឥទំ ភាវសទ្ទស្ស កត្តុភាវករណសាធនវសេនត្ថកថនំ.

អភាវោតិ ន ភាវោតិ អភាវោ, កោ សោ? សុញ្ញតា នត្ថិតា. សភាវោតិ អត្តនោ ភាវោ សភាវោ, អត្តនោ បកតិ ឥច្ចេវត្ថោ. អថ វា សភាវោតិ ធម្មានំ សតិ អត្ថសម្ភវេ យោ កោចិ សរូបំ លភតិ, តស្ស ភាវោ លក្ខណមិតិ សញ្ញិតោ នមនរុប្បនកក្ខឡផុសនាទិអាការោ ឥច្ចេវត្ថោ. ‘‘សាមញ្ញំ វា សភាវោ វា, ធម្មានំ លក្ខណំ មត’’ន្តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. អបិច សភាវោតិ សលក្ខណោ បរមត្ថធម្មោ. កេនដ្ឋេន? សហ ភាវេនាតិ អត្ថេន. សព្ភាវោតិ សតំ ភាវោ សព្ភាវោ, សប្បុរិសធម្មោ ឥច្ចេវត្ថោ. អថ វា អត្តនោ ភាវោ សព្ភាវោ. ‘‘គាហាបយន្តិ សព្ភាវ’’ន្តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. សំវិជ្ជមានោ វា ភាវោ សព្ភាវោ. ‘‘ឯវំ គហណសព្ភាវោ’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. ឥទំ សភាវ សព្ភាវសទ្ទានំ ភាវសាធនវសេនត្ថកថនំ.

សម្ភវោតិ សម្ភវនំ សម្ភវោ, សម្ភវនក្រិយា, យុត្តិ វា. យុត្តិ ហិ សម្ភវោតិ វុច្ចតិ ‘‘សម្ភវោ គហណស្ស ការណ’’ន្តិអាទីសុ. អថ វា សម្ភវតិ ឯតស្មាតិ សម្ភវោ. យតោ ហិ យំ កិញ្ចិ សម្ភវតិ, សោ សម្ភវោ. បភវោតិ បភវនំ បភវោ, អច្ឆិន្នតា, បភវតិ ឯតស្មាតិ វា បភវោ. យតោ ហិ យំ កិញ្ចិ បភវតិ, សោ បភវោ. ឥមេ បន សម្ភវបភវសទ្ទា កត្ថចិ សមានត្ថា កត្ថចិ ភិន្នត្ថាតិ វេទិតព្ពា. កថំ? សម្ភវសទ្ទោ ហិ ភវនក្រិយម្បិ វទតិ យុត្តិម្បិ បញ្ញត្តិម្បិ សម្ភវរូបម្បិ បច្ចយត្ថម្បិ, បភវសទ្ទោ បន ភវនក្រិយម្បិ វទតិ នទិប្បភវម្បិ បច្ចយត្ថម្បិ, តស្មា បច្ចយត្ថំ វជ្ជេត្វា ភិន្នត្ថាតិ គហេតព្ពា, បច្ចយត្ថេន បន សមានត្ថាតិ គហេតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘បច្ចយោ ហេតុ និទានំ ការណំ សម្ភវោ បភវោតិអាទិ អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនតោ នាន’’ន្តិ.

‘‘មូលំ ហេតុ និទានញ្ច, សម្ភវោ បភវោ តថា;

សមុដ្ឋានាហារារម្មណំ, បច្ចយោ សមុទយេន ចា’’តិ

អយម្បិ គាថា ឯតស្សត្ថស្ស សាធិកា. ឥទំ សម្ភវបភវសទ្ទានំ ភាវាបាទានសាធនវសេនត្ថកថនំ.

ឯវមេត្ថ ភាវកត្តុកម្មករណាបាទានាធិករណវសេន ឆ សាធនានិ បកាសិតានិ. តានិ សម្បទានសាធនេន សត្តវិធានិ ភវន្តិ, តំ បន ឧត្តរិ អាវិភវិស្សតិ ‘‘ធនមស្ស ភវតូតិ ធនភូតី’’តិអាទិនា. ឥច្ចេវំ កិតកវសេន សព្ពថាបិ សត្តវិធានិ សាធនានិ ហោន្តិ, យានិ ‘‘ការកានី’’តិបិ វុច្ចតិ, ឥតោ អញ្ញំ សាធនំ នត្ថិ. ឥធ បយោគេស្វត្ថេសុ ច វិញ្ញូនំ បាដវត្ថំ សាធននាមំ បកាសិតំ. តថា ហិ ទុន្និក្ខិត្តសាធនេហិ បទេហិ យោជិតា សទ្ទប្បយោគា ទុព្ពោធត្ថា ហោន្តិ, សុនិក្ខិត្តសាធនេហិ បន បទេហិ យោជិតា សុពោធត្ថា ហោន្តិ, តស្មា បយោគាសាធនមូលកា, អត្ថោ ច បយោគមូលកោ. បយោគានុរូបញ្ហិ អវិបរីតំ កត្វា អត្ថំ កថនសីលា ‘‘យាចិតោវ ពហុលំ ចីវរំ បរិភុញ្ជតិ, អប្បំ អយាចិតោ’’តិ ឯវមាទីសុ សាធនវសេន គហេតព្ពេសុ អត្ថេសុ, អញ្ញេសុ ចត្ថេសុ បដុតរពុទ្ធិនោ បណ្ឌិតាយេវ ឯកន្តេន ភគវតោ បរិយត្តិសាសនធរា នាម ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. ឥតោ បរំ នយានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យត្តា ‘‘ឥទំ នាម សាធន’’ន្តិ ន វក្ខាម, កេវលមិធ ទស្សិតេសុ បយោគេសុ វិញ្ញូនំ ពហុមានុប្បាទនត្ថញ្ចេវ វិវិធវិចិត្តបាឡិគតិកេ វិវិធត្ថសារេ ជិនវរវចនេ សោតូនំ ពុទ្ធិវិជម្ភនត្ថញ្ច អត្ថសាធកវចនានិយេវ យថារហំ សុត្តគេយ្យវេយ្យាករណគាថាទីសុ តតោ តតោ អាហរិត្វា ទស្សេស្សាម.

បភាវោតិ បការតោ ភវតីតិ បភាវោ, សោយមានុភាវោយេវ. ‘‘បភាវំ តេ ន បស្សាមិ, យេន ត្វំ មិថិលំ វជេ’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. អនុភវោតិ អនុភវនំ អនុភវោ, កិំ តំ? បរិភុញ្ជនំ. អានុភាវោតិ តេជុស្សាហមន្តបភូសត្តិយោ. ‘‘តេជសង្ខតោ ឧស្សាហមន្តបភូសត្តិសង្ខាតោ វា មហន្តោ អានុភាវោ ឯតស្សាតិ មហានុភាវោ’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ.

តេជោ ឧស្សាហមន្តា ច, បភូសត្តីតិ បញ្ចិមេ;

អានុភាវាតិ វុច្ចន្តិ, បភាវាតិ ច តេ វទេ.

តេជាទិវាចកត្តម្ហិ, អានុភាវបទស្ស តុ;

អត្ថនិព្ពចនំ ធីរោ, យថាសម្ភវមុទ្ទិសេ.

អថ វា អានុភាវោតិ អនុភវិតព្ពផលំ. ‘‘អនុភវិតព្ពស្ស ផលស្ស មហន្តតាយ មហានុភាវោ’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. បរាភវោតិ បរាភវនំ បរាភវោ, អថ វា បរាភវតីតិ បរាភវោ. ‘‘សុវិជានោ បរាភវោ’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. អបិច ‘‘ធម្មទេស្សី បរាភវោ’’តិ បាឋានុរូបតោ បរាភវិស្សតីតិ បរាភវោតិ អនាគតកាលវសេនបិ និព្ពចនំ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា បរាភវន្តិ ឯតេនាតិ បរាភវោ. កិំ តំ? ធម្មទេស្សិតាទិ. ‘‘បឋមោ សោ បរាភវោ’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. វិភវោតិ និព្ពានំ. តញ្ហិ ភវតោ វិគតត្តា ភវតោ វិគតោតិ វិភវោ, ភវស្ស ច តំហេតុ វិគតត្តា វិគតោ ភវោ ឯតស្មាតិ វិភវោ. វិភវន្តិ ឧច្ឆិជ្ជន្តិ វិនស្សន្តិ ឥតោ អរិយធនវិលោមកា កិលេសមហាចោរាតិបិ វិភវោ. វិភវសទ្ទស្ស និព្ពានាភិធានត្តេ ‘‘ឯវំ ភវេ វិជ្ជមានេ, វិភវោ ឥច្ឆិតព្ពកោ’’តិ ឥទមេត្ថ សាធកំ វចនំ. ឥមានិ បន និព្ពានស្ស បរិយាយវចនានិ –

និព្ពានំ វិភវោ មោក្ខោ, និរោធោ អមតំ សមំ;

សង្ខារូបសមោ ទុក្ខ-និរោធោ អច្ចុត’ក្ខយោ.

វិវដ្ដ’មកតំ អត្ថំ, សន្តិបទ’មសង្ខតំ;

បារំ តណ្ហាក្ខយោ ទុក្ខ-ក្ខយោ សញ្ញោជនក្ខយោ.

យោគក្ខេមោ វិរាគោ ច,

លោកន្តោ ច ភវក្ខយោ;

អបវគ្គោ វិសង្ខារោ,

សព្ភិ សុទ្ធិ វិសុទ្ធិ ច.

វិមុត្យា’បចយោ មុត្តិ, និព្ពុតិ ឧបធិក្ខយោ;

សន្តិ អសង្ខតា ធាតុ, ទិសា ច សព្ពតោបភំ.

វិនាបេតានិ នាមានិ, វិសេសកបទំ ឥធ;

និព្ពានវាចកានីតិ, សល្លក្ខេយ្យ សុមេធសោ.

‘‘តាណំ លេណ’’ន្តិអាទីនិ-បេក្ខិកានិ ភវន្តិ ហិ;

វិសេសកបទានន្តិ, ឯត្ថេតានិ បកាសយេ.

តាណំ លេណ’មរូបញ្ច, សន្តំ សច្ច’មនាលយំ;

សុទុទ្ទសំ សរណញ្ច, បរាយណ’មនីតិកំ.

អនាសវំ ធុវំ និច្ចំ, វិញ្ញាណ’មនិទស្សនំ;

អព្យាបជ្ជំ សិវំ ខេមំ, និបុណំ អបលោកិកំ.

អនន្ត’មក្ខរំ ទីបោ, អច្ចន្តំ កេវលំ បទំ;

បណីតំ អច្ចុតញ្ចាតិ, ពហុធាបិ វិភាវយេ.

គោត្រភូតិ បទស្សត្ថំ, វទន្តេហិ គរូហិ តុ;

គោត្តំ វុច្ចតិ និព្ពាន-មិតិ គោត្តន្តិ ភាសិតំ.

វិភវោតិ វា វិនាសសម្បត្តិធនុច្ឆេទទិដ្ឋិយោបិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ វិនាសោ វិភវនំ ឧច្ឆិជ្ជនំ នស្សនន្តិ អត្ថេន វិភវោ. ‘‘វិភវោ សព្ពធម្មានំ, ឥត្ថេកេ សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេន្តី’’តិ ច ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. សម្បត្តិ បន វិសេសតោ ភវតីតិ វិភវោ. ‘‘រញ្ញោ សិរិវិភវំ ទដ្ឋុកាមា’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. ធនំ បន ភវន្តិ វឌ្ឍន្តិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ សត្តា ឯតេនាតិ វិភវោ. ‘‘អសីតិកោដិវិភវស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តី’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. ឥទំ បន បរិយាយវចនំ –

ធនំ សំ វិភវោ ទព្ពំ, សាបតេយ្យំ បរិគ្គហោ;

ឱឌ្ឌំ ភណ្ឌំ សកំ អត្ថោ, ឥច្ចេតេ ធនវាចកា.

ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ បន វិភវតិ ឧច្ឆិជ្ជតិ ‘‘អត្តា ច លោកោ ច បុន ចុតិតោ ឧទ្ធំ ន ជាយតី’’តិ គហណតោ វិភវោតិ. ‘‘វិភវតណ្ហា’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. វិភវតណ្ហាតិ ហិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតាយ តណ្ហាយ នាមំ. ឯត្ថ អត្ថុទ្ធារោ វុច្ចតិ –

ធននិព្ពានសម្បត្តិ-វិនាសុច្ឆេទទិដ្ឋិយោ;

វុត្តា វិភវសទ្ទេន, ឥតិ វិញ្ញូ វិភាវយេ.

បាតុភាវោតិ បាតុភវនំ បាតុភាវោ. អាវិភាវោតិ អាវិភវនំ អាវិភាវោ, ឧភិន្នមេតេសំ បាកដតា ឥច្ចេវត្ថោ. តិរោភាវោតិ តិរោភវនំ តិរោភាវោ, បដិច្ឆន្នភាវោ. វិនាភាវោតិ វិនាភវនំ វិនាភាវោ, វិយោគោ. សោត្ថិភាវោតិ សោត្ថិភវនំ សោត្ថិភាវោ, សុវត្ថិភាវោ សុខស្ស អត្ថិតា, អត្ថតោ បន និព្ភយតា និរុបទ្ទវតា ឯវ. អត្ថិភាវោតិ អត្ថិតា វិជ្ជមានតា អវិវិត្តតា. នត្ថិភាវោតិ នត្ថិតា អវិជ្ជមានតា វិវិត្តតា រិត្តតា តុច្ឆតា សុញ្ញតា. ឱការន្តបុល្លិង្គនិទ្ទេសោ.

អភិភវតីតិ អភិភវិតា, បរំ អភិភវន្តោ យោ កោចិ. ឯវំ បរិភវិតា, អនុភវតីតិ អនុភវិតា, សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា អនុភវន្តោ យោ កោចិ. ឯវំ សមនុភវិតា. បច្ចនុភវិតា, ឯត្ថ បន យថា ‘‘អមតស្ស ទាតា. អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា’’តិអាទីសុ ‘‘ទាតា’’តិ បទានំ កត្តុវាចកានំ ‘‘អមតស្សា’’តិអាទីហិ បទេហិ កម្មវាចកេហិ ឆដ្ឋិយន្តេហិ សទ្ធិំ យោជនា ទិស្សតិ, តថា ឥមេសម្បិ បទានំ ‘‘បច្ចាមិត្តស្ស អភិភវិតា’’តិអាទិនា យោជនា កាតព្ពា. ឯវំ អញ្ញេសម្បិ ឯវរូបានំ បទានំ. អាការន្តបុល្លិង្គនិទ្ទេសោ.

ភវតីតិ ភវំ. ភវិស្សតីតិ វា ភវំ, វឌ្ឍមានោ បុគ្គលោ. ‘‘សុវិជានោ ភវំ ហោតិ, សុវិជានោ បរាភវោ. ធម្មកាមោ ភវំ ហោតិ, ធម្មទេស្សី បរាភវោ’’តិ ឥទមេតស្សត្ថស្ស សាធកំ វចនំ. អថ វា យេន សទ្ធិំ កថេតិ, សោ ‘‘ភវ’’ន្តិ វត្តព្ពោ, ‘‘ភវំ កច្ចាយនោ. ភវំ អានន្ទោ. មញ្ញេ ភវំ បត្ថយតិ, រញ្ញោ ភរិយំ បតិព្ពត’’ន្តិអាទីសុ. ឯត្ថ បន ធាតុអត្ថេ អាទរោ ន កាតព្ពោ, សម្មុតិអត្ថេយេវាទរោ កាតព្ពោ ‘‘សង្កេតវចនំ សច្ចំ, លោកសម្មុតិការណ’’ន្តិ វចនតោ. វោហារវិសយស្មិញ្ហិ លោកសម្មុតិ ឯវ បធានា អវិលង្ឃនីយា. បរាភវតីតិ បរាភវំ. ឯវំ បរិភវំ. អភិភវំ. អនុភវំ. បភវតិ បហោតិ សក្កោតីតិ បភវំ, បហោន្តោ យោ កោចិ. ន បភវំ អប្បភវំ, ‘‘អប្បភវ’’ន្តិ ច ឥទំ ជាតកេ ទិដ្ឋំ –

‘‘ឆិន្នព្ភមិវ វាតេន, រុណ្ណោ រុក្ខមុបាគមិំ;

សោហំ អប្បភវំ តត្ថ, សាខំ ហត្ថេហិ អគ្គហិ’’ន្តិ

តត្ថ សាធកវចនមិទំ. និគ្គហីតន្តបុល្លិង្គនិទ្ទេសោ.

ធនភូតីតិ ធនមស្ស ភវតូតិ ធនភូតិ. សិរិភូតីតិ សោភាយ ចេវ បញ្ញាបុញ្ញានញ្ច អធិវចនំ. សា អស្ស ភវតូតិ សិរិភូតិ. ឯវំ សោត្ថិភូតិ, សុវត្ថិភូតិ. ឥការន្តបុល្លិង្គនិទ្ទេសោ.

ភាវីតិ ភវនសីលោ ភាវី, ភវនធម្មោ ភាវី, ភវនេ សាធុការី ភាវី. ឯវំ វិភាវី. សម្ភាវី. បរិភាវីតិ. តត្រ វិភាវីតិ អត្ថវិភាវនេ សមត្ថោ បណ្ឌិតោ វុច្ចតិ. ឯត្ថ វិទ្វា, វិជ្ជាគតោ, ញាណីតិអាទិ បរិយាយវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ភវន្តិ ចត្រ –

វិទ្វា វិជ្ជាគតោ ញាណី, វិភាវី បណ្ឌិតោ សុធី;

ពុធោ វិសារទោ វិញ្ញូ, ទោសញ្ញូ វិទ្ទសុ វិទូ.

វិបស្សី បដិភាណី ច, មេធាវី និបកោ កវិ;

កុសលោ វិទុរោ ធីមា, គតិមា មុតិមា ចយំ.

ចក្ខុមា កណ្ណវា ទព្ពោ, ធីរោ ភូរិ វិចក្ខណោ;