១៣. សវិនិច្ឆយសង្ខ្យានាមនាមិកបទមាលា

ឥតោ បរំ បវក្ខាមិ, សង្ខ្យានាមិកបន្តិយោ;

ភូធាតុជេហិ រូបេហិ, អញ្ញេហិ ចុបយោជិតុំ.

យា ហិ សា ហេដ្ឋា អម្ហេហិ ឯក ទ្វិតិ ចតុឥច្ចេតេសំ សង្ខ្យាសព្ពនាមានំ នាមិកបទមាលា កថិតា, តំ ឋបេត្វា ឥធ អសព្ពនាមានំ បញ្ច ឆ សត្តាទីនំ សង្ខ្យានាមានំ នាមិកបទមាលា ភូធាតុមយេហិ អញ្ញេហិ ច រូបេហិ យោជនត្ថំ វុច្ចតេ –

បញ្ច, បញ្ចហិ, បញ្ចភិ, បញ្ចន្នំ, បញ្ចសុ. សត្តន្នំ វិភត្តីនំ វសេន ញេយ្យំ. ‘‘បញ្ច ភូតា, បញ្ច អភិភវិតារោ, បញ្ច បុរិសា, បញ្ច ភូមិយោ, បញ្ច កញ្ញាយោ, បញ្ច ភូតានិ, បញ្ច ចិត្តានី’’តិអាទិនា សព្ពត្ថ យោជេតព្ពំ. ឆ, ឆហិ, ឆភិ, ឆន្នំ, ឆសុ, ឆស្សុ ឥតិបិ. ‘‘ឆស្សុ លោកោ សមុប្បន្នោ, ឆស្សុ ក្រុព្ពតិ សន្ថវ’’ន្តិ ហិ បាឡិ. សត្ត, សត្តហិ, សត្តភិ, សត្តន្នំ, សត្តសុ. អដ្ឋ, អដ្ឋហិ, អដ្ឋភិ, អដ្ឋន្នំ, អដ្ឋសុ. នវ, នវហិ, នវភិ, នវន្នំ, នវសុ. ទស, ទសហិ, ទសភិ, ទសន្នំ, ទសសុ. ឯវំ ឯកាទស. ទ្វាទស, ពារស. តេរស, តេទស, តេឡស. ចតុទ្ទស, ចុទ្ទស. បញ្ចទស, បន្នរស. សោឡស. សត្តរស. អដ្ឋារស, អដ្ឋារសហិ, អដ្ឋារសភិ, អដ្ឋារសន្នំ, អដ្ឋារសសុ. សព្ពមេតំ ពហុវចនវសេន គហេតព្ពំ.

ឯកូនវីសតិ, ឯកូនវីសំ ឥច្ចាទិបិ. ឯកូនវីសាយ, ឯកូនវីសាយំ, ឯកូនវីស ភិក្ខូ តិដ្ឋន្តិ, ឯកូនវីសំ ភិក្ខូ បស្សតិ, ឯវំ ‘‘កញ្ញាយោ ចិត្តានី’’តិ ច អាទិនា យោជេតព្ពំ. ឯកូនវីសាយ ភិក្ខូហិ ធម្មោ ទេសិតោ, ឯកូនវីសាយ កញ្ញាហិ កតំ, ឯកូនវីសាយ ចិត្តេហិ កតំ, ឯកូនវីសាយ ភិក្ខូនំ ចីវរំ ទេតិ, ឯកូនវីសាយ កញ្ញានំ ធនំ ទេតិ, ឯកូនវីសាយ ចិត្តានំ រុច្ចតិ, ឯកូនវីសាយ ភិក្ខូហិ អបេតិ. ឯវំ កញ្ញាហិ ចិត្តេហិ. ឯកូនវីសាយ ភិក្ខូនំ សន្តកំ, ឯវំ កញ្ញានំ ចិត្តានំ. ឯកូនវីសាយំ ភិក្ខូសុ បតិដ្ឋិតំ. ឯវំ ‘‘កញ្ញាសុ ចិត្តេសូ’’តិ យោជេតព្ពំ. ឯកូនវីសតិ, ឯកូនវីសតិំ, ឯកូនវីសតិយា, ឯកូនវីសតិយំ.

វីសតិ, វីសតិំ, វីសតិយា, វីសតិយំ. វីស, វីសំ, វីសាយ, វីសាយំ. តថា ឯកវីស ទ្វាវីស ពាវីស តេវីស ចតុវីស ឥច្ចាទីសុបិ. តិំស, តិំសំ, តិំសាយ, តិំសាយំ. ចត្តាលីស, ចត្តាលីសំ, ចត្តាលីសាយ, ចត្តាលីសាយំ. ចត្តារីស ឥច្ចាទិបិ. បញ្ញាស, បញ្ញាសំ, បញ្ញាសាយ, បញ្ញាសាយំ. បណ្ណាស, បណ្ណាសំ, បណ្ណាសាយ, បណ្ណាសាយំ. សដ្ឋិ, សដ្ឋិំ, សដ្ឋិយា, សដ្ឋិយំ. សត្តតិ, សត្តតិំ, សត្តតិយា, សត្តតិយំ. សត្តរិ ឥច្ចាទិបិ. អសីតិ, អសីតិំ, អសីតិយា, អសីតិយំ. នវុតិ. នវុតិំ, នវុតិយា, នវុតិយំ.

ឥត្ថញ្ច អញ្ញថាបិ សង្ខ្យារូបានិ គហេតព្ពានិ. ឯកូនវីសេហិ, ឯកូនវីសានំ, ឯកូនវីសេសុ. ‘‘ឆន្នវុតីន’’ន្តិ ច អាទិនាបិ សង្ខ្យារូបានំ កត្ថចិ ទស្សនតោ កេចិ សទ្ទសត្ថវិទូ ឩនវីសតិសទ្ទំ សព្ពទាបិ ឯកវចនន្តមិត្ថិលិង្គមេវ បយុញ្ជន្តិ. កេចិ ‘‘វីសតិអាទយោ អានវុតិ ឯកវចនន្តា ឥត្ថិលិង្គា’’តិ វទន្តិ. កេចិ បនាហុ –

‘‘សទ្ទា សង្ខ្យេយ្យសង្ខាសុ, ឯកត្តេ វីសតាទយោ;

សង្ខត្ថេ ទ្វិពហុត្តម្ហិ, តា តុ ចានវុតិត្ថិយោ’’តិ.

ឯត្ថ ទ្វិវចនំ ឆឌ្ឌេតព្ពំ ពុទ្ធវចនេ តទភាវតោ. សព្ពេសម្បិ ច តេសំ យថាវុត្តវចនំ កិញ្ចិ បាឡិប្បទេសំ បត្វា យុជ្ជតិ, កិញ្ចិ បន បត្វា ន យុជ្ជតិ វីសតិវីសំតិំសំឥច្ចាទីនញ្ហិ សង្ខត្ថានំ សទ្ទានំ ពហុវចនប្បយោគវសេនបិ បាឡិយំ ទស្សនតោ, កច្ចាយនេ ច យោវចនសម្ភូតរូបវន្តតាទស្សនតោ. តស្មា យថាសម្ភវំ យថាបាវចនញ្ច ឥត្ថិលិង្គភាវេ តេសមេកវចនន្តតា វេទិតព្ពា អត្ថិ នត្ថិសទ្ទានំ វិយ.

អត្ថិនត្ថិសទ្ទា ហិ និបាតត្តា ឯកត្តេបិ ពហុត្តេបិ បវត្តន្តិ ‘‘បុត្តា មត្ថិ ធនម្មត្ថិ. នត្ថិ អត្តសមំ បេមំ. នត្ថិ សមណព្រាហ្មណា’’តិអាទីសុ. អលិង្គត្តេបិ បនេតេសំ កត្ថចិ ឥត្ថិលិង្គភាវោ ទិដ្ឋោ. អភិធម្មេ ហិ ធម្មសេនាបតិនា អនុធម្មចក្កវត្តិនា វោហារកុសលេន វោហារកុសលសាធកេន ‘‘អត្ថិយា នវ. នត្ថិយា នវា’’តិ ឯកវចនន្តំ ឥត្ថិលិង្គរូបំ ទស្សិតំ, តស្មា វីសតិវីសតិមិច្ចាទីនម្បិ យថាសម្ភវំ យថាបាវចនញ្ច ឥត្ថិលិង្គភាវេ ឯកវចនន្តតា វេទិតព្ពា.

តត្ថេកេ ‘‘ហេតុយា អធិបតិយា’’តិ ច ឥទំ លិង្គវិបល្លាសវសេន គហេតព្ពំ មញ្ញន្តិ. តម្មតិវសេន ‘‘ហេតុម្ហិ អធិបតិម្ហី’’តិ បុល្លិង្គភាវោ បដិបាទេតព្ពោ, ‘‘ហេតុបច្ចយេ អធិបតិបច្ចយេ’’ ឥច្ចេវត្ថោ. អថ វា ‘‘ហេតុយា អធិបតិយា’’តិ ទ្វយមិទំ ឥត្ថិលិង្គរូបបដិភាគំ បុល្លិង្គរូបន្តិ គហេតព្ពំ ‘‘ហេតុយោ ជន្តុយោ’’តិអាទីនំ ឥត្ថិលិង្គរូបបដិភាគានំ បុល្លិង្គរូបានម្បិ វិជ្ជមានត្តា, ‘‘អត្ថិយា នត្ថិយា’’តិ ឥទំ បន លិង្គវិបល្លាសវសេន វុត្តន្តិ ន គហេតព្ពំ អត្ថិ នត្ថិសទ្ទានំ អលិង្គភេទត្តា. ន ហិ អត្ថិ នត្ថិសទ្ទា តីសុ លិង្គេសុ ឯកស្មិម្បិ អន្តោគធា. ឯតេសុ ហិ អត្ថិសទ្ទោ អាខ្យាតនិបាតវសេន ភិជ្ជតិ ‘‘អត្ថិ សន្តិ សំវិជ្ជតិ. អត្ថិខីរា ព្រាហ្មណី’’តិអាទីសុ, នត្ថិសទ្ទោ បន និបាតោយេវ. ឥច្ចេវំ អត្ថិ នត្ថិសទ្ទានំ និបាតានញ្ច លិង្គវចនវសេន កថនំ យុជ្ជតិ ឥត្ថិលិង្គាទិវសេន ឯកត្តាទិវសេន ច អប្បវត្តនតោ. វុត្តញ្ច –

‘‘សទិសំ តីសុ លិង្គេសុ, សព្ពាសុ ច វិភត្តិសុ;

វចនេសុ ច សព្ពេសុ, យំ ន ព្យេតិ តទព្យយ’’ន្តិ.

ឯត្ថ សិយា – ននុ ច ភោ ‘‘អត្ថិ សក្កា លព្ភា ឥច្ចេតេ បឋមាយា’’តិ វចនតោ អត្ថិសទ្ទោ បឋមាយ វិភត្តិយា យុត្តោ, ឯវំ សន្តេ កស្មា ‘‘សទិសំ តីសុ លិង្គេសូ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ? សច្ចំ អត្ថិសទ្ទោ បឋមាយ វិភត្តិយា យុត្តោ, តថា នត្ថិសទ្ទោ អត្ថិសទ្ទស្ស វចនលេសេន គហេតព្ពត្តា យុគឡបទត្តា ច. ឥទំ បន ‘‘សទិសំ តីសុ លិង្គេសូ’’តិអាទិវចនំ ឧបសគ្គនិបាតសង្ខាតេ អសង្ខ្យាសទ្ទេ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ឯកេកមសង្ខ្យាសទ្ទំ សន្ធាយ. តថា ហិ ‘‘អសង្ខ្យា’’តិ ច ‘‘អព្យយា’’តិ ច លទ្ធវោហារេសុ ឧបសគ្គនិបាតេសុ ឧបសគ្គា សព្ពេបិ សព្ពវិភត្តិវចនកា. និបាតានំ បន ឯកច្ចេ បឋមាទីសុ យថារហំ វិភត្តិយុត្តា, ឯកច្ចេ អវិភត្តិយុត្តា. តត្ថ យេ យទគ្គេន វិភត្តិយុត្តា, តេ តទគ្គេន តព្ពចនកា. ឧបសគ្គនិបាតេសុ ហិ បច្ចេកំ ‘‘ឥទំ នាម វចន’’ន្តិ លទ្ធុំ ន សក្កា, សព្ពសង្គាហកវសេន បន ‘‘សទិសំ តីសុ លិង្គេសូ’’តិអាទិ បុព្ពាចរិយេហិ វុត្តំ. កច្ចាយនាចរិយេនបិ ឥមមេវត្ថំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពាសមាវុសោបសគ្គនិបាតាទីហិ ចា’’តិ វុត្តំ. ន ហិ អាវុសោសទ្ទតោ សព្ពាបិ វិភត្តិយោ លព្ភន្តិ, អថ ខោ អាលបនត្ថវាចកត្តា ឯកវចនិកអនេកវចនិកា បឋមាវិភត្តិយោយេវ លព្ភន្តិ. អយមស្មាកំ ខន្តិ.

កេចិ បន សព្ពេហិបិ និបាតេហិ សព្ពវិភត្តិលោបំ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ‘‘អត្ថិ សក្កា លព្ភា ឥច្ចេតេ បឋមាយ. ទិវា ភិយ្យោ នមោ ឥច្ចេតេ បឋមាយ ច ទុតិយាយ ចា’’តិអាទិវចនតោ, បទបូរណមត្តានញ្ច អវិភត្តិយុត្តានំ អថ ខលុ វត វថ ឥច្ចាទីនំ និបាតានំ វចនតោ. ឯត្ថាបិ សិយា ‘‘ននុ ច ភោ អវិភត្តិយុត្តានម្បិ និបាតានំ សម្ភវតោ អត្ថិ នត្ថិសទ្ទានំ អវិភត្តិកោ និទ្ទេសោ កាតព្ពោ, អថ កិមត្ថំ ‘អត្ថិយា នវ, នត្ថិយា នវា’តិ សវិភត្តិកោ និទ្ទេសោ កតោ’’តិ? សព្ពថា វិភត្តីហិ វិនា អត្ថស្ស និទ្ទិសិតុមសក្កុណេយ្យត្តាតិ.

យទិ ឯវំ ‘‘អត្ថិ សក្កា លព្ភា ឥច្ចេតេ បឋមាយា’’តិ វចនតោ អត្ថិ នត្ថិសទ្ទា លុត្តាយ បឋមាយ វិភត្តិយា វសេន បឋមាវិភត្តិកាយេវ និទ្ទិសិតព្ពា, ឯវមកត្វា កស្មា សត្តម្យន្តវសេន ‘‘អត្ថិយា នត្ថិយា’’តិ និទ្ទិដ្ឋាតិ? សច្ចំ, អត្ថិ នត្ថិសទ្ទា បឋមាវិភត្តិយុត្តាយេវ និទ្ទិសិតព្ពា, តថាបិ ‘‘អត្ថិបច្ចយេ នវ, នត្ថិបច្ចយេ នវា’’តិ ឯតស្សត្ថស្ស បរិទីបនេ បឋមាយ ឱកាសោ នត្ថិ, សត្តមិយាយេវ បន អត្ថិ, តស្មា ‘‘អត្ថិយា នវ, នត្ថិយា នវា’’តិ វុត្តំ. ឥតិ អត្ថិយានត្ថិយាសទ្ទានំ សត្តម្យន្តភាវេ សិទ្ធេយេវ តតិយាចតុត្ថីបញ្ចមីឆដ្ឋិយន្តភាវោបិ សិទ្ធោយេវ ហោតិ. តស្មា ‘‘អត្ថិភាវោ អត្ថិតា’’តិអាទីសុបិ អត្ថិយា ភាវោ អត្ថិភាវោ, នត្ថិយា ភាវោ នត្ថិភាវោ, អត្ថិយា ភាវោ អត្ថិតាភិអាទិនា សមាសតទ្ធិតវិគ្គហោ អវស្សមិច្ឆិតព្ពោ. យទិទមម្ហេហិ វុត្តំ, តំ ‘‘បាឡិយា វិរុជ្ឈតី’’តិ ន វត្តព្ពំ បាឡិនយានុសារេន វុត្តត្តាតិ.

ឯវំ ហោតុ, កស្មា ភោ ‘‘អត្ថិយា, នត្ថិយា’’តិ ឥត្ថិលិង្គនិទ្ទេសោ កតោ, ននុ និបាតោបសគ្គា អលិង្គភេទាតិ? សច្ចំ, ឥទំ បន ឋានំ អតីវ សុខុមំ, តថាបិ បុព្ពាចរិយានុភាវញ្ញេវ និស្សាយ វិនិច្ឆយំ ព្រូម. យថា ហិ វីសតិឥច្ចាទីនំ សង្ខ្យាសទ្ទានំ សរូបតោ អទព្ពវាចកត្តេបិ ទព្ពវាចកានំ លតាមតិរត្តិឥត្ថី យាគុវធូសទ្ទានំ វិយ ឥត្ថិលិង្គភាវោ សទ្ទសត្ថវិទូហិ អនុមតោ, ឯវំ អទព្ពវាចកត្តេបិ អត្ថិ នត្ថិសទ្ទានំ កត្ថចិ ឥត្ថិលិង្គភាវោ សទ្ធម្មវិទូហិ អនុមតោ. តេនាហ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ ‘‘អត្ថិយា នវ, នត្ថិយា នវា’’តិ. អថ វា ‘‘អត្ថិយា, នត្ថិយា’’តិ ឥមានិ លិង្គភាវវិនិមុត្តានិ សត្តមិយន្តានិ និបាតបទានីតិបិ គហេតព្ពានិ, ន ឯត្ថ ចោទេតព្ពំ, ឯវរូបានិ និបាតបទានិ បុព្ពាចរិយេហិ វុត្តានិ ន សន្តិ, តស្មា ឆឌ្ឌេតព្ពមិទំ វចនន្តិ.

បាវចនស្មិញ្ហិ គរូហិ អនិទ្ទិដ្ឋានិបិ អនេកវិហិតានិ និបាតបទានិ សន្ទិស្សន្តិ, នាបិ ‘‘ហេតុយា, អធិបតិយា, អត្ថិយា, នត្ថិយា’’តិ ឯវមាទីសុ ‘‘អបសទ្ទា ឥមេ’’តិ វិរោធោ ឧប្បាទេតព្ពោ. ន ហិ អចិន្តេយ្យានុភាវេន បារមិតាបុញ្ញេន និប្ផន្នេន អនាវរណញាណេន សព្ពំ ញេយ្យមណ្ឌលំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ បច្ចក្ខំ កត្វា បស្សតោ ពុទ្ធស្ស វចនេ អញ្ញេសំ វាចាវិប្បលាបោ អវស្សំ លព្ភតីតិ. ននុ ច ភោ ‘‘ហេតុយា, អធិបតិយា, អត្ថិយា, នត្ថិយា’’តិ ច ឥទំ សារិបុត្តត្ថេរវចនំ តេន និក្ខិត្តត្តា. តថាគតេន ហិ តាវតិំសភបនេ ទេសិតកាលេ ឥមានិ បទានិ ន សន្តិ, ឯវំ សន្តេ កស្មា ‘‘ពុទ្ធវចន’’ន្តិ វទថាតិ? ពុទ្ធវចនំយេវ នាម. អាយស្មតោ ហិ សារិបុត្តស្ស តថាគតេន នយោ ទិន្នោ, តេនបិ បភិន្នបដិសម្ភិទេន សត្ថុកប្បេន អគ្គសាវកេន សត្ថុ សន្តិកា នយំ លភិត្វា ព្យញ្ជនំ សុរោបិតំ កតំ. សព្ពេបិ ហិ បដិសម្ភិទប្បត្តា អរិយា ទុន្និរុត្តិំ ន វទន្តិ និរុត្តិបភេទស្មិំ សុកុសលត្តា, តស្មា អញ្ញេសមវិសយោ ឯស អរិយានំ វោហារោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទានិ សតាទីនំ នាមិកបទមាលា វុច្ចតេ –

សតំ, សតានិ, សតា. សតំ, សតានិ, សតេ. សតេន, សតេហិ, សតេភិ. សតស្ស, សតានំ. សតា, សតស្មា, សតម្ហា, សតេហិ, សតេភិ. សតស្ស, សតានំ. សតេ, សតស្មិំ, សតម្ហិ, សតេសុ. ឯវំ សហស្សំ, សហស្សានីតិ យោជេតព្ពំ. ទសសហស្សំ សតសហស្សំ ទសសតសហស្សន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បនេត្ថ បយោគោ ‘‘សតំ ភិក្ខូ, សតំ ឥត្ថិយោ, សតំ ចិត្តានិ. ភិក្ខូនំ សតំ, ឥត្ថីនំ សតំ, ចិត្តានំ សតំ. សហស្សាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥត្ថញ្ច អញ្ញថាបិ សទ្ទរូបានិ ភវន្តិ. កោដិ, កោដី, កោដិយោ. រត្តិនយេន ញេយ្យំ.

ឯកប្បភុតិតោ យាវ, ទសកា យា បវត្តតិ;

សង្ខ្យា តាវ សា សង្ខ្យេយ្យ-ប្បធានាតិ គរូ វទុំ.

វីសតិតោ យាវ សតា, យា សង្ខ្យា តាវ សា បន;

សង្ខ្យាប្បធានា សង្ខ្យេយ្យ-ប្បធានាតិ ច វណ្ណយុំ.

អបិច –

វីសតោ យាវ កោដិយា, សង្ខ្យា តាវ ហិ សា ខលុ;

សង្ខ្យាប្បធានា សង្ខ្យេយ្យ-ប្បធានា ចាតិ និទ្ទិសេ.

តថា ហិ ‘‘អសីតិ កោដិយោ ហិត្វា, ហិរញ្ញស្សាបិ បព្ពជិ’’ន្តិ, ‘‘ខីណាសវា វីតមលា, សមិំសុ សតកោដិយោ’’តិ ច បាឡិ ទិស្សតិ.

ឥមស្មិំ បន ឋានេ សព្ពេសំ សង្ខ្យាសទ្ទរូបានំ បាកដីករណេន វិញ្ញូនំ សុខុមញាណបដិលាភត្ថំ សាដ្ឋកថំ ឧទានបាឡិប្បទេសំ អញ្ញញ្ច បាឡិប្បទេសមដ្ឋកថាវចនញ្ច អាហរិត្វា ទស្សយិស្សាមិ –

‘‘យេសំ ខោ វិសាខេ សតំ បិយានិ, សតំ តេសំ ទុក្ខានិ, យេសំ នវុតិ បិយានិ, នវុតិ តេសំ ទុក្ខានិ. យេសំ អសីតិ…បេ… យេសំ សត្តតិ. យេសំ សដ្ឋិ. យេសំ បញ្ញាសំ, យេសំ ចត្តារីសំ, យេសំ តិំសំ. យេសំ ខោ វិសាខេ វីសំ បិយានិ, វីសតិ តេសំ ទុក្ខានិ. យេសំ ទស. យេសំ នវ. យេសំ អដ្ឋ. យេសំ សត្ត. យេសំ ឆ. យេសំ បញ្ច. យេសំ ចត្តារិ. យេសំ តីណិ. យេសំ ទ្វេ. យេសំ ឯកំ បិយំ, តេសំ ឯកំ ទុក្ខ’’ន្តិ.

តត្ថ សតំ បិយានីតិ សតំ បិយាយិតព្ពវត្ថូនិ. ‘‘សតំ បិយ’’ន្តិបិ កេចិ បឋន្តិ. ឯត្ថ ច យស្មា ឯកតោ បដ្ឋាយ យាវ ទស, តាវ សង្ខ្យាសង្ខ្យេយ្យប្បធានា, តស្មា ‘‘យេសំ ទស បិយានិ, ទស តេសំ ទុក្ខានី’’តិអាទិនា បាឡិ អាគតា. កេចិ បន ‘‘យេសំ ទស បិយានំ, ទស តេសំ ទុក្ខាន’’ន្តិអាទិនា បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. យស្មា បន វីសតិតោ បដ្ឋាយ យាវ សតំ, តាវ សង្ខ្យេយ្យប្បធានា សង្ខ្យាប្បធានា ច, តស្មា តត្ថាបិ សង្ខ្យេយ្យប្បធានំយេវ គហេត្វា ‘‘យេសំ ខោ វិសាខេ សតំ បិយានិ, សតំ តេសំ ទុក្ខានី’’តិអាទិនា បាឡិ អាគតា. សព្ពេសម្បិ ច យេសំ ឯកំ បិយំ, ឯកំ តេសំ ទុក្ខន្តិ បាឋោ, ន បន ទុក្ខស្សាតិ. ឯកស្មិញ្ហិ បទក្កមេ ឯករសាវ ភគវតោ ទេសនា ហោតីតិ. តស្មា យថាវុត្តនយាវ បាឡិ វេទិតព្ពា. អយំ តាវ សាដ្ឋកថោ ឧទានបាឡិប្បទេសោ.

ឥទានិ អញ្ញោ បាឡិប្បទេសោ អដ្ឋកថាបាឋប្បទេសោ ច នីយតេ –

‘‘សតំ ហត្ថី សតំ អស្សា, សតំ អស្សតរីរថា;

សតំ កញ្ញា សហស្សានិ, អាមុក្កមណិកុណ្ឌលា;

ឯកស្ស បទវីតិហារស្ស, កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិ’’ន្តិ

បាឡិ. ឯត្ថ ‘‘សតំ ហត្ថី’’តិអាទីនិ វិសេសិតានិ, ‘‘សហស្សានី’’តិ វិសេសនំ, តស្មា សតំសទ្ទំ សហស្សសទ្ទេន យោជេត្វា ‘‘ហត្ថី’’តិអាទីនិ បន ឧបបទំ កត្វា អត្ថោ គហេតព្ពោ. ហត្ថី សតំ សហស្សានិ. អស្សា សតំ សហស្សានិ. អស្សតរីរថា សតំ សហស្សានិ. អាមុក្កមណិកុណ្ឌលា កញ្ញា សតំ សហស្សានិ. ឥទំ សង្ខ្យេយ្យប្បធានវសេនត្ថគហណំ. សង្ខ្យាប្បធានវសេន បន អយម្បិ អត្ថោ គហេតព្ពោ ‘‘ហត្ថីនំ សតសហស្សំ, អស្សានំ សតសហស្សំ, អស្សតរីរថានំ សតសហស្សំ, អាមុក្កមណិកុណ្ឌលានំ កញ្ញានំ សតសហស្ស’’ន្តិ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ. ‘‘យោជនានំ សតានុច្ចោ, ហិមវា បញ្ច បព្ពតោ’’តិ អយមដ្ឋកថាបាឋោ. ឯត្ថ ‘‘បញ្ចា’’តិ សទ្ទំ សតសទ្ទេន សទ្ធិំ យោជេត្វា ‘‘សិប្បិកានំ សតំ នត្ថី’’តិ ឯត្ថ វិយ ហិមវា បព្ពតោ យោជនានំ បញ្ច សតានិ ឧច្ចោតិ សង្ខ្យាប្បធានវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ. ‘‘បញ្ច សតានី’’តិ ច អទ្ធុនោ អច្ចន្តសំយោគវសេន ឧបយោគវចនំ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ. សតមិតិ សទ្ទោ ‘‘សតំ ហោមិ, សហស្សំ ហោមី’’តិអាទីសុ ឯកវចនោ. ‘‘អថេត្ថេកសតំ ខត្យា, អនុយន្តា យសស្សិនោ’’តិអាទីសុ ពហុវចនោ. ឯវំ សហស្សាទីនម្បិ ឯកវចនពហុវចនតា លព្ភតិ. តថា ហិ ‘‘ភិយ្យោ នំ សតសហស្សំ, យក្ខានំ បយិរុបាសតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘សតសហស្ស’’ន្តិ ឯកវចនំ. ‘‘បរោសហស្សំ ខោ បនស្ស បុត្តា ភវិស្សន្តី’’តិ ឯត្ថ សហស្សន្តិ ពហុវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘កប្បេ ច សតសហស្សេ, ចតុរោ ច អសង្ខិយេ;

អមរំ នាម នគរំ, ទស្សនេយ្យំ មនោរម’’ន្តិ

បាឡិ. ឯត្ថ ‘‘កប្បេ ច សតសហស្សេ ចតុរោ ច អសង្ខិយេតិ សាមិអត្ថេ ឧបយោគពហុវចនំ, តស្មា ‘‘មហាកប្បានំ សតសហស្សានំ ចតុន្នំ អសង្ខិយានំ មត្ថកេ’’តិ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ‘‘មត្ថកេ’’តិ ចេត្ថ វចនសេសោ. ‘‘កប្បសតសហស្សាធិកានំ ចតុន្នំ អសង្ខិយានំ មត្ថកេ’’ឥច្ចេវត្ថោ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘កប្បេ ច សតសហស្សេ, ចតុរោ ច អសង្ខិយេ;

ឯត្ថន្តរេ យំ ចរិតំ, សព្ពំ តំ ពោធិបាចន’’ន្តិ

បាឡិ. ឯត្ថ ‘‘កប្បេ’’តិ អច្ចន្តសំយោគវសេន ឧបយោគពហុវចនំ. ‘‘សតសហស្សេ កប្បេ’’តិ កប្បសទ្ទសម្ពន្ធេន ចាយំ បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ ឧបយោគនិទ្ទេសោ ច. សមានាធិករណញ្ហិ ឥទំ កប្បសទ្ទេន. ‘‘ចតុរោ ច អសង្ខិយេ’’តិ អច្ឆន្តសំយោគវសេន ឧបយោគពហុវចនានិ. កស្ស បន អសង្ខិយេតិ? អញ្ញស្ស អវុត្តត្តា កប្បស្ស ច វុត្តត្តា បករណតោ ‘‘កប្បាន’’ន្តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតេវ. ន ហិ វុត្តំ វជ្ជេត្វា អវុត្តស្ស កស្សចិ គហណំ យុត្តន្តិ. ចសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ ‘‘មហាកប្បានំ ចតុរោ អសង្ខ្យេយ្យេ សតសហស្សេ ច មហាកប្បេ’’តិ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘ឃដានេកសហស្សានិ, កុម្ភីនញ្ច សតា ពហូ’’តិ បាឡិ. ឯត្ថ ឃដាតិ ឃដានំ. សាមិអត្ថេ ហិ ឥទំ បច្ចត្តវចនំ. ‘‘ឃដានំ អនេកសហស្សានិ’’ ឥច្ចេវត្ថោ. កុម្ភីនញ្ច សតា ពហូតិ អនេកានិ ច កុម្ភីនំ សតានិ. ឯត្ថ និការលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘ទសវីសសហស្សានំ, ធម្មាភិសមយោ អហុ;

ឯកទ្វិន្នំ អភិសមយោ, គណនាតោ អសង្ខិយោ’’តិ

បាឡិ. ឯត្ថ ទសវីសសហស្សានន្តិ ទសសហស្សានំ វីសសហស្សានញ្ច. ធម្មាភិសមយោតិ ចតុសច្ចប្បដិវេធោ. ឯកទ្វិន្នន្តិ សីសមត្តកថនំ, តេន ‘‘ឯកស្ស ចេវ ទ្វិន្នញ្ច តិណ្ណំ ចតុន្នំ…បេ… ទសន្ន’’ន្តិអាទិនា នយេន អសង្ខ្យេយ្យោតិ អត្ថោ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘ចត្តារិ សតសហស្សានិ, ឆឡភិញ្ញា មហិទ្ធិកា;

ទីបង្ករំ លោកវិទុំ, បរិវារេន្តិ សព្ពទា’’តិ

បាឡិ. ឯត្ថ ចត្តារិ សតសហស្សានីតិ ឥទំ លិង្គភេទវសេន ‘‘ឆឡភិញ្ញា មហិទ្ធិកា’’តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ សមានាធិករណំ. ឦទិសេសុ ហិ ឋានេសុ អសង្ខ្យេយ្យ វាចកោបិ សទ្ទោ នបុំសកោវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ចត្តារិ សតសហស្សានី’’តិ ច ‘‘ឆឡភិញ្ញា’’តិ ច ‘‘មហិទ្ធិកា’’តិ ច ឯតំ បទត្តយំ សមានាធិករណំ. អថ វា ឆឡភិញ្ញា មហិទ្ធិកាតិ ឆឡភិញ្ញានំ មហទ្ធិកានន្តិ សាមិអត្ថេ បច្ចត្តវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ ‘‘ចត្តារិ សតសហស្សានី’’តិ អយំ សង្ខ្យាវចនោ ភវតិ. ‘‘តីណិ សតសហស្សានិ, នារិយោ សមលង្កតា’’តិអាទីសុបិ អយំ នយោ នេតព្ពោ. ‘‘តា ច សត្ត សតា ភរិយា, ទាស្យោ សត្ត សតានិ ចា’’តិ បាឡិ. ឯត្ថ សតាតិ ‘‘សតានី’’តិ នបុំសកវសេន គហេតព្ពំ, ន ឥត្ថិលិង្គវសេន. ‘‘សតា’’តិ ហិ ‘‘បញ្ច ចិត្តា វិបាកា’’តិអាទីនិ វិយ នបុំសករូបំ. ឥត្ថិលិង្គភូតា ហិ សតសទ្ទោ នត្ថិ, តថា បុល្លិង្គភូតោ. យទិ ច ទ្វិលិង្គោ សតសទ្ទោ សិយា, ឯវញ្ច សតិ ‘‘បុរិសោ, កញ្ញា’’តិ ច ឱការន្តបុល្លិង្គអាការន្តិត្ថិរូបេហិបិភវិតព្ពំ. រូបទ្វយម្បិ សតសទ្ទស្ស នត្ថិ, តេន ញាយតិ ‘‘សតសទ្ទោ ឯកន្តនបុំសកោ’’តិ.

ននុ ច ភោ ‘‘តា ទេវតា សត្តសតា ឧឡារា’’តិ ឯត្ថ សតសទ្ទោ ឥត្ថិលិង្គោ ហុត្វា ទិស្សតីតិ? ន, នបុំសកោយេវាតិ. ននុ ច ភោ ទេវតាសទ្ទេន សមានាធិករណោតិ? សច្ចំ សមានាធិករណោ, តថាបិ នបុំសកោយេវ. ឦទិសេសុ ហិ សង្ខ្យាវិសយេសុ សមានាធិករណភាវោ អប្បមាណោ. តថា ហិ ‘‘បញ្ច បច្ចេកពុទ្ធសតានិ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរវាសិនោ អហេសុ’’ន្តិ នបុំសកលិង្គេន បុល្លិង្គស្ស សមានាធិករណតា ទិស្សតិ, តស្មា ‘‘តា ទេវតា សត្តសតា ឧឡារា’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘សត្តសតានី’’តិ នបុំសកភាវោយេវាតិ អវគន្តព្ពោ. ‘‘សត្ត ហត្ថិសតេ ទត្វា’’តិអាទីសុបិ សតសទ្ទោ នបុំសកោយេវ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘នវុតិកោដិសហស្សេហិ, បរិវារេសិ មហាមុនី’’តិ បាឡិ. ឯត្ថ ‘‘នវុតិកោដិសហស្សេហិ ភិក្ខូហី’’តិ វា ‘‘ភិក្ខូនំ នវុតិកោដិសហស្សេហី’’តិ វា សង្ខ្យេយ្យសង្ខ្យាបធានវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘សតសហស្សវស្សានិ, អាយុ តស្ស មហេសិនោ’’តិ បាឡិ. ឯត្ថ ‘‘សតសហស្សវស្សានី’’តិ កាលស្ស អច្ចន្តសំយោគវសេន ឧបយោគវចនំ. តថា ‘‘ទសវស្សសហស្សានិ, អគារ’មជ្ឈ សោ វសី’’តិ បាឡិយម្បិ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ’’តិ បាឡិ, ‘‘ឯកនវុតេ ឥតោ កប្បេ’’តិ បាឡិ ច. ឯត្ថ សតសហស្សម្ហិ កប្បេតិ សតសហស្សានំ កប្បានំ មត្ថកេ. ឯកនវុតេ កប្បេតិ ឯកនវុតិយា កប្បានំ មត្ថកេតិ ភុម្មវចនស្ស សាមិភុម្មវចនវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ. តថា ហិ ‘‘ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ ឯត្ថ ភុម្មវចនស្ស ‘‘ភគវតោ សន្តិកេ’’តិ សាមិភុម្មវចនវសេន អត្ថោ គហិតោ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘យទិ តត្ថ សហស្សានិ, សតានិ នហុតានិ ច;

នេវម្ហាកំ ភយំ កោចិ, វនេ វាឡេសុ វិជ្ជតី’’តិ

បាឡិ. អយមេតស្សា អត្ថោ – តត្ថ វនេ វាឡានំ សហស្សានិ ច សតានិ ច នហុតានិ ច យទិ វិជ្ជន្តិ. អថ វា សហស្សានិ សតានីតិ សតសហស្សានិ, វាឡានំ សតសហស្សានិ ច នហុតានិ ច យទិ វិជ្ជន្តិ, ឯវំ វិជ្ជន្តេសុបិ វាឡេសុ កោចីតិ ក្វចិ. កោចិសទ្ទោ ហិ ‘‘កោ តេ ពលំ មហារាជា’’តិ ឯត្ថ កោសទ្ទោ វិយ ក្វសទ្ទត្ថេ វត្តតិ, និមិត្តត្ថេ ចាយំ និទ្ទេសោ. តេន ‘‘កោចិ ក្វចិ កិស្មិញ្ចិ វាឡេ ឯកស្សបិ វាឡមិគស្ស ការណា នេវម្ហាកំ ភយំ វិជ្ជតី’’តិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. អថ វា កោចីតិ កិញ្ចិ អប្បមត្តកម្បិ. ឯត្ថ បន ‘‘វាឡេសូ’’តិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ. វាឡានំ ការណា អប្បមត្តកម្បិ អម្ហាកំ ភយំ ន វិជ្ជតីតិ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘សព្ពំ សតសហស្សានិ, ឆត្តិំសបរិមណ្ឌលំ;

ទសញ្ចេវ សហស្សានិ, អឌ្ឍុឌ្ឍានិ សតានិ ចា’’តិ

អដ្ឋកថាបាឋោ. ឯត្ថ យស្មា សទ្ទតោ សមានវិភត្តិលិង្គវចនានំ បទានំ អសមានវិភត្តិលិង្គវចនានំ វា អត្ថតោ បន សមានានំ ទូរេ ឋិតានម្បិ ឯកសម្ពន្ធោ ហោតិ, ឥតរេសំ សមីបេ ឋិតានម្បិ ន ហោតិ, តស្មា ‘‘សព្ព’’ន្តិទំ ‘‘បរិមណ្ឌល’’ន្តិមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ‘‘ឆត្តិំសា’’តិ ឥទំ បន ‘‘សតសហស្សានី’’តិមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘ទុវេ សតសហស្សានិ, ចត្តារិ នហុតានិ ច;

ឯត្តកំ ពហលត្តេន, សង្ខាតាយំ វសុន្ធរា’’តិ

អដ្ឋកថាបាឋោ. ឯត្ថ ‘‘ទុវេ’’តិ វិសេសនំ, ‘‘សតសហស្សានី’’តិ វិសេសិតព្ពំ. តថា ‘‘ចត្តារី’’តិ វិសេសនំ, ‘‘នហុតានី’’តិ វិសេសិតព្ពំ. តថា ហិ ‘‘សតសហស្សានិ នហុតានិ ចា’’តិ ឥមានិ ‘‘ទុវេ ចត្តារី’’តិ ឥមេហិ វិសេសិតព្ពត្តា ‘‘ទ្វិសតសហស្សំ ចតុនហុត’’ន្តិ អត្ថប្បកាសនានិ ភវន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ទុវេ’’ឥច្ចាទីនំ សង្ខ្យាសទ្ទានំ ‘‘សតសហស្សានី’’តិអាទីហិ សង្ខ្យាសទ្ទេហិ សមានាធិករណតា បុព្ពាចរិយេហិ ន វុត្តា. យស្មា បន យថា ‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា វុត្តា. សតសហស្សំ ភិក្ខូ’’តិអាទីសុ សមានាធិករណតា លព្ភតិ ទព្ពវាចកត្តា វិសេសិតព្ពបទានំ, ន តថា ‘‘ទុវេ សតសហស្សានី’’តិអាទីសុ អទព្ពវាចកត្តា វិសេសិតព្ពបទានំ, តស្មា ឦទិសេសុ ឋានេសុ សមានាធិករណតា ន ឥច្ឆិតព្ពា យុត្តិយា អភាវតោ. យទិ ឯវំ ‘‘កុសលា, រូបំ, ចក្ខុមា’’តិអាទីនំ វិយ ឥមេសមញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធរហិតា សិយាតិ? ន, វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន គហិតត្តា. យជ្ជេវំ សមានាធិករណភាវោ លទ្ធព្ពោតិ? ន, និយមាភាវតោ. ឯកន្តេន ហិ គុណគុណីនំយេវ វិសេសនវិសេសិតព្ពានំ សមានាធិករណភាវោ, ន ឥតរេសំ វិសេសនវិសេសិតព្ពត្តេបិ.

តត្ថ ‘‘ឯត្តក’’ន្តិ បមាណវចនំ. ‘‘ពហលត្តេនា’’តិ វិសេសនេ តតិយា. ឧភយេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘អយំ វសុន្ធរា ពហលត្តេន យោជនានំ ទុវេ សតសហស្សានិ ចត្តារិ នហុតានិ ច ឯត្តកំ សង្ខាតា’’តិ. ‘‘ឯត្តក’’ន្តិ បទស្ស ច ‘‘ទុវេ សតសហស្សានិ ចត្តារិ នហុតានិ ចា’’តិ ឥមេហិ វា ‘‘វសុន្ធរា’’តិ ឥមិនា វា សមានាធិករណតា ន ឥច្ឆិតព្ពា. ឯត្តកន្តិ ហិ ភាវនបុំសកំ, យំ សទ្ទសត្ថេ ក្រិយាវិសេសនន្តិ វទន្តិ. តស្ស ‘‘ឯត្តកេន បមាណេន’’ឥច្ចេវត្ថោ. អបិច ‘‘ទុវេ សតសហស្សានិ ចត្តារិ ន ហុតានិ ចា’’តិ ឥមេសម្បិ ‘‘វសុន្ធរា’’តិ ឥមិនា សមានាធិករណតា ន ឥច្ឆិតព្ពា ‘‘ភិក្ខូនំ សត’’ន្តិ ឯត្ថ សតសទ្ទស្ស វិយ សង្ខ្យាវចនមត្តត្តា. តថា ហិ ‘‘ឯត្តក’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘សង្ខាតា’’តិ បន ‘‘អយ’’ន្តិ ច ឥមេសំ ‘‘វសុន្ធរា’’តិ ឥមិនា សមានាធិករណតា លព្ភតិ. សព្ពោបាយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘ទសេត្ថ រាជិយោ សេតា, ទស្សនីយា មនោរមា;

ឆ បិង្គលា បន្នរស, ហលិទ្ទា តា ចតុទ្ទសា’’តិ

បាឡិ. ឯត្ថ ឆ បិង្គលា បន្នរសាតិ ឆ ច បន្នរស ចាតិ ឯកវីសតិ បិង្គលា រាជិយោតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

តថា –

‘‘បុត្តាបិ តស្ស ពហវោ, ‘ឯកនាមា’តិ មេ សុតំ;

អសីតិ ទស ឯកោ ច, ឥន្ទនាមា មហព្ពលា’’តិ

បាឡិ. ឯត្ថ បន ‘‘ឯកនវុតី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អសីតិ ទស ឯកោ ចា’’តិ វុត្តំ. វិចិត្រសទ្ទរចនញ្ហិ បាវចនំ. អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ នេតព្ពោ.

‘‘តិំសបុរិសនាវុត្យោ, សព្ពេវេកេកនិច្ចិតា;

យេសំ សមំ ន បស្សាមិ, កេវលំ មហិ’មំ ចរ’’ន្តិ

បាឡិ. ឯត្ថ ‘‘បុរិសានំ តិំសសហស្សានិ នវុតិ ច សតានិ តិំស នាវុត្យោ’’តិ វុច្ចន្តិ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ តិំសសទ្ទតោ សហស្សសទ្ទស្ស នវុតិសទ្ទតោ ច សតសទ្ទស្ស លោបំ កត្វា ‘‘តិំស នាវុត្យោ’’តិ វុត្តន្តិ ន គហេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ គហណេ សតិ យត្ថ កត្ថចិបិ ឯទិសី សទ្ទរចនា កាតព្ពា សិយា, កតាយ ច ឯទិសាយ សទ្ទរចនាយ អត្ថាវគមោ វិនា ឧបទេសេន សុណន្តានំ ន សិយា, តស្មា នេវំ គហេតព្ពំ. ឯវំ បន គហេតព្ពំ – ‘‘តិំស នាវុត្យោ’’តិ ឥទំ លោកសង្កេតរូឡ្ហំ វចនំ, សង្កេតរូឡ្ហស្ស បន វចនស្សត្ថោ យស្មា គហិតបុព្ពសង្កេតេហិ សុត្វា ញាយតេ, ន ឧបទេសតោ, តស្មា ព្រហ្មទត្តេន រញ្ញា វុត្តកាលេបិ សត្ថារា តំ កថំ អាហរិត្វា វុត្តកាលេបិ សព្ពេ មនុស្សា វិនាបិ ឧបទេសេន វចនត្ថំ ជានន្តីតិ គហេតព្ពំ.

តិំសញ្ចេវ សហស្សានិ, នវុតិ ច សតានិ តុ;

តិំស នាវុតិយោ នាម, វុត្តា ឧមង្គជាតកេ.

យស្មា បាវចនេ សន្តិ, នយា ចេវ អចិន្តិយា;

វោហារា ច សុគុឡ្ហត្ថា, ទយាបន្នេន ទេសិតា.

តស្មា សាដ្ឋកថេ ធីរោ, គម្ភីរេ ជិនភាសិតេ;

ឧបទេសំ សទា គណ្ហេ, គរុំ សម្មា ឧបដ្ឋហំ.

គរូបទេសហីនោ ហិ, អត្ថសារំ ន វិន្ទតិ;

អត្ថសារវិហីនោ សោ, សទ្ធម្មា បរិហាយតិ.

គរូបទេសលាភី ច, អត្ថសារសមាយុតោ;

សទ្ធម្មំ បរិបាលេន្តោ, សទ្ធម្មស្មា ន ហាយតិ.

សទ្ធម្មត្ថាយ មេ តស្មា, សង្ខ្យាមាលាបិ ភាសិតា;

សប្បយោគា យថាយោគំ, សហេវត្ថវិនិច្ឆយា.

ឥតិ នវង្គេ សាដ្ឋកថេ បិដកត្តយេ ព្យប្បថគតីសុ វិញ្ញូនំ

កោសល្លត្ថាយ កតេ សទ្ទនីតិប្បករណេ

សវិនិច្ឆយោ សង្ខ្យានាមានំ នាមិកបទមាលាវិភាគោ

នាម

តេរសមោ បរិច្ឆេទោ.