២. ភវតិក្រិយាបទមាលាវិភាគ

ឥតោ បរំ បវក្ខាមិ, សោតូនំ មតិវឌ្ឍនំ;

ក្រិយាបទក្កមំ នាម, វិភត្តាទីនិ ទីបយំ.

តត្រ អាខ្យាតិកស្ស ក្រិយាលក្ខណត្តសូចិកា ត្យាទយោ វិភត្តិយោ, តា អដ្ឋវិធា វត្តមានាបញ្ចមីសត្តមីបរោក្ខាហិយ្យត្តនជ្ជតនីភវិស្សន្តី កាលាតិបត្តិវសេន.

តត្ថតិ អន្តិ, សិ ថ, មិ ម, តេ អន្តេ, សេ វ្ហេ, ឯ ម្ហេ ឥច្ចេតា វត្តមានាវិភត្តិយោ នាម.

តុ អន្តុ, ហិ ថ, មិ ម, តំ អន្តំ, សុ វ្ហោ, ឯ អាមសេ ឥច្ចេតា បញ្ចមីវិភត្តិយោ នាម.

ឯយ្យ ឯយ្យុំ, ឯយ្យាសិ ឯយ្យាថ, ឯយ្យាមិ ឯយ្យាម, ឯថ ឯរំ, ឯថោ ឯយ្យាវ្ហោ, ឯយ្យំ ឯយ្យាម្ហេ ឥច្ចេតា សត្តមីវិភត្តិយោ នាម.

អ ឧ, ឯ ត្ថ, អំ ម្ហ, ត្ថ រេ, ត្ថោ វ្ហោ, ឥំ ម្ហេ ឥច្ចេតា បរោក្ខាវិភត្តិយោ នាម.

អា ឩ, ឱ ត្ថ, អំ ម្ហា, ត្ថ ត្ថុំ, សេ វ្ហំ, ឥំ ម្ហសេ ឥច្ចេតា ហិយ្យត្តនីវិភត្តិយោ នាម.

ឦ ឧំ, ឱ ត្ថ, ឥំ ម្ហា, អា ឩ, សេ វ្ហំ, អំ ម្ហេ ឥច្ចេតា អជ្ជតនីវិភត្តិយោ នាម.

ស្សតិ ស្សន្តិ, ស្សសិ ស្សថ, ស្សាមិ ស្សាម, ស្សតេ ស្សន្តេ, ស្សសេ ស្សវ្ហេ, ស្សំ ស្សាម្ហេ ឥច្ចេតា ភវិស្សន្តីវិភត្តិយោ នាម.

ស្សា ស្សំសុ, ស្សេ ស្សថ, ស្សំ ស្សាម្ហា, ស្សថ ស្សិសុ, ស្សសេ ស្សវ្ហេ, ស្សិំ ស្សាម្ហសេ ឥច្ចេតា កាលាតិបត្តិវិភត្តិយោ នាម.

សព្ពាសមេតាសំ វិភត្តីនំ យានិ យានិ បុព្ពកានិ ឆ បទានិ, តានិ តានិ បរស្សបទានិ នាម. យានិ យានិ បន បរានិ ឆ បទានិ, តានិ តានិ អត្តនោបទានិ នាម. តត្ថ បរស្សបទានិ វត្តមានា ឆ, បញ្ចមិយោ ឆ, សត្តមិយោ ឆ, បរោក្ខា ឆ, ហិយ្យត្តនិយោ ឆ, អជ្ជតនិយោ ឆ, ភវិស្សន្តិយោ ឆ, កាលាតិបត្តិយោ ឆាតិ អដ្ឋចត្តាលីសវិធានិ ហោន្តិ, តថា ឥតរានិ, សព្ពានិ តានិ បិណ្ឌិតានិ ឆន្នវុតិវិធានិ.

បរស្សបទានមត្តនោបទានញ្ច ទ្វេ ទ្វេ បទានិ បឋមមជ្ឈិមុត្តមបុរិសា នាម. តេ វត្តមានាទីសុ ចត្តារោ ចត្តារោ, អដ្ឋន្នំ វិភត្តីនំ វសេន ទ្វត្តិំស, បិណ្ឌិតានិ បរិមាណានេវ.

ទ្វីសុ ទ្វីសុ បទេសុ បឋមំ បឋមំ ឯកវចនំ, ទុតិយំ ទុតិយំ ពហុវចនំ.

តត្រ វត្តមានវិភត្តីនន្តិ អន្តិ, សិ ថ, មិ ម ឥច្ចេតានិ បរស្សបទានិ. តេ អន្តេ, សេ វ្ហេ, ឯ ម្ហេ ឥច្ចេតានិ អត្តនោបទានិ. បរស្សបទត្តនោបទេសុបិតិ អន្តិ ឥតិ បឋមបុរិសា, សិថ ឥតិ មជ្ឈិមបុរិសា, មិ ម ឥតិ ឧត្តមបុរិសា, តេ អន្តេ ឥតិ បឋមបុរិសា, សេ វ្ហេ ឥតិ មជ្ឈិមបុរិសា, ឯ ម្ហេ ឥតិ ឧត្តមបុរិសា.

បឋមមជ្ឈិមុត្តមបុរិសេសុបិ តិ-ឥតិ ឯកវចនំ, អន្តិ-ឥតិ ពហុវចនន្តិ ឯវំ ឯកវចនពហុវចនានិ កមតោ ញេយ្យានិ. ឯវំ សេសាសុ វិភត្តីសុ បរស្សបទត្តនោបទបឋមមជ្ឈិមុត្តមបុរិសេកវចនពហុវចនានិ ញេយ្យានិ.

តត្ថ វិភត្តីតិ កេនដ្ឋេន វិភត្តិ? កាលាទិវសេន ធាត្វត្ថំ វិភជតីតិ វិភត្តិ, ស្យាទីហិ នាមិកវិភត្តីហិ សហ សព្ពសង្គាហកវសេន បន សកត្ថបរត្ថាទិភេទេ អត្ថេ វិភជតីតិ វិភត្តិ, កម្មាទយោ វា ការកេ ឯកវចនពហុវចនវសេន វិភជតីតិ វិភត្តិ, វិភជិតព្ពា ញាណេនាតិបិ វិភត្តិ, វិភជន្តិ អត្ថេ ឯតាយាតិបិ វិភត្តិ, អថ វា សតិបិ ជិនសាសនេ អវិភត្តិកនិទ្ទេសេ សព្ពេន សព្ពំ វិភត្តីហិ វិនា អត្ថស្សា’និទ្ទិសិតព្ពតោ វិសេសេន វិវិធេន វា អាការេន ភជន្តិ សេវន្តិ នំ បណ្ឌិតាតិបិ វិភត្តិ. តត្ថ អវិភត្តិកនិទ្ទេសលក្ខណំ វទាម សហ បយោគនិទស្សនាទីហិ.

អវិភត្តិកនិទ្ទេសោ, នាមិកេសុបលព្ភតិ;

នាខ្យាតេសូតិ វិញ្ញេយ្យ-មិទមេត្ថ និទស្សនំ.

និគ្រោធោវ មហារុក្ខោ, ថេរ វាទានមុត្តមោ;

អនូនំ អនធិកញ្ច, កេវលំ ជិនសាសនំ.

តត្រ ថេរ-ឥតិ អវិភត្តិកោ និទ្ទេសោ, ថេរានំ អយន្តិ ថេរោ. កោ សោ? វាទោ. ថេរវាទោ អញ្ញេសំ វាទានំ ឧត្តមោតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

‘‘កាយោ តេ សព្ព សោវណ្ណោ’’, ឥច្ចាទិម្ហិបិ នាមិកេ;

អវិភត្តិកនិទ្ទេសោ, គហេតព្ពោ នយញ្ញុនា.

អវិភត្តិកនិទ្ទេសោ, នន្វាខ្យាតេបិ ទិស្សតិ;

‘‘ភោ ខាទ បិវ’’ឥច្ចត្រ, វទេ យោ កោចិ ចោទកោ.

យទិ ឯវំ មតេនស្ស, ភវេយ្យ អវិភត្តិកំ;

‘‘ភិក្ខុ, ភោ បុរិសិ’’ច្ចាទិ, បទម្បិ, ន ហិទំ តថា.

‘‘ភិក្ខុ, ភោ បុរិសិ’’ច្ចាទិ, សិ គ លោបេន វុច្ចតិ;

តថា ‘‘ខាទា’’តិអាទីនិ, ហិ លោបេន បវុច្ចរេ.

ឯវំ អវិភត្តិកនិទ្ទេសោ អាខ្យាតេសុ ន លព្ភតិ, នាមេសុយេវ លព្ភតិ. តត្រាបិ ‘‘អដ្ឋ ច បុគ្គល ធម្មទសា តេ’’តិ ឯត្ថ ឆន្ទវសេន បុគ្គល ឥតិ រស្សករណំ ទដ្ឋព្ពំ, ន ‘‘កកុសន្ធ កោណាគមនោ ច កស្សបោ’’តិ ឯត្ថ កកុសន្ធ ឥតិ អវិភត្តិកនិទ្ទេសោ វិយ អវិភត្តិកនិទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ភិក្ខុ និសិន្នេ មាតុគាមោ ឧបនិសិន្នោ វា ហោតិ ឧបនិបន្នោ វា’’តិ ឯត្ថ បន ភិក្ខូតិ ឥទំ ភិក្ខុម្ហីតិ វត្តព្ពត្ថត្តា ភុម្មេ បច្ចត្តន្តិបិ អទិដ្ឋវិភត្តិកនិទ្ទេសោតិបិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. តត្ថ បន ឆន្ទវសេន កតរស្សត្តា តានិ បទានិ អវិភត្តិកនិទ្ទេសបក្ខម្បិ ភជន្តីតិ វត្តុំ ន យុជ្ជតិ.

តត្ថ បរស្សបទានីតិ បរស្ស អត្ថភូតានិ បទានិ បរស្សបទានិ. ឯត្ថុត្តមបុរិសេសុ អត្តនោ អត្ថេសុបិ អត្តនោបទវោហារោ ន ករិយតិ.

កិញ្ចាបិ អត្តនោ អត្ថា, បុរិសា ឧត្តមវ្ហយា;

តថាបិ ឥតរេសាន-មុស្សន្នត្តាវ តព្ពសា;

តព្ពោហារោ ឥមេសានំ, បោរាណេហិ និរោបិតោ.

អត្តនោបទានីតិ អត្តនោ អត្ថភូតានិ បទានិ អត្តនោបទានិ. ឯត្ថ បន បឋមមជ្ឈិមបុរិសេសុ បរស្សត្ថេសុបិ បរស្សបទវោហារោ ន ករិយតិ.

បឋមមជ្ឈិមា ចេតេ, បរស្សត្ថា តថាបិ ច;

ឥតរេសំ និរូឡ្ហត្តា, តព្ពោហារស្ស សច្ចតោ.

ឥមស្ស បនិមេសានំ, បុព្ពវោហារតាយ ច;

តថា សង្ករទោសស្ស, ហរណត្ថាយ សោ អយំ;

អត្តនោបទវោហារោ, ឯសមារោបិតោ ធុវំ.

បរស្សបទសញ្ញាទិ-សញ្ញាយោ ពហុកា ឥធ;

បោរាណេហិ កតត្តាតា, សញ្ញា បោរាណិកា មតា.

តស្មា ឥធ បឋមបុរិសាទីនំ តិណ្ណំ បុរិសានំ វចនត្ថំ ន បរិយេសាម. រូឡ្ហិយា ហិ បោរាណេហិ ត្យាទីនំ បុរិសសញ្ញា វិហិតា.

ឯកវចនពហុវចនេសុ បន ឯកស្សត្ថស្ស វចនំ ឯកវចនំ. ពហូនមត្ថានំ វចនំ ពហុវចនំ. អថ វា ពហុត្តេបិ សតិ សមុទាយវសេន ជាតិវសេន វា ចិត្តេន សម្បិណ្ឌេត្វា ឯកីកតស្សត្ថស្ស ឯកស្ស វិយ វចនម្បិ ឯកវចនំ, ពហុត្តេ និស្សិតស្ស និស្សយវោហារេន វុត្តស្ស និស្សយវសេន ឯកស្ស វិយ វចនម្បិ ឯកវចនំ, ឯកត្តលក្ខណេន ពវ្ហត្ថានំ ឯកវចនំ វិយ វចនម្បិ ឯកវចនំ. អពហុត្តេបិ សតិ អត្តគរុការាបរិច្ឆេទមាតិកានុសន្ធិនយបុច្ឆាសភាគបុថុចិត្ត- សមាយោគបុថុអារម្មណវសេន ឯកត្ថស្ស ពហូនំ វិយ វចនំ ពហុវចនំ, តថា យេ យេ ពហវោ តន្និវាសតំបុត្តសង្ខាតស្សេកស្សត្ថស្ស រូឡ្ហីវសេន ពហូនំ វិយ វចនម្បិ ពហុវចនំ, ឯកស្សត្ថស្ស អញ្ញេនត្ថេន ឯកាភិធានវសេន ពហូនំ វិយ វចនម្បិ ពហុវចនំ, ឯកស្សត្ថស្ស និស្សិតវសេន ពហូនំ វិយ វចនម្បិ ពហុវចនំ, ឯកស្សត្ថស្ស អារម្មណភេទកិច្ចភេទវសេន ពហូនំ វិយ វចនម្បិ ពហុវចនំ. ឯវមិមេហិ អាការេហិ ឯកម្ហិ វត្តព្ពេ, ឯកម្ហិ វិយ ច វត្តព្ពេ ឯកវចនំ, ពហុម្ហិ វត្តព្ពេ, ពហុម្ហិ វិយ ច វត្តព្ពេ ពហុវចនំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុថុវចនំ, អនេកវចនន្តិ ច ឥមស្សេវ នាមំ.

វចនេសុ អយំ អត្ថោ, នាមាខ្យាតវិភត្តិនំ;

វសេន អធិគន្តព្ពោ, សាសនត្ថគវេសិនា.

តស្មា តទត្ថវិញ្ញាបនត្ថំ ឥធ នាមិកបយោគេហិ សហេវាខ្យាតបយោគេ បវក្ខាម – ‘‘រាជា អាគច្ឆតិ, សហាយោ មេ អាគច្ឆតិ, ឯកំ ចិត្ត’’ មិច្ចេវមាទយោ ឯកស្សត្ថស្ស ឯកវចនបយោគា. ‘‘រាជានោ អាគច្ឆន្តិ, សហាយា មេ អាគច្ឆន្តិ, ន មេ ទេស្សា ឧភោ បុត្តា, ទ្វេ តីណិ’’ ឥច្ចេវមាទយោ ពវ្ហត្ថានំ ពហុវចនបយោគា.

‘‘សា សេនា មហតី អាសិ, ពហុជ្ជនោ បសន្នោសិ, សព្ពោ តំ ជនោ ឱជិនាយតុ, ឥត្ថិគុម្ពស្ស បវរា, ពុទ្ធស្សាហំ វត្ថយុគំ អទាសិំ, ទ្វយំ វោ ភិក្ខវេ ទេសេស្សាមិ, បេមំ មហន្តំ រតនត្តយស្ស, ករេ បសាទញ្ច នរោ អវស្សំ, ភិក្ខុសង្ឃោ, ពលកាយោ, ទេវនិកាយោ, អរិយគណោ’’- ឥច្ចេវមាទយោ, ‘‘ទ្វិកំ តិក’’មិច្ចាទយោ ច សមុទាយវសេន ពវ្ហត្ថានំ ឯកវចនបយោគា.

កត្ថចិ បន ឦទិសេសុ ឋានេសុ ពហុវចនបយោគាបិ ទិស្សន្តិ. តថា ហិ ‘‘បូជិតា ញាតិសង្ឃេហិ, ទេវកាយា សមាគតា, សព្ពេតេ ទេវនិកាយា, ទ្វេ ទេវសង្ឃា, តីណិ ទុកានិ, ចត្តារិ នវកានិ’’ ឥច្ចេវមាទយោ បយោគាបិ ទិស្សន្តិ. ឥមេ ឯកវចនវសេន វត្តព្ពស្ស សមុទាយស្ស ពហុសមុទាយវសេន ពហុវចនបយោគាតិ គហេតព្ពា, សង្គយ្ហមានា ច ពវ្ហត្ថពហុវចនេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ វិសុំយេវ វា, តស្មា ពហុសមុទាយាបេក្ខពហុវចនន្តិ ឯតេសំ នាមំ វេទិតព្ពំ.

‘‘បាណំ ន ហនេ, សស្សោ សម្បជ្ជតិ’’ ឥច្ចេវមាទយោ ជាតិវសេន ពវ្ហត្ថានំ ឯកវចនបយោគា, តព្ភាវសាមញ្ញេន ពវ្ហត្ថានំ ឯកវចនបយោគាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

‘‘នាគំ រដ្ឋស្ស បូជិតំ, សាវត្ថី សទ្ធា អហោសិ បសន្នា’’ ឥច្ចេវមាទយោ និស្សយវសេន បវត្តានំ និស្សយវោហារេន វុត្តានមេកវចនបយោគា.

‘‘តិលក្ខណំ, កុសលាកុសលំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, ធម្មវិនយោ, ចិត្តសេនោ ច គន្ធព្ពោ, នតិយា អសតិ អាគតិគតិ ន ហោតិ, អាគតិគតិយា អសតិ ចុតូបបាតោ ន ហោតិ’’ ឥច្ចេវមាទយោ ឯកត្តលក្ខណេ ពវ្ហត្ថានំ ឯកវចនបយោគា.

‘‘ឯវំ មយំ គណ្ហាម, អម្ហាកំ បកតិ, បធានន្តិ ខោ មេឃិយ វទមានំ កិន្តិ វទេយ្យាម’’ ឥច្ចេវមាទយោ ឯកស្សត្ថស្ស អត្តវសេន ពហុវចនបយោគា.

‘‘តេ មនុស្សា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចុំ ‘ភុញ្ជថ ភន្តេ’តិ, អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា, អព្ភាគតានា’សនកំ អទាសិំ’’ ឥច្ចេវមាទយោ ឯកស្សត្ថស្ស គរុការវសេន ពហុវចនបយោគា.

‘‘អប្បច្ចយា ធម្មា, អសង្ខតា ធម្មា’’ ឥច្ចេវមាទយោ ឯកស្សត្ថស្ស អបរិច្ឆេទវសេន ពហុវចនបយោគា, អនិយមិតសង្ខាវសេន ពហុវចនបយោគា វា.

កេចិ បន ‘‘ទេសនាសោតបាតវសេន ពហុវចនបយោគា’’តិបិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ន ហិ តថាគតោ សតិសម្បជញ្ញរហិតោ ធម្មំ ទេសេតិ, យុត្តិ ច ន ទិស្សតិ ‘‘មាតិកាយំ បុច្ឆាយំ វិស្សជ្ជនេ ចាតិ តីសុបិ ឋានេសុ អប្បច្ចយាទិធម្មេ ទេសេន្តោ សត្ថា បុនប្បុនំ ពហុវចនវសេន ទេសនាសោតេ បតិត្វា ធម្មំ ទេសេតី’’តិ.

‘‘កតមេ ធម្មា អប្បច្ចយា’’ ឥច្ចេវមាទយោ ឯកស្សត្ថស្ស មាតិកានុសន្ធិនយេន ពហុវចនបយោគា.

‘‘ឥមេ ធម្មា អប្បច្ចយា’’ ឥច្ចេវមាទយោ ឯកស្សត្ថស្ស បុច្ឆានុសន្ធិនយេន ពហុវចនបយោគា.

‘‘កតមេ ធម្មា នោ បរាមាសា, តេ ធម្មេ ឋបេត្វា អវសេសា កុសលាកុសលាព្យាកតា ធម្មា’’ ឥច្ចេវមាទយោ ឯកស្សត្ថស្ស បុច្ឆាសភាគេន ពហុវចនបយោគា.

‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ អញ្ញេវ ធម្មា គម្ភីរា ទុទ្ទសា ទុរនុពោធា សន្តា បណីតា អតក្កាវចរា និបុណា បណ្ឌិតវេទនីយា, យេ តថាគតោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតី’’តិ អយមេកស្សត្ថស្ស បុថុចិត្តសមាយោគបុថុអារម្មណវសេន ពហុវចនបយោគោ.

‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ មហាវនេ,

សន្តិ បុត្តា វិទេហានំ, ទីឃាវុ រដ្ឋវឌ្ឍនោ;

តេ រជ្ជំ ការយិស្សន្តិ, មិថិលាយំ បជាបតិ’’ –

ឥច្ចេវមាទយោ សទ្ទា យេ យេ ពហវោ, តន្និវាសតំបុត្តសង្ខាតស្សេកត្ថស្ស រូឡ្ហីវសេន ពហុវចនបយោគា.

‘‘សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ អាមន្តេសិ ‘គច្ឆថ តុម្ហេ សារិបុត្តា កីដាគិរិំ គន្ត្វា អស្សជិបុនព្ពសុកានំ ភិក្ខូនំ កីដាគិរិស្មា បព្ពាជនីយកម្មំ ករោថ, តុម្ហាកំ ឯតេ សទ្ធិវិហារិនោ’តិ’’, ‘‘កច្ចិ វោ កុលបុត្តា, ឯថ ព្យគ្ឃា និវត្តវ្ហោ’’ ឥច្ចេវមាទយោ ឯកស្សត្ថស្ស អញ្ញេនត្ថេន ឯកាភិធានវសេន ពហុវចនបយោគា.

‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តិ’’ ឥច្ចេវមាទយោ ឯកស្សត្ថស្ស និស្សិតវសេន ពហុវចនបយោគា.

‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ អយមារម្មណភេទេន ឯកស្សត្ថស្ស ពហុវចនបយោគោ.

‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’តិ អយំ បន កិច្ចភេទេន ឯកស្សត្ថស្ស ពហុវចនបយោគោ.

តត្ថ ឯកត្ថេកវចនំ, សមុទាយាបេក្ខេកវចនំ, ជាត្យាបេក្ខេកវចនំ, តន្និស្សយាបេក្ខេកវចនំ, ឯកត្តលក្ខណេកវចនន្តិ បញ្ចវិធំ ឯកវចនំ ភវតិ. ឯត្ថ បន ជាត្យាបេក្ខេកវចនំ អត្ថតោ សាមញ្ញាបេក្ខេកវចនមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ពវ្ហត្ថពហុវចនំ, ពហុសមុទាយាបេក្ខពហុវចនំ, អត្តពហុវចនំ, គរុការពហុវចនំ, អបរិច្ឆេទពហុវចនំ, មាតិកានុសន្ធិនយពហុវចនំ, បុច្ឆានុសន្ធិនយពហុវចនំ, បុច្ឆាសភាគពហុវចនំ, បុថុចិត្តសមាយោគបុថុអារម្មណពហុវចនំ, តន្និវាសពហុវចនំ, តំបុត្តពហុវចនំ, ឯកាភិធានពហុវចនំ, តន្និស្សិតាបេក្ខពហុវចនំ, អារម្មណភេទពហុវចនំ, កិច្ចភេទពហុវចនន្តិ បន្នរសវិធំ ពហុវចនំ ភវតិ. ឥច្ចេវំ វីសធា សព្ពានិ ឯកវចនពហុវចនានិ សង្គហិតានិ. អត្រិទំ បាឡិវវត្ថានំ –

ឯកត្ថេ ទេកវចន-ញ្ចិតរស្មិតរម្បិ ច;

សមុទាយជាតិឯកត្ត-លក្ខណេកវចោបិ ច;

សាដ្ឋកថេ បិដកម្ហិ, បាឋេ បាយេន ទិស្សរេ.

គរុម្ហិ ចត្តនេកស្មិំ, ពហុវចនកំ បន;

បាឡិយំ អប្បកំ អដ្ឋ-កថាដីកាសុ តំ ពហុំ.

តថា ហិ ពហុកំ ទេក-វចនំយេវ បាឡិយំ;

គរុម្ហិ ចត្តនេកស្មិំ, ឥទមេត្ថ និទស្សនំ.

‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;

តវ សាសនមាគម្ម, បត្តោម្ហិ អមតំ បទំ’’.

ឥច្ចេវមាទយោ បាឋា, ពហុធា ជិនសាសនេ;

ទិស្សន្តីតិ វិជានេយ្យ, វិទ្វា អក្ខរចិន្តកោ.

សាតិសយំ គរុការា-រហស្សាបិ មហេសិនោ;

ឯកវចនយោគេន, និទ្ទេសោ ទិស្សតេ យតោ.

តតោ វោហារកុសលោ, ករេយ្យត្ថានុរូបតោ;

ឯកវចនយោគំ វា, ឥតរំ វា សុមេធសោ.

បាយេន តន្និវាសម្ហិ, ពហុវចនកំ ឋិតំ;

តំបុត្តេ អប្បកំ តន្និ-ស្សយេកវចនម្បិ ច.

បុថុចិត្តាបរិច្ឆេទ-មាតិកាសន្ធិអាទិសុ;

ពហុវចនកញ្ចាបិ, អប្បកន្តិ បកាសយេ.

ឯកាភិធានតោ កិច្ចា, តថា គោចរតោបិ ច;

ពហុវចនកំ តន្និ-ស្សិតាបេក្ខញ្ច អប្បកំ.

ឥច្ចេវំ សប្បយោគំ តុ, ញត្វាន វចនទ្វយំ;

កាតព្ពោ បន វោហារោ, យថាបាឡិ វិភាវិនា.

ឥទានិ កាលាទិវសេន អាខ្យាតប្បវត្តិំ ទីបយិស្សាម – កាលការកបុរិសបរិទីបកំ ក្រិយាលក្ខណំ អាខ្យាតិកំ. តត្រ កាលន្តិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នវសេន តយោ កាលា, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នាណត្តិបរិកប្បកាលាតិបត្តិវសេន បន ឆ, តេ ឯកេកា តិបុរិសកា.

វុត្តប្បការកាលេសុ, យទិទំ វត្តតេ យតោ;

អាខ្យាតិកំ តតោ តស្ស, កាលទីបនតា មតា.

ការកន្តិ កម្មកត្តុភាវា. តេ ហិ ឧបចារមុខ្យសភាវវសេន ករោន្តិ ករណន្តិ ច ‘‘ការកា’’តិ វុច្ចន្តិ. តេវ យថាក្កមំ ក្រិយានិមិត្ត តំសាធក តំសភាវាតិ វេទិតព្ពា.

កម្មំ កត្តា ច ភាវោ ច, ឥច្ចេវំ ការកា តិធា;

វិភត្តិបច្ចយា ឯត្ថ, វុត្តា នាញ្ញត្រ សច្ចតោ.

‘‘បរិភវិយ្យតិ’’ច្ចាទី, កម្មេ សិជ្ឈន្តិ ការកេ;

‘‘សម្ភវតី’’តិអាទីនិ, សិជ្ឈរេ កត្តុការកេ.

‘‘វិភវិយ្យតិ’’ឥច្ចាទី, ភាវេ សិជ្ឈន្តិ ការកេ;

តិវិធេស្វេវមេតេសុ, វិភត្តិបច្ចយា មតា.

ការកត្តយមុត្តំ យំ, អាខ្យាតំ នត្ថិ សព្ពសោ;

តស្មា តទ្ទីបនត្តម្បិ, តស្សាខ្យាតស្ស ភាសិតំ.

ការកត្តំ តុ ភាវស្ស, សចេបិ ន សមីរិតំ;

ការកលក្ខណេ តេន, ភាវេន ច អវត្ថុនា.

ក្រិយានិប្ផត្តិ នត្ថីតិ, យុត្តិតោបិ ច នត្ថិ តំ;

តថាបាខ្យាតិកេ តស្ស, តព្ពោហារោ និរុត្តិយំ;

បតិដ្ឋិតនយោវាតិ, មន្ត្វា អម្ហេហិ ភាសិតោ.

បុរិសោតិ ឯកវចនពហុវចនកា បឋមមជ្ឈិមុត្តមបុរិសា. តត្ថ បឋមបុរិសោ អាខ្យាតបទេន តុល្យាធិករណេ សាធកវាចកេ វា កម្មវាចកេ វា តុម្ហា’ម្ហសទ្ទវជ្ជិតេ បច្ចត្តវចនភូតេ នាមម្ហិ ‘‘អភិនីហារោ សមិជ្ឈតិ, ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុញាណ’’ន្តិអាទីសុ វិយ បយុជ្ជមានេបិ, តដ្ឋានិយត្តេ សតិ ‘‘ភាសតិ វា ករោតិ វា, បីឡិយក្ខោតិ មំ វិទូ, វុច្ចតីតិ វចន’’ន្តិអាទីសុ វិយ អប្បយុជ្ជមានេបិ សព្ពធាតូហិ បរោ ហោតិ. កត្ថចិ បន បាឡិប្បទេសេ នាមស្ស អប្បយុត្តត្តា បឋមបុរិសបយោគត្ថោ ទុរនុពោធោ ភវតិ, យថា ‘‘ទុក្ខំ តេ វេទយិស្សាមិ, តត្ថ អស្សាសយន្តុ ម’’ន្តិ. តថា ហិ ឯត្ថ ‘‘បាទា’’តិ បាឋសេសោ, តស្មិំ ទុក្ខសាសនារោចនេ វត្តុំ អវិសហនវសេន កិលមន្តំ មំ ទេវស្ស ឧភោ បាទា អស្សាសេន្តុ, វិស្សដ្ឋោ កថេហីតិ មំ វទថាតិ អធិប្បាយោ ច ភវតិ.

អធិប្បាយោ សុទុព្ពោធោ, យស្មា វិជ្ជតិ បាឡិយំ;

តស្មា ឧបដ្ឋហំ គណ្ហេ, គរុំ គរុមតំ វិទូ.

តត្រិមានិ ភូធាតាធិការត្តា ភូធាតុវសេន និទស្សនបទានិ. សោ បរិភវតិ, តេ បរិភវន្តិ, បរិភវតិ, បរិភវន្តិ. សបត្តោ អភិភវិយតេ, សព្ពា វិត្យា’នុភូយតេ, អភិភវិយតេ, អនុភូយតេតិ. យត្ថ សតិបិ នាមស្ស សាធកវាចកត្តេ អបច្ចត្តវចនត្តា អាខ្យាតបទេន តុល្យាធិករណតា ន លព្ភតិ, តត្ថ កម្មវាចកំ បច្ចត្តវចនភូតំ តុល្យាធិករណបទំ បដិច្ច បឋមបុរិសាទយោ តយោ លព្ភន្តិ. តំ យថា? បរិភវិយ្យតេ បុរិសោ ទេវទត្តេន, បរិភវិយ្យសេ ត្វំ ទេវទត្តេន, បរិភវិយ្យម្ហេ មយំ អកុសលេហិ ធម្មេហិ. ឯត្ថ បនិទំ វចនំ ន វត្តព្ពំ ‘‘និន្ទន្តិ តុណ្ហិមាសិន’ន្តិអាទីសុ សតិបិ នាមស្ស កម្មវាចកត្តេ អបច្ចត្តវចនត្តា អាខ្យាតបទេន តុល្យាធិករណតា ន លព្ភតីតិ បឋមបុរិសុប្បត្តិ ន សិយា’’តិ. កស្មាតិ ចេ? ‘‘និន្ទន្តិ តុណ្ហិមាសិន’’ន្តិអាទីសុ ‘‘ជនា’’តិ អជ្ឈាហរិតព្ពស្ស សាធកវាចកស្ស នាមស្ស សទ្ធិមាខ្យាតបទេន តុល្យាធិករណភាវស្ស ឥច្ឆិតត្តា. ឯវមុត្តរត្រាបិ នយោ.

មជ្ឈិមបុរិសោ អាខ្យាតបទេន តុល្យាធិករណេ សាធកវាចកេ វា កម្មវាចកេ វា បច្ចត្តវចនភូតេ តុម្ហសទ្ទេ បយុជ្ជមានេបិ, តដ្ឋានិយត្តេ សតិ អប្បយុជ្ជមានេបិ សព្ពធាតូហិ បរោ ហោតិ. ត្វំ អតិភវសិ, តុម្ហេ អតិភវថ, អតិភវសិ, អតិភវថ. ត្វំ បរិភវិយសេ ទេវទត្តេន, តុម្ហេ បរិភវិយវ្ហេ. យត្ថ សតិបិ តុម្ហសទ្ទស្ស សាធកវាចកត្តេ អបច្ចត្តវចនត្តា អាខ្យាតបទេន តុល្យាធិករណតា ន លព្ភតិ, ន តត្ថ មជ្ឈិមបុរិសោ ហោតិ. ឥតរេ បន ទ្វេ ហោន្តិ កម្មវាចកំ បច្ចត្តវចនភូតំ តុល្យាធិករណបទំ បដិច្ច. តំ យថា? តយា អភិភវិយតេ សបត្តោ, តយា អភិភវិយេ អហំ.

ឧត្តមបុរិសោ អាខ្យាតបទេន តុល្យាធិករណេ សាធកវាចកេ វា កម្មវាចកេ វា បច្ចត្តវចនភូតេ អម្ហសទ្ទេ បយុជ្ជមានេបិ, តដ្ឋានិយត្តេ សតិ អប្បយុជ្ជមានេបិ សព្ពធាតូហិ បរោ ហោតិ. អហំ បរិភវាមិ, មយំ បរិភវាម, បរិភវាមិ, បរិភវាម. អហំ បរិភវិយ្យាមិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ, មយំ បរិភវិយ្យាម, បរិភវិយ្យាមិ, បរិភវិយ្យាម. យត្ថ សតិបិ អម្ហសទ្ទស្ស សាធកវាចកត្តេ អបច្ចត្តវចនត្តា អាខ្យាតបទេន តុល្យាធិករណតា ន លព្ភតិ, ន តត្ថ ឧត្តមបុរិសោ ហោតិ. ឥតរេ បន ទ្វេ ហោន្តិ កម្មវាចកំ បច្ចត្តវចនភូតំ តុល្យាធិករណបទំ បដិច្ច. តំ យថា? មយា អនុភវិយតេ សម្បត្តិ, មយា អភិភវិយសេ ត្វំ. ឯវំ យត្ថ យត្ថ សាធកវាចកានំ វា កម្មវាចកានំ វា នាមាទីនំ បច្ចត្តវចនភូតានំ អាខ្យាតបទេហិ តុល្យាធិករណត្តេ លទ្ធេ តត្ថ តត្ថ បឋមបុរិសាទយោ លព្ភន្តិ, តស្មា នាមាទីនំ បច្ចត្តវចនភូតានំ តុល្យាធិករណភាវោយេវ បឋមបុរិសាទីនមុប្បត្តិយា ការណំ.

ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា បុរិសានមេកាភិធានេ បរោ បុរិសោ គហេតព្ពោ. ឯត្ថ ឯកាភិធានំ នាម ឯកតោ អភិធានំ ឯកកាលាភិធានញ្ច. តញ្ច ខោ ចសទ្ទបយោគេយេវ, អចសទ្ទបយោគេ ភិន្នកាលាភិធានេ តគ្គហណាភាវតោ. ‘‘តុម្ហេ អត្ថកុសលា ភវថ, មយមត្ថកុសលា ភវាម’’ ឥច្ចេវមាទយោ តប្បយោគា. តត្ថ តុម្ហេ អត្ថកុសលា ភវថ – ឥច្ចេតស្មិំ វោហារេ ‘‘សោ ច អត្ថកុសលោ ភវតិ, ត្វញ្ច អត្ថកុសលោ ភវសិ, តុម្ហេ អត្ថកុសលា ភវថា’’តិ ឯវំ ទ្វិន្នមេកាភិធានេ បរោ បុរិសោ គហេតព្ពោ. ‘‘មយមត្ថកុសលា ភវាម’’ ឥច្ចេតស្មិំ បន ‘‘សោ ច អត្ថកុសលោ ភវតិ, អហញ្ច អត្ថកុសលោ ភវាមិ, មយមត្ថកុសលា ភវាមា’’តិ វា ‘‘ត្វញ្ច អត្ថកុសលោ ភវសិ, អហញ្ច អត្ថកុសលោ ភវាមិ, មយមត្ថកុសលា ភវាមា’’តិ វា ឯវម្បិ ទ្វិន្នមេកាភិធានេ បរោ បុរិសោ គហេតព្ពោ. ‘‘សោ ច អត្ថកុសលោ ភវតិ, ត្វញ្ច អត្ថកុសលោ ភវសិ, អហញ្ច អត្ថកុសលោ ភវាមិ, មយមត្ថកុសលា ភវាមា’’តិ វា ‘‘សោ ច អត្ថកុសលោ ភវតិ, តេ ច អត្ថកុសលា ភវន្តិ, ត្វញ្ច អត្ថកុសលោ ភវសិ, តុម្ហេ ច អត្ថកុសលា ភវថ, អហញ្ច អត្ថកុសលោ ភវាមិ, មយមត្ថកុសលា ភវាមា’’តិ វា ឯវំ តិណ្ណមេកាភិធានេ បរោ បុរិសោ គហេតព្ពោ.

អបរោបិ អត្ថនយោ វុច្ចតិ – ‘‘ត្វញ្ច អត្ថកុសលោ ភវសិ, សោ ច អត្ថកុសលោ ភវតិ, តុម្ហេ អត្ថកុសលា ភវថា’’តិ វា ‘‘អហញ្ច អត្ថកុសលោ ភវាមិ, សោ ច អត្ថកុសលោ ភវតិ, មយមត្ថកុសលា ភវាមា’’តិ វា ឥមិនា នយេន អនេកប្បភេទោ អត្ថនយោ. ឯវំ សេសាសុ វិភត្តីសុ បញ្ចមីសត្តមិយាទីសុ បរោបុរិសោ គហេតព្ពោ. សព្ពេសុ ច ក្រិយាបទេសុ ពវ្ហត្ថវាចកេសុ ពហុវចនន្តេសុ, ន បន ពហុវចនន្តេសុបិ ឯកស្សត្តនោ វាចកេសុ គរុកាតព្ពស្សេកស្សត្ថស្ស វាចកេសុ ច ក្រិយាបទេសុ. ឯត្ថ ចោទនាសន្ទីបនិយោ ឥមា គាថា –

‘‘ត្វញ្ច ភវសិ សោ ចាបិ, ភវតិ’’ច្ចាទិភាសនេ;

‘‘តុម្ហេ ភវថ’’ ឥច្ចាទិ, បរោបោសោ កថំ សិយា?;

‘‘អហំ ភវាមិ សោ ចាបិ, ភវតិ’’ច្ចាទិភាសនេ;

‘‘មយំ ភវាម’’ឥច្ចាទិ, ឧត្តមោ ច កថំ សិយា?;

ឯត្ថ ច វុច្ចតេ –

បច្ឆា វុត្តោ បរោ នាម, សញ្ញាយ បដិបាដិយា;

ឯវំ បន គហេតព្ពោ, បរោបុរិសនាមកោ.

បឋមម្ហា បរោ នាម, មជ្ឈិមោ ឧត្តមោបិ ច;

មជ្ឈិមម្ហា បរោ នាម, ឧត្តមោ បុរិសោ រុតោ.

ឯវំ តុ គហណញ្ហេត្ថ, វោហារស្សានុលោមកំ;

ទោសោ តទនុលោមម្ហិ, គហណស្មិំ ន វិជ្ជតិ.

‘‘ត្វញ្ច ភទ្ទេ សុខី ហោហិ, ឯសោ ចាបិ មហាមិគោ’’;

ឥតិ បាឋោ យតោ ទិដ្ឋោ, តស្មា ឯវំ វទេមសេ.

‘‘តុម្ហេ ទ្វេ សុខិតា ហោថ’’, ឥច្ចត្ថោ តត្ថ ទិស្សតិ;

ឯវំប្យយំ នយោ វុត្តោ, អត្តនោមតិយា មម.

អត្តនោមតិ កិញ្ចាបិ, កថិតា សព្ពទុព្ពលា;

តថាបិ នយមាទាយ, កថិតត្តា អកោបិយា.

‘‘ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តំ, រដ្ឋា បព្ពាជយិត្ថ មំ;

ត្វញ្ច ជានបទា ចេវ, នេគមា ច សមាគតា’’.

‘‘អហញ្ច មទ្ទិទេវី ច, ជាលីកណ្ហាជិនា ចុភោ;

អញ្ញមញ្ញំ សោកនុទា, វសាម អស្សមេ តទា’’.

ឯតា គាថាបិ ឯតស្ស, អត្ថស្ស បន សាធិកា;

តាសុ វុត្តនយេនេវ, អត្ថោ សុបាកដោ សិយា;

ឯវំ វិញ្ញូហិ វិញ្ញេយ្យំ, ពហុនា ភាសិតេន កិំ.

អាការេន មនាបេន, កថនេ យេន កេនចិ;

ន វិរុជ្ឈតិ ចេ អត្ថោ, តំ បមាណំ សុធីមតំ.

បុរិសត្តយតោ ឯសោ, បរោបុរិសនាមកោ;

នុបលព្ភតិ បច្ចេកំ, តទន្តោគធតោវ យំ.

បាដវត្ថាយ សោតូនំ, វោហារត្ថេសុ សព្ពសោ;

វិសុំ អលព្ភមានោបិ, លព្ភមានោវ ឧទ្ធដោ.