៣. បកិណ្ណកវិនិច្ឆយ

ឥតោ បរំ បវក្ខាមិ, បកិណ្ណកវិនិច្ឆយំ;

សប្បយោគេសុ អត្ថេសុ, វិញ្ញូនំ បាដវត្ថយា.

តត្ថ អត្ថុទ្ធារោ, អត្ថសទ្ទចិន្តា, អត្ថាតិសយយោគោ, សមានាសមានវសេនវចនសង្គហោ, អាគមលក្ខណវសេន វិភត្តិវចនសង្គហោ, កាលវសេន វិភត្តិវចនសង្គហោ, កាលសង្គហោ, បករណសំសន្ទនា, វត្តមានាទីនំ វចនត្ថវិភាវនា ចាតិ នវធា វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

អត្ថុទ្ធារេ តាវ សមានសុតិកបទានមត្ថុទ្ធារណំ ករិស្សាម. ឯត្ថាខ្យាតបទសញ្ញិតានំ ភោតិសទ្ទ ភវេសទ្ទានមត្ថោ ឧទ្ធរិតព្ពោ. តថា ហេតេ នាមិកបទសញ្ញិតេហិ អបរេហិ ភោតិសទ្ទ ភវេសទ្ទេហិ សមានសុតិកាបិ អសមានត្ថា ចេវ ហោន្តិ អសមានវិភត្តិកា ច. សាសនស្មិញ្ហិ កេចិ សទ្ទា អញ្ញមញ្ញំ សមានសុតិកា សមានាបិ អសមានត្ថា អសមានបវត្តិនិមិត្តា អសមានលិង្គា អសមានវិភត្តិកា អសមានវចនកា អសមានន្តា អសមានកាលិកា អសមានបទជាតិកា ច ភវន្តិ.

តេសមសមានត្ថត្តេ ‘‘សព្ពញ្ហិ តំ ជីរតិ ទេហនិស្សិតំ. អប្បស្សុតាយំ បុរិសោ, ពលិពទ្ទោវ ជីរតិ. សន្តោ តសិតោ. បហុ សន្តោ ន ភរតិ. សន្តោ អាចិក្ខតេ មុនិ. សន្តោ សប្បុរិសា លោកេ. សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ ឯវមាទយោ បយោគា. ឯត្ថ ជីរតិសទ្ទទ្វយំ យថាសម្ភវំ នវភាវាបគមវឌ្ឍនវាចកំ. សន្តោសទ្ទបញ្ចកំ យថាសម្ភវំ បរិស្សមប្បត្តសមានោបសន្តោបលព្ភមានវាចកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អសមានបវត្តិនិមិត្តត្តេ បន ‘‘អកតញ្ញូ មិត្តទុព្ភី, អស្សទ្ធោ អកតញ្ញូចា’’តិឯវមាទយោ. ឯត្ថ ច អកតញ្ញូសទ្ទទ្វយំ កតាកតាជាននជាននបវត្តិនិមិត្តំ បដិច្ច សម្ភូតត្តា អសមានបវត្តិនិមិត្តកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អសមានលិង្គត្តេ ‘‘សុខី ហោតុ បញ្ចសិខ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ. ត្វញ្ច ភទ្ទេ សុខី ហោហិ. យត្ថ សា ឧបដ្ឋិតោ ហោតិ. មាតា មេ អត្ថិ, សា មយា បោសេតព្ពា’’តិ ឯវមាទយោ. ឯត្ថ សុខីសទ្ទទ្វយំ សាសទ្ទទ្វយញ្ច បុមិត្ថិលិង្គវសេន អសមានលិង្គន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អសមានវិភត្តិកត្តេ ‘‘អាហារេ ឧទរេ យតោ. យតោ បជានាតិ សហេតុធម្ម’’ន្តិ ឯវមាទយោ. ឯត្ថ យតោសទ្ទទ្វយំ បឋមាបញ្ចមីវិភត្តិសហិតត្តា អសមានវិភត្តិកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អសមានវចនកត្តេ ឥមេ បយោគា –

‘‘យាយ មាតុ ភតោ បោសោ, ឥមំ លោកំ អវេក្ខតិ;

តម្បិ បាណទទិំ សន្តិំ, ហន្តិ កុទ្ធោ បុថុជ្ជនោ’’តិ

អាទីសុ ហន្តិសទ្ទោ ឯកវចនោ.

‘‘ឥមេ នូន អរញ្ញស្មិំ, មិគសង្ឃានិ លុទ្ទកា;

វាកុរាហិ បរិក្ខិប្ប, សោព្ភំ បាតេត្វា តាវទេ;

វិក្កោសមានា តិព្ពាហិ, ហន្តិ នេសំ វរំ វរ’’ន្តិ.

អាទីសុ បន ពហុវចនោ. ‘‘សីលវា វត្តសម្បន្នោ. ឯថ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ សីលវា ហោថ. សន្តោ ទន្តោ និយតោ ព្រហ្មចារី. សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តិ. មហារាជា យសស្សី សោ. ចត្តារោ មហារាជា’’តិ ឯវមាទីសុ សីលវាសទ្ទាទយោ ឯកវចនពហុវចនកា.

អសមានន្តត្តេ បន យត្ថ សមានសុតិកានំ អសមានវិភត្តិកត្តំ វា អសមានវចនត្តំ វា ឧបលព្ភតិ. តេយេវ បយោគា. តំ យថា? ‘‘សតំ សម្បជានំ, សតំ ធម្មោ, សន្តោ ទន្តោ, សន្តោ សប្បុរិសា’’ ឥច្ចេវមាទយោ.

អសមានកាលត្តេ ‘‘ននុ តេ សុតំ ព្រាហ្មណ ភញ្ញមានេ, ទេវា ន ឥស្សន្តិ បុរិសបរក្កមស្ស. តេ ជនា បារមិស្សន្តិ, មច្ចុធេយ្យំ សុទុត្តរ’’ន្តិ ឯវមាទយោ. ឯត្ថ ឥស្សន្តិសទ្ទទ្វយំ វត្តមានាភវិស្សន្តីកាលវសេន អសមានកាលន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វត្តមានាភវិស្សន្តីវិភត្តិវសេន បន អសមានវិភត្តិកន្តិបិ.

អសមានបទជាតិកត្តេ ‘‘សយំ សមាហិតោ នាគោ, សយំ អភិញ្ញាយ កមុទ្ទិសេយ្យំ. បថេ ធាវន្តិយា បតិ, ឯកំសំ អជិនំ កត្វា, បាទេសុ សិរសា បតិ. គិរិំ ចណ្ឌោរណំ បតី’’តិ ឯវមាទយោ. ឯត្ថ សយំសទ្ទទ្វយំ នាមនិបាតវសេន បតិសទ្ទត្តយំ នាមាខ្យាតោបសគ្គវសេន អសមានបទជាតិកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ វិត្ថារេតព្ពំ. ឯវំ សាសនស្មិំ កេចិ សទ្ទា អញ្ញមញ្ញំ សមានសុតិកា សមានាបិ អសមានត្ថា អសមានបវត្តិនិមិត្តា អសមានលិង្គា អសមានវិភត្តិកា អសមានវចនកា អសមានន្តា អសមានកាលិកា អសមានបទជាតិកា ច ភវន្តិ. ឯតាទិសេសុ សទ្ទេសុ យោ ក្រិយាបទត្តំ បកាសេតិ, ន សោ នាមិកបទត្តំ. យោ ច នាមិកបទត្តំ បកាសេតិ, ន សោ ក្រិយាបទត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ សុតិសាមញ្ញតោ ឯកត្តេន គហេត្វា អត្ថុទ្ធារោ ករណីយោតិ យថាវុត្តក្រិយាបទានំ នាមបទេហិ សមានសុតិកានំ ភោតិសទ្ទ ភវេ សទ្ទានមត្ថុទ្ធារំ វទាម.

កថំ? ភោតិសទ្ទោ កត្តុយោគេ ក្រិយាបទំ, ក្រិយាយោគេ នាមិកបទំ, តស្មា សោ ទ្វីសុ អត្ថេសុ វត្តតិ ក្រិយាបទត្ថេ នាមិកបទត្ថេ ច. តត្ថ ក្រិយាបទត្ថេ វត្តមានវសេន, នាមិកបទត្ថេ បនាលបនវសេន. ក្រិយាបទត្ថេ តាវ ‘‘ឯកោ ភោតិ’’, នាមិកបទត្ថេ ‘‘មា ភោតិ បរិទេវេសិ’’. អត្រិទំ វុច្ចតិ –

ភាវេ នាមបទត្ថេ ច, អាលបនវិសេសិតេ;

ឥមេសុ ទ្វីសុ អត្ថេសុ, ភោតិសទ្ទោ បវត្តតិ.

ភវេសទ្ទោ បន ‘‘ភវាមី’’តិមស្ស វត្តមានាវិភត្តិយុត្តស្ស សទ្ទស្សត្ថេបិ វត្តតិ. ‘‘ភវាមី’’តិមស្ស បញ្ចមីវិភត្តិយុត្តស្ស សទ្ទស្ស អាណត្យាសីសនត្ថេសុបិ វត្តតិ. ‘‘ភវេយ្យាមី’’តិមស្ស សត្តមីវិភត្តិសហិតស្ស សទ្ទស្ស អនុមតិបរិកប្បត្ថេសុបិ វត្តតិ. តត្រិទំ បឋមត្ថស្ស សាធកំ អាហច្ចវចនំ –

‘‘ទេវានំ អធិកោ ហោមិ, ភវាមិ មនុជាធិបោ;

រូបលក្ខណសម្បន្នោ, បញ្ញាយ អសមោ ភវេ’’តិ.

អយំ បន សព្ពេសំ តេសមត្ថានំ សាធិកា អម្ហាកំ គាថារចនា –

‘‘សុខី ភវតិ ឯសោ ច, អហញ្ចាបិ សុខី ភវេ;

សុខី ភវតុ ឯសោ ច, អហញ្ចាបិ សុខី ភវេ.

ឥមាយ ពុទ្ធបូជាយ, ភវន្តុ សុខិតា បជា;

ភវេ’ហញ្ច សុខប្បត្តោ, សាមច្ចោ សហ ញាតិភិ.

សុខី ភវេយ្យ ឯសោ ច, អហញ្ចាបិ សុខី ភវេ;

សុខី ភវេយ្យ ចេ ឯសោ, អហញ្ចាបិ សុខី ភវេ’’តិ.

ឥច្ចេវំ –

វត្តមានាយ បញ្ចម្យំ, សត្តម្យញ្ច វិភត្តិយំ;

ឯតេសុ តីសុ ឋានេសុ, ភវេសទ្ទោ បវត្តតិ.

ឯកធា វត្តមានាយំ, បញ្ចមីសត្តមីសុ ច;

ទ្វេធា ទ្វេធាតិមស្សត្ថំ, បញ្ចធា បរិទីបយេ.

ទ្វេធា វា វត្តមានាយ-មាទិបុរិសវាចកោ;

អត្ថោ ‘‘ភវេ’’តិ ឯតស្ស, ‘‘ភវតី’’តិបិយុជ្ជតិ.

ឥទានិ បន ឯតស្ស, វុត្តស្សត្ថស្ស សាធកំ;

ឯត្ថ បាឡិប្បទេសំ តុ, អាហរិស្សំ សុណាថ មេ.

កោ’យំ មជ្ឈេសមុទ្ទស្មិំ, អបស្សំ តីរមាយុហេ;

កំ ត្វំ អត្ថវសំ ញត្វា, ឯវំ វាយមសេ ភុសំ.

និសម្ម វត្តំ លោកស្ស, វាយាមស្ស ច ទេវតេ;

តស្មា មជ្ឈេសមុទ្ទស្មិំ, អបស្សំ តីរមាយុហេ.

អស្សំ បុរិមគាថាយំ, ‘‘អាយុហេ’’តិបទស្ស ហិ;

‘‘អាយូហតី’’តិ អត្ថោតិ, វិញ្ញាតព្ពោ វិភាវិនា.

វិភត្តិយា វិបល្លាស-វសេនាយំ សមីរិតោ;

វត្តមានេ សត្តមីតិ, តិស្សេការវសេន វា.

បច្ឆិមាយ ច គាថាយំ, ‘‘អាយុហេ’’តិបទស្ស តុ;

‘‘អាយូហាមី’’តិ អត្ថោតិ, សទ្ទត្ថញ្ញូ វិភាវយេ.

តថា ‘‘ភវេ’’តិឯតស្ស, វត្តមានាវិភត្តិយំ;

‘‘ភវតី’’តិ, ‘‘ភវាមី’’តិ, ចត្ថំ ទ្វេធា វិភាវយេ.

ឯវំវិធេសុ អញ្ញេសុ, បាឋេសុបិ អយំ នយោ;

នេតព្ពោ នយទក្ខេន, នយសាគរសាសនេ.

ឯវមយំ ភវេសទ្ទោ បញ្ចសុ ឆសុ វា ក្រិយាបទត្ថេសុ បវត្តតិ. តថា សត្តមីវិភត្យន្តនាមិកបទស្ស វុទ្ធិសំសារកម្មភវូបបត្តិភវសង្ខាតេសុ អត្ថេសុបិ. តថា ហិ ‘‘អភវេ នន្ទតិ តស្ស, ភវេ តស្ស ន នន្ទតី’’តិអាទីសុ វុទ្ធិម្ហិ. ‘‘ភវេ វិចរន្តោ’’តិអាទីសុ សំសារេ. ‘‘ភវេ ខោ សតិ ជាតិ ហោតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិអាទីសុ កម្មភវេ. ‘‘ឯវំ ភវេវិជ្ជមានេ’’តិអាទីសុ ឧបបត្តិភវេតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមិនា នយេន ភូធាតុតោ និប្ផន្នានំ អញ្ញតោបិ អញ្ញេសំ ក្រិយាបទានំ យថាសម្ភវមត្ថោ ឧទ្ធរិតព្ពោ.

អាខ្យាតត្ថម្ហិមេ អត្ថា, ន លាតព្ពា កុទាចនំ;

អត្ថុទ្ធារវសេនេតេ, ឧទ្ធដា នាមតោ យតោ.

ឥទមេត្ថ សង្ខេបតោ អត្ថុទ្ធារនយនិទស្សនំ.

អត្ថសទ្ទចិន្តាយំ បន ឯវមុបលក្ខេតព្ពំ – ‘‘ភវន្តេ, បរាភវន្តេ, បរាភវេ’’ឥច្ចាទយោ គច្ឆតិ គច្ឆំ គច្ឆតោសទ្ទាទយោ វិយ វិសេសសទ្ទា, ន យាចនោបតាបនត្ថាទិវាចកោ នាថតិសទ្ទោ វិយ, ន ច រាជទេវតាទិវាចកោ ទេវសទ្ទោ វិយ សាមញ្ញសទ្ទា. យេ ចេត្ថ វិសេសសទ្ទា, តេ សព្ពកាលំ វិសេសសទ្ទាវ. យេ ច សាមញ្ញសទ្ទា, តេបិ សព្ពកាលំ សាមញ្ញសទ្ទាវ.

តត្រ គច្ឆតីតិអាទីនំ វិសេសសទ្ទតា ឯវំ ទដ្ឋព្ពា – គច្ឆតីតិ ឯកំ នាមបទំ, ឯកមាខ្យាតំ. តថា គច្ឆន្តិ ឯកំ នាមបទំ, ឯកមាខ្យាតំ. គច្ឆតោតិ ឯកោ កិតន្តោ, អបរោ រូឡ្ហីសទ្ទោ. សតិបិ វិសេសសទ្ទត្តេ សទិសត្តា សុតិសាមញ្ញតោ តព្ពិសយំ ពុទ្ធិំ នុប្បាទេតិ វិនាវ’ត្ថប្បករណសទ្ទន្តរាភិសម្ពន្ធេន. តថា ហិ សទ្ទន្តរាភិសម្ពន្ធេន ‘‘គច្ឆតិ បតិដ្ឋិត’’ន្តិ វុត្តេ សត្តម្យន្តំ នាមបទន្តិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘គច្ឆតិ តិស្សោ’’តិ វុត្តេ បនាខ្យាតន្តិ. តថា ‘‘ស គច្ឆំ ន និវត្តតី’’តិ វុត្តេ បឋមន្តំ នាមបទន្តិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘គច្ឆំ បុត្តនិវេទកោ’’តិ វុត្តេ អាខ្យាតន្តិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘គច្ឆតោ ហយតោ បតិតោ’’តិ វុត្តេ កិតន្តោតិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘គច្ឆតោ បណ្ណបុប្ផានិ បតន្តី’’តិ វុត្តេ រុក្ខវាចកោ រូឡ្ហីសទ្ទោតិ. ឥតិ វិសេសសទ្ទានំ អាខ្យាតនាមានំ នាមាខ្យាតេហិ សមានសុតិកានំ អត្ថាភិសម្ពន្ធាទីសុ យោ កោចិ អត្ថវិសេសញាបកោ សម្ពន្ធោ អវស្សមិច្ឆិតព្ពោ. ឯវំ ‘‘គច្ឆតី’’តិអាទីនំ អាខ្យាតនាមត្តាទិវសេន បច្ចេកំ ឋិតានំ ឯកេកត្ថវាចកានំ វិសេសសទ្ទតា ទដ្ឋព្ពា.

‘‘នាថតិ ទេវោ’’តិអាទីនំ បន អាខ្យាតនាមានំ នាមាខ្យាតេហិ អសមានសុតិកានំ អនេកត្ថវាចកានំ សាមញ្ញសទ្ទតា ឯវ ទដ្ឋព្ពា. អត្ថសម្ពន្ធាទីសុ ហិ វិនា យេន កេនចិ សម្ពន្ធេន ‘‘នាថតី’’តិ វុត្តេ ‘‘យាចតី’’តិ វា ‘‘ឧបតាបេតី’’តិ វា ‘‘ឥស្សរិយំ ករោតី’’តិ វា ‘‘អាសីសតី’’តិ វា អត្ថោ បដិភាតិ, តថា ‘‘ទេវោ’’តិ វុត្តេ ‘‘មេឃោ’’តិ វា ‘‘អាកាសោ’’តិ វា ‘‘រាជា’’តិ វា ‘‘ទេវតា’’តិ វា ‘‘វិសុទ្ធិទេវោ’’តិ វា អត្ថោ បដិភាតិ. យទា បន សទ្ទន្តរាភិសម្ពន្ធេន ‘‘នាថតិ សុប្បដិបត្តិ’’ន្តិ វុត្តេ តទា ‘‘នាថតី’’តិ ក្រិយាបទស្ស ‘‘យាចតី’’តិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ, ‘‘នាថតិ សព្ពកិលេសេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឧបតាបេតី’’តិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. ‘‘នាថតិ សកចិត្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥស្សរិយំ ករោតី’’តិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. ‘‘នាថតិ លោកស្ស ហិត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អាសីសតី’’តិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. តថា ‘‘ទេវោ គជ្ជតី’’តិ វុត្តេ ‘‘ទេវោ’’តិ នាមបទស្ស ‘‘មេឃោ’’តិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. ‘‘វិទ្ធោ វិគតវលាហកោ ទេវោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អាកាសោ’’តិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. ‘‘បិវតុ ទេវោ បានីយ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘រាជា’’តិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. ‘‘ទេវោ ទេវកាយា ចវតិ អាយុសង្ខយា’’តិ វុត្តេ ‘‘ទេវតា’’តិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. ‘‘ទេវាតិទេវោ សតបុញ្ញលក្ខណោ’’តិ វុត្តេ ‘‘វិសុទ្ធិទេវោ’’តិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. ឥមិនា នយេន អញ្ញេបិ សាមញ្ញសទ្ទា ញាតព្ពា.

សព្ពមេតំ ញត្វា យថា អត្ថោ សទ្ទេន, សទ្ទោ ចត្ថេន ន វិរុជ្ឈតិ, តថាត្ថសទ្ទា ចិន្តនីយា. តត្រិទំ ឧបលក្ខណមត្តំ ចិន្តាការនិទស្សនំ – ‘‘អត្ថកុសលា ភវន្តេ’’តិ វា ‘‘កិច្ចានិ ភវន្តេ’’តិ វា វុត្តេ ‘‘ភវន្តេ’’តិ ឥទំ ‘‘ភវន្តី’’តិមិនា សមានត្ថមាខ្យាតបទន្តិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘ភវន្តេ បស្សាមី’’តិ វា ‘‘ឥច្ឆាមី’’តិ វា វុត្តេ ឧបយោគត្ថវំ នាមបទន្តិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘ភវន្តេ ជនេ បសំសតី’’តិ វា ‘‘កាមេតី’’តិ វា វុត្តេ បច្ចត្តោបយោគត្ថវន្តានិ ទ្វេ នាមបទានីតិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘ចោរា បរាភវន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘បរាភវន្តេ’’តិ ឥទំ ‘‘បរាភវន្តី’’តិមិនា សមានត្ថមាខ្យាតិកបទន្តិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘បរាភវន្តេ ជនា ឥច្ឆន្តិ អមិត្តាន’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘បរាភវន្តេ’’តិ ឥមានិ ឧបយោគបច្ចត្តត្ថវន្តានិ ទ្វេ នាមបទានីតិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘ឯសោ បរាភវេ’’តិ វុត្តេ ‘‘បរាភវេ’’តិ ឥទំ ‘‘បរាភវេយ្យា’’តិមិនា សមានត្ថមាខ្យាតបទន្តិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘ឯតេ បរាភវេ លោកេ, បណ្ឌិតោ សមវេក្ខិយា’’តិ វុត្តេ ‘‘បរាភវេ’’តិ ឥទំ ឧបយោគត្ថវំ ពហុវចនំ នាមបទន្តិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘បរាភវេ សតី’’តិ វុត្តេ ភាវលក្ខណភុម្មត្ថេកវចនកំ នាមបទន្តិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘តុម្ហេ មេ បសាទា សម្ភវេ’’តិ វុត្តេ ‘‘សម្ភវេ’’តិ ឥទំ ‘‘សម្ភវថា’’តិមិនា សមានត្ថមាខ្យាតបទន្តិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘ឯហិ ត្វំ សម្ភវវ្ហេ’’តិ វុត្តេ ‘‘សម្ភវវ្ហេ’’តិ ឥទំ សម្ភវាយ នាម ឥត្ថិយា វាចកំ ឥត្ថិលិង្គំ សាលបនំ នាមិកបទន្តិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘ឯហិ ត្វំ សម្ភវវ្ហេបតិដ្ឋិត’’ន្តិ វុត្តេ សម្ភវនាមកស្ស បុរិសស្ស វាចកំ បុល្លិង្គំ ភុម្មវចនន្តិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ.

‘‘វរុណោ ព្រហ្មទេវោ ច, អហេសុំ អគ្គសាវកា;

សម្ភវោ នាមុបដ្ឋាកោ, រេវតស្ស មហេសិនោ’’តិ –

ហិ បាឡិ. ‘‘ធម្មា បាតុភវន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘បាតុភវន្តេ’’តិ ឥទំ ‘‘បាតុភវន្តី’’តិមិនា សមានត្ថំ សនិបាតមាខ្យាតបទន្តិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘បាតុ ភវន្តេ ជនេ’’តិ វុត្តេ ‘‘តេ ជនេ ភវំ រក្ខតូ’’តិ អត្ថវាចកានិ អាខ្យាតកិតន្តសព្ពនាមិកបទានីតិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘បាតុភវសេ ត្វំ គុណេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘បាតុភវសេ’’តិ ឥទំ ‘‘បាតុភវសី’’តិមិនា សមានត្ថមាខ្យាតបទន្តិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘បាតុភវសេ គុណេ យោ ត្វ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘បាតុភវាហិ អត្តនោ គុណហេតុ ត្វ’’ន្តិ អត្ថវាចកានិនិបាតយុត្តាខ្យាតនាមបទានីតិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘អហមត្តនោ គុណេហិ បាតុភវេ’’តិ វុត្តេ ‘‘បាតុភវេ’’តិ ឥទំ ‘‘បាតុភវាមី’’តិមិនា សមានត្ថំ សនិបាតមាខ្យាតបទន្តិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ‘‘មំ បាតុ ភវេ ឥទំ បុញ្ញកម្ម’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘មំ រក្ខតុ សំសារេ ឥទំ បុញ្ញកម្ម’’ន្តិ អត្ថវាចកានិ អាខ្យាតនាមបទានីតិ ឯវមត្ថោ ច សទ្ទោ ច ចិន្តនីយោ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ យថារហមត្ថសទ្ទា ចិន្តនីយា. តត្ថ សមានសុតិកានំ កេសញ្ចិ សទ្ទានំ ‘‘ន តេសំ កោដ្ឋេ ឱបេន្តិ. ន តេសំ អន្តរា គច្ឆេ. សត្ត វោ លិច្ឆវី អបរិហានីយេ ធម្មេ ទេសេស្សាមិ, ឥមេ តេ ទេវ សត្តវោ, ត្វញ្ច ឧត្តមសត្តវោ’’តិអាទីសុ សមានសុតិកានំ វិយ ឧច្ចារណវិសេសោ ឥច្ឆនីយោ. ឧច្ចារណវិសេសេ ហិ សតិ បទានិ បរិព្យត្តានិ, បទេសុ បរិព្យត្តេសុ អត្ថោ បរិព្យត្តោ ហោតិ, អត្ថបរិគ្គាហកានំ អត្ថាធិគមោ អកិច្ឆោ ហោតិ, សុបរិសុទ្ធាទាសតលេ បដិពិម្ពទស្សនំ វិយ, សោ ច គហិតបុព្ពសង្កេតស្ស អត្ថសម្ពន្ធាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ ញាតេយេវ ហោតិ, ន ឥតរថា. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘វិសយត្តមនាបន្នា, សទ្ទា នេវត្ថពោធកា;

ន បទមត្តតោ អត្ថេ, តេ អញ្ញាតា បកាសកា’’តិ.

យទិទមេត្ថ វុត្តមម្ហេហិ ‘‘ឧច្ចារណវិសេសោ ឥច្ឆនីយោ’’តិ. អត្រាយមុច្ចារណវិសេសទីបនី គាថា សហត្ថប្បកាសននយទានគាថាយ.

‘‘ន តេ សំ កោដ្ឋេ ឱបេន្តិ’’, ឥតិ បាឋេ សុមេធសោ;

បទំ ‘‘ន តេ’’តិ ឆិន្ទិត្វា, ‘‘សំ កោដ្ឋេ’’តិ បឋេយ្យ វេ.

‘‘សំ ន ឱបេន្តិ កោដ្ឋេ តេ, ភិក្ខូ’’តិ អត្ថមីរយេ;

ឯវមិមេសុ អញ្ញេសុ, បាឋេសុបិ អយំ នយោ.

អថ យំ បនិទម្បិ វុត្តំ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ, តំ កិមត្ថំ? ‘‘គច្ឆតិ បតិដ្ឋិតំ, គច្ឆតិ តិស្សោ, ភវន្តេ បស្សាមិ, អត្ថកុសលា ភវន្តេ, វទន្តំ ឯកបោក្ខរា, វទន្តំ បដិវទតី’’តិអាទីសុ សមានសុតិកានមុច្ចារណវិសេសោ ន លព្ភតីតិ ទស្សនត្ថំ. តស្មា ឥទមេត្ថ សល្លក្ខេតព្ពំ – យត្ថ សមានសុតិកានមុច្ចារណវិសេសោ លព្ភតិ អត្ថវិសេសោ ច បទានំ វិភាគវសេន វា អវិភាគវសេន វា, តត្ថ បយោគេ សមានសុតិកមេកច្ចំ បទំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ. សេយ្យថិទំ? ‘‘ហេតុ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ. សោ តេន សទ្ធិំ ភាសតិ, សោតេន វុយ្ហតិ. ភវន្តេ ជនេ បសំសតិ, ភវន្តេ បស្សាមី’’តិ ឯវមាទយោ បយោគា. ឯត្ថ ‘‘ហេតូ’’តិ ឦសកំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘ហេតុសម្បយុត្តាន’’ន្តិ ឧច្ចារេតព្ពំ. តថា ‘‘សោ’’តិ វិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘តេន សទ្ធិ’’ន្តិ ឧច្ចារេតព្ពំ. ‘‘ភវ’’ន្តិ វិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘តេ ជនេ’’តិ ឧច្ចារេតព្ពំ.

សេសំ បន សមានសុតិកំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ន ឧច្ចារេតព្ពំ. អវិច្ឆិន្ទនីយស្មិញ្ហិ ឋានេ វិច្ឆិន្ទិត្វា បឋិតស្ស អត្ថោ ទុដ្ឋោ ហោតិ. ឯវំ បទវិភាគាវិភាគវសេន សមានសុតិកានមត្ថុច្ចារណវិសេសោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ហិ ‘‘សោ តេនា’’តិអាទីសុ ទ្វិបទត្ថគ្គហណំ វិភាគោ, ឯកបទត្ថគ្គហណមវិភាគោតិ អធិប្បេតោ. ឯត្ថ ច វិសុំ វវត្ថិតានំ អសមានសុតិកានំ ឯកតោ កត្វា សមានសុតិកភាវបរិកប្បនំ អត្ថន្តរវិញ្ញាបនត្ថញ្ចេវ ឧច្ចារណវិសេសទស្សនត្ថញ្ច. ន ហិ ឯតានិ ‘‘សប្បោ សប្បោ’’តិអាទីសុ វិយ ឯកស្មិំយេវត្ថេ សមានសុតិកានិ. ឯវំ សន្តេបិ ឯកជ្ឈករណេន លទ្ធំ សមានសុតិលេសំ គហេត្វា អត្ថន្តរវិញ្ញាបនត្ថំ ឧច្ចារណវិសេសទស្សនត្ថញ្ច ‘‘សមានសុតិកានី’’តិ វុត្តានិ. ឯស នយោ អញ្ញត្រាបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ. ឥទមេត្ថ សល្លក្ខេតព្ពំ –

យត្ថ សមានសុតិកានំ អដ្ឋារសាការេសុ យេន កេនចិ អាការេន អត្ថវិសេសោ លព្ភតិ, វិច្ឆិន្ទិត្វា បន ឧច្ចារណេ សទ្ទវិលាសោ ន ហោតិ, អត្ថោ វា ទុដ្ឋោ ហោតិ, ន តាទិសេសុ បយោគេសុ សមានសុតិកានិ បទានិ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឧច្ចារេតព្ពានិ. តត្រ កតមេន ចាការេន អត្ថវិសេសលាភោ ភវតិ? បទានំ វិភាគវសេន វា អវិភាគវសេន វា អក្ខរសន្និធានវសេន វា បទសន្និធានវសេន វា បទក្ខរសន្និធានវសេន វា វិច្ឆាវសេន វា កម្មប្បវចនីយវសេន វា ភយកោធាទីសុ ឧប្បន្នេសុ កថិតាមេឌិតវចនវសេន វា គុណវាចកសទ្ទស្ស ទ្វិរុត្តវសេន វា ក្រិយាបទស្ស ទ្វិរុត្តវសេន វា សំហិតាបទច្ឆេទវសេន វា អគារវត្ថបរិទីបនវសេន វា និរន្តរត្ថបរិទីបនវសេន វា ននិរន្តរត្ថបរិទីបនវសេន វា ‘‘បុនប្បុន’’មិច្ចត្ថបរិទីបនវសេន វា ឧបមានេ ឥវ សទ្ទវសេន វា ឥតិសទ្ទំ បដិច្ច សទ្ទបទត្ថវាចកត្ថបរិទីបនវសេន វា តថាបវត្តចិត្តបរិទីបនវសេន វាតិ ឥមេសុដ្ឋារសាការេសុ, វិត្ថារតោ បន ឆព្ពីសាយ អាការេសុ តតោ វាធិកេសុ យេន កេនចិ អាការេន អត្ថវិសេសលាភោ ភវតិ.

ឯត្ថ បទានំ តាវ វិភាគវសេន វា អវិភាគវសេន វា សមានសុតិកានមត្ថវិសេសលាភេ ‘‘សា នំ សង្គតិ បាលេតិ, អភិក្កមោ សានំ បញ្ញាយតិ. មា នោ ទេវ អវធិ, មានោ មយ្ហំ ន វិជ្ជតី’’តិ ឯវមាទយោ បយោគា.

អក្ខរសន្និធានវសេន បន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘សន្តេហិ មហិតោ ហិតោ. សង្គា សង្គាមជិំ មុត្តំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណំ. ទាឋី ទាឋីសុ បក្ខន្ទិ, មញ្ញមានោ យថា បុរេ. សព្ពាភិភុំវ សិរសាសិរសា នមាមិ. ភូមិតោ ឧដ្ឋិតា យាវ, ព្រហ្មលោកា វិធាវតិ. អច្ចិ អច្ចិមតោ លោកេ, ឌយ្ហមានម្ហិ តេជសា’’តិ ឯវមាទយោ បយោគា.

បទសន្និធានវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘អាបោ អាបោគតំ. រាជរាជមហាមត្តាទយោ, សុខោ’លោកស្ស លោកស្ស, ការកោ ញាណចក្ខុទោ, និរាបទេ បទេ និន្នោ, អនន្តញាណំ ករុណាលយំ លយំ, មលស្ស ពុទ្ធំ សុសមាហិតំ ហិតំ. នមាមិ ធម្មំ ភវសំវរំ វរំ, គុណាករញ្ចេវ និរង្គណំ គណ’’ន្តិ ឯវមាទយោ បយោគា.

បទក្ខរសន្និធានវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘បមាណរហិតំ ហិតំ, សិទ្ធត្ថោ សព្ពសិទ្ធត្ថោ, តិលោកមហិតោ ហិតោ. ឧបគន្ត្វាន សម្ពុទ្ធោ, ឥទំ វចនមព្រវី’’តិ ឯវមាទយោ បយោគា. តត្រិមា អក្ខរសន្និធានាទីសុ អធិប្បាយវិញ្ញាបនិយោ គាថា –

មហិតោឥតិ សទ្ទម្ហា, មការោ ចេ វិវេចិតោ;

សទ្ទោ និរត្ថកោ ឯត្ថ, ‘‘អក្ខរ’’ន្តិ វទេ ពុធោ.

ញេយ្យា អក្ខរយោគេន,

‘‘សន្តេហិ មហិតោ ហិតោ’’;

ឥច្ចាទីសុ សរូបានំ,

ហោតិ អត្ថវិសេសតា.

ឧបសគ្គា និបាតា ច, យញ្ចញ្ញំ អត្ថជោតកំ;

ឯកក្ខរម្បិ វិញ្ញូហិ, តំ ‘‘បទ’’ន្តិ សមីរិតំ.

បទានំ សន្និធានញ្ច, បទក្ខរានមេវ ច;

សមាសេ លព្ភមានត្តំ, សន្ធាយ លបិតំ មយា.

វិច្ឆាវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘គាមេ គាមេ សតំ កុម្ភា, គាមោ គាមោ រមណីយោ’’តិ ឯវមាទយោ បយោគា. ឯត្ថ ហិ វិច្ឆាវសេន សព្ពេបិ គាមា បរិគ្គហិតា.

នានាធិករណានំ តុ, វត្តុមេកក្ខណម្ហិ យា;

ឥច្ឆតោ ព្យាបិតុំ ឥច្ឆា, សា វិច្ឆាតិ បកិត្តិតា.

កម្មប្បវចនីយវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘រុក្ខំ រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ, រុក្ខំ រុក្ខំ បរិ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ’’តិ បយោគា, រុក្ខានំ ឧបរិ ឧបរិ វិជ្ជោតតេតិ អត្ថោ.

ភយកោធាទីសុ ឧប្បន្នេសុ កថិតាមេឌិតវចនវសេន បន អត្ថវិសេសលាភេ ឥមេ បយោគា – ភយេ តាវ ‘‘ចោរោ ចោរោ, សប្បោ សប្បោ’’ឥច្ចាទយោ. កោធេ ‘‘វសល វសល, ចណ្ឌាល ចណ្ឌាល, វិជ្ឈ វិជ្ឈ, បហរ បហរ’’ឥច្ចាទយោ. បសំសាយំ ‘‘សាធុ សាធុ សារិបុត្ត, អភិក្កន្តំ ភន្តេ អភិក្កន្តំ ភន្តេ’’ឥច្ចាទយោ. តុរិតេ ‘‘អភិក្កម វាសេដ្ឋ អភិក្កម វាសេដ្ឋ, គច្ឆ គច្ឆ, លុនាហិ លុនាហិ’’ឥច្ចាទយោ. កោតូហលេ ‘‘អាគច្ឆ អាគច្ឆ’’ឥច្ចាទយោ. អច្ឆរិយេ ‘‘អហោ ពុទ្ធោ អហោ ពុទ្ធោ’’ឥច្ចាទយោ. ហាសេ ‘‘អហោ សុខំ អហោ សុខំ, អហោ មនាបំ អហោ មនាបំ’’ឥច្ចាទយោ. សោកេ ‘‘កហំ ឯកបុត្តក កហំ ឯកបុត្តក’’ឥច្ចាទយោ. បសាទេ ‘‘ភវិស្សន្តិ វជ្ជី ភវិស្សន្តិ វជ្ជី’’ឥច្ចាទយោ. ឯវំ ភយកោធាទីសុ ឧប្បន្នេសុ កថិតាមេឌិតវចនវសេន អត្ថវិសេសលាភោ ភវតិ. ឯត្ថ បន អត្ថន្តរាភាវេបិ ទឡ្ហីកម្មវសេន បទានមត្ថជោតកភាវោយេវ អត្ថវិសេសលាភោ.

ភយេ កោធេ បសំសាយំ,

តុរិតេ កោតូហល’ច្ឆរេ;

ហាសេ សោកេ បសាទេ ច,

ករេ អាមេឌិតំ ពុធោ.

ចសទ្ទោ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោ, តេន គរហាអសម្មានាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘បាបោ បាបោ’’តិអាទីសុ ហិ គរហាយំ. ‘‘អភិរូបក អភិរូបកា’’តិអាទីសុ អសម្មានេ. ‘‘ក្វាយំ អពលពលោ វិយា’’តិអាទីសុ អតិសយត្ថេ អាមេឌិតំ ទដ្ឋព្ពំ. គុណវាចកស្ស ទ្វិរុត្តវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘កណ្ហោ កណ្ហោ ច ឃោរោ ចា’’តិ ឯវមាទយោ. ‘‘កណ្ហោ កណ្ហោ’’តិ ហិ អតីវ កណ្ហោតិ អត្ថោ. ក្រិយាបទស្ស ទ្វិរុត្តវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘ធមេ ធមេ នាតិធមេ’’តិ ឯវមាទយោ. តត្ថ ធមេ ធមេតិ ធមេយ្យ នោ ន ធមេយ្យ. នាតិធមេតិ បមាណាតិក្កន្តំ បន ន ធមេយ្យ. សំហិតាបទច្ឆេទវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘នរានរា, សុរាសុរា, កតាកតកុសលាកុសលវិសយំ វិប្បដិសារាការេន បវត្តំ អនុសោចនំ កុក្កុច្ច’’ន្តិ ឯវមាទយោ. ឯត្ថ បន វិញ្ញូនំ បរមកោសល្លជននត្ថំ សិលោកំ រចយាម –

ហិតាហិតា ហិតំហិតំ, អានុភាវេន តេ ជិន;

បវរាបវរាហច្ច, ភវាមា’នាមយា មយន្តិ.

អគារវត្ថបរិទីបនវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘តុវំតុវំ បេសុញ្ញកលហវិគ្គហវិវាទា’’តិ ឯវមាទយោ. និរន្តរត្ថបរិទីបនវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘ទិវសេ ទិវសេ បរិភុញ្ជតី’’តិ ឯវមាទយោ. ននិរន្តរត្ថបរិទីបនវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘ខណេ ខណេ បីតិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវមាទយោ. ‘‘បុនប្បុន’’មិច្ចត្ថបរិទីបនវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘មុហុំ មុហុំ ភាយយតេ កុមារេ’’តិ ឯវមាទយោ. ឧបមានេ ឥវសទ្ទវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘រាជា រក្ខតុ ធម្មេន, អត្តនោវ បជំ បជ’’ន្តិ ឯវមាទយោ. ឥតិសទ្ទំ បដិច្ច សទ្ទបទត្ថវាចកត្តបរិទីបនវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘ពុទ្ធោ ពុទ្ធោតិ កថយន្តោ, សោមនស្សំ បវេទយិ’’ន្តិ ឯវមាទយោ. តថាបវត្តចិត្តបរិទីបនវសេន អត្ថវិសេសលាភេ ‘‘ពុទ្ធោ ពុទ្ធោតិ ចិន្តេន្តោ, មគ្គំ សោធេមហំ តទា’’តិ ឯវមាទយោ. ឯវំ ឦទិសេសុ បយោគេសុ សមានសុតិកបទំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ន ឧច្ចារេតព្ពំ. វិច្ឆិន្ទិត្វា ហិ ឧច្ចារណេ សតិ សទ្ទវិលាសោ ន ភវតិ, កត្ថចិ បន ‘‘កតាកតាកុសលាកុសលវិសយ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឧច្ចារិតស្ស អត្ថោ ទុដ្ឋោ ហោតិ, តស្មា វិច្ឆិន្ទិត្វា ន ឧច្ចារេតព្ពំ, ឯកាពទ្ធំយេវ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ. ឥតិ សមានសុតិកេសុ វិនិច្ឆយោ ឆព្ពីសាយ អាការេហិ អធិកេហិ ច មណ្ឌេត្វា ទស្សិតោ.

យស្មា បន សមានសុតិកេសុ វិនិច្ឆយេ ទស្សិតេ អសមានសុតិកេសុបិ វិនិច្ឆយោ ទស្សេតព្ពោ ហោតិ, តស្មា តម្បិ ទស្សេស្សាម – យត្ថ និគ្គហីតម្ហា បរាការលោបោបិ បាឋោ បញ្ញាយតិ, សំយោគព្យញ្ជនស្ស វិសំយោគត្តម្បិ. តេសុ បយោគេសុ និគ្គហីតបទំ អនន្តរបទេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធំយេវ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ. កតមានិ តានិ? ‘‘សចេ ភុត្តោ ភវេយ្យាហំ-សា’ជីវោ គរហិតោ មម. បុប្ផំ’សា ឧប្បជ្ជិ. ខយមត្តំ ន និព្ពានំ’ស គម្ភីរាទិវាចតោ’’តិ ឯវមាទយោ. ឯត្ថ ហិ ‘‘សចេ ភុត្តោ ភវេយ្យាហ’’ន្តិអាទិនា វិច្ឆេទមកត្វា អនន្តរេ ទ្វីសុ គាថាបទេសុ អន្តរីភូតានំ ទ្វិន្នំ សមានសុតិកបទានំ ឯកតោ ឧច្ចារណមិវ អនន្តរបទេហិ សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធុច្ចារណវសេន ‘‘សចេ ភុត្តោ ភវេយ្យាហំ-សា’ជីវោ គរហិតោ មមា’’តិអាទិនា ឧច្ចារេតព្ពំ. ឯវរូបោយេវ ហិ ឧច្ចារណវិសេសោ សកលេហិបិ បោរាណេហិ វិញ្ញូហិ អនុមតោ ឧច្ចារិតោ ច ‘‘អស្ស អាជីវោ គរហិតោ មម, អស្សា ឧប្បជ្ជិ, អស្ស គម្ភីរាទិវាចតោ’’តិឯវមាទិអត្ថប្បដិបាទនស្សានុរូបត្តា.

យត្ថ បន យាទិសេ ឧច្ចារណេ ករិយមានេ អត្ថោ បរិព្យត្តោ ហោតិ, តេសុ បយោគេសុ ក្វចិ ចសទ្ទ បនសទ្ទាទិយោគដ្ឋានេ ឦសកំ វិច្ឆិន្ទិត្វា បទមុច្ចារេតព្ពំ. សេយ្យថិទំ? ‘‘វាឡា ច លបសក្ខរា. អច្ចន្តសន្តា បន យា, អយំ និព្ពានសម្បទា, ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ វាចំ ភាសតោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ ញាណំ បវត្តតីតិ? អាមន្តា. ឥតិ ច ទន្តិ ច ទុតិ ច ខន្តិ ច ញាណំ បវត្តតីតិ? ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’តិ ឯវមាទយោ បយោគា.

ឯតេសុ ហិ បឋមបយោគេ ‘‘វាឡា ចា’’តិ ឦសកំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘លបសក្ខរា’’តិ ឧច្ចារេតព្ពំ. តត្ថ លបសក្ខរាតិ សក្ខរសទិសមធុរវចនា. ជាតកដ្ឋកថាយំ បន ‘‘និរត្ថកវចនេហិ សក្ខរា វិយ មធុរា’’តិ វុត្តំ, តស្មាត្រ ពហុព្ពីហិតប្បុរិសវសេន ទ្វិធា សមាសោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘លបា សក្ខរា វិយ យាសំ តា លបសក្ខរា, លបេហិ វា សក្ខរា វិយាតិ លបសក្ខរា’’តិ.

ទុតិយបយោគេ ‘‘អច្ចន្តសន្តា បន’’ឥតិ ឦសកំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘យា’’តិ ឧច្ចារេតព្ពំ. យា បន អយំ និព្ពានសម្បទា អច្ចន្តសន្តាតិ ហិ អត្ថោ.

តតិយបយោគេ ឥតិ ច ទន្តិ ច ទុតិ ច ខន្តិ ចាតិ ឯតេសុ ចតូសុ ឋានេសុ ឥការញ្ច ទំការញ្ច ទុការញ្ច ខំការញ្ច ឦសកំ វិច្ឆិន្ទិត្វា តទនន្តរំ តិ ច សទ្ទា ឧច្ចារេតព្ពា.

ឯត្ថ ហិ អវិច្ឆិន្ទិត្វា ឧច្ចារណេ សតិ អញ្ញថា គហេតព្ពត្តា អត្ថោ ទុដ្ឋោ ភវតិ. កថំ? ឦទិសេសុ ឋានេសុ អវិច្ឆិន្ទិត្វា ឧច្ចារណេ សតិ ឥតិសទ្ទោ ឯវន្តិ អត្ថវាចកោ និបាតោ សិយា, សន្ធិវសេន បន ឥការត្ថវាចកោ រូឡ្ហីសទ្ទោ ន សិយា. ទន្តិសទ្ទោ ទមនត្ថោ សិយា, ទំការវាចកោ ន សិយា. ទុតិសទ្ទោ និរត្ថកោ សិយា, ទុការវាចកោ ន សិយា. ខន្តិសទ្ទោ ខមនត្ថោ សិយា, ខំការវាចកោ ន សិយា. តស្មា ឥការ ទំការ ទុការ ខំការានិ ឦសកំ វិច្ឆិន្ទិតព្ពានិ.

ឯត្ថ ហិ ឥឥតិ ទំឥតិ ទុឥតិ ខំឥតីតិអាទិនា សំហិតាបទច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ, បរភូតស្ស ច ឥការស្ស លោបោ. ន បនេត្ថ ឥទំ វត្តព្ពំ ‘‘សរូបសរានំ វិសយេ បរភូតស្ស សរូបសរស្ស លោបោ ន ហោតិ, បុព្ពសរស្សេវ លោបោ ហោតិ តត្រាយន្តិ ឯត្ថ វិយា’’តិ ‘‘អកិលាសុនោ វណ្ណបថេ ខណន្តា, ឧទង្គណេ តត្ថ បបំ អវិន្ទុ’’ន្តិ បាឡិយំ សរូបបរសរស្ស លោបទស្សនតោ. តថា ហិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ ‘‘បវទ្ធំ អាបំ បប’’ន្តិ អត្ថោ សំវណ្ណិតោ. តស្មា ‘‘ឥតិ ចា’’តិ ឯត្ថាបិ ឥឥតិ ចាតិ ឆេទំ កត្វា ទ្វីសុ ឥការេសុ បរស្ស ឥការស្ស លោបោ កាតព្ពោ, ន បុព្ពស្ស.

បុព្ពស្មិញ្ហិ ឥការវាចកេ ឥការេ នដ្ឋេ សតិ និបាតភូតេន ឥតិសទ្ទេន ឥការសង្ខាតោ អត្ថោ ន វិញ្ញាយេយ្យ, និបាតភូតស្ស បន ឥតិសទ្ទស្ស ឥការេ នដ្ឋេបិ សោ អត្ថោ វិញ្ញាយតេវ ‘‘ទេវទត្តោតិ មេ សុត’’ន្តិ ឯត្ថ ទេវទត្តបទត្ថោ វិយ. តស្មា ឥតិសទ្ទស្ស បរភូតស្ស ឥការស្សេវ លោបោ កាតព្ពោ, ន បុព្ពស្ស ឥការវាចកស្ស ឥការស្ស. កច្ចាយនេ បន យេភុយ្យប្បវត្តិំ សន្ធាយ អសរូបសរតោ បរស្សេវ អសរូបសរស្ស លោបោ វុត្តោ, ន សរូបសរតោ បរស្ស សរូបសរស្ស. មហាបទេសសុត្តេហិ វា សរូបស្ស បរសរស្ស លោបោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទ’’ន្តិអាទីសុ បន ចសទ្ទាទិយោគដ្ឋានេបិ សតិ វិច្ឆិន្ទិត្វា បទំ ន ឧច្ចារេតព្ពំ. យត្ថ ច អាគមក្ខរាទីនិ ទិស្សន្តិ, តេសុ បយោគេសុ បុព្ពបទានិ វិច្ឆិន្ទិត្វា ន ឧច្ចារេតព្ពានិ, អាគមក្ខរវន្តេហិ បរបទេហិ សទ្ធិំយេវ ឧច្ចារេតព្ពានិ. សេយ្យថិទំ? ‘‘នក្ខត្តរាជារិវ តារកានំ. ភគវា ឯតទវោច’’ឥច្ចេវមាទយោ បយោគា. យត្ថ យេសំ វិសុំ វិសុំ សម្ពន្ធោ ទិស្សតិ, អត្ថោ ច យុជ្ជតិ, តត្ថ តានិ អត្ថានុរូបំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឧច្ចារេតព្ពានិ. សេយ្យថិទំ? ‘‘នហានេ ឧស្សុក្កំ អកាសិ, ឧស្សុក្កម្បិ អកាសិ យាគុយា ខាទនីយេ ភត្តស្មិំ’’ ឥច្ចេវមាទយោ បយោគា. ឯត្ថ ហិ ‘‘នហានេ ឧស្សុក្កំ អកាសី’’តិ វិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘ឧស្សុក្កម្បិ អកាសិ យាគុយា ខាទនីយេ ភត្តស្មិ’’ន្តិ ឧច្ចារេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ ន កេវលំ សោ ភិក្ខុ នហានេយេវ ឧស្សុក្កំ អកាសិ, អថ ខោ យាគុយាបិ ខាទនីយេបិ ភត្តស្មិម្បិ ឧស្សុក្កំ អកាសីតិ អត្ថប្បកាសនេ សមត្ថោ ភវតិ, អដ្ឋានប្បយុត្តោ សមុច្ចយត្ថវាចកោ អបិសទ្ទោ.

យត្ថ បន យេសមិតរេន វា ឥតរេន វា ឯកេកបទេន ឧភយបទេហិ វា សម្ពន្ធោ ទិស្សតិ សហេវត្ថយុត្តិយា, តត្ថ តានិ យថារហំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឧច្ចារេតព្ពានិ. សេយ្យថិទំ? ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិអាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. បដិច្ចសមុប្បាទំ វោ ភិក្ខវេ ទេសេស្សាមិ, តំ សុណាថ សាធុកំ មនសិករោថ. អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិ ឯវមាទយោ បយោគា. តត្រិមា អធិប្បាយវិញ្ញាបិកា គាថា –

ធម្មសទ្ទេន វា ព្រហ្ម-ចរិយសទ្ទេន វា បទំ;

យោជេត្វា ឦរយេ វិញ្ញូ, ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជន’’ន្តិទំ.

‘‘សាធុក’’ន្តិ បទំ វិញ្ញូ, ‘‘សុណាថា’’តិ បទេន វា;

តថា ‘‘មនសិករោថ’’, ឥតិ វុត្តបទេន វា;

ឦរយេ យោជយិត្វាន, ឧភយេហិ បទេហិ វា.

ឯកមេកេន សម្ពន្ធោ, សម្ពន្ធោ ឧភយេហិ វា;

ទិស្សតីតិ វិជានេយ្យ, សទ្ធិមេវត្ថយុត្តិយា.

នត្តនោមតិយា ឯសោ, អត្ថោ ឯត្ថ មយា រុតោ;

បុព្ពាចរិយសីហានំ, នយំ និស្សាយ មេ រុតោ.

ឯវំវិធេសុ អញ្ញេសុ, បាឋេសុបិ អយំ នយោ;

នេតព្ពោ នយទក្ខេន, សាសនត្ថគវេសិនា.

អត្ថានុរូបតោ សទ្ទំ, អត្ថំ សទ្ទានុរូបតោ;

ចិន្តយិត្វាន មេធាវី, វោហរេ ន យថា តថាតិ.

អយមេត្ថ អត្ថសទ្ទចិន្តា.

អត្ថាតិសយយោគេ ឯវំ ឧបលក្ខេតព្ពំ – ភូធាតុអត្ថាតិសយយោគតោ វឌ្ឍនេ ទិដ្ឋា ‘‘ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មហានាមោ លិច្ឆវី ឧទានំ ឧទានេសិ ‘ភវិស្សន្តិ វជ្ជី ភវិស្សន្តិ វជ្ជី’តិ’’ ឥតិ វា ‘‘អហមេវ ទូសិយា ភូនហតា, រញ្ញោ មហាបតាបស្សា’’តិ វា ‘‘វេទា ន តាណាយ ភវន្តិទស្ស, មិត្តទ្ទុនោ ភូនហុនោ នរស្សា’’តិ វា ‘‘ភូនហច្ចំ កតំ មយា’’តិ វា ឯវំ វឌ្ឍនេ ទិដ្ឋា.

វចនសង្គហេ ឯវំ ឧបលក្ខេតព្ពំ – វត្តមានាយ វិភត្តិយា បរស្សបទំ មជ្ឈិមបុរិសពហុវចនំ បញ្ចមិយា បរស្សបទេន មជ្ឈិមបុរិសពហុវចនេន សទិសំ. តុម្ហេ ភវថ.

វត្តមានបញ្ចមីនំ បរស្សបទេ ឧត្តមបុរិសចតុក្កេ ឯកវចនំ ឯកវចនេន, ពហុវចនម្បិ ពហុវចនេន សទិសំ. អហំ ភវាមិ, មយំ ភវាម.

វត្តមានាយ អត្តនោបទំ មជ្ឈិមបុរិសេកវចនំ ហិយ្យត្តនជ្ជតនីនំ អត្តនោបទេហិ ទ្វីហិ មជ្ឈិមបុរិសេកវចនេហិ សទិសំ កត្ថចិ វណ្ណសមុទាយវសេន កិញ្ចិ វិសេសំ វជ្ជេត្វា, ឯស នយោ ឧត្តរត្រាបិ យោជេតព្ពោ. ត្វំ ភវសេ, ឥទំ វត្តមានាយ រូបំ. ត្វំ អភវសេ, ឥទំ ហិយ្យត្តនជ្ជតនីនំ រូបំ.

វត្តមានាយ អត្តនោបទំ ឧត្តមបុរិសេកវចនំ បញ្ចមិយា អត្តនោបទេនុត្តមបុរិសេកវចនេន ច បរោក្ខាយ បរស្សបទេន មជ្ឈិមបុរិសេកវចនេន ចាតិ ទ្វីហិ វចនេហិ សទិសំ. អហំ ភវេ, ឥទំ វត្តមានបញ្ចមីនំ រូបំ. ត្វំ ពភូវេ, ឥទំ បរោក្ខាយ រូបំ.

វត្តមានាយ អត្តនោបទំ ឧត្តមបុរិសពហុវចនំ បរោក្ខជ្ជតនីនំ អត្តនោបទេហិ ទ្វីហិ ឧត្តមបុរិសពហុវចនេហិ សទិសំ. មយំ ភវាម្ហេ, ឥទំ វត្តមានាយ រូបំ. មយំ ពភូវិម្ហេ, ឥទំ បរោក្ខាយ រូបំ. មយំ អភវិម្ហេ, ឥទមជ្ជតនិយា រូបំ.

បញ្ចមិយា អត្តនោបទំ មជ្ឈិមបុរិសពហុវចនំ បរោក្ខាយ អត្តនោបទេន មជ្ឈិមបុរិសពហុវចនេន សទិសំ. តុម្ហេ ភវវ្ហោ, ឥទំ បញ្ចមិយា រូបំ. តុម្ហេ ពភូវិវ្ហោ, ឥទំ បរោក្ខាយ រូបំ.

បរោក្ខាយ បរស្សបទំ បឋមបុរិសពហុវចនំ ហិយ្យត្តនិយា បរស្សបទេន បឋមបុរិសពហុវចនេន ច អជ្ជតនិយា អត្តនោបទេន បឋមបុរិសពហុវចនេន ចាតិ ទ្វីហិ វចនេហិ សទិសំ. តេ ពភូវុ, ឥទំ បរោក្ខាយ រូបំ. តេ អភវុ, ឥទំ ហិយ្យត្តនជ្ជតនីនំ រូបំ.

បរោក្ខាយ បរស្សបទំ មជ្ឈិមបុរិសពហុវចនំ អត្តនោបទេន បឋមបុរិសេកវចនេន ច ហិយ្យត្តនិយា បរស្សបទេន មជ្ឈិមបុរិសពហុវចនេន ច អត្តនោបទេន បឋមបុរិសេកវចនេន ច អជ្ជតនិយា បរស្សបទេន មជ្ឈិមបុរិសពហុវចនេន ចាតិ ចតូហិ វចនេហិ សទិសំ. តុម្ហេ ពភូវិត្ថ, សោ ពភូវិត្ថ, ឥមានិ បរោក្ខាយ រូបានិ. តុម្ហេ អភវត្ថ, សោ អភវត្ថ, ឥមានិ ហិយ្យត្តនិយា រូបានិ. តុម្ហេ អភវិត្ថ, ឥទមជ្ជតនិយា រូបំ.

បរោក្ខាយ បរស្សបទំ ឧត្តមបុរិសេកវចនំ ហិយ្យត្តនិយា បរស្សបទេនុត្តមបុរិសេកវចនេន ច អជ្ជតនិយា អត្តនោបទេនុត្តមបុរិសេកវចនេន ចាតិ ទ្វីហិ វចនេហិ សទិសំ. អហំ ពភូវំ, ឥទំ បរោក្ខាយ រូបំ. អហំ អភវំ, ឥទំ ហិយ្យត្តនជ្ជតនីនំ រូបំ.

បរោក្ខាយ បរស្សបទំ ឧត្តមបុរិសពហុវចនំ ហិយ្យត្តនិយា បរស្សបទេនុត្តមបុរិសពហុវចនេន សទិសំ. មយំ ពភូវិម្ហ, ឥទំ បរោក្ខាយ រូបំ. មយំ អភវម្ហ, ឥទំ ហិយ្យត្តនិយា រូបំ.

បរោក្ខាយ អត្តនោបទឧត្តមបុរិសេកវចនំ ហិយ្យត្តនិយា អត្តនោបទេនុត្តមបុរិសេកវចនេន ច អជ្ជតនិយា បរស្សបទេនុត្តមបុរិសេកវចនេន ចាតិ ទ្វីហិ វចនេហិ សទិសំ. អហំ ពភូវិំ, ឥទំ បរោក្ខាយ រូបំ. អហំ អភវិំ, ឥទំ ហិយ្យត្តនជ្ជតនីនំ រូបំ.

ហិយ្យត្តនិយា បរស្សបទំ បឋមបុរិសេកវចនំ អជ្ជតនិយា អត្តនោបទេន បឋមបុរិសេកវចនេន សទិសំ. សោ អភវា.

ហិយ្យត្តនិយា បរស្សបទំ មជ្ឈិមបុរិសេកវចនំ អជ្ជតនិយា បរស្សបទេន មជ្ឈិមបុរិសេកវចនេន សទិសំ. ត្វំ អភវោ.

ភវិស្សន្តិយា បរស្សបទំ មជ្ឈិមបុរិសពហុវចនំ កាលាតិបត្តិយា បរស្សបទេន មជ្ឈិមបុរិសពហុវចនេន អត្តនោបទេន បឋមបុរិសេកវចនេន ចាតិ ទ្វីហិ វចនេហិ សទិសំ. តុម្ហេ ភវិស្សថ, ឥទំ ភវិស្សន្តិយា រូបំ. តុម្ហេ អភវិស្សថ, សោ អភវិស្សថ, ឥមានិ កាលាតិបត្តិយា រូបានិ.

ភវិស្សន្តិយា អត្តនោបទំ មជ្ឈិមបុរិសេកវចនំ កាលាតិបត្តិយា អត្តនោបទេន មជ្ឈិមបុរិសេកវចនេន សទិសំ. ត្វំ ភវិស្សសេ, ឥទំ ភវិស្សន្តិយា រូបំ. ត្វំ អភវិស្សសេ, ឥទំ កាលាតិបត្តិយា រូបំ.

ភវិស្សន្តិយា អត្តនោបទំ មជ្ឈិមបុរិសពហុវចនំ កាលាតិបត្តិយា អត្តនោបទេន មជ្ឈិមបុរិសពហុវចនេន សទិសំ. តុម្ហេ ភវិស្សវ្ហេ, ឥទំ ភវិស្សន្តិយា រូបំ. តុម្ហេ អភវិស្សវ្ហេ, ឥទំ កាលាតិបត្តិយា រូបំ.

ភវិស្សន្តិយា អត្តនោបទំ ឧត្តមបុរិសេកវចនំ កាលាតិបត្តិយា បរស្សបទេនុត្តមបុរិសេកវចនេន សទិសំ. អហំ ភវិស្សំ, ឥទំ ភវិស្សន្តិយា រូបំ. អហំ អភវិស្សំ, ឥទំ កាលាតិបត្តិយា រូបំ. សេសានិ សព្ពាសមដ្ឋន្នំ វិភត្តីនំ វចនានិ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ភវន្តិ ចត្រ –

វត្តមានាបញ្ចមីសុ, ថទ្វយំ សមុទីរិតំ;

‘‘តុម្ហេ ភវថ’’ឥច្ចត្រ, ឧទាហរណកំ ទ្វិធា.

មិទ្វយំ មទ្វយញ្ចេវ, តាសុ វុត្តំ ទ្វិធា ទ្វិធា;