១៤. អត្ថត្តិកវិភាគ

ភូធាតុ តាយ និប្ផន្ន-រូបញ្ចាតិ ឥទំ ទ្វយំ;

កត្វា បធានមម្ហេហិ, សព្ពមេតំ បបញ្ចិតំ.

ភវតិស្ស វសា ទានិ, វក្ខាមត្ថត្តិកំ វរំ;

អត្ថុទ្ធារោ តុមន្តញ្ច, ត្វាទិយន្តំ តិកំ ឥធ.

តស្មា តាវ ភូធាតុតោ បវត្តស្ស ភូតសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារោ នីយតេ –

ខន្ធសត្តាមនុស្សេសុ, វិជ្ជមានេ ច ធាតុយំ;

ខីណាសវេ រុក្ខាទិម្ហិ, ភូតសទ្ទោ បវត្តតិ.

ឧប្បាទេ ចាបិ វិញ្ញេយ្យោ, ភូតសទ្ទោ វិភាវិនា;

វិបុលេ សោបសគ្គោយំ, ហីឡនេ វិធមេបិ ច;

បរាជយេ វេទិយនេ, នាមេ បាកដតាយ ច.

វុត្តញ្ហេតំ – ភូតសទ្ទោ បញ្ចក្ខន្ធាមនុស្សធាតុវិជ្ជមានខីណាសវសត្តរុក្ខាទីសុ ទិស្សតិ. ‘‘ភូតមិទន្តិ ភិក្ខវេ សមនុបស្សថា’’តិអាទីសុ ហិ អយំ បញ្ចក្ខន្ធេសុ ទិស្សតិ. ‘‘យានីធ ភូតានិ សមាគតានី’’តិ ឯត្ថ អមនុស្សេ. ‘‘ចត្តារោ ខោ ភិក្ខុ មហាភូតា ហេតូ’’តិ ឯត្ថ ធាតូសុ. ‘‘ភូតស្មិំ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទីសុ វិជ្ជមានេ. ‘‘យោ ច កាលឃសោ ភូតោ’’តិ ឯត្ថ ខីណាសវេ. ‘‘សព្ពេវ និក្ខិបិស្សន្តិ, ភូតា លោកេ សមុស្សយ’’ន្តិ ឯត្ថ សត្តេ. ‘‘ភូតគាមបាតព្យតាយា’’តិ ឯត្ថ រុក្ខាទីសូតិ. មូលបរិយាយសុត្តដ្ឋកថាយ វចនំ ឥទំ. ដីកាយមាទិសទ្ទេន ឧប្បាទាទីនិ គយ្ហរេ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ជាតំ ភូតំ សង្ខត’’ន្តិអាទីសុ ភូតសទ្ទោ ឧប្បាទេ ទិស្សតិ. សឧបសគ្គោ បន ‘‘បភូតមរិយោ បករោតិ បុញ្ញ’’ន្តិអាទីសុ វិបុលេ. ‘‘យេភុយ្យេន ភិក្ខូនំ បរិភូតរូបោ’’តិអាទីសុ ហីឡនេ. ‘‘សម្ភូតោ សាណវាសី’’តិអាទីសុ បញ្ញត្តិយំ. ‘‘អភិភូតោ មារោ វិជិតោ សង្គាមោ’’តិអាទីសុ វិធមនេ. ‘‘បរាភូតរូបោខោ អយំ អចេលោ បាថិកបុត្តោ’’តិអាទីសុ បរាជយេ. ‘‘អនុភូតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិអាទីសុ វេទិយនេ. ‘‘វិភូតំ បញ្ញាយា’’តិអាទីសុ បាកដីករណេ ទិស្សតិ, តេ សព្ពេ ‘‘រុក្ខាទីសូ’’តិអាទិសទ្ទេន សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពាតិ.

ឥទានិ តុមន្តបទានិ វុច្ចន្តេ –

ភវិតុំ, ឧព្ភវិតុំ, សមុព្ភវិតុំ, បភវិតុំ, បរាភវិតុំ, អតិភវិតុំ, សម្ភវិតុំ, វិភវិតុំ, ភោតុំ, សម្ភោតុំ, វិភោតុំ, បាតុភវិតុំ, បាតុព្ភវិតុំ វា, បាតុភោតុំ. ឥមានិ អកម្មកានិ តុមន្តបទានិ.

បរិភោតុំ បរិភវិតុំ, អភិភោតុំ អភិភវិតុំ, អធិភោតុំ អធិភវិតុំ, អតិភោតុំ អតិភវិតុំ, អនុភោតុំ អនុភវិតុំ, សមនុភោតុំ សមនុភវិតុំ, អភិសម្ភោតុំ អភិសម្ភវិតុំ. ឥមានិ សកម្មកានិ តុមន្តបទានិ, សព្ពានេតានិ សុទ្ធកត្តរិ ភវន្តិ.

‘‘ភាវេតុំ, បភាវេតុំ, សម្ភាវេតុំ, វិភាវេតុំ, បរិភាវេតុំ’’ឥច្ចេវមាទីនិ ហេតុកត្តរិ តុមន្តបទានិ, សព្ពានិបិ ហេតុកត្តរិ តុមន្តបទានិ សកម្មកានិយេវ ភវន្តិ. ឧទ្ទេសោយំ.

តត្រ សមានត្ថបទេសុ ឯកមេវាទិបទំ គហេត្វា និទ្ទេសោ កាតព្ពោ – ភវិតុន្តិ ហោតុំ វិជ្ជិតុំ បញ្ញាយិតុំ សរូបំ លភិតុំ. ឯត្ថ វុត្តនយានុសារេន សេសានម្បិ តុមន្តានំ និទ្ទេសោ វិត្ថារេតព្ពោ, សព្ពានិ តុមន្តបទានិ ចតុត្ថិយត្ថេ វត្តន្តិ ‘‘ត្វំ មម ចិត្តមញ្ញាយ, នេត្តំ យាចិតុមាគតោ’’តិ ឯត្ថ វិយ. យាចិតុន្តិ ហិ យាចនត្ថាយាតិ អត្ថោ. តស្មា ភវិតុន្តិអាទីនម្បិ ‘‘ភវនត្ថាយា’’តិ វា ‘‘ភវនត្ថ’’ន្តិ វា ‘‘ភវនាយា’’តិ វា អាទិនា អត្ថោ គហេតព្ពោ. អបិច ‘‘នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោ’’តិ ឯត្ថ ‘‘ទដ្ឋុ’’ន្តិ បទស្ស ‘‘ទិស្វា’’តិ អត្ថទស្សនតោ យថារហំ តុមន្តានិ ត្វាសទ្ទន្តបទត្ថវសេនបិ គហេតព្ពានិ. ឯតានិ ច និបាតបទេសុ សង្គហំគច្ឆន្តិ. វុត្តញ្ហិ និរុត្តិបិដកេ និបាតបទបរិច្ឆេទេ ‘‘តុំ ឥតិ ចតុត្ថិយា’’តិ. តត្រាយមត្ថោ ‘‘តុំ ឥតិ ឯតទន្តោ និបាតោ ចតុត្ថិយា អត្ថេ វត្តតី’’តិ.

តុមន្តកថា សមត្តា.

ឥទានិ ត្វាទិយន្តបទានិ វុច្ចន្តេ –

ភវិត្វា, ភវិត្វាន, ភវិតុន, ភវិយ, ភវិយាន. ឧព្ភវិត្វា, ឧព្ភវិត្វាន, ឧព្ភវិតុន, ឧព្ភវិយ, ឧព្ភវិយាន. ឯស នយោ ‘‘សមុព្ភវិត្វា, បរាភវិត្វា, សម្ភវិត្វា, វិភវិត្វា, បាតុព្ភវិត្វា’’តិ ឯត្ថាបិ. ឥមានិ អកម្មកានិ ឧស្សុក្កនត្ថានិ ត្វាទិយន្តបទានិ.

ភុត្វា, ភុត្វាន, បរិភវិត្វា, បរិភវិត្វាន, បរិភវិតុន, បរិភវិយ, បរិភវិយាន, បរិភុយ្យ. អភិភវិត្វា, អភិភវិត្វាន, អភិភវិតុន, អភិភវិយ, អភិភវិយាន, អភិភុយ្យ. ឯស នយោ ‘‘អធិភវិត្វា, អតិភវិត្វា, អនុភវិត្វា’’តិ ឯត្ថាបិ. ឥទញ្ចេត្ថ និទស្សនំ. ‘‘តមវោច រាជា អនុភវិយាន តម្បិ, ឯយ្យាសិ ខិប្បំ អហមបិ បូជំ កស្ស’’ន្តិ. អនុភុត្វា, អនុភុត្វាន. អធិភោត្វា, អធិភោត្វាន.

‘‘សដ្ឋិ កប្បសហស្សានិ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ;

អញ្ញេ ទេវេ អធិភោត្វា, ឥស្សរំ ការយិស្សតី’’តិ

ឥទមេត្ថ បាឡិនិទស្សនំ, ឥមានិ សកម្មកានិ ឧស្សុក្កនត្ថានិ ត្វាទិយន្តបទានិ. ឥមានិ ចត្តារិ សុទ្ធកត្តរិយេវ ភវន្តិ.

‘‘ភាវេត្វា, ភាវេត្វាន. បភាវេត្វា, បភាវេត្វាន. សម្ភាវេត្វា, សម្ភាវេត្វាន. វិភាវេត្វា, វិភាវេត្វាន. បរិភាវេត្វា, បរិភាវេត្វាន’’ឥច្ចេវមាទីនិ សកម្មកានិ ឧស្សុក្កនត្ថានិ ត្វាទិយន្តបទានិ ហេតុកត្តរិយេវ ភវន្តិ. ឧទ្ទេសោយំ.

តត្រ សមានត្ថបទេសុ ឯកមេវាទិបទំ គហេត្វា និទ្ទេសោ កាតព្ពោ – ភវិត្វាតិ ហុត្វា បញ្ញាយិត្វា សរូបំ លភិត្វា. ឯវំ វុត្តនយានុសារេន សេសានម្បិ ត្វាទិយន្តបទានំ និទ្ទេសោ វិត្ថារេតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ ភុត្វាតិ សម្បត្តិំ អនុភុត្វាតិ សកម្មកវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ. ភុត្វា អនុភុត្វាតិ ឥមេសញ្ហិ សមានត្ថតំ សទ្ធម្មវិទូ ឥច្ឆន្តិ. អត្រិទំ វុច្ចតិ –

‘‘ភុត្វា ភុត្វាន’’ឥច្ចេតេ, ‘‘អនុភុត្វា’’តិមស្ស ហិ;

អត្ថំ សូចេន្តិ ‘‘ហុត្វា’’តិ, បទស្ស បន នេវ តេ.

កេចិ ‘‘ភូត្វា’’តិ ទីឃត្តំ, តស្ស ឥច្ឆន្តិ សាសនេ;

ទីឃតា រស្សតា ចេវ, ទ្វយម្បេតំ បទិស្សតិ.

សទ្ទសត្ថេ ច ‘‘ភូត្វា’’តិ, ទីឃត្តសញ្ហិតំ បទំ;

‘‘ភវិត្វា’’តិ បទស្សត្ថំ, ទីបេតិ ន តុ សាសនេ.

‘‘ហុត្វា’’ឥតិ បទំយេវ, ទីបេតិ ជិនសាសនេ;

‘‘ភវិត្វា’’តិ បទស្សត្ថំ, នត្ថិ អញ្ញត្ថ តំ បទំ.

ឥច្ចេវំ សវិសេសន្តុ, វចនំ សារទស្សិនា;

សាសនេ សទ្ទសត្ថេ ច, វិញ្ញុនា បេក្ខិតព្ពកំ.

ឯវំ ឧស្សុក្កនត្ថេ បវត្តានិ ត្វាទិយន្តបទានិបិ និទ្ទិដ្ឋានិ, សព្ពានេតានិ អវិភត្តិកានីតិ គហេតព្ពានិ. និរុត្តិបិដកេ ហិ និបាតបរិច្ឆេទេ អវិភត្តិកានិ កត្វា ត្វាទិយន្តបទានិ វុត្តានិ. សទ្ទត្ថវិទូនំ បន មតេ បឋមាទិវិភត្តិវសេន សវិភត្តិកានិ ភវន្តិ.

ឥមស្មិញ្ច បន ត្វាទិយន្តាធិការេ ឥទញ្ចុបលក្ខិតព្ពំ – ភុត្វា គច្ឆតិ, ភុត្វា គតោ, ភុត្វា គមិស្សសិ, កសិត្វា វបតិ. ឧមង្គា និក្ខមិត្វាន, វេទេហោ នាវមារុហិ. ភុត្វាន ភិក្ខុ ភិក្ខស្សុ ឥច្ចាទី សមានកត្តុកានំ ធាតូនំ បុព្ពកាលេ ត្វាទិសទ្ទប្បយោគា. ‘‘ភុត្វា គច្ឆតី’’តិ ឯត្ថ ហិ ‘‘ភុត្វា’’តិ ឥទំ បុព្ពកាលក្រិយាទីបកំ បទំ. ‘‘គច្ឆតី’’តិ ឥទំ បន ឧត្តរកាលក្រិយាទីបកំ, សមានកត្តុកានិ ចេតានិ បទានិ ឯកកត្តុកានំ ក្រិយានំ វាចកត្តា. តថា ហេត្ថ យោ គមនក្រិយាយ កត្តា, សោ ឯវ ភុញ្ជនក្រិយាយ កត្តុភូតោ ទដ្ឋព្ពោ. អយំ នយោ អញ្ញត្រាបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘អន្ធការំ និហន្ត្វាន, ឧទិតោយំ ទិវាករោ;

វណ្ណំ បញ្ញាវភាសេហិ, ឱភាសេត្វា សមុគ្គតោ’’

ឥច្ចាទីនិបិ បន សមានកត្តុកានំ សមានកាលេ ត្វាទិសទ្ទប្បយោគា. ឯត្ថ ហិ ‘‘និហន្ត្វានា’’តិ បទំ សមានកាលក្រិយាទីបកំ បទំ. ‘‘ឧទិតោ’’តិ ឥទំ បន ឧត្តរកាលក្រិយាទីបកំ បទន្តិ ន វត្តព្ពំ សមានកាលក្រិយាយ ឥធាធិប្បេតត្តា. តស្មាយេវ សមានកាលក្រិយាទីបកំ បទន្តិ គហេតព្ពំ. អយំ នយោ អញ្ញត្រាបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

កេចិ បន ‘‘មុខំ ព្យាទាយ សយតិ, អក្ខិំ បរិវត្តេត្វា បស្សតី’’តិ ឧទាហរន្តិ. អបរេ ‘‘និសជ្ជ អធីតេ, ឋត្វា កថេតី’’តិ. តត្ថ ព្យាទានបរិវត្តនុត្តរកាលោ ព្យាទានូបសមលក្ខណំ បស្សនក្រិយាយ លក្ខិយតិ. ‘‘និសជ្ជ អធីតេ, ឋត្វា កថេតី’’តិ ច សមានកាលតាយបិ អជ្ឈេនកថនេហិ បុព្ពេបិ និសជ្ជដ្ឋានានិ ហោន្តីតិ សក្កា បុព្ពុត្តរកាលតា សម្ភាវេតុំ, តស្មា បុរិមានិយេវ ឧទាហរណានិ យុត្តានិ. ឧទយសមកាលមេវ ហិ តន្និវត្តនីយនិវត្តនន្តិ.

‘‘ទ្វារមាវរិត្វា បវិសតិ’’ឥច្ចាទិ សមានកត្តុកានំ អបរកាលេ ត្វាទិសទ្ទប្បយោគោ. យស្មា បនេត្ថ បវិសនក្រិយា បុរិមា, អាវរណក្រិយា បន បច្ឆិមា, តស្មា ‘‘អាវរិត្វា’’តិ ឥទំ អបរកាលក្រិយាទីបកំ បទន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បវិសតី’’តិ ឥទំ បន បុព្ពកាលក្រិយាទីបកំ បទន្តិ. អយំ នយោ អញ្ញត្រាបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ. អបរេ ‘‘ធ’ន្តិ កច្ច បតិតោ ទណ្ឌោ’’តិ ឧទាហរណន្តិ. អភិឃាតភូតសមាយោគេ បន អភិឃាតជសទ្ទស្ស សមានកាលតា ឯត្ថ លព្ភតីតិ ឥធាបិ បុរិមានិយេវ ឧទាហរណានិ យុត្តានីតិ.

‘‘បិសាចំ ទិស្វា ចស្ស ភយំ ហោតិ. បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា’’ឥច្ចាទិ អសមានេ កត្តរិ បយោគោ. ឯត្ថ ហិ បិសាចំ ទិស្វា បុរិសស្ស ភយំ ហោតិ, បញ្ញាយ ទិស្វា អស្ស បុគ្គលស្ស អាសវា បរិក្ខីណា. ឯវំ សមានកត្តុកតា ធាតូនំ ន លព្ភតិ ទស្សនក្រិយាយ បុរិសេសុ បវត្តនតោ, ភវនាទិក្រិយាយ ច ភយាទីសុ បវត្តនតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អយំ នយោ អញ្ញត្រាបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

ឥទម្បិ បនេត្ថ ឧបលក្ខិតព្ពំ ‘‘អប្បត្វា នទិំ បព្ពតោ, អតិក្កម្ម បព្ពតំ នទី’’ឥច្ចាទិ បរាបរយោគោ. ‘‘សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតិ, ឃតំ បិវិត្វា ពលំ ជាយតេ, ‘ធ’ន្តិ កត្វា ទណ្ឌោ បតិតោ’’ឥច្ចាទិ លក្ខណហេតុអាទិប្បយោគោ. ‘‘ន្ហត្វា គមនំ, ភុត្វា សយនំ. ឧបាទាយ រូប’’មិច្ចាបិ ព្យត្តយេន សទ្ទសិទ្ធិប្បយោគោតិ.

ឥច្ចេវំ សព្ពថាបិ សមានកត្តុកានំ ធាតូនំ បុព្ពកាលេ ត្វាទិសទ្ទប្បយោគោ, សមានកត្តុកានំ សមានកាលេ ត្វាទិសទ្ទប្បយោគោ, សមានកត្តុកានំ អបរកាលេ ត្វាទិសទ្ទប្បយោគោ, អសមានកត្តុកានំ ត្វាទិសទ្ទប្បយោគោ, បរាបរយោគោ, លក្ខណហេតុអាទិប្បយោគោ, ព្យត្តយេន សទ្ទសិទ្ធិប្បយោគោតិ សត្តធា ត្វាទិយន្តានំ បទានំ បយោគោ វេទិតព្ពោ.

យទិ ឯវំ កស្មា កច្ចាយនេ ‘‘បុព្ពកាលេកកត្តុកានំ តុន ត្វាន ត្វា វា’’តិ បុព្ពកាលេយេវ ឯកកត្តុកគ្គហណំ កតន្តិ? យេតុយ្យេន ត្វាទិយន្តានំ បទានំ បុរិមកាលក្រិយាទីបនតោ. កច្ចាយនេ ហិ យេភុយ្យេន បវត្តិំ សន្ធាយ ‘‘បុព្ពកាលេកកត្តុកាន’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា បន ‘‘ឥតិ កត្វា’’តិអាទីនំ បទានំ ហេតុអត្ថវសេនបិ បុព្ពាចរិយេហិ អត្ថោ សំវណ្ណិតោ, តស្មា ‘‘ភវិត្វា’’តិអាទីនំ ភូធាតុមយានំ ត្វាទិសទ្ទន្តានំ បទានំ អញ្ញេសញ្ច ‘‘បចិត្វា’’តិអាទីនំ យថាបយោគំ ‘‘ភវនហេតុ បចនហេតូ’’តិអាទិនា ហេតុអត្ថោបិ គហេតព្ពោ. អត្រិទំ វុច្ចតិ –

ហេតុត្ថេបិ យតោ ហោន្តិ, សទ្ទា ឧស្សុក្កនត្ថកា;

តស្មា ហេតុវសេនាបិ, វទេយ្យត្ថំ វិចក្ខណោ.

‘‘ឥតិ កត្វា’’តិ សទ្ទស្ស, អត្ថសំវណ្ណនាសុ ហិ;

‘‘ឥតិ ករណហេតូ’’តិ, អត្ថោ ធីរេហិ គយ្ហតិ.

‘‘គច្ឆាមិ ទានិ និព្ពានំ, យត្ថ គន្ត្វា ន សោចតិ’’;

ឥតិ បាឋេបិ ហេតុត្ថោ, គយ្ហតេ បុព្ពវិញ្ញុភិ.

‘‘យស្មិំ និព្ពានេ គមន-ហេតូ’’តិ ហិ កថីយតេ;

ហេតុត្ថេវំ យថាយោគ-មញ្ញត្រាបិ អយំ នយោ.

ឯវំ ភូតសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារោ ច តុមន្តបទញ្ច ត្វាទិយន្តបទញ្ចាតិ អត្ថត្តិកំ វិភត្តំ.

យោ ឥមមត្ថតិកំ សុវិភត្តំ,

កណ្ណរសាយនមាគមិកានំ;

ធារយតេ ស ភវេ គតកង្ខា,

បាវចនម្ហិ គតេ សុខុមត្ថេ.

ឥតិ នវង្គេ សាដ្ឋកថេ បិដកត្តយេ ព្យប្បថគតីសុ វិញ្ញូនំ

កោសល្លត្ថាយ កតេ សទ្ទនីតិប្បករណេ

អត្ថត្តិកវិភាគោ នាម

ចុទ្ទសមោ បរិច្ឆេទោ.

ឯវំ នានប្បការតោ ភូធាតុរូបានិ ទស្សិតានិ.

បទមាលា និដ្ឋិតា.